Xarles Videgain 
  
PINTATU (ETXEPARE 1545): 'EDAN'?

The first known book published in Basque language (Etchepare 1545) may yet harbour a few surprises. As a matter of fact the verb pintatu in the following excerpt: Nyri υn∫a ez padaguit vehardicit pintatu has always been consistently translated as 'to drink' or 'to drink excessively', 'to drink like a fish', but this direct translation can be challenged by a more plausible contextualized proposal such as 'to pretend', 'to lure' or 'to hoax', which would take into account the various Castilian and French meanings of 'pintar' and 'peindre' (to paint), originated from the Latin word pingere.

Frantses estaduan, lizeoko erakasle izateko badago CAPES izeneko azterketa bat, zeinen prestakuntzan B. Oyharçabalek parte hartzen baitzuen Unibertsitateko beste lagunekin. Ikasleek B. Etxepare ikertu izan behar zuten frankotan, azterketa horren programan sarturik baitzen Garaziko idazlea. Nik Baionan goizeko zortzietan kurtsoa ematen nuen Etxepareren hizkuntz-arazo zenbaiten inguruan, noiz eta ere bederatzi orenetan ttanko horra non Beñat agertzen baitzen bere jakitatearen berri emateko hiz kun tza la ri tza ri buruz.

Erran gabe doa, alta, Bernard Etxepare nik baino xehekiago ezagutzen duela beste Bernard honek, egin dituen artikulu mamitsuak lekuko [START_REF] Oyharçabal | Ohar bat literatura historiografiaz: B. Echepare Erdi-aroko autore?[END_REF][START_REF] Arcocha-Scarcia | Siglo xvii: desarrollo y edición de las letras vascas septentrionales[END_REF][START_REF]mendea: euskal idatzien lehenengo emaitzak[END_REF]. Ausartzia ez dut ttipi izan behar, Etxepareren obran aspaldidanik kilikatzen nauen pundu ttipi baten hemen aipatzeko, hau da, Etxeparek darabilan pintatu hitza.

Pintatu aditza orai arte Etxepare argitaratu duten guziek dudamudarik gabe 'boire / beber' aditza emanez itzuli dute. Beraz 'edan' erran nahi omen du. Nahiz itzultzaile guziak bat etortzea, aspalditik iduri zait gatu honek badukeela beste buztanik. Itzulpen hori maingu dela uste dut eta beste manera batez itzuli behar dela proposatzen dut: 'feindre / fingir' edo eta Etxepareren garaiko erdarak kontuan harturik, 'peindre / pintar' adiera hobetsi nahi dut.

Egia errateko, pintatu hitza dakarren olerki berean, badago beste pasarterik ene ustez ilun denik hala nola 31. lerroan saroia da lohitu elementu fraseologikoa: ez naiz hartaz ariko.

Goazen ikus datuak zein diren. Pintatu aditza agertzen da "Amoros gelosia" olerkian. Horra Etxeparek (1545) "Amoros gelosia" olerkian dioena: Secretuqui vehardicit harequila minçatu Ordu hartan iagoyticoz'exay ezpa vaquetu Nyri vnɾa ez padaguit vehardicit pintatu Ene buruya ciaydaçu harendaco abaɾtu.

Euskaltzaindiak (1999) atera duen bertsio gaurkotuan horrela etortzen baita testu bera, VII olerkian (11-14 lerroetan):

Sekretuki behar dizit harekila mintzatu, ordu hartan jagoitikoz etsai ezpa baketu; niri untsa ezpadagit, behar dizit pintatu; ene buruia ziaidazu harendako abastu.

Iduri luke Etxepareren bertso hauen itzultzeko dudarik ez duela nehork ere ukan. Gazteleraz, horrela dio Euskaltzaindiaren argitarapenak: Debo hablar con ella a solas y en secreto Y romper de una vez para siempre o amistarnos. Si no me recibe bien, tendré que darme a beber. Mi persona es sobrada persona para ella.

Frantsesez horrela dator itzulpena:

Il faut que je m'entretienne en secret avec elle. Alors, pour toujours, ennemis ou réconciliés! Si elle ne se montre pas bonne pour moi, il faut que je boive; Je me suffis à moi-même pour cela.

Interesatzen zaitan pasartea bera behar dizit pintatu, ingelesez emana da: I must take to drink, alemanieraz: ich mih wohl betrinken müssen eta italieraz: dovrò darmi al bicchiere. Beraz pintatu hitza bost mintzairetan ber moldean adierazia da.

Ez dut hemen luzaz aipatuko pasarte honen laugarren lerroari buruz agertzen den desberdintasuna. Alabainan, frantsesez eta gazteleraz ez da gauza bera adierazten. Gaztelerazko itzulpenak ella dakar (eta gizonak maite duen emazteaz ari dela ematen du) eta frantsesezko itzulpenak aldiz cela dakar eta edateaz ari da, edateko ekimenaz beraz, ene ustez, ez emazteaz, cela gauza bati baizik ez baitakioke aplika. Ez dut pundu hortaz aburu finkorik, hain zuzen abastu hitza ongi ulertzen dudanetz ez naizelako fida. Bainan bego: bi itzulpenen arteko desberdintasunak eta ene zorroz ta sunezak pintatu hitza bera ez dute zuzen hunkitzen.

Lafonek berak (1952 [1999: 777]) ez du dudarik: Noan beraz pintatu aditzari berari buruz. Ez banaiz oker, Orotariko Euskal Hiztegiak bi sarrera desberdin eskaintzen ditu pintatu hitzaz. Lehenbizikoan ez du aipa tzen Etxepareren gertaketa eta 'boire / beber' adieraren berririk ez du ematen. Bigarren sarrera batean sartu du. Aldiz lehenbiziko sarreran, 'Pintar, dibujar, teñir', edo 'dibu-jarse', edo 'pintar, expresar' ageri dira, eta ondotik 'pintxatu' adiera; azkenik 'dar resultado, medrar' ematen du. Lehenbiziko "pintatu" hori garai guzietan eta euskalki guzietan erabili dela dio OEHk. Bigarreneko sarreran Salaberryren lana aipatzen du OEHk "pinter, boire dans les cabarets, sans mesure' adierarekin eta Etxepareren gure gertaketa bera ematen du: "Niri untsa ezpadagit, behar dizit pintatu". Ikusten den bezala, pintatu hortan bi lexia desberdin badaudela kontsideratu dute OEHko arduradunek. Toki handiena 'dibujar/dessiner' adierak hartzen du. Eta 'edan' adieran, Etxepareren adibidea baizik ez dago. Hain zuzen, dudan ezartzen dudan adiera.

Pintatu aditza pinta izenetik dator, naski, eta horra zer dioen OEHk pinta hitzaz. Lau sarrera ematen du. Lehen adierak dauka garrantzia: "Pinta (medida de vino)" dio OEHk eta Salaberryrenganik ateratzen duen glosa ematen du: "pinte, mesure de capacité, notamment de vin, équivalent à un litre". Adiera honekilako adibide guziak, Orixerena salbu, Iparraldekoak dira. Egia da gaur ere, pinta hitza Iparraldean komunzki erabiltzen dela 'litro bati doakion neurria' adierazteko. Bigarren sarreran OEHk gaztelerazko 'esqueje' ematen du lehenbiziko adiera gisa (agian fr. 'bouture') bainan galderazko ikurra dakar. Bigarren adiera 'pinta, mota' glo satzen du (hain zuzen pintatu aditzari buruz emandako lehen sarrerari doakiona) eta hirugarren adieran 'pinta, imagen' agertzen da. Hirugarren sarrerak naipeak edo kartak ditu gogoan 'pintas, juego de naipes' baitio OEHk. Laugarren eta azken adierak pinta hitza lotzen du pinda hitzarekin, hau pindar hitzaren aldaki gisa agertzen delarik.

Beraz, bere logika badu OEHk. Bi pintatu ikusi nahi izan ditu, bata nagusiki 'dibujar / dessiner' adierazten duena, eta bestea 'beber / boire'. Molde berean lau pinta berezten ditu, bata nagusiki neurria dena, 'medida de liquido / mesure de liquide', eta bestea 'imagen / image'. Beste bi sarrerek ez dute eraginik gure lanerako.

Nahiz Salaberryk dioen pintatu aditza erabiltzen dela 'edan', 'beber / boire' adierazteko, uste dut askoz gehiago erabiltzen dela eta erabilia izan dela pintukatu, pintokatu aditza. Baina 'edan' hutsik edo 'boire / beber' baino zehazkiago, 'larregi edan', 'trop boire / beber demasiado' adierazten du pintukatu hitzak. Eta hala dio, zuzen ene ustez, OEHk ondoko azalpenekin: "Pinter, boire sans mesure", "Chopiner", "Beber, vulg. echar cuartillos", "Beber algo màs que de costumbre". Bestalde, erregistro apalekoa da hitz hori. Mozkorraldiaren alor semantiko zabalean, lagunen artean, gizonen artean bereziki erabiltzen den hitza da. Izatekotz, aldi berean, badauka hitz horrek zerbait eufemistiko: ostatuan dauden jendeak pintukatzen ari direlarik erraiten delarik, mozkor kronikoaren figura eztiturik agertzen da. Etxeparek baliatzen duen lexikoa, oro har, ez da mail apalekoa. Nabasi denik ezin da erran.

Beste ohar bat egin behar dut: Salaberryren lekukotasunaren eta Etxepareren lekukotasunaren artean -eta Lafonek goragoko aipamenean ematen duen Ar gaigna ratsen gertaketa (1665) ez balinbada kontuan hartzen-, jauzi kronologiko handia da, hiru ehun urtetakoa, nonbait han pintatu hitzaren gertaketen artean. Erran nahi du Etxepare aitzindari zitekeela pintatu lexia erabiltzeko 'beber / boire' adierarekin, pintatu ez baita beste behin ere agertu ondoko hiru mendeetan. Nahiz frogatuko zaitan jauzi bera gertatu dela beste hitz andana batekin, (erran nahi baita, Etxeparek hitz bat erabiltzea eta hitz hori ez dokumentatu izatea hiru mendez) tarte luze hori datu susmagarritzat daukat. Argaignaratsen gertaketa bakarra (1665( , apud Lafon 1952( [1999: 777]: 777]) ez da aski ene susmoaren suntsiarazteko.

Euskal lexikografiak dioena ikusirik, eta parte batean behintzat ez sinetsirik, so egin diot ea 'beber / boire' adiera egoki jiten zaion Etxepareren testuari. Tamalez, P. Altunak egindako edizio kritikoa gutietsi gabe, Etxeparek baliatzen duen lexikoaren ikerketa sakonik ez daukagu. Halere, iduritzen zait gorputza eta gor putza ren funtzio fisiologikoak ez dituela asko aipatzen gure idazleak (famatu den pasarte bat kendurik, zeinetan dardoaz mintzo baita). Zurkaiztatzen ez dudan inpresio hori ez da aski 'beber / boire' adiera suntsitzeko. Bainan pintatu hitza zein olerkitan da torren so egiten balinbadugu, beste norabide bat hauta genezakeela uste dut.

Literaturaren alorrean doi bat sarturik, ikusten da bi pertsonaia badaudela "Amoros jelosia" olerkian. Bi gauza elkarren aurka erakusten digu egileak. Alde batetik leialtasuna, leialtasun osoz ari omen baita gizona (ni delakoa) eta bestetik desleialtasuna, aldatuz eta tronpatuz ari baita emaztea.

Gizona tinko egoiten da fidel, ondoko pasarteek erakusten bezala: enuien nik faltarik (5), edo faltatu eztut bizian (17). Bere leialtasuna gaizki ordaindua dela eta kexatzen da, ondoko hitzak metatuz: penaz (1), dolore (2), minez (6), nigarrez (23), gaoaz lorik ezin daidit (25).

Gizona bere buruaz mintzo da, eta bere buruaren alde. Emazteaz ere gizona da mintzo. Eta hitz gutiesgarriak metatzen ditu haren kontra: muthatu (7) eta muthaturik (16) erran nahi baitu okerrera jo duela emazteak; anderehantu da (10), lehen miragarri jentilik (3) baizik ez zen emaztea. Fideltasunik eza finki adierazten du bethe nuien adarrez pasarteak (26). Eta eztaduka unsa leialdaterik esaldiak azkenik agerian uzten du emaztearen faltsua.

Ateka hartatik eskapatzekotan joangiak bilatzen ditu gizonak: edo beste emazterik biltzea edo bederen emazte harenganik berez egotea aipatzen du, nahiz horren obratze ko ez duen kalipurik. Egin gei badu halere eta horren gogoa errepikatzen du: zuhur banintz, baninzade ni ere hura gaberik (21). Elikaturen (29) hitzaz adierazten du hobe lukeela emazte hura bere gogotik bazter baleza, elikatu ulertu behar baita, naski, 'abstenerse / abstenir (s')' gisa; ukhenen dut orai ere berririk (32) esaldiak geroan ideki lezakeen beste bidea aipatzen du.

Oposaketa horiek labur emanik, hots, gizonaren leiala eta emaztearen makurra, proposatzen dut kontestu horretan sartzea behar dizit pintatu esaldia eta kontestu horren arabera argitzea. Amoros jelos batek edan behar ote du maite duen emazteaz mendekatzeko edo harenganik bereizteko? Edo hobeki erranez, edarian eta edanez ito behar ote du amoros jelosak bere ezbeharra? Deus ez da testuan hartara ga ra ma tzanik. Garai hartako literaturan edale bihurtzeko beharra aipatzen denik ez dut uste, baina ez dut puntu hori gehiago barnatu.

Beraz, proposatzen dut behar dizit pintatu beste molde batez kontuan hartzea, hots, olerkiko amoros jelosak egiten dituen beste aterabide edo beste mehatxu balitz bezala. Bainan hortarako semantikaren aldetik susmatzen dudana lexikografiak ez ote duen debekatuko ikusi behar dugu.

Pintatu erdaratik datorrela ezin uka. Pinta 'neurria' ere bai. Erdarazko 'pintar / peindre, pinter' eta 'pinta / pinte' hitzez hiztegiek diotena ikus dezagun. Trésor de la langue française hiztegiak (TLF) pinte 'neurri' eta 'untzi' bat dela azaldu ondoan, horre la dio etimologiaren aldetik: Beraz, pinta hitza, 'neurri' eta 'untzi' adiera duenean ere, hitz motibatua da eta latinezko pingere dauka etorburu. Pinta deitutako untziak badauka marka bat pintaturik untziak zenbat jasaten duen adierazten baitu marka horrek. Beraz pinte eta pinter hitzek lotura etimologikoa dute pingere-tik datorren peindre hitzarekin. Eta uste izateko da gaztelerazko pinta hitzak lotura etimologikoa duela pintar formarekin, nahiz denboraren poderioz bien erranahiak, partez, elkarretarik urrundu diren.

Garazitik urrun ez dagoen Biarnon, horra S. Palayren hiztegiak gaskoierari buruz pintà aditzaz ekartzen duena: "Pinter, vider des pintes, boire beaucoup, avec excès, d'habitude; pintà-s, se saouler, s'enivrer". Untzia ere aipatzen du Palayk pinte sarreran: "pinte, broc, cafetière, ancienne mesure de capacité valant 9 décil., 24". Erranahi bereko aditz eratorriak ematen ditu: pintassejà, pintounejà, pintourlejà.

TLFek pinter aditzaz dio: 'Boire (des boissons alcoolisées) avec excès'. Pinter hitza dokumentua da 1269-78 urtean (Jean de Meun) eta 'boire beaucoup, avec excès' adierazten du. xvi. mendean ere agertzen da, mozkor baten mintzatuz erabilia baita.

Pingere aipatu dugu pinte eta pinta hitzen etimoi gisa, baina frantsesez ontsalaz pingere-k peindre eman du, eta pintar gazteleraz. Ikusi behar dugu ba ote duen zerbait egitekorik Etxepareren pasartearekin? Uste dut baietz, gazt. pintar, fr. peindre hitzek izan dituen adierak aztertzen balinbadira behintzat.

Ikus ditzagun frantsesez Erdi Aroan pingere-tik etorritako peindre lemak izan dituen erranahiak Dictionnaire du Moyen Français (DMF) obraren arabera. Adiera gehie nak 'couvrir de peinture' dira, erran nahi baita 'pinturaz, tinduz estali'. Adibidez: …semblables sont à la beauté des fiens couvers de noif, ou, comme dit Jhesu Crist, aux sepultures blanches et paintes, ou comme les pommes [que dit Josephus croistre en Sodome, qui par dedans sont] plaines de cendres et par dehors belles (GERS., Concept., 1401, 416) Molde bereko adibideak ez dira bekan. Bainan besterik bada ere ondoko adieraren berri ematen baitu DMFek: 'farder' 'maquiller', 'teindre', erran nahi baitu 'berregin, itxura hobetu' hala nola ondoko adibidean:

Ce chapeau [la couronne d'épines] vous fait grant encombre, Car il s'esfondre Pour soy rescoudre -dans vostre chief tant precïeux. C'est pour vous oindre Le chief et paindre-d'oignhement doulx et gracïeux. (Pass. Auv., 1477, 254).

Bigarren adiera honek bide bat idekitzen digu: adiera horren arabera 'peindre' ez da zerbaiten gainean tindu ematea, ez eta ere zerbaiten edo norbaiten potret fidel ematea. 'Errealitatea kukutu', 'errealitatea aldatu' erran nahi du; segurki, 'ez egiaz ko', 'faltsu' konzeptua ez dauka urrun adiera honek.

Ber ildotik, peinture hitzaren adiera, Godefroy hiztegiaren arabera: ez da bakarrik tinduz egindako obra. Hauxe erran nahi du ere: 'discours trompeur, illusoire'. Adibidez Jeh. des Preisen adibidea dakar: "Guyon l'en at mentit, qui li fist la peinture" (Jeh. des Preis, Geste de Liege, II, 9124, Scheler, Gloss. philol.) Beste adiera hurbila ematen du Godefroy-k: 'fausse apparence'. Beraz 'egia disimulatu' eta 'gezur' adieraziak ager diteke 'peindre' eta 'peinture' hizen adiera zenbaitetan.

Urrunago doaz Hugueten hiztegiak ematen dituen beste adierak 'peindre' adi tzaren inguruan. Huguetek 16. mendeko korpusa hartzen du aztergai, beraz Etxepareren garaikideak. Lehenik achever de peindre kolokazioak 'l'amener tout à fait à tel ou tel état' adierazten du. Bigarrenekorik, 'rendre complet son malheur, son embarras' adiera ematen du. Hirugarrenekorik 'etre au comble du malheur'. Hiru adierak elkarre ta rik hurbil daude. Lehen adierari doakion adibidea hauxe da: "De toutes de ces ruses elle usa en vers Dinias. Puis le sentant tourmenté et bien englué en son amour, elle acheva de peindre le miserable: et feignit, estre grosse de luy" (Bretin, tr. Lucien, Toxaris, 15). Bigarren adierari doakiona hauxe da, eta kontuan har Paben zegoen Nafarroako Erregek idatzia dela, eta beraz, hizkuntzaren aldetik, Etxepareren garaikide batena dela: "Pour achever de me peindre, il m'est arrivé un des plux extremes malheurs que je pouvois craindre, qui est la mort subite de monsieur le Prince" (1588 Henri IV, Lett. Miss., t. II, p. 343, G., Compl.). Gaskoinako Aubigné-k ere adibidea ematen du: "[Montbrun] esprouva ce qu'il pouvait sur Valence qu'il faillit… Pour l'achever de peindre, Gordes mit en route ceux du Vivarez qui venoyent le trouver" (Aubigné, Hist. Univ., VI, 13). Hirugarren adiera Belleau-k ematen du: "J'ai peur que ceste amour secrette Ne se brasse pour maistre Jean. -Pour moy? -Ouy, pour vous. -Han, han, je serois achevé de peindre" (Belleau, Reconnue, II, 4).

Etxepareren hizkuntzak eragina izan zezakeen frantsesetik edo gazteleratik jinik. Frantsesetiko eragina kontuan harturik, norbaitek erran lezake adiera horietarik bat ongi joan lekiokeela Etxepareren testuari. Alabaina, Huguetek ematen duen adiera haren kalko baten bitartez; niri untsa ezpadagit, behar dizit pintatu esaldia horrelako perifrasiaren bitartez eman diteke: 'Niri ongi egiten ez balin badit, nik sofrikario latza jasan behar dut'. Bide hori baztertzen dugu arrazoin baten bitartez: 'zoritxarrean egon' adiera hemen agertzekotan, 'achever de peindre' kolokazio osoa behar luke etorburu. Baina pintatu hitz hutsa baizik ez baitu ematen Etxeparek, ez da adiera sinesgarria.

Orain arte frantsesa hartu dut kontuan. Gaztelerazko pintar eta pinta hitzek ere arreta hartze dute. Eta 'itxurakeria', 'faltsukeria', 'azalkeria' denotatzen dituzten adierak bilatu ditut Diccionario de Autoridades obran. Pinta lehenik 'seinale' edo 'tona' adierazten du, izan dadin naipetan egiten den markarekin, edo eta aurpegian egoten den arrastoarekin. Metaforikoki pinta da 'kanpotik zerbaitek gauza baten kalitateaz erakusten duen seinalea'. Sema bat ikusten dut horretan, erran nahi baita 'itxura, faltsua ala egiazkoa'. Sema hartatik 'engainatzeko gogoa izan' semara lerra tzea bidezko da. Ikus ondoko adiera: 'pintar, empezar a mostrar la calidad buena o mala de alguna cosa'. Beste adiera bat ematen du hiztegiak: 'fingir, engrandecer, ponderar o exagerar alguna cosa'. Zentzu hurbileko adiera ere badu pintar hitzak: 'se toma algunas veces por imaginar a su arbitrio, o fingir en la imaginación a medida del deseo'. Egia erran, azken bi adiera hoietan etimoia lotzen du latinezko fingere hitzarekin. Dena dela, fingere-tik ala pingere-tik jinik, pintar hitzak 'gezurra sa ka tze ko ahala eman' adierazten duela edo adieraz dezakeela berezten dut.

Gaztelerazko No quitar pinta erran nahi baita 'egite handia izan' interesgarri da baina kolokazio honi doakion egitura ez da osoa Etxepareren testuan. Ez liteke hain

D

  'après FEW, t. 8, p. 252 a, du b. lat pincta, part. passé fém. de pingere (peindre), qualifiant à l'origine un subst. fém. désignant une mesure de capacité étalonnée (canna, hemina, quarta…) et signifiant 'pourvu d'une marque'. Pincta est relevé en 1249, à l'emploi subs. au sens de «mesure pour les liquides» […]. L'angl. pint «pinte» est relevé dep. 1384.

[ASJU,XLIII, 2009, 971-978]