Jean Haritschelhar 
  
JAINKOA ETA JAINKOTIARRAK OIHENART-EN ATSOTITZETAN

Luzatzez geroti gerora egitekoak ardiesten du nehor herioak

(En remettant les affaires de jour á autre, la mort nous surprend)

Oihenarten 527. atsotitza

«Egun batez, konpainia on batea, euskaldunik baizen etzen lekhuan nengoela, ekharri zuen solhasak, izan zen perpausa, etzuela deusek ere hanbat kalte egiten arimako eta ez gorputzeko ere nola egitekoen geroko utzteak egunetik egunera biharretik biharrera luzatzea. Eta on zatekeiela, gauza hunetaz liburu baten, euskaraz, guztiz ere euskararik baizen etziakitenentzat, egitea: eta hartan gero dioenak bego dioela erakustea».

Bi perpaus horietan datza liburu osoaren mamia, tituluak ere dakarrena: «Gero, bi partetan partittra. Lehenbizikoan emaitenda, aditzera, zenbat kalte egiten duen, luzamendutan ibiltzeak, egitekoen geroko utzteak». Eta lehen kapituluaren hastapenean irakur daiteke: «Gero. Hasten da gerotik gerora dabilanaz egiten den liburuaren lehen partea».

Hartzen ditugularik tituluak konturatzen gara «gerotik gerora» formula errepikatzen duela nasaiki Axular-ek, horrek salatzen duela delako erran hori osoki sartua zela jendeen artean.

[1] 195

Aspaldiko gaia erran dugu. Egia da Bibliatik datorrela. Hala aitortzen du Axular-ek berak ezartzen duelarik Eklesiastikoa liburuak dakarrena bortzgarren kapituluan: «Ne tardes converti ad Dominum et ne differas de die in diem».

Azkenean, Jainkoarengana itzultzea eta hori lehenbailehen egitea aspaldidanik sartua zen euskaldunen gogoetan, hor ditugula lekuko, ez bakarrik Axularen liburu famatua, baina ere Oihenart-ek bildu duen atsotitza, ahantzi gabe, nahiz Oihenart-ek ez zuen bildu, Axular-en baitan dagoen errefrau itxurako formula «Gero dioenak bego dio».

Errefrauaren itxura baino gehiago, errefrauak galdegiten dituen idazkerak osoki betetzen ditu: aditzaren errepikatzea (dioenak /dio) eta bertze bi hitzen arteko parekotasuna e-o asonantziarekin (gero/bego). Egia erran, laburpen oso ona da eta, zinez, atsotitza.

Oihenart-en 527. errefraua sarrera gisa baliatuz, goazen Jainko, Jainkotiar eta apezak aipatzen dituzten atsotitzetara.

197 Gizon Jainkotiarrari Biriatu eta Donostia bardin laketgia (A l'homme dévot, le séjour du village est aussi agréable que celui de la cité. Donostia est le nom de la cité de Saint Sébastien en Guipuscoa et Biriatu le nom d'un village á trois ou quatre lieues de la).

Atsotiz hau zinez euskalduna da aipatzen baititu Euskal Herriko hiri eta herri bat. Bere itzulpenean Oihenart-ek, zerbait abstraktoago dakar: village/cité edo herri/hiri. Baina euskaldun batentzat zerbait erran nahi du, Biriatu baita (eta baitzen orduan) Lapurdiko herrietan ttipienetarik bat Donostia aldiz Gipuzkoako hiri nagusia. Atsotiz horretan interesgarriena da, sortu delarik, (noiz ez dakigu) ez zutela mugaren ideiarik ere eta, beraz, konpara zitezkeela hiria eta herrixka ez baitziren bat bertzetik hain urrun. Sendi dezakegu errefrau horretan ezagutua den eztabaida hiria eta herriaren artean. Bereziki XVI. mendean gai horrek ukan zuen arrakasta haundia Fray Antonio de Guevara-ren «Menosprecio de Corte y alabanza de aldea» liburuarekin, 1539-an argitaratua.

Errefrauak salatzen du ez diola gizon Jainkotiarrak ingurumenari begiratzen, pozik dagoela hirian nola herrixka batean bertze nonbait baitauka gogoa.

7 Ago Jainkoareki Jainkoa dukek hireki (Tiens-toi avec Dieu et Dieu sera avec toi) Aholku gisa emana da atsotitz hau. Bi zati dauzka, lehena aginterakoa, manu bat emaiten duena Ago aditzarekin. Bigarren zatiak, aldiz, ondorioak zer diren erakustera emaiten du, geroari buruz ari dena dukek aditzarekin, ke atzizkiak euskara zaharrean geroa markatzen zuela.

[2]

Giristinoaren filosofia agertzen da atsotitz honetan: Jainkotiar izan behar dela, Jainkoaren adixkide, nahi bada ongi bizi eta ongi hil. Ez da harritzekoa, holako atsotitz bat ager dadin erdi aroan, fededunen artean, gizarte gehiena, orduan, fededuna zelarik.

Holako atsotitzak -edo parekoak-sortu dira bertze mintzairetan. Frantsesez aurki dezakegu, Celuy est bien gardé qui de Dieu est gardél (Adages frangais. Henry Estienne, les Prémices... 31. or. XVIe siecle) nahiz eta ez duen frantses atsotitzak euskal atsotitzaren erran nahi berbera, Jainkoaren gerizan dagoena ongi gerizatua dela diolarik.

Espainiolez ere badago iduriko bat:

Dios nos tenga de su mano en invierno i en verano i en todo tiempo del año'

(Correas, Vocabulario de refranes y frases proverbiales (1627)

Dena den, Jainkoaren geriza aipatzen dute batzuk eta bertzek forma desberdinetan, agintekera baliatuz euskaraz, opa edo agiantza modua enplegatuz espainiolez, frantsesak aldiz egiaztapen hutsa aurkeztuz.

Hurbilagoa da halere Correas-ek bi modutara emaniko errefraua: Dios delante, io tras él: el ko(n)migo, io kon el3 Dios konmigo, io kon él: el delante, tu detrás: o él primero i io tras él4.

Alabaina agertzen zaigu, euskaraz bezala espainiolez kasu soziatiboa, eki(n) atzizkiarekin euskaraz eta con preposizioarekin espainiolez. Egitura berdintsua daukate beraz, nahiz espainiolez gehiago erraiten den: Jainkotiarra egoiten dela beti Jainkoaren atzetik.

255 Jainkoak, bera langile on izanagati, nahi du lankide.

(Encore bien que Dieu soit bon ouvrier, si est-ce qu'il veut qu'on l'aide.) Jainkoa eta Jainkotiarren harremanak aipatuak dira hemen. Jainkoak ez dezake deus egin gizonaren laguntzarik gabe. Gizonak, Jainkoak kreatua haren itxurara, lankide izan behar du Jainkoaren nahiaren egiteko. Bibliatik dator ideia hori diolarik; «Jainko Jaunak hartu izan zuen beraz gizona eta ezarri gozozko pharabisuan, hura lan eta zain zezantzat» (Etorkia, II, 15, Duvoisin-en itzulpena). «Hura lant eta zain dezantzat». Lankide gisa agertzen zen gizona eta denbora berean Jainkoaren zerbitzari. Geroxago fruitu debekatu hartarik jan zutelarik Adan eta Eba-k eta Jainkoak kasatu zituelarik parabisutik, orduan ere errana izan da: «Eta Jainko Jaunak igorri zuen gozozko pharabisutik, lant zezantzat lurra zeintarik atheratua izan baitzen». (Etorkia,I1,23). Lur lantzale eta lur zaintzale da gizona, nekean ala zorionean Jainkoaren xedea edo nahiaren egiteko.

256 Jainkoari otoi eginez eta beharrari eginez (II faut gagner Dieu á force de le prier et pourvoir á la nécessité á force de travailler).

Paralelismo hutsean egina den atsotiz honek (Jainkoari/beharrari eta otoi eginez/eginez) dauka bi ekintzak behar direla bete. Jainkoaren laguntza edo begi ona ardiesten da otoitz (otoi ziberotarrez) eginez eta nahi bada bizia irabazi behar da lanean arizan. Biak elgarrekin doatzi ez bat bertzea gabe.

Holako errefrauak -edo bederen idurikoak-aurkitzen dira, bai frantsesez, bai espainiolez, hala nola.

Aide-toi, le ciel t'aidera5

(Proverbes communs. XVe siécle) Dios dixo: «Aiúdate, ke io te aiudaré»6.

Itxura berekoak dira hiru atsotitzak egitura bera baliatuz (aide/aidera aiúdate/aiudaré) baina euskaldunak parekatzen ditu Jainkoa eta beharra. «Otoi eginez» laguntza eskatzen dio Jainkoari ahantzi gabe lankide dela eta, beraz, behar diola «beharrari egin». Espainiolari aldiz Jainkoak manatzen dio; «Dios dixo» egin dezan berea lehenik eta gero ukanen duela laguntza. Frantsesak bere burua bultzatzen du lanerako (Aide-toi) eta bertzalde zerutik etorriko zaio laguntza.

635 Jainkoak didala behazale bezala adizale.

(Dieu me doint de gens qui m'entendent aussi bien que de ceux qui m'écoutent)

Frantses zaharrean «doint» delakoa eman aditzaren subjuntiboa da, erran nahi baita euskaraz bezala opa edo agiantzako forma salatzen duela.

Didala-ren erroa i da. Lafon-ek bere tesian 7 eman-en parekoa dela dio kapitulutxo baten titulua delarik: «Eman et racines supplétives: .rau-, i-et -ngu-». Harentzat i da gi-ren laburpena. Nik daukat i hori in-etik datorrela eta hau dela 5 Le Roux de Lincy, obr, aip., 12. or. Dio aurki daitekeela atsotitza Rabelais-en II. liburuan, 22. kapituluan edo La Fontaine-en XVIII. alegian VI. liburuan.

e Combet Louis, obr. aip., 326. or. Lafon René, Le systéme du verbe basque au XVIe siécle bigarren argitaraldia. Elkar, Baiona, 1980, 228. or. 198 [4] egin-en forma laburtua. Baigorrin in baliatzen dugu egin-en ordez normalki eta eguneroko hizkuntzan egin-ek dauka eman-en erran nahia. Lafitte-k aztertzen du in forma: «Ajoutons qu'á 1'impératif ce verbe signifie donner ce qui n'a rien d'étonnant puisque l'on dit parfaitement: pétentak egin diozka, il lui a donné (litt: fait) des boucles d'oreilles». Aipatzen ditu gero etsenplu ezagutuak: iguzu egun gure eguneko ogia edo Jainkoak dizula egun on8. Horiek hola, errefrauak aurkatzen ditu behazale eta adizale hitzak. Lehenak aipatzen du beha dagoen jendea, entzuten ari dena, bigarrenak ez du bakarrik aipatzen entzulea, entzulea baita fisikoki entzuten duena, bainan adizalea, bere adimenduan kokatzen duela entzunikakoa. Aditzen duenak du entzuten, ulertzen, konprenitzen.

636 Jainkoagana ukenago duena da zordunago (Qui plus a receu du bien de Dieu luy est plus redevable) Hemen ere anitz atsotitzetan bezala ukenago eta zordunago parekatzen dira. Zonbat ukan eta hanbat zordun eta gero eta gehiago hartzen duena Jainkoaganik, gero eta zordunago agertzen da. Jainkoa ona dela sendi dezakegu baina' emaitzek zorrak sortzen dituzte. Atsotiz honen idurikoa aurkitzen dugu frantses paremiologian:

A qui Dieu plus a donné Plus est á lui obligé9

(Proverbes communs. XVe siécle)

Diferentzia ttipi bat halere frantses eta euskal atsotitzen artean: frantsesak eman aditza dauka eta beraz Jainkoaren emaitza da, euskaldunak aldiz ukan aditza eta orduan giristinoaren ikuspegia da, ukaitza delakotz aipatua.

254 Jainkoa luzakor bada ere, ezta ahanzkor (Encore bien que Dieu soit lent pour punir le pécheur si est ce qu'iI n'est pas oublieux). Hemen datza euskaldun giristino gehienen filosofia, azken jujamenduarena, hain ezaguna eliza katolikoan. Erdi aroko gaia da, egun batez jujatuak izanen garela eta Jainkoak ezarriko dituela eskuinean dohatsuak, ezkerrean dohakabeak. Euskal literaturaren lehen liburuan irakur dezakegu Judicio generala deitzen den olerkia, Etxepareren Doctrina Christiana delakoan sartzen dena. Hor agertzen zaigu Jainko juje ikaragarria lur-ikaretan etortzen dena:

Bekhatorer eginen du arrangura handirik haren hitzak ezarriren oro erdiraturik.

8 Lafitte Pierre, Grammaire /rasque, Amis du Musée Basque, Ikas, Bayonne, 1962, 329. or. Le Roux de Lincy, obr. aip., 12. or.

[5] 199

Bakoitzaren bizia ikertuko du deus ahantzi gabe, obra onak gaixtakeriak bezala. Halere, dirudienez, gaizki eginak zeuzkan gogoan atsotitz egileak edo bederen Oihenart-ek bildu zuelarik, itzulpenak erakusten duen bezala (lent pour punir le pécheur, bekatorearen zigortzeko luzakor).

Erran nahi bertsukoak dira segidan emaiten ditudan frantses atsotitzak: Erauntsi aditza nor nori nork formetan agertzen da beti Lafon-ek dioen bezala tt . Hortakotz segidan dauka datiboa (ekaitzari). Atsotitz honek oroitarazten du euskaldunen arteko ohidura zahar bat. Ekaitzak jotzen duelarik ximistak eta ortzantzarekin beldurtzen da jendea eta orduan otoitzean sartzen da, galdeginez saindu bati edo bertzeari urrunt dezan ekaitza. Euskaldunen Jainko zaharra Urtzi 3eitzen zen, ortzia edo ortzantzaren Jainkoa, Erromanoek Jovis zuten bezala.

Laborariek, bereziki, otoitz egiten zuten ekaitza agertzen zenean gal beldurrez. Herri eta herrixka gehienetan kurutzeak eta kaperak eraikiak dira, batzu mendi kaskoetan, horietarik otoitz egiten baita proosionetan joanez.

Derausano-ren no atzizkiak denbora mugatua adierazten du erran nahi baita ekaitza diraueno otoitz egiten dela, baina ortzadarrak ekaitzaren bururapena erakusten duelarik uzten direla otoitzak eta ahanzten dela beldurra.

663 Othoitzen eztakiena Jainkoari berraio itsasoari.

(Celuy qui ne sgait pas prier Dieu, qu'il s'adone á la mer pour l'apprendre).

Jarraiki, aditz trinkoa, agintekeran dugu atsotiz honetan berraio formarekin. (Jarraik bekio itsasoari). Arrantzaleen edo itsasturien arteko errefraua daiteke. Itsasoa marruman ari delarik, ekaitzak jotzen duelarik, ontzia dabilala harat eta hunak uhainen menpean, beldurrik daude mariñelak eta orduan Jainkoarengana itzultzen dira galdeginez salbamendua. Fedegabeak ere ikas dezake orduan Jainkoaren otoizten.

10 Le Roux de Lincy,obr. aip.,11. or. Lafon René,obr. aip.,276. or. Eraunsi n'a que des formes tripersonnelles; il sert á exprimer que des coups sont portés par quelqu'un ou quelque chose á un autre étre ou objet.

200

[6]

662. eta 663. atsotizek badute holako ahaidetasuna: gizonaren beldurra naturalezaren aintzinean, izan dadien ekaitza, izan dadien itsaso ikaragarria. Beldur delarik giristinoak otoitz egiten du eta fedegabea Jainkoarengana bihurtzen da. Bi atsotitz horiekin nekazarien eta itsasturien munduan gaude.

131 Elizaren hurrenena aldarearen urrunena (Le plus proche de l'église est le plus éloigné de l'autel) Oso simetrikoa da atsotitz hau: bi genitibo (elizaren, aldarearen) eta bi superlatibo erlatibo (en atzizkiarekin) hitz joko bat eginez hurren eta urrun-en artean aurkaritza baliatuz bokal bat bakarrik desberdin izanez.

Atsotitz hori maiz erabilia da Euskal Herrian ikusten delarik urrun bizi den jendea tenorez etortzen dela elizara meza entzuteko, hurbil bizi direnak aldiz berant sartzen direla elizan, jadanik meza hasia delarik eta orduan eliza zolan gelditzen direla aldaretik urrun.

Erran nahi ote du atsotitzak eliza ondoan bizi direnak Jainkoarenganik urrun bizi direla, ez direla sinesdunak? Holako zerbait dio atsotitz frantses batek:

Qui est prés l'église est loing de Dieu12 (Proverbes communs goth. XVe siécle). Jainkoa aipatzen du eta ez aldarea euskal atsotitzean bezala, nahiz aldarea hitzak ukan dezazkeen bi erran nahi, lehena konkretoa eta bigarrena abstraktoa, frantsesez ere, adibidez: l'alliance du tróne et de l'autel.

29 Apezak azken hitza bere.

(Le prestre presche enfin pour soi) Aldi bat baino gehiagotan jendeen ahoetan entzuten den errefraua da eta gehienetan uste dute apeza dela azkenik mintzatzen, nehork ez diola erantzun behar, erraiten dituenak behar direla sinetsi. Hobeki aztertzen delarik atsotitza, kontutan hartu behar da bukaeran dagoen genitiboa: bere. Egia erran itxuraz genitiboa balinbada destinatiboa da errealki: beretzat dela ulertuz.

Hizkuntza mintzatuan, egunerokoan, aurki daiteke genitiboa destinatiboaren ordez. Adibidez: Hau nire, hori zure eta Baigorrin entzuten da norbaitek uzten dituelarik konpainian dauden jendeak erraiten dutela: Adio ziin. (Adio zuen = Adio zuentzat)

Etxahunen bertsoetan irakur daitezke holakoak: «Ahaide delezius huntan« deitzen den kantuan hona zer aholku ematen dion alabari: «Adio dereñat erraiten ene alhaba bakhotxa; Etxeki-ezan familian orain artinoko kundüta, küñat küñater eman beriak, haurrer Jinkuaren kreinta, Senharraren hun izan eta zaharraguak errespeta13».

Senharraren hun izan: Ez da dudarik ulertu behar dela senharrarentako edo senharrarentzat. Bi aldiz aurkitzen dugu kasu berbera Eihartxe eta Miñau-en kantuan.

«Hik badük abis hunik emazte lagünen Nik ere badiñat gizun ezkuntzekuen14».

Hor ere argi eta garbi dago lagünen(tzat) ezkuntzekuen(tzat) konprenitu behar dela.

Beraz, bere alde jokatzen da apeza, ez du bere burua ahanzten, azken hitzetan badaki galdatzen.

529 Nol'apezaren kantatzea, hala bereterraren inhardestea.

(Comme chante le chapellain, ainsi respond le Clerc ou le sacristain). Nola... hala, genitiboa eta aditz izenarekin egina da atsotitza. Hemen agertzen da apezaren nausitasuna, harek errana bertze batek errepikatzen duela. Nausiaren oihuari ihardesten dio mutilaren oihartzunak. Apeza, bereterra: bikote horretan datza atsotitzaren umorea. Euskara zaharrean bereter-ek apezaren erran nahia zuen. Hor daukagu Aymeri Picaud-en lekukotasuna, emaiten duen euskal hitzen zerrendan agertzen baita bereter. Hasten da «Deum vocant Urcia... eta urrunago dakar presbiterum belaterra». Presbiterum-etik dator bereter eta beraz sacerdote-ren erran nahia du. Mitxelenak dioen bezala presbyter-etik heldu dira it prete, occit, preveire, fr. ant, provoire, cat. prevere. Clérigo balinbazen erdi aroan, geroztik aldatu da erran nahia eta orai monaguillo edo sacristán daukats Hain zuzen bi izen horiek enplegatzen ditu Oihenart-ek bere itzulpenean: clerc, sacristain.

Frantses paremiologian aurkitzen da holako atsotitza

Comme chante le chapelain Ainsy répond le sacristainJó (Gabriel Meurier, Trésor des sentences, XVIe siécle) Ideia berbera, hitzak berberak, egitura berbera. Zein sortu zen lehen? 13 Haritschelhar Jean, L'oeuvre poétique de Pierre Topet-Etchahun, Bilbao, 1970, 244. or. 14 Haritschelhar Jean, obr. aip., 282. or. 15 Agud Manuel, Tovar Antonio, «Materiales para un Diccionario etimológico de la lengua vasca», Anuario del Seminario de Filología vasca «Julio de Urquijo» (ASJU) XXIII-3, 1989, 919. or. 16 Le Roux de Lincy, obr. aip., 4. or. 202 [8] Laburragoa, bainan ideia berekoa da Tel chapelain, tel sacristain.

(Gabriel Meurier, Trésor des sentences, XVIa siécle) 366 On-goseak gizon bat hilik ihes zegin eliza barrera eta ezta geroztik hantik atera (L'avarice ayant tué un homme se réfugia dans 1'Eglise et elle n'en est pas sortie depuis)

Elizaren eta eliz-gizonaren salaketa bortitza. Dirudienez erdi aroko atsotitza «aoriste» deitu aditz denbora baliatzen baitu: ihes zegin = ihes egin zuen. Ongosea, erran nahi baita diru gosea, ontasun gosea, Oihenart-ek «avarice» itzultzen du. Uste dut zerbait gehiago dela «avarice» baino, zikoizkeria baino. On-goseak erakusten du diruaren indarra, dirua bilakatu dela Jainko on-gosea daukanarentzat. Elizaren aberastasuna kritikatua da eta «Apezak azken hitza bere» atsotitzean holako zerbai usna zitekeen.

Apezaren zikoizkeria agertzen da frantses atsotitz batzuetan. Hala nola:

Avarisce de provoire frantses zaharrean provoire apeza baita.

(Dit de l'Apostole. XIIIe siécle)

C'est un pauvre prestre s'il n'a point d'argent caché17

(Recueil de Gruther)

Bortitzagoa da, halere, euskal errefraua aipatzen baitu gizon baten hiltzea eta, dakigun bezala, elizak orduan aterbe sakratuak ziren eta gaiztaginak elizan sartzen zirelarik, lasai bizi zitezkeen ez baitzituen polizak hartzen ahal.

716 Guk ordena Jainkoak zati.

Mitxelenak 1967-an argitaratu dituenetan agertzen da atsotitz hau 1S. Txillardegi-k «Oihenart-en atsotitzak eta neurtitzak» argitaratu zituelarik 1971-an dio atsotitzaren esplikatzeko: Guk ordena Jainkoak desegin 19. Ez naiz batere ados haren proposamenarekin. Zati aditzak erran nahi du puskatu, bainan nere ustez ebaki edo erabaki erran nahi du ere. Lhande-ren hiztegiak hauxe dakar: 3° donner en partage, déterminer. Alfonsa Rodriguez-en adibide bat dakar: oro xedatzen edo zathitzen. (Dieu) détermine et fait la part de toute chose. Euskaraz behar balinbada itzuli «détermine», ebaki edo erabaki itzuli behar da. (frantsesez disposer, espainiolez disponer.) i 7 Le Roux de Lincy, obr. azp., 27. or. 18 A.S.J.U., Donostia, 1967, 16. or. 19 Txillardegi, Oihenarten atsotitzak eta neurtitzak, Donostia, 1971, 110. or. [9] 203

Hor ditugu frantses eta espainiol errefrauak

Ce que 1`homme propose Dieu autrement disp ose20

(Adages franlais, XVIe siécle)

El hombre propone y Dios dispone.

Abstraktoagoak dira azken errefrau hauek. Euskaraz guk izenordea konkretoagoa da, guk bere baitan baitauka ni eta beraz bakoitzak badu zer ikusirik errefrau horretan.

Mitxelenak hauxe dio: «Equivale sin duda, en líneas generales, a: «El hombre propone y Dios dispone». Literalmente parece ser: «Nosotros hacemos el testamento; Dios el reparto». No hallo ordenatu con este valor, pero ordenu «testamento» es bien conocido: cf ordenuac eta testamentuac, Axular, p. 206 etc...»

Halere ordenatu Lhande-en hiztegian erran nahi du «3° ordonner, donner un ordre», manatu beraz eta errefrauaren erran nahia da: Guk mana Jainkoak erabaki Orobat Oihenart-en atsotitzetan hamalau dira Jainkoaz, Elizaz eta apezez mintzo direnak. Ez da kopuru haundia konparatuz frantses eta espainiol paremiologian agertzen direnekin. Egia da ere 900-etara ez dela heltzen Oihenart-ek bildu duen guzia eta, dudarik gabe, euskal atsotiztegia aise aberatsagoa da.

Ez dut uste Jainkoaren eta Euskal Jainkotiarren arteko harremanak bereziak diren. Erdi aroko giristino gehienen ideiak dira. Hala heziak izanak ziren. Jainkoaren gerizapean edo adixkidetasunean egon behar du giristinoak izan dadien frantses, espainiol ala euskaldun. Jainkoari galda diezoke zerbait bakoitzak, egin ahalak egiten balinbaditu eta dakielarik beti zorretan izanen dela Jainkoarekin, Jainkoa dela boteretsua, haren xedeetan sartzen dela eta egun batez jujatua izanen dela. Eliza guzietan kantatzen zen «Dies irae, dies illa» hain famatua eta, dakidanez, kantatzen ez dena orai, himno horretan erakusten zela Jainkoaren itxura ikaragarria eta bekatorosen izialdura «Quantus tremor est futurus, Quando judex est venturus, Cuncta stricte discussurus ». Latinez kantatzen balinbazen Euskal Herriko elizetan euskaraz ere kantatzen zen eta kantatzen da. Hor dira lekuko ehorzketetan ematen zirenak: «Bizia labur» deitzen den kantuan hirugarren bertsuak dio:

Bizi ez deus hau utzi orduko Hor dugu jujamendua. Nor bederak du eman beharko Hertsiki bere kondua: Laster dukegu ordua!21 20 Le Roux de Lincy, obr. aip., 166. or.

21 Kantikak, Beloke, 1948, 7. or.

204

[10]

  Dieu n'oublie pas les siens. (Gabriel Meurier, Trésor des sentences, XVIe siécle) Dieu qui est juste payera selon que chacun feraro (Adages frangais XVIe siécle) 662 Othoi sainduari deraunsano ekaitzari (Il prie le saint tandis qu'il y a orage).

  Le Roux de Lincy, Le livre des Proverbes franÇais,Paris, Paulin, 1842, 13. or. 

2 Hemen erabiltzen dugu Louis Combet -en edizioa: Institut d'études ibériques et ibéroaméricaines de l'Université de Bordeaux 1967, 326. or. Gonzalo Correas-en ortografia atxiki duelarik Louis Combet-ek 3 Combet Louis, obr. aip., 316. or. Combet Louis, obr. aip., 327. or. [3] 197

Le Roux deLincy, obr. aip., 15. or. 171