MARTIN GOYHETCHE-REN ALEGIEN PERITESTUETAN

ZEHAR: "NOTA" ETA "HITZTEGUI"

A. Arcocha-Scarcia (Université Michel de Montaigne-Bordeaux 3 -IKER CNRS UMR5478)

Abstract* 1 The object of this study, which comes as a completion of past analysis, consists of studying the "notes" (notak) and entries in the "small dictionary" (Hitztegui chumea) appearing in the peritextuality of the large corpus of work written by the fabulist Martin 1 Goyhetche's (Urrugne 1791-1859) apologues. Goyhetche translated/adapted French fabulists of the XVII and the XVIII centuries, La Fontaine and Florian respectively, into Lapurdivariety Basque. Only part of this text-corpus of work is known (the textual edition of La Fontaine's Fables in Basque: Bayonne 1852), the rest (110 of Florian's Fables and 27 by La Fontaine) is still unpublished and totally unknown to researchers to this day.

Martin 1 Goyhetchek (Urruña 1791-1859) La Fontaineren eta Florianen alegiez egin itzulpenen alor peritestualetan (Genette 1987: 10-11) [START_REF] Araoz | ) Atchatcho: Cuchean, istant berean[END_REF] kokatuko da lan hau. Hain zuzen, "notetan", 3 eta 1852ko Lafontaineren alegien itzulpenen edizioaren bukaeran den «Hitztegi chumea»-n. Helburua da alegia inprimatuetan eta ineditoetan diren nota horien eta "Hitztegui"ko sartzeen biltzea, iturriak seinalatuz. Erabiltzen ditudan iturriak lau dira: [START_REF]Ciduriçon: Iduritcen citçaion[END_REF] iii. Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac, eta Goyhetche apheçac franxesetic escoarara berxutan itçuliac (Baiona 1852); iii. Lafontenen fableena. Liburu Çazpigarrena in Celtique et Basque 163 BnF (datarik gabe); iii. Florianen Fableac Goyhetche apheçac franxesetic escoarara pherxutan itçuliac in Celtique et Basque 162 BnF (datarik gabe); iv. «Hitztegui chumea liburu huntan emplegatuac diren usayaz campoco hitz batçuen endelgutan», in Fableac edo aleguiac... (Baiona 1852).

I. Goyhetcheren "Notak" eta "Hitztegui chumea"

I.1. Notak

Gorago erran bezala, Goyhetchek «notak» deitzen ditu 1852ko edizioan zenbaki batez markatzen dituen hitzak. Anotatuak diren hitzak gehienetan sustantiboak dira, gehienetan greko-erromatar mitologiako pertsonaien izenak ("Yupiter", "Morfeo"), Orienteko lurraldeetako berezitasun geografikoak eta kulturalak ("Pacha"), animalia exotikoak ("dromaderoa"), zientzia tresna berriak ("microscopa")... Herri ttipi euskaldunetako eta euskal kanpainetako irakurle guti eskolatuarentzat arrotzak diren hitzak dira. Horregatik du Goyhetchek, alegiak itzultzeaz gain, anotatze lan pedagogiko luze eta astun hori bururatzen: baitaki nor duen irakurlea. Goyhetcheren irakurleak ira kurtzen badaki, ez dakigu zer neurritan badakien idazten, baina oro har hein apaleko ikasketak ditu eginak, garai hartako eta aurreko garaietako iparraldeko euskal hezkuntzaren berezitasunak erakusten duen bezala (Oyharçabal 1999, 2007). 5 Goyhetchek arta anitzez egin anotatze-lan horren hatzak zirriborroetan ikus daitezke: 1852ko edizioko La Fontaineren alegien itzulpenen zirriborroetan, eta inprimatu ez ziren Florianen eta La Fontaineren itzulpenen zirriborroetan. Zirri borroen notak Goyhetchek, in margine, testu inguruan den zurian kokatuak dira (ik. ikonografia). 1852ko bertsio inprimatuan, noten azalpenak alor peritestualean, in margine, testupean den zurian, ezarriak dira.

Zirriborroen idatzaldiek erakusten dituzte Goyhetcheren ahaleginak eta za lan tzak zeintzuk izan ziren notei dagokienez. Adibidez, inprimatze-aitzineko bertsioan egiten dituen hautuak zeintzuk diren. 6 Goyhetcheren kezka (pedagogikoa) beti berdina da: irakurle xehearengan oihartzuna ukatea.

I.2. «Hitztegui chumea» 7

Goyhetchek, notez gain, "Hitztegui" bat gehitzen du 1852ko edizioaren bukaeran. Hiztegiaren generoak eskatzen duen bezala, alfabetikoki ordenatua da. La burra denez «Hitztegui chumea» deitzen du. «Hitzteguiak» linguistikoki duen funtzio didaktikoa Goyhetchek azpimarratzen du titulu esplikatiboan: Hitztegui chumea liburu huntan emplegatuac diren usayaz campoco hitz batçuen endelgutan. Parez-pare testuaren argitzeko gisan, eman ditu berak bere alegietan «usaiaz kanpo en ple ga tzen» dituen hitzen «endelguak» sartze bezala, eta azalpenetan irakurleak «usaian en ple gatzen» dituen formak.

«Hitztegui chumea»-n diren «hitzak» interesgarriak dira Goyhetcheren lan eta hautu linguistikoen lekuko onak baitira. Are gehiago, ikusiz sartze gehienak aditz trinko jokatuak direla. Goyhetchek salatzen du hor euskal aditzaren trinkotasunari kausitzen dion espresibitate linguistikoa: aditz trinkoa bildua da, sintetikoa, neurti tza ri indar espresiboa eta fonikoa ematen die eta ondorioz indar poetikoa. Argi da Goyhetchek irakurlearen «endelguaren» errexteko -baina behar bada aditz trinkoaren erabilera irakurle horren baitan sustatzeko ere-ematen duelarik «usaian enplegatzen» den ekibalente perifrastikoan, beti silaba batez edo anitz gehiagoz luzea delarik hau, galtzen dela indar poetikoa ondoko etsenplu hauetan ikusten den bezala:

bademaitçut: ematen dautçut/bademaizcun: ematen dauzkigun/bademate: ematen dute/bademo: ematen dio/bademot: ematen diot/baderra: erraten du/baderrakegu: erran deçakegu edo badiokegu/baderraket: erran deçaket/baderraicu: erraten darocu/baderraitçut: erraten dautçut/baderro erraten dio/baguiñerro: erraten baguiñeço/bahakharnat: ekhartcen daunat/baididuritçoke: iduri baidakioke (LAF HC 1852: 137-138).

«Hitztegi chumea»-n badira ere, aditz trinkoez gain, beste hitz guti batzuk sustantibo, adberbio, adjektibo, Goyhetchek gipuzkeratik hartuak batzuetan («morroña»; «alaia») edo via gipuzkera gazteleratik («tortilla»).

Ikusteko erabilera zenbatekoa izan den korpusean, hots 1852ko edizioan, artikulu honetan eman dudan «Hitztegui chumea»-ren bertsioan parentesien artean agerrarazi dut hitz edo aditz trinko jokatuen frekuentzia. Ohartzen da bat, gehienetan aldi batez edo bitan agertzen diren forma jokatuak direla, ez ohidurazkoak, beraz. Aditz jokatu batzuen frekuentzia anitza apologoaren narrazio «patroiak» berak du es pli ka tzen: pertsonaien zuzeneko mintzatzeak inportantzia handia duenez apologoetan, erran aditza derro aditz trinko jokatuaren forman 30 aldiz agertzen da, adibidez.

Goyhetcheren lanez interesatzen direnek hemen agertzen ditudan ohar peritestualen parte bat 1852ko Fableac edo aleguiac edizioaren faksimilean aurkitzen ahal dituzte: 1. inprimaturik in «Klasikoak Hordago 1978»; 2. «Liburutegi Digitalean» <http://www.kultura.ejgv.euskadi.net>.

Gainerako notak, iturri ineditoetarik heldu direnez (CB 162; CB 163), lehen aldiz agertzen dira artikulu honetan.

I.3. La Fontaine euskaraz Goyhetcheren lumapean (LAF. 1852; CB 163)

Goyhetchek, La Fontaineren alegietan hautaketa bat egin ondoan egin dituen euskal itzulpenak, «Forec eta Lasserrec Imprimatuac» Baionan agertu ziren 1852an titulu honekin: Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac, eta Goyhetche apheçac franxesetic escoarara berxutan itçuliac. Obra inprimatuan sei «liburu» edo sail badira 8 eta jadanik seinalatu bezala (Arcocha-Scarcia 2003a, 2003b, 2006, 2007), lan horrez gain egin zuen Goyhetchek beste itzulpen-sail bat, garbira pasatua zuena eta inprimatzea pentsatzen zukeena. Ineditoak diren BnFeko CB163 funtsean dira gaur 1852ko edizioaren zirriborroekin. Ez dute datarik eta autoreak eman titulu honekin dira: Lafontenen fableena. Liburu Çazpigarrena.

Ez dakigu zergatik zazpigarren «liburu» hori ez zen 1852ko edizioan sartu. Dena den, CB163an diren 1852ko edizioaren zirriborroak etsaminatuz ikus daiteke «Tabla edo fableen causi-bidea»-n 9 sei «liburu» edo kapitulu aipatzen direla, ez zazpi. Beraz inprimatzeko prozeduran ez zen sartu «zazpigarren liburua». Lehenago baztertua zukeen Goyhetchek, edo geroago egina. Galdera irekia dago. Ahatik, delako «Tabla»ren zirriborroan ez dago ere aipatua bizkitartean inprimatuko den «Hitztegui chumea». Pentsa daiteke inprimategira joan aitzineko azken momentuetan, edo inprimategiko lan garaietan gehitu zukeela Goyhetchek.

Goyhetchek 1852ko Fableac edo aleguiac-en atarian den "Aitcin-solhasac publicoari" deitu peritestuan dio haren helburua dela Archuren eta Iturriagaren etsenpluen segitzea lapurtarrez alegiak ateraz. Zergatik alegiaren forma narratiboa hauta? Euskaldun irakurle kristauak euskarazko Ebangelioen bertsioetan kausitzen dituen, eta errexki irakurtzen dituen, parabolen gisako "condaira labur"-ak direlako alegiak, hots, apologoak. Eta apologoetan zilegi den bezala, alegiek "morala edo iracaxpen cembait bere baithan cerratua" dutenez, haiez gogoeta egin dezakeelako irakurle horrek. 10 Irakurle asmatu hori, argi da Lapurdikoa dela eta Goyhetcherendako zubereraren eta gipuzkeraren ondotik orain euskalki berri batez, hain zuzen lapurteraz alegien editatzea euskararen aberastasunaren eta oparotasunaren seinalea dela, nolabait hizkuntzaren kozinatzeko errezeta berri bat balitz bezala ("Aitcin-solhasac publicoari" deitu sarreran sukaldaritzarekin egiten dituen konparaketetarik jalgitzen den epikureismoa nabarmena da).

Bizkitartean, Goyhetchek anbizio gehiago du ene ustez. Haren «itxoite ho ri zontean» 11 (daitezke ere beste iparraldeko irakurleak Nafarroa-Beheroak eta bereziki Archu irakurriz eskasia batekin gelditu daitezkeen Zuberoako alegiazaleak, 12 ahan-8 Alegien itzulpenetan Goyhetchek ez du La Fontaineren sailkapena segitzen. Lafontaineren 12 liburuetan hautatu alegiekin eraikitzen ditu berak 6 «liburu» edizio inprimaturako alegia nondik hartua duen beti seinalatuz, adibidez: «Fable vi.a / (6e du livre viii.e) Emaztekiac eta secretua» (Goyhetche 1852: 148-150).

9 Liburua inprimatzerakoan «causi-bidea» kendu du "aurki-bidea" ezarriz. Hona nola agertzen den peritestu horren titulua bertsio inprimatuan: «Tabla edo fableen aurki-bidea».

10 "Batec baino guehiagoc galde deçakete: baiña cer da fablea edo aleguia? Galde hau naturalena da ezdakienaren ganic. Baiña gauça ez hain errecha esplicatceco dakienarentçat ere: eta ascotan guertha tcen baita gauça bat cembatenaz chehatcenago, eta hambatenaz dela, arguitu behar bidean goibeltcenago; (…) erranen diotet beraz hobe dutela berec ikhusi; eta aski dutela eracurtcea atentcione eta gosturekin ondoan dathorcen fable horiec bururen buru: eta laster endelgatuco dute fableac direla Ebanyelioco parabola edo comparantcen idurico condaira labur batçu, carloac fruitua eta açalac mamia beçala, morala edo iracaxpen cembait bere baithan cerratua dakhartenac: eta hau fableguilleac fable bacotcharen ondotic eçartcen ohi du. Baiña hau baiño hoberic bere cascotic edo bihotcetic eracurleac athera uste badu, cillegui çaio eguitea" (LAF 1852: vj). 11 Ik. in Lejeune horizon d'attente.

12 Bereziki Archuren alegien hizkuntza pobrea delako, alegiak gehienbat, nahiz ez bakarrik, haurren da ko pentsatuak direlako, bi hizkuntzetakoak direlako, ez euskara hutsean eginak.

tzi gabe Urruñatik hamar bat kilometrotan bakarrik diren Gipuzkoakoak, hain zuzen Iturriagaren irakurleak… «Hitztegui chumea»-n diren gipuzkerazko formek, nahiz guti izan, erakustera ematen dute mugaz bestaldeko irakurlea ere gogoan duela Goyhe tchek.

Publiko hori «jende eginez» osatua da, helduez, hauek ditzaketeelako alegiek duten botere didaktikoa uler osoki. Hain zuzen, Goyhetchek lerro anitzetan az pimarra tzen du alegiak ez direla bakarrik haurrentzat eginak, hauek alegiak "ikhasten dituzte[la] lorietan eta condatcen, baiña perroketaren pare, mamiaz edo moralaz casu guti" eginez ("Aitcin-solhasac publicoari"). Bai, Goyhetcheren ustez, alegiek duten botere didaktikoa helduen baitan da hobekienik gauzatzen kondaketan gordea duten irakaspena bizitza-gidari baita, "bicitceco helantça ascotan bali dakioketena hux cembait ebitatceco edo berthute cembait praticatceco." ("Aitcin-solhasac publicoari").

Alegietan, batean bilduak, agertzen dira Goyhetche apaizaren, Goyhetche eus kaltza lea ren eta Goyhetche epikuriarraren helburu didaktikoak.

I.4. Florian euskaraz Goyhetcheren lumapean (CB 162)

ii. Florianen Fableac Goyhetche apheçac franxesetic escoarara pherxutan itçuliac Goyhetcheren lana ez zen Lafontaineren alegia hautatu batzuen itzultze-adap tatzean mugatu. Hain zuzen, gorago idatzi bezala, xix. mendean Frantzian Lafontainekin batera arras famatua zen Florian (1755-1794) alegiagilearen piezak ere itzuli baitzituen lapurtarrera.

Pariseko BnFeko CB 162 funtsean Goyhetcheren alegiez aurki daitekeen bigarren eskuizkribu-zama honen errestoa 1941an seinalatzen zuen Lafittek azken aldiz: il a laissé en outre une traduction manquante en vers de Florian, et de nombreux cantiques: on admire l'étendue de son vocabulaire et sa connaissance des «verbes forts» (Lafitte 1941: 49-50).

Geroztik, 1941etik gaur arte euskal literatura historiografietan funts hori ez da aipatua izan (ik. Mitxelena, Villasante, Orpustan, Kortazar, Urkizu, Salaberri, Aldekoa…).

1914an, Lafittek eman berria baino 27 urte lehenago beraz, lehen gerla mundialaren hastapenetan, Saint-Etienne-ko infanteriara destinatua izana den Lacombe kaporalak Martin Landerretcheri bidaltzen dio gutun bat, Goyhetcheren eskuizkribuzko funtsa aipatuz eta bereziki Goyhetchek Florianen alegiez egin euskal itzulpenak:

[…] Quant aux fables de la Fontaine traduites par Goyhetche est-ce le ms. auto. de l'auteur? Ce serait intéressant à vérifier, quoique l'ouvrage ait été imprimé? S'agitil au contraire d'autres fables que celles-là? Je me souviens d'avoir parcouru à la Bibliothèque Nationale un ms de fables de Florian inédites13 traduites par le même Goyhetche.14 

I.5. Florianen alegien eta Goyhetcheren iturriez galdera

BnFeko CB 162 funtsean bi atal badira: 1. Inprimatzeko prest den Florianen alegien euskarazko itzulpen/adaptazioen aitzin-testu ineditoa, Florianen Fableac Goyhe tche apheçac franxesetic escoarara pherxutan itçuliac titulua duena; 2. Bigarren atal bat 126. orrialdean hasten dena. Leku eta data bat aurki daitezke hor: «Urrugne le 28 avril 1851.» Azken atal horretan bukatu arte Florianen eta La Fontaineren alegien aurreragoko idatzaldietako zirriborroak -batzuetan orri berean La Fontaineren eta Florianen alegiak elkarren ondotik kopiatuak-agertzen dira.

Dirudienez, La Fontaineren eta Florianen eskuizkribuzko bertsioak garai berekoak dira, hain zuzen 1851-1852 inguruko urteetakoak, kontuan hartuz 1852ko La Fontaineren alegien itzulpenekin egiten duen edizioa.

Zein frantsesezko edizioez baliatu ote zen Goyhetche Florianen itzulpenen egiteko? Galdera horri erantzun nahiz, Florianen alegien hiru bertsio ezberdin konparatu ditut, bi 1851 baino lehenagokoak Goyhetchek erabil zitzakeenak, beste bat Goyhetche hil eta gerokoa baina, berredizioa denez, aitzineko edizio batean irakur zitekeena:

1. OEuvres Complettes de M. de Beraz, Goyhetchek ez du 1803ko edizioa erabili. Haren eskuizkribua 1824eko edizioarekin konformitatean da alegien kopuruari dagokionez eta liburuaren ba natzea ri dagokionez (alegiak bost liburutan banatuak dira, 1824ko edizioan bezala, liburu bakoitzak 22 alegia dituela); baina ez dira aurkitzen euskarazko bertsioan ez Florianen De la fable eta ez Épilogue. Denetara beraz, 110 alegia dira. Molde honetara agertuko dira notak: lehenik, alfabetikoki bilduak, diren bezala hartuak testutik, izena eta atzizkia bereizi gabe eta ondotik Goyhetchek eman azalpena. Gero, nik gehitu ditut noten testuingurua kakotxen artean, eta iturria, alegiaren tituluarekin eta "liburu"-ekin. Beraz ordenua hau izanen da: 1. Goyhetchek hautatu duen nota; 2. Goyhetchek nota horretaz eman duen azalpena; 3. nik gehitu notaren testuingurua, kakoen artean testu-zatia zitatuz; 4. nik gehitu iturriak: alegiaren titulua eta "liburua".

"Hitztegui chumea" agertzen da Goyhetchek hautatu moldean. Nik gehitu ditut 1852ko edizioaren iturria eta hitzen okurrentziak LAF 1852 liburuan, paren-tesien artean. Adibidez: "derrolaric: Erraten diolaric. LAF HC 1852: 329. ( 1)", erran nahi du okurrentzia bat aurkitzen dela korpusean, derrolaric aditz trinkatu jokatuarendako. Okurrentzien bilatzeko baliatu naiz bertsio informatiko honen iturriaz: "Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac, Leonce Goyhetche (faksimilea). Hordago, 1978. Klasikoen Gordailuan": <http://klasikoak.armiarma.com/ idazlanak/G/GoietxeFableak.htm>. 15

II.2. Eskuizkribuen transkripzioaz -Ortografia

• Goyhetchek erabili sistema ematen dut aldatu gabe.

-Maiuskulen erabilera

• Maiuskulen erabilera gaurkotu dut. Goyhetchek ezarri dituen maiuskuletan atxiki ditut bakarrik alegietan diren pertsonaien (animalia, landare, jende, alegoria) 16 ponte-izenenak, deiturenak, eta pertsonaiari lotu tituluenak. 17 Gainerako aldietan maiuskulak kendu ditut minuskulak ezar tze ko. Aldiz, Goyhetchek ponte-izenetan maiuskularik ez duelarik ezartzen, adibidez "piarresentçat", "bettiri" eta "peillo" 18 idazten duelarik, nik "Piarre sen tçat", "Bettiri" eta "Peillo" idazten dut. • Eskuizkribuetan neurtitz hastapenak gehienetan maiuskulekin dira baina ez sistematikoki. Aldiz, 1852ko bertsio inprimatuan neurtitz hastapenak sistematikoki maiuskulekin hasten direlako nik sistematikoki neurtitz hastapenak maiuskulekin agertuko ditut; • Tituluetan: maiuskula hastapenean ezarri dut, gainerako hitzak minuskuletan.

-Irakurketa arazoak

• Eskuizkribuetan baditudalarik hitzaren irakurtzeko arazoak, hitza kortxeten artean ezartzen dut [ ]; hitza lerroen artean edo lerroan berean gehitua delarik horrela agerrarazten dut < >.

-Hitz barratuak

• Eskuizkribuetan Goyhetchek barratzen dituen hitz edo esaldiak agerrarazten ditut barraturik: "Sabant, escultore oficiale".

II.3. Iturrien nomenklaturaz

-LAF. 1852: Fableac Edo Aleguiac Lafontenetarik Berechiz Hartuac, Eta Goyhetche Apheçac Franxesetic Escoarara Berxutan Itçuliac. Baiona, 1852;

15 Bertsio digitalizatu horretan ez dira aurkitzen ez «notak» eta ez «Hitztegui chumea». 16 Adibidez, "Eguia": ik. in Florianen fableac…, Liburu-lehena, fable 1.ª (CB 162). 17 bichir: Turcoen monarken lehen ministroa. "Sultanac deitcen du, casco berecia, / Bere Bichir Acheria, / Çahar yakin eta politicaria." (Lehoina 23 Lib. VII). LAF. CB163 BNF. 18 Ik. "Yupiñec" notan (LAF. 1852: 111).

-LAF HC 1852: «Hitztegui chumea» in Fableac Edo Aleguiac Lafontenetarik Berechiz Hartuac, Eta Goyhetche Apheçac Franxesetic Escoarara Berxutan Itçuliac. Baiona, 1852; -LAF. CB163 BNF: Celtique et Basque 163 funtsean diren La Fontaineren 27 alegia ineditoen itzulpenak. Goyhetchek Lafontenen fableena. Liburu Çazpigarrena deitu sailean bilduak dira denak; -FLO. CB 162 BNF (1851 ing.): Celtique et Basque 162 funtsean diren Florianen 110 alegia ineditoen itzulpenak. Aurreko idatzaldi bateko orri batek «1851» data dakar baina ez daiteke jakin alegiei lotua den ala ez. Iduriz, Goy hetchek hasi eta segitu ez duen gutun pribatu baten zirriborroa baliatu du alegiaren idazteko (ik. Iconografía: "idatzaldi 1" eta "idatzaldi 2"). Nola ez daitekeen jakin modu seguruan Florianen alegiei lotua den ala ez zuzenki data hori, «1851 ing.» ("1851 inguru"), ezarri dut.

III. La Fontainen alegien itzulpenez diren notak

Agasac: Agasa, phicaren icen goitia. "Etcen gur agasac deus ez çakienic" (Arranoa eta phica 20 Lib. IV): LAF. 1852: 181. Annibale: 19 Annibal yeneral carthagoarra, duela bi milla urthe pasatuac, Espainiatic Italiara, erromatarrei guerla eguitera iragan cena, eta hamabi urthez Erroma ikharan iduki Hyeroglifac: Figura mysteriozcoac. "Trumpatu bat, bedariac, / Çartaco erosia eta hari braçac / Ez baitcetçaken harc ahantz niholere, / Ez utz esplicatu gabe, / Çuhur baten ganat egun batez gan cen, / Argui cerbait hortic bill othe ceçaken. / Eta erran cioen hunec berehala: / Hyeroglifac cirela" (Erhoa çuhurtcia saltcen 1 Lib. ). Bere Putçutic Eguia…: Filosofo paganoec ikhusiric yende artean etcela gueçur, trampa bengantça eta bicioric baicen, exituric guiça-naturaleçaz, asmatu çuten eguia goan cela 32 Ene kopian ez da ongi ikusten galde-ikurra den, ala harridurazko-ikurra. 33 Hemen «mila». 34 Irakurketa dudazkoa. 35 Hemen, mublea da, ik. frantsesez écritoire (gazteleraz escritorio). 36 Ik. "presa" edo «prisa» in OEH «Toma; taza, cantidad que se toma. "Prise de tabac" VocBN. "Kafe-prisa, une tasse de café" Lh. «Xokolat-presa, une tasse de chocolat» Ib.».

37 «bortz» gainetik berriz idatzia. 38 Irakur «ohore handitan», Goyhetchek hastapenean idatzi gogo zukeen «ohoretan». 39 Ik. frantses expresioa: Á table!. 40 Ik. gazteleraz catalejo «de 'catar', ver, y 'lejos') m. Anteojo para mirar a larga distancia." (María Moliner, Diccionario del uso del español). Frantsesez lunette. Ik. Florian Le Chat et la lunette. 41 Ik. frantsesez barbet. Ik. Florian in Le petit chien.

  Urtcintcha, ora eta acheria-ren jatorrizko bertsio frantsesa Grandville biñetagileak ilustratua Fables de Florian... Paris 1874 II. Edizio-oharrak II.1. Noten eta "Hitztegui chumea"-ren presentatze moldea

  Blasona: Yakintça, nobleciaren ethorki eta tituluac eracuxten dituena. "Bai are blasona ere / Eçagutcen baitut ongui, / Nahi dut escola ideki" (Martchanta, aitorensemea, artçaina eta erregue-semea 22 Lib. VII): LAF. CB163 BNF. Cartesiano: Descarte filosofo handiaren discipuluec çaducaten bere nausiaren ondotic, bestiac ez cirela mecanica hux baicen, arloya baten pare. "Cartesiano bat orai gogor bedi / Sinhexten gure untz hori / Dela makina bat, edo muntra iduri!" (Saguac eta untza 24 Lib. VII): LAF. CB163 BNF. Cetro: Erregue edo emperadoreec, thronuan yartcen direnean, escuan daocaten cigor urrezcobat, duten podorearen marca beçala. "Asto-çaiñ bat behiñ cetro bat escuan" (Asto cardoz cargatua, eta asto gatcez cargatua 17 Lib. VI): LAF. 1852: 305. Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac, eta Goyhetche apheçac franxesetic escoarara berxutan itçuliac (Baiona 1852). "curtidorrac" nota Baionako Liburutegi Munizipala WP 153 Cicero: Erromaco paganoen artean, escribatçaille eta pletiariric perfetena. "Eta behin bethicotçat: / Çakhartçala berme guero / Biryilio eta Cicero" (Escolierra, nagusia eta baratce baten yabea 10 Lib. VII): LAF. CB163 BNF. Codaric: Leguezco billduma, edo legueac daduzcan liburua. "Eta causa orotan segui / Turcoen moda baledi / Ez laite bertce codaric" (Listorrac eta erleac 23 Lib. IV): LAF. 1852: 190. Colomboc: Christobal Colomb, untci capitaiñ ospatua, duela laster hirur mende eta erdi americaco leihorra descubritu çuena. "Eta hetaco usantcez, / Ikhusico ditutçunez, / Çare çu probetchaturen. / Colomboc hala eguiñ çuen / Etçaiteken hambat igurikitceco / Segur aurkitcea hementche Colombo" (Apoarmatua eta bi ahateac 25 Lib. V): LAF. 1852: 255. Curtidorrac: Laphurdin çurratçaillea. «Baratce-çaiñac utcia, curtidorrac hartcen du» (Astoa eta bere nausiac 8 Lib. II): LAF. 1852: 60. Despenxara: Cuarto edo cerrateguia sukhaldeari datchacona, eta çoiñtan eçartcen baitire mahaineco behar gauçac, yanari eta adari eta gaiñeraticoac. "Brigantac eror-ahala / Bacematçan bazterrera, / Goratceco despenxara / Hobeki lana etçoaken, / Erdiac bederen erori baitciren" (Acheria eta indi-oillascoac 18 Lib. VI): LAF. 1852: 309. Filomela: Rochinoleta. «Oihan batera yo çuen / çointan filomela cantaz baitçagoen» (Filomela eta eta Prône 4 Lib. VII): LAF. CB163 BNF. Filomela: Rochiñoletaren bertce icena. "Filomela eguiaz ezta aprendiz baicic / Çure aldean eçarriric / Lambert bera chitcen duçu" (Lehoiña, chiminoa eta bi astoac 13 Lib. VI): LAF. 1852: 294. Floraren: Flora paganoen ustean, loreen yainco[sa]. 21 "Ez urrun hainitz handic bacen yaun çaharsco bat / Baratceentçat hainitz çuena maithagune, / Floraren aphez cena, bai Pomonena ere" (Hartza eta baratcecoia 16 Lib. VII): LAF. CB163 BNF. Fortuna: Yaincosa ontasun emailea, bainan ixua. "O Fortuna! du erraten / Templu bat duinat aguintcen" (Oxoa eta ihiztaria 21 Lib. VII): LAF. CB163 BNF. Fortunaren: Tresor eta aberaxtasun emaille yaincosa. "Guiçonen eskergabetasuna et inyusticia fortunaren aldera" (Guiçonen eskergabetasuna etinyusticia fortunaren aldera 17 Lib. VII): LAF. CB163 BNF. Friyiaco Gathiboa: Esopo. "Ezta puchantça hazcarric / Eztenean batasunic. / hunen suyetean da aditcecoa / Friyiaco gathiboa!" (Agudea eta bere haurrac 8 Lib. VII): LAF. CB163 BNF. GASTER: 22 Estomaca edo sabela, greken lenguaiatic hartua. "Gaster yaunac dakhar haren imayina" (Sabela eta membroac 25 Lib. IV): LAF. 1852: 193. Gorthe Pleniera: Azpico gucien biltçar yenerala. "Illabethe bethe batez, / Erreguec nahi çuela / Iduki gorthe pleniera" (Lehoiñaren gorthea 18 Lib. IV): LAF. 1852: 175. Harena 23 [Arranoarena]: Paganoec arranoa çaocaten Yupiterren hegaztin faborita beçala. "Yupiter han goiecoa / Yainco ororen gaiñecoa, / Ardura omen da eneatcen, / Ocupatua den arren / Mundoaren gobernatcen. / Ni cerbitçari harena, 24 / Oroc ongui dakitena, / Noiz edo noiz naski enea naiteke / Nere nausiaren pare" (Arranoa eta phica 20 Lib. IV): LAF. 1852: 181).

  

  

  

  Fables de Florian, suivies de son Théatre, précédées d'un Jugement par la Harpe Et d'observations littéraires par M. de Sainte-Beuve De l'Académie française. Vignettes par Grandville. Paris. Garnier Frères, Libraires-Editeurs, rue des Saints-Pères, 6, et Palais Royal, 215, 1874. [Edizio honetan, Florianen De la fable ez da agertzen, aldiz bai Sainte-Beuven Les fables de Florian; Florianen Épilogue agertzen da; denetara 109 alegia dira eta ez 110, III. Liburukiko 21. alegia, L'Amour et sa mère, falta delako].

Florian. Nouvelle Edition; Augmentée de la Vie de l'Auteur, de Guillaume Telle, et autres ouvrages inédits, et ornée de figures, dessinées et gravées par les meilleurs Artistes de Paris, Tome septième. Fables et Pièces diverses. Chez Fr. Dufart, Imprimerie-Librairie. 1803. [Edizio honetan diren 101 alegiek ez dituzte Goyhetchek ematen dizkien ordenu eta zenbaki berdinak; Goyhetchek itzuliak dituen 9 alegia ez dira edizio honetan aurkitzen; aldiz, Florianen De la fable sarrera eta Épilogue, Goyhetchek itzultzen ez dituenak agertzen dira]. 2. OEuvres de Florian, de l'Académie Française, etc. Nouvelle Edition, ornée d'un portrait et de vingt-quatre gravures. Tome sixième. Fables, contes en vers, poésies diverses. A Paris, chez P. C. Briand, éditeur, rue des Fossés-s.-Germain-des-Prés, n.° 21, de l'Imprimerie de Rignoux. 1824. [Edizio honetan De la fable sarrera" eta Épilogue agertzen dira; denetara 110 alegia badira, Goyhetcheren edizioan bezala]. 3.

NOTAK 3: Florianen Fableac Goyhetche apheçac franxesetic escoarara pherxutan itçuliac (CB 162)

  Lafontene sorthu cen Château-Thierry deritçon Frantciaco hiri batean, 1621an. Hau içatu da fableguille gucietan perfetena. Sortcez izpiritu ederrenaz eta aberaxenaz dohatua, eta iragan fableguille gucien obren leituraz neurritua, eguiñ içan ditu fableac nombre handian, yakiñenec berec gusturic handienarekin eracurtcen dituztenac, eta haren icenari ospe seculacoa eman diotenac. Esopo sorthu cen bi milla eta laur ehun urtheren ingurua duela, Friyia deitcen den lehenagoco asiaco errexuma batean, Amorio ceritçon herri chume batean: sorthu cen gorphutcez arras desgraciatua, moldegaitz eta ixusia; ordaiñez izpirituric ederrenaz, çorrotcenaz, eta hedatuenaz dohatua. Hura da fableguille lehena, eta bertce içatu diren gucien modela eta printcea (Gau-aiñhara eta bi andreyerrac 7 Lib.VI): LAF. 1852: 277-278. Lambert:25 Franxes musicari ospatuenetaric bat. "Filomela eguiaz ezta aprendiz baicic / Çure aldean eçarriric / Lambert bera chitcen duçu" (Lehoiña, chiminoa eta bi astoac 13 : Mende çaharretaco erregue bat, ezcondua Proiñe Filomelaren aizparekin; eta hau bekhatura behartu çuelakotz, içatu ciren gambiatuac, Proiñe enadara, Filomela rochiñoletera eta Thereo 30 bas-oillarrera. Ordutic rochiñoletari ematen çaio maiz icena Filomela. "Entçun eçaçu hobeki / Cantatcera noatçuna: / Hura da Tereo, eta hirrixa harena. / Tereo cer? hura dea cembait yaki / On çaiena mirueri?" (Mirua eta rochinoleta 15 Lib. V): LAF. 1852: 231. Titanen Garhaileari: Yupiterri. Titanac ciren yigante batçu lehenago Paganoen ustearen arabera, ceruari asaut eman ciotenac, mendiac elkharren gaiñca eçarriz. Baiña Yupiterrec ihurtçuri colpeca chahutu cituen eta egotci bere mendien azpian. Horrengatic da deithua fable huntan: Titanen bentçutçaillea. "Pasaier batec ikharan / Tempesta baten erdian, / Ciotçan aguiñdu behin ehun idi / Titanen garhaileari" (Yupiter eta pasaiera 10 Lib. VI): LAF. 1852: 285. Turcoen Guerlez: Cruçadac hameca eta hamabigarren mendetan. «Ez naiz ni orhoit seguric / Eguinic gurekin çuc egon-aldiric, / Turcoen guerlez guerostic / Erraçu, cer gogo duçu?» (Filomela eta Prône 4 Lib. VII): LAF. CB163 BNF. Urrezco Mendecotara: Hastapeneco dembora inocent hec, çoinetan guiçonac ezcurrez eta baratcecariez baitciren bici. "Eta hec nahico tugu / Aleguiñaz obligatu / Yanari simple hetara / Urrezco mendecotara!" (Oxoa eta artçainac 19 Lib. V): LAF. 1852: 241. Yaponen: Erresuma puchant bat Chinaren Nord-estean. «Fortuna Andrea Yaponen / Hari cela bere dohainen isurtcen:» (Fortunaren ondotic dabillana, eta ohean dagoelaric igu ri kitcen duena 18 Lib. VII): LAF. CB163 BNF. Yubantciaco Uretan: Ithurri bat, çoiñen urec baitçuten, çahartua berriz gaztetceco berthutea. Baiñan ithurria, nihoiz poeten edo berxolarien cascoan baicic içatu eztena. Alcamenaren: Alcamena, Herculesen ama. "Alcamenaren semea / Merecimenduz bethea" (Hercules Olympoan 6 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.). Alharen: Alha, Turcoec yainco soberanoari ematen dioten icena. "Alharen pro bi den tcia / çoin den adoragarria!" (Derbicha, bele-emea eta falcoina 11 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.). Alteça: Printceri ematen çaioten titulua ceinac erran nahi baitu goratasuna. "Cer çure alteça hemen / dugu beraz ikhusico / Yauxia gu ganaraino [?]" 32 (Chiminoa eta leoparra 1 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.). Angora: Gathu mota baten icena. "Andere batec maitheki / Angora eder bat nasaiki / Bazca tcen çuen pochinez / Çuzken delicatuenez" (Gathua eta Arratoinac 17 Lib. IV): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.). Aristotec: Aristote, duela bi mila 33 eta berreunbat urthe Greciaco philosopho ospatuenetaric bat. «Aristotec greco gaztei / Bere escolan cituenei / Maiz erraten [çaiotena]» 34 (Herbia, bere adiskideac eta bi bas-ahuntzac 7 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.). Arsenica: Poçoiña. «Sartcen du escribanian 35 / Presa 36 on bat arsenica» (Autorra eta saguac 20 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.). Asiaco: Asia da munduaren bortz 37 çathi handietaric bat: bertce laurac dire: Uropa, Africa, America eta Oceania. "Asiaco toki yentil batçuetan / Elefantac dire ohore 38 t handitan" (Elefant churia 14 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.). Atable Eguitea: 39 Atable eguitea da othuruñtça on eguitea. "Bestia titchacabeez / Aireco edo lurrecoez / Eguiten çuen masacre, / Guero gurentki atable!" (Gathua eta catalocha 40 16 Lib. I): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.). Barbeta: 41 Çacur mota bat, ille hartci-duna. "Barbeta batez plainua / Içatu cen aditua" (Chacur ttikia 8 Lib. V): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.). Batchilleroac: Batchillerco edo bachiliercoa, da escoletan ardiexten den lehen gradua. "Bi bachelier gazte doctor baten etchean, / Eguin-ahalac eguin hari ciren lanean" (Bi batchilleroac 8 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.). Benus: Benus, maithantça eta axeguin lohien yaincosa. "Martese, Minerba, baita Benus bera / yin ceizcan besarcatcera" (Hercules Olympoan 6 Lib. III): FLO. CB 162 BNF (1851 ing.

	V): LAF. 1852: 197.
	Hyperbola: Mintçatceco molde bat, gauçac diren baino haguitz guehiagoco condatcen di-
	tuena. "Hunec uste çuen beraz hyperbola / cillegui citçaiela" (Goardari desleyala bere
	gueçurraz galdua 25 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.
	Ikhatz-Usain-Duna: Yainco-ukhatçaille beçala errea içateco lanyerean çabillana. "Yentil
	bat, aphur bat ikhatz-usain-duna / Yaincoric sinhexten ere etçuena" (Oraclea eta impioa
	7 Lib. VII): LAF. CB163 BNF.
	Lafontenen: Lib. VI): LAF. 1852: 295.
	Larhunec: Escual-herrico mendi gorenetaric bat: dituena bere inguruan, Urruña, Ascaiñ "Goiz-arrax maiñatcen gare / Yubantciaco uretan" (Alargun gaztea 2 Lib. VI): LAF.
	eta Sara, frantciaco aldetic, eta Berra, espaiñacotic. "Nic aldiz gothorki hauçoa hedoien / 1852: 266.
	Daducat nere copeta: / Larhunec nola capeta / Ekhe-arraioac ditut bara-razten" (Haritça Yunon: Yupiter, paganoen yainco gucien nausiaren esposa eta betan arreba. "Paona lehen
	eta sesca 16 Lib. IV): LAF. 1852: 172. behiñ Yunon yaincosari / Pleiñi citçaion samiñki" (Paona Yunoni pleintaca. 13 Lib. V):
	Loreen Erreguiña: Arrosa. "Çoinaren aldean loren erreguiña / Baitcen, cion, choilki ba-LAF. 1852: 226.
	ratchuri miña" (Lehoiñaren gorthea 18 Lib. IV): LAF. 1852: 177. Yupiñec: Yupiñ, Yupiterri trebentziaz emaiten cioten icena. Hala nola, Piarresentçat errai-
	Menayeriacoac: Menayeria da establimendu handi bat, Parisen eta asco bertce hiri han-ten baitugu: Bettiri edo Peillo. "Yupiñec orduan leguez baderroie" (Iguelac erregue-gal-
	ditan aurkitcen dena, ceinetan hazten eta arthatcen baitire, munduco toki urruneneta-dez 10 Lib. III): LAF. 1852: 111.
	ric bilduricaco animale arraro eta salbayenac. "Duda gabe eguiñen çuzten ohoreac / Hec Yupiterrec: Ikhus, Yupiter eta Yupiñen gaiñean, hirur hogoigarren flableari (sic) iratchiki
	menayeriacoac" (Epherra eta oillarra VIII Lib. 6): LAF. 1852: 279. notac. "Yupiterrec lehen borda bat baçuen, / Errentan çoiña eman nahi baitçukeien"
	Mercurio: Yupiterren semea eta Olympoco meçularia. "Mercurioc aldiz escain eta eze-(Yupiter eta bordaria 2 Lib. IV): LAF. 1852: 140.
	man" (Egurguillea eta Mercurio Lib. 6 VII): LAF. CB163 BNF. Yupiterren hegaztina: Arranoa. "Yupiterren hegaztina, / Hedoietaco erreguiña, / Behiñ
	Microscoparekin: Microscopa da beriña edo largabista bat, gauçaric ttipienac haguitz la-bele batec ikhusi çuen / Cikiro bici bat goiera eramaten" (Belea, arranoa imitatu nahia
	rritcen dituena; eta beguiz ecin ikhusiac ere, errechki ikhus-arazten. "ceinec ezbaitute naski / nihoiz, nihon deus ikhusi / Microscoparekin baicic" (Goardari desleyala bere gueçurraz galdua 25 Lib. VII): LAF. CB163 BNF. Lafontenen fableena. Liburu Çazpigarrena 18 Lib. V): LAF. 1852: 235. «Mercurio» eta «Olympoco» notak Yupiterri: Jupiter, 31 pagahotasuneco [sic] jainco falxo gucien nausia. "Eman ciren Yu pi-CB 163, Bibliothèque nationale de France terri oro betan oyhuca" (Iguelac erregue-galdez 10 Lib. III): LAF. 1852: 110.
	Milicatu: Luçatuz hauciac, partidac tchupatu, chucatu. "Yuyeac, claro errateco, / Ordu
	luke khechatceco. / Ala, oraindic ez othe du, / Aski hartça milicatu?" (Listorrac eta erleac
	23 Liburu IV): LAF. 1852: 189.

Mitisec: 26 Latiñez, eztia, malxoa. "Huntaz net segur çaudete / Oro escuraco çarete / Eguia erran çuen: badu antce asco / Gure yaun Mitisec, bigarren aldico, / Hec yoca eta trumpa tce co" (Gathua eta arratoiñ çaharra 22 Lib. V): LAF. 1852: 249. TereoV.

* Lan hau modu berezian eskaintzen diot Beñat Oyharçabali Antton Abbadiari esker Pariseko Richelieu liburutegian zaindua den Martin Goyhetcheren zirriborro autografoen zama elkarrekin ukan genuen solasaldi baten ondorioz 2000ko urrian deskubritu bainuen.1 «Martin» Goyhetche ez «Léonce» Goyhetche, errua heldu da Jon Bilbaorengandik, Eusko Bibliographia 1974: 99. Erru berdina in Enciclopedia General del País Vasco, Literatura, t. I, 1978: 703 eta ber tsio digitalizatuan: "Fableac edo aleguiac Lafontenetaric berechiz hartuac, Leonce (sic) Goyhetche (faksimilea). Hordago, 1978. Klasikoen Gordailuan: <http://klasikoak.armiarma.com/idazlanak/G/Goietxe Fableak.htm>. Neronek, hastapen batean Bilbaoren Eusko Bibliographian eta Enciclopedia General del País Vasco-n fidaturik, erru bera egin nuen in "Florianen fableac Goyhetche apheçac franxesetic escoarara pherxutan itçuliac", Iker14, Euskaltzaindia, Bilbo, 2003.[START_REF] Araoz | ) Atchatcho: Cuchean, istant berean[END_REF] Ik. Genette, Seuils 1987: 11: "Un élément de paratexte (…) a nécessairement un emplacement, que l'on peut situer par rapport à celui du texte lui-même: autour du texte, dans l'espace du même volume, comme le titre ou la préface et parfois inséré dans les interstices du texte, comme les titres de chapitres ou certaines notes; j'appellerai péritexte cette première catégorie spatiale, certainement la plus typique». A. Compagnon-ek epitestua «perigrafia» (pérygraphie) deitzen du.3 Goyhetchek berak erabiltzen duen terminoa da «nota», ik. «Yupiterrec» sartzean dioena: «Ikhus, Yupiter eta Yupiñen gaiñean, hirur hogoigarren flableari (sic) iratchiki notac» (LAF 1852: 140).[START_REF]Ciduriçon: Iduritcen citçaion[END_REF] Lan honetan agertzen diren eskuizkribuzko notak Avant-texte edo «Aitzin-testu»koak dira, erran nahi da inprimatzeko prest den bertsioneko kopia garbian direnak. Ez naiz okupatu hemen aurreko idatzaldiez.[ASJU,XLIII, 2009, 67-96] 

Lacombek azpimarratua.

Euskaltzaindiko Azkue Liburutegiko Lacombe funtsean den kahier baten arabera, Lacombe berak Florianen alegia andana bat kopiatu zukeela Parisen pentsa dezakegu. Kahierrak "Florian" titulua du soilik azalean, bertze xehetasunik gabe. Ondoko aipamen hau agertzen delarik: «Fables de florian traduites en langue basque par M. l'abbé Goyhetche. Copie terminée le 10 juillet 1890».Ik. Arcocha-Scarcia (2003a), (2003b: 35-36).

"Annibale" / «Annibal».

Hemen "et" gehienetan "eta" erabiltzen duelarik Goyhetchek. 

Kopiaren kalitatea txarra baina seguraski "yaincosa".

Italikoz idatzia.

Nota honen funtzioa ez da irakurlearentzat iluna den hitz baten azaltzea, baizik eta testu zati baten azterketaren egitea beste kasutan gertatzen zaion bezala.

24 "harena", "arranoaren"-dako.

L'abbé Lambert, Goyhetcheren garaikidea zen frantses musikaria, musiko liturgiko-egilea eta harmonizatzailea zena bereziki, dateke.

Ikus in La Fontaine "Il prophétisait vrai: notre maître Mitis" (Le chat et le vieux rat). La Fontaine-ren alegian katuak, "Mitis"-ez gain beste anitz izen baditu, Rodilard, l'Alexandre des Chats, l'Attila,

«Tereo» / «Thereo»

«Yupiter» / «Jupiter».