Beatriz Fernández 
  
Beñat Oihartzabal 
  
Josu Landa 
  
Ibon Sarasola 
  
Lan Hau Prestatu 
  
Pablo Albizu 
  
  
  
  
  
  
/-TZAILE INFLEXIOZKO ATZIZKIAZ

Keywords: inflectional suffix -le/-tzaile, derivational suffix -le/-tzaile, nonfinite structures, syntactic microvariation. 0. Atarikoak Euskararen 1 hizkera batzuetan, -le/-tzaile eratorpenezko atzizki ezagunaren ordez, itxura bereko -le

Laburpena

Lan honetan -le/-tzaile inflexiozko atzizkia aztertuko dugu, eratorpenezko -

dugun kasuetan, eratorritako hitz berriak gehienez ere, barne argumentua jaso dezake (hiztegian edo sintaxian), baina ezin dezake ez datibo sintagmarik, ez postposizio sintagmarik, ez bestelako osagai sintaktikorik erakutsi. Aldiz, -le/-tzaile inflexiozko atzizkiak ez du itxuraz mugarik honi dagokionez: datibo sintagmak bildu ditzake, askotariko postposizio sintagmak ere bai, adberbio sintagmak eta baita sintaktikoki konplexuak diren bestelako osagaiak ere (mendeko perpausak, esate batera). Lan honetan, -le/-tzaile inflexiozko atzizkia deskribatu eta analisi posible baterako lehen urratsak egingo ditugu.

-le/-tzaile inflexiozko atzizkia eta datiboak

Hasi gaitezen, bada, -le/-tzaile inflexiozko atzizkiaren azterketarekin. Lehenik eta behin, eratorpenezko atzizkiaren ezaugarriak laburbilduko ditugu (1.1); bigarrenik (1.2), inflexiozko atzizkia erakutsiko dugu, datiboen agerpenarekin batera; hirugarrenik, datibo araziak izango ditugu mintzagai (1.3) eta -zale hizkia, -le/-tzaile inflexiozko atzizki beraren aldaera dialektala dela erakutsiko dugu azken atalean (1.4). Gràcia et al. (2000) lanean, deskribapen zehatz eta osoa dugu eratorpenezko -le/ -tzaile euskal atzizkiaz. Bi atzizki gabe, atzizki bakarra dela irizten diote egileok. Egileek gure lanari dagozkion alderdiez diotenez, -le/-tzaile atzizkiaz eratorritako hitzak adjektiboak dira, nahiz eta tradiziozko gramatikan izentzat ere hartu izan diren eta sarri askotan izenak ere badiren.

-le/-tzaile eratorpenezko atzizkia morfologia lanetan

Atzizki honen oinarria aditza da, eta beraz, predikatu sortu berriek argumentu egitura dute. Hala, oinarriko aditzaren barne argumentua heredatu egiten dute adjektibo/izen eratorriek, eta argumentu hori bi modutara burutzen dute, ondoko adibideetan ikus daitekeenez:

(1) a. Diru-emailea b. Diruaren emailea (a) adibidean, gai argumentuak (diru) ez du determinatzailerik, balio generikoa du eta eratorritako hitza (emaile) buru duen hitz elkartu berri baten (diru-emaile) osagaia dela diote morfologialariek; (b) adibidean, berriz, gai argumentua eratorritako izenaren modifikatzailea da (diruaren), genitibo markak erakusten duenez, eta ez da generikoa. 12 Bestalde, eman aditza da emaileren oinarrian dagoena, alegia, aditz iragankor datiboduna, eta hortaz, egile, helburu eta gai argumentuak dituena. Bada, Gràcia et alek Arantzazu Elordieta, Ricardo Etxepare, Gabriel Fraile, Patxi Goenaga, Richard S. Kayne, Ane Loidi, Jon Ortiz de Urbina, Ainhoa Otamendi eta Igone Zabala. Eskerrik beroenak eman nahi dizkiegu horregatik. Lanean egon litekeen edozein errakuntzaren erantzukizuna, jakina, gurea baino ez da. Lan hau ondoko instituzioen eta ikerketa proiektuen babesean egin ahal izan dugu: Ministerio de Ciencia e Innovaciónen FFI2008-00240/FILO; Agence Nationale de la Rechercheren ANR-07-CORP-033, eta Eusko Jaurlaritzaren HM-2009-1-25 eta IT4-14-10.

1 Generikoa ez dela Gràcia et al. (2000) morfologialariek diote. Gure ustez, generikoa ere izan daiteke.

(2000: 497) diotenez, hiru argumentuko aditza oinarri duten hitz eratorrietan, datibo argumentua oztopatu egiten da eratorpenean eta ezin daiteke sintaktikoki gauzatu. Horregatik, ez-gramatikala da idazle hauen ondoko adibidea:

(2) *Elizari diru-emaile Azkenik, oinarriko eman aditzak kanpo argumentu bat ere badu eta bere theta-rola, hots, egilea xurgatu egiten du atzizkiak. Ondorioz, argumentu gune hori ahitu egiten da eta egilea ez da sintaxian gauzatzen. Nolanahi ere, eratorritako hitza adjektiboa denean, orduan, atzizkiak xurgatutako argumentu hori sintaktikoki zertu daiteke, eta kasu horretan, adjektiboak laguntzen duen izena da predikazioaren subjektua.

(3) Gizon diru-emaile Halaxe azaltzen digute, gure aldetik oso laburbildurik, Gràcia et al. (2000: 23) morfologialariek -le/-tzaile atzizkiaren bidezko eratorpenean gertatzen dena.

-le/-tzaile inflexiozko atzizkia eta morfologiaren mugak: datiboen agerpena

Jo dezagun orain itxuraz eratorpen hizki huts bat ez den -le/-tzaile atzizkira.

(4) Zure borondatea da amudioz bethea, / eta gizonei ontasun komunikatzaillea (EZ Man II, 15) 23 Balia gaitezen goian eman dugun azalpenaz adibide hau ere aztertzeko: -le/-tzaile atzizkia komunikatu aditzaren oinarriari gaineratu zaio komunikatzaille adjektibo/izen eratorria sortuz. Oinarriko aditza iragankor datiboduna izanik, barne argumentuetatik bat, hots, gaia heredatzen du hitz sortu berriak. Horregatik, hain zuzen, ageri da ontasun komunikatzaille segida, gaia (ontasun), oinarriko aditzetik heredatu eta sintaxian erakuts dezakeelako. Gai horrek ez du determinatzailerik eta komunikatzaille buru duen hitz elkartu berri bat (ontasun komunikatzaille) osatu duela pentsa liteke, morfologialarien iritziari jarraituz beti ere.

Honainokoan, arrunta da adibideak erakusten duena, eta itxuraz, morfologialarien azalpenari ondo lotzen zaio. Alabaina, sintagmaren egitura bereko gizonei helburu argumentuari begiratzea besterik ez dago, adibidea berezi bilakatzeko. Goian genioenez, datibo argumentua oztopatu egiten da halako hitzen eratorpenean eta ezin daiteke sintaktikoki gauzatu -horretatik, (2) adibidearen ez-gramatikaltasuna-. Bada, morfologialariek ez-gramatikaltzat jotzen duten (2) adibidea bezalakoxea da, hain zuzen, guk klasikoetan aurkitutako (4) gizonei ontasun komunikatzaille egitura. Horrelako egiturak, oker ez bagaude behintzat, ez-gramatikalak dira Hegoaldeko idazleengan, baina han eta hemen aurki daitezke euren erakusgarriak Iparraldekoengan. Oso litekeena da, beraz, euskalki soslaia izatea egitura honek, eta gaur egun bereziki Iparraldeko hizkeretara mugatzea. Dena den, gure corpusean Beriainen adibide batzuk ageri dira, eta horrek ekialdeko hizkeretara begira jartzen gaitu. Beharbada, ekialdeko eus-kalkien ezaugarria izan zitekeen xvii. mendean, ondoren, ekialdeko hegoaldean nahikoa goiz desagertu bazen ere. Ezaugarriak iraun duen hizkeretan, klasikoetan ez ezik, mende honetan ere jaso daitezke bere testigantzak. Gainerakoan, egitura erakusten duten idazleengan ere, maiztasun txikikoa dirudi, ez erabilera orokortua.

Beste adibide bat ematearren, emaile hitza bera dugu ondokoan:

(5) Oi feniziendarrak, populu guziei haiñ laguntza emailleak, bizia ardiets zozuete bi gizonei zoiñek zuen ontasunetik igurikitzen baitute (Dv Telemake 107)

Ikusten denez, azken adibidea ere goiko (4) adibidearen kidekoa da: aditzak -le hizkia du, osagarria ere (laguntza) ageri da, eta osagarriaz gain, populu guziei helburu argumentua ere zertzen da sintaktikoki perpausean.

Gai argumentua genitiboaz markatzen duten adibideak ere badira, ezusteko datiboarekin batera:

(6) Eta ziraden Maria Magdalena eta Ioana eta Maria Iakesen ama, eta berze hekin ziradenak, gauza hauen Apostoluei erraileak (Lç Lc 24, 10)

Adibide klasiko hauetan guztietan, beraz, oinarriko aditzak (komunikatu, eman, erran) dituen barne argumentu biak jasotzen dira egituran eta ez gaia bakarrik. Ez dakigu morfologialariek esango ote luketen datibo argumentua itxuraz heredatu egin duela eratorritako hitzak, eratorpenean zehar oztopatu beharrean. 34 Nolanahi ere, sintaxilarien ikuspuntutik, hitz sortu berri huts baten muga morfologikoak gainditu eta ezinbestean sintaxira lerratzen gaituen fenomeno bat dago bertan, zeren sintaktikoki segida konplexuak baitira, edo halakoxeak iruditzen zaizkigu guri behintzat, -le/-tzaile atzizkiak hemen jasotzen dituenak, eta ez morfologikoki nola edo hala heredatutako argumentu soilak. Aurrerantzean, -le/-tzaile inflexiozko atzizkia deituko diogu honi, ohiko eratorpen atzizkitik bereiztearren.

(7) a. Gerla denboran, Alemaneri ihardokitzaile bezala arrastatua izana zen eta Auschwitz-eko herio-kanpo deitoragarri hartarat eremana Adibide hauetan, edo arazi bera dugu (sofri-erazle) edo -ra-arazlearen erroa, oinarriko aditz erroari gaineraturik arazle sintetikoan (egin > eragin, ekarri > erakarri). Bestalde, datibo argumentuetatik batzuk arazi garbi samarrak dira (eni sofri-erazler segidan, eni adibidez, edo iborziriari oihu eragillea segidan, iborziriari); beste batzuek, berriz, helburu dirudite (nerorriri, esaterako, nerorriri erakharle eta eragile segidan). Hortaz, ez dirudi helburu soilak direnik egitura hauetan ager daitezkeen datiboak. Ikus daitekeenez, araziak ere ageri dira bertan.

Nabardurak nabardura, goian morfologialarien eskutik eman dugun azalbide bera eman genezake adibide hauezaz ere. Morfologia hutsaren ikuspuntutik esan genezake barne argumentuaren gai theta-rola heredatzen dutela hitz eratorri berriek (eragille, erakarle) eta hitz elkartu moduko segidak sortzen dituztela ondoren (oihu eragille, bide eragille, kalte erakharle…). Alabaina, morfologia hutsak ezin lezake datibo argumentuaren agerpena azaldu (iborziriari oihu eragille, haizeari bide eragi-lle…), esan nahi ez balu, behintzat, datibo argumentu hori ere gaia bezalaxe heredatu egin dela eratorpenean zehar, eta horrek are zailago dirudi arazi baten kasuan, helburu batenean baino. Berriro ere, morfologiak ezartzen dituen murriztapenetatik aske dagoen hizkia dirudi -le/-tzailek: ez eratorpenezko atzizki arrunt samarra, ez bada inflexiozko atzizki bat.

Inflexiozko atzizkia delako hipotesia indartzen du adibide hauen konplexutasun sintaktikoak. Ikusi besterik ez dago azken (d) adibidea horretaz jabetzeko. Konplexutasun horren erakusgarrietatik batzuk baino ez dira datibo sintagma bera, gaia den sintagman tartekatzea hiperbaton batez -horrenbertze Jaunari damu-edo gaiaren eta -le atzizkidun hitzaren artean kokatzea -hanbat kalte nerorriri erakarle-. Ikusiko ditugu geroago egituraren konplexutasun sintaktikoaren beste erakusgarri batzuk. Hori baino lehenago, ikus ditzazun orain -zaleren agerpenak, -le/-tzaile hizkiaren aldaera bat besterik ez denarenak.

-zale berdin -le/-tzaile

-le/-tzaile atzizkiak -zale aldaera dialektala erakusten du Iparraldeko hizkeretan, ondoko adibidean ikus daitekeenez:

(9) Amoina, baita prinzesa eder bat eta handi bat, zonbat indar eta bertute dian eta zonbat Iinkoak maite dutian amoina egiliak eta hastio amoinaren beharrari refusazaliak (Tt Arima 117)

OEHk (VII: 133) errefusatzaile, errefusazale biak dakartza sarrera berean, eta bertan jasotzen den adibidea ere gurea bezalakoxea da:

(10) Amoinaren pobriari refusazalia Iinkoak punitzen du (Tt Arima 93) Izan ere, -zale hau -le/-tzaile atzizkiaren aldaera dialektal bat besterik ez da, 56 eta horregatik agertzen da aztergai dugun egitura berean. Antzera esan daiteke barkazale hitzaz, barkatzaile sarrerapean jasotzen dena OEHn (IV: 44).

(11) Baina zareten elkargana benigno, miserikordioso eta elkarri barkazale, Iainkoak Kristez barkatu ukan drauzuen bezala (Lç Eph 4, 32) Ostean, azken adibide klasikoan, datibo sintagma bat daukagu, hots, elkarri bestelako osagarririk gabe. Aditzak, beraz, konfigurazio inergatibo datiboduna du adibide honetan, hau da, ergatibo eta datibo argumentuak biltzen dituena, ez iragankor datiboduna (vs. (9) adibidez) -ikus orobat 1.2-. Beste zenbait kasutan, oinarriko aditza inakusatibo datiboduna da, hots, absolutibo eta datibo argumentukoa, jarraikizale biltzen duten ondokoetan esaterako:

(12) a. Ezdeuskerier jarraiki zalek, üzten dizie ürrikia soltazalia (Arch -Ion 2, 9in BOEs 246) b. Jinkuaren legiari jarraikizalen dohatsütarzüna (Arch -Ps tit 118in BOEs 216)

Jarraikizaleri dagokionez ere, goian errefusazale eta barkazale formez esandakoa berrets daiteke: jarraikitzaileren hizkera aldaera dela (OEH X: 118). Bestalde, zeharbidez erakutsi dugunez, askotariko datibo sintagmak aurki daitezke egitura hauetan, eta askotariko konfigurazioak erakusten dituzten aditzei gaineratzen zaie -le/-tzaile/-zale sintaktikoa. Itzuliko gara geroago -3.2-gaiaren alderdi honetara.

-le/-tzaile inflexiozko atzizkiaren aldeko ebidentzia gehiago

Orain arte -le/-tzaile inflexiozko atzizkiarekin batera datibo sintagmak agertzen direla ikusi dugu. Atal honetan, inflexiozko atzizki bera daraman egiturak bestelako osagaiak ere jaso ditzakeela erakutsiko dugu: postposizio sintagmak (2.1), aditzondoak (2.2), -ela konplementatzailedun perpausak (2.4) eta bestelako mendeko perpausak (2.5). Gai osagarriaren ezaugarriei ere begiratuko diegu (2.3) atalean.

Postposizio sintagmak

-le/-tzaile inflexiozko atzizkiaz hona ekarri ditugun lehenengo erakusgarrietan, datiboak izan dira gure mintzagai nagusia, berez horiek direlako kuantitatiboki esanguratsuenak egitura honen agerpen guztien artean. Ikusi dugunez, osagarria bera eta datiboz markatutakoa aditzaren barne argumentuak izanik, ez dirudi harrigarria denik datiboak izatea egitura honetan sarrien aurkitzen ditugun osagaiak. Alabaina, ez dira barne argumentuak bakarrik sintaktikoki gauza daitezkeenak -le/-tzaile inflexiozko atzizkia buru duen egituran. Izan ere, egitura hauetan, askotariko adjunktuak ere aurki daitezke. Ez dugu zerrenda zehatza egiteko asmorik, horretarako eskura baitauka irakurleak gure corpusa lan honen eranskinean, baina adjunktuen nolakotasunaz eta aldakortasunaz berehala ohar gaitezke ondoko adibide sorta luzea ikusiz. Postposizio sintagmak erakutsiko ditugu lehenik eta adberbioak ondoren.

Soziatiboa

(13) a. 

Adberbioak

Datuek berez duten interesagatik eta gure hipotesia indartzeko asmoz zerrendatu ditugu goian -le/-tzaile inflexiozkoak jaso ditzakeen postposizio sintagmak. Oraingo honetan, adberbioak erakutsiko ditugu asmo berarekin.

(18) a. Tristant zen heien egiazko jujea eta zuzenki baketzailea (Elsb LehE 7) b. Madarika dadillala penen asmatzaillea / eta bekhatuak hunen latzki punitzaillea! (EZ Man I 101) c. Ezen baduk anhitz ranjea ezin daitenik eta banoki minzazalerik, eta adimenduen seduzizalerik, prinzipalki Zirkonzisionetik diradenak: haei ahoa bozatu behar ziaiek (Lç Tit 1, 10) d. Eliza gizonen zonbat nahi arhinzki xaflazaliak (FPrS 25)8 e. Ene ustez, kristau erlisioan badaude bi alderdi, teilatu batean bezala, bi eskualde, bi joera eta isuri: bata dinamikoa, ernea, beti aitzina joailea, konkistatzailea, hala nola Ameriken kolonizazioan ikusi dena, onerako eta txarrerako; bestea lasaia, baketsua, amultsua, burrunba, zalaparta, ttipikeria eta ontasunetatik askatua, hots budismoaren itxurakoa (Davant Hauta 93) f. Goiz jeikitzalena izaiten ohi da fortuna (GAlm 1963, 6) Postposizioek eta adberbioek osatzen duten adibide sorta luze honek erakusten du egituraren konplexutasuna ez dela datiboetara mugatzen: ez dira datiboak bakarrik, osagarriez gain, egituran azal daitezkeenak, askotariko postposizio sintagmek eta adberbio hutsek ere osatzen dute segida.

Gaia osagarri oso eta beregaina da

Datibo, postposizio eta abarrak arakatu eta gero, jarri gaitezen orain gai osagarrira begira. Gogoratu -le/-tzaile eratorpenezko atzizkia dugun kasuetan, gai osagarria hitz konplexu baten atal bat besterik ez dela. Adibidez, gure lanaren hasierako (1) adibi-deko diru-emaile hartan, morfologialarien deskribapenean, diru eta emaile biek hitz elkartu berri bat osatzen dute. Gaiaren itxurari dagokionez, ez luke diferentzia handirik ekarriko pentsatzeak diru-eman hitz elkartua sortzen dela lehenago eta ondoren -le/-tzaile eratorpenezko atzizkia gaineratzen zaiola hitz elkartuari. Kasu batean zein bestean, gai argumentu hori sortu berria den hitzaren barruko osagaitzat hartu beharko litzateke. Argumentu horrek ez luke determinatzailerik erakutsiko, eta ez luke kasurik behar, hiztegian asetuko litzatekeelako. 9 Alabaina, bestelakoa da osagarria -le/-tzaile inflexioa dugun egituran, zeren kasu honetan, gaia osagarri oso eta beregaina baita, eta ez hitz baten atala besterik. Determinatzailerik ez da azaltzen kasu askotan, adibidez, goian dagoeneko aipatu dugun ondoko honetan:

(19) Aizuari gaitzik egin eztiena, eta lagünez laidorio errailer behatü eztena (Arch -Ps 14, 4in BOEs 123)

Baita adjektibo eta guzti agertzen denean ere:

(20) Hurak dira eki debrien izpiritiak gaiza izigarri egiliak, eta badoatza lür orotako erregetara, haien güdükara biltzera, Jinko ahalorotakoaren egüneko (Ip -Apoc 16, 14in BOEs 299)

Baina kontuan izan behar da determinatzailerik gabeko kasu hauetan, osagarria aditzaren ondo-ondoan agertzen dela, eta hori izan daitekeela determinatzailerik ezaren arrazoietako bat. Izan ere, osagarria aditzetik urruntzen denean, orduan, determinatzailea hartzeko joera du, genitiboarekin batera: Tenple osagarriak -txo txikitzailea ere erakusten du, eta horrezaz gain, Dianaren zilharrezko modifikatzaile konplexuak laguntzen dio. Dena den, agerraldi honetan, osagarria aditzaren ondoan lerratzen den kasu gehienetan bezala, ez du determinatzailerik erakusten eta ziur aski mugagabea da. 11 Ikusten denez, osagarria ez da hiztegira mugatzen eta gardena da sintaxian. Horregatik, hain zuzen, jaso ditzake batzuetan determinatzaile mugatu singular eta plurala zein partitiboa, adjektiboa zein bestelako modifikatzaileak, hitz sorkuntza hutsean ezinezkoak direnak. Determinatzailerik gabeko kasuetan ere osagarriak aditzarekin duen ondokotasuna kontuan hartu beharra dago determinatzailerik eza arrazointzeko: ondokotasun hori hautsiz gero, orduan gehienetan osagarriak genitiboa erakusten du determinatzailea ere duen sintagma batean. Osagarriak, beraz, kasua jaso beharra du sintaxian, eta kasu hori absolutiboa edo genitiboa da, hizkera hauetako -t(z)e perpausetan ohikoa den bezala.

-ela mendeko perpausa ere biltzeko ahalmena

Urratsez urrats erakusten ari gara -le/-tzaile inflexiozko atzizkia morfologiaren eremuko eratorpenezko hizki hutsetik bereizi beharra dagoela, eta absolutibo eta datibo sintagmak ez ezik, askotariko adjunktuak ere biltzen dituela sortzen duen egituran.

Oraingo honetan, beste erakusgarri sintaktiko bat gehiago gaineratu nahi dugu sorta honetara: -le/-tzaile inflexiodun egiturak mendeko perpaus bat ere jaso dezake.

Ez dira asko egitura honen erakusgarriak gure corpusean. Hona hiru baino ez ditugu ekarriko. Duvoisinenak dira lehenak 12 eta Intxausperena hirugarrena. Intxausperena eta Duvoisinen lehena bertset beraren bi itzulpen dira:

(27) a. Badakizkit zure eginak, eta nekheak, eta egartzeak, eta nola gaixtaginak ezin jasan ditzazketzun, eta haztatu ditutzula apostolu zirela erraileak, hala etzirelarik, eta gezurretan atzeman ditutzu (Dv -Apoc 2, 2in BOEl 247) b. Huna non Satanen bilkhutik emanen darozkitzutan Juduak direla erraile batzuek, eta ez dira hala, bainan gezurrez dira mintzo. Huna non ethorraraziko ditudan, eta khurtuko dira zure aitzinean, eta jakintsun eginen dira nola zaitudan maite (Dv -Apoc 3, 9in BOEl 249) 13 c. Badakitzat zure egitatiak, eta zure nekia eta zintarzüna, eta ezin ditzaketzüla egar gaistoak; eta ikhertü dütüzüla apostolü direla errailiak, eztirelarik; eta gezürti ediren dütüzü (Ip -Apoc 2, 2in BOEs 285)

Adibideetan ikusten denez, erran aditza da egiturakoa eta aditz horrek -ela konplementatzailedun perpaus jokatua du osagarri. Agerpenak mugatuak izan arren, berriro ere egitura osoaren konplexutasun sintaktikoa erakusteko modua ematen digute.

Mendeko perpausen bestelako erakusgarriak

Goiko atalean aipatu dugun -ela mendeko perpausez gain, gure corpusean, bestelako mendeko beste perpaus bat biltzen duen honako erakusgarri hau jaso dugu:

(28) Elizak, eliza gizonek, edo haiek nahi dütien arrandatek bere honak goza eztitzen [=ez ditzen] gibelzaliak, eta haien züzenen gordazaliak bortxaz, mehatxuz edo nola nahi (FPrS 26)

Egiturak, ikusten denez, denetariko osagaiak ditu ia, eta horrek bere izaera sintaktikoa zehazteko bidea emango digu geroago -3. atala-. Egituraren barruko osagaien hitz hurrenkeraz eta bereziki azken adibideak erakusten duenaz ere aurrerago hitz egingo dugu -3.6 atala-.

12 Duvoisinen bi adibide hauek ez dira Bibliaren bertsio oso eta kanonikoan ageri, Apokalipsiaren beste bi itzulpen albokoetatik batean baizik. Rosa Miren Pagolaren (1992-1999) Bonaparte Ondareko Eskuizkribuak bilduman argitaratu ziren bi itzulpen alboko horiek. Apokalipsiaren bertsio horietako batean ageri dira Duvoisinen bi adibideok.

13 Testu erkaketa egin nahi duen irakurlearentzat, hona hemen bertset bi hauen beste bertsio bana, Duvoisinenak berarenak. Bietan idazleak darabilen estrategia bera da: erlatibozko perpausak gure egituraren ordez:

ii. Badakizkit zure eginak eta nekheak, eta egartzeak, eta ezin jasan dezazketzula gaixtaginak; eta haztatu ditutzula beren buruak apostolutzat ematen dituztenak, eta hala ez direnak; eta gezurretan atzeman ditutzu (Dv Apoc 2,2) ii. Huna non Satanen bilkhutik emanen darozkitzudan Juduak direla erraten duten batzu; eta ez dire hala, eta gezurrez mintzo dire: Huna non ethorraraziko ditudan, eta khurtuko dire zure oinen aitzinean, eta jakintsun eginen dire nola zaitudan maite (Dv Apoc 3,9)

-le/-tzaile inflexiozkoaren analisi baterako lehen urratsak

Orain artean, -le/-tzaile atzizkia deskribatzen saiatu gara, eta erakutsi dugunez, ez da eratorpenezko, eta hortaz, hitz sorkuntzazko atzizki hutsa, sintaxira lerratzen gaituen morfema bat baino. -le/-tzaile inflexiozko atzizkia deitu diogu, irakurleari ezagunagoa zaion eratorpenezko atzizkitik bereiztearren. Ondoko lerroetan, -le/-tzaile inflexiozko atzizkiaren analisirako lehen urratsak egingo ditugu. Beraz, ez da analisi oso bat izango hemen irakurleari eskainiko dioguna, ez bada analisi posible baterako gogoan izatekoak.

-le/-tzaile zer ote?

Atalez atal erakutsi dugu zein diren -le/-tzaile inflexiozko hizkiak barnebil ditzakeen osagai guztiak. Orain galdetzen has gaitezke zein ote den egitura osoaren izaera eta perpaus baten barruan non eta nola ager ote daitekeen.

Gure corpusean inflexiozko -le/-tzaile egitura nagusiki nominalizaturik edo izen bihurturik ageri da, eta determinatzaile batek laguntzen du. Hortaz, determinatzaile sintagmak (DS) biltzen du egitura osoa, eta sintagma horrek jasotzen duen kasu markaren araberako estatusa du perpausean. Esate baterako, goian dagoeneko aipatu dugun perpaus honetan:

(29) Madarika dadillala penen asmatzaillea / eta bekhatuak hunen latzki punitzaillea! (EZ Man I 101)

Bekhatuak hunen latzki punitzaillea DS sintagma da; absolutibo kasua jasotzen duenez, argumentua da perpausean, eta subjektu gunean ageri da argumentu hori.

Datu berriagoak harira ekarriz, ondoko honetan ere, absolutiboaz markaturiko subjektua da -le/-tzaile biltzen duen DS:

(30) Eüskaraz erakastea debetatzen dü legeak, / gaztigatürik dirate eüskaraz arizaleak (Davant Abadia 80)

Eta osagarria, berriz, honako bietan:

(31) a. Sindikatu deitzaleek saminki salatu dute jaurlaritzaren aldetik bost ahalak eginak izan direla, greban parte hartzaleak lotsatzeko (Herr 2009-05-28, 2) b. Hor ikusiko dituzu "muss"-lari handi eta famatuak, kaseta irakurtzaleak eta telebisionari so egileak (GAlm 1960, 20) Ergatiboz markatutako subjektuak ere ez dira falta:

(32) Egia da, gaizki liseritzailek maiz burua mintsu dutela (GAlm 1962, 60)

Eta irudi osoa ematearren, azkenik, postposizio sintagma baten barruan ageri da -le/-tzaile egitura ondoko honetan adjunktu gisa:

(33) Madrileko trein bideetan martxoan egin zen atentadu hartaz, 191 hil izan baitziren eta 1824 kolpatu, auzia aitzina doa hobendunen aurkitzeko, hamar bonba lau treinetan ezartzaleez eta izigarrikeria haien supiztaleez (Herr 2007-02-22, 2)

Irakurlea ohartuko zenez, bestalde, -le/-tzaile egituraren barruan ez dago ageriko subjektuaren arrastorik, ez hona ekarri ditugun adibideetan, ez corpuseko gainerakoetan ere.14 Gogoratu eratorpenezko -le/-tzaile atzizkiaz ari ginela esaten genuenez hark oinarriko aditzaren egile argumentua xurgatu egiten duela, eta argumentu gune hori ahiturik, egilea ez dela berriro sintaxian zertzen. Ez dakiguna da eratorpenezko -le/-tzaile atzizkiak duen ahalmen hori bera ez ote duen inflexiozko -le/-tzailek ere izango, alegia, aditzaren kanpo argumentua eta bere kasua asebetetzeko ahalmena. 15 Hala balitz, litekeena da atzizkiaren osagarria aditz sintagma (AS) hutsa izatea eta ez hori baino goragoko islapena. Dena den, ez da hau, jakina, formula litekeen hipotesi bakarra, eta geroago erabiliko dugun hipotesi sintaktikoan, -le/-tzaile hizkiak beste estatus bat ere izan dezakeela erakutsiko dugu. Momentuz garrantzia duena da gogoratzea subjektua agerian, bederen, ezin daitekeela egituraren barruan ageri. 16 Jakina, ageriko subjekturik ez egoteak ez du esan nahi subjekturik ez dagoenik. Kontuan izan egitura honetan badirela anafora bihurkaria biltzen duten adibideak. Hona:

(34) a. Jende xeheaz, populuaz baino are egiago da hau buruzagiez; herrietako auzapez, axuant, boz-biltzale, beren buruei zu errailez (HU Zez 194) b. Zunbait bere bürier gogua aphür emaile, debozione soberak gal erazi ükhen dütü; zeren ahal ziroien beno haboro egin nahi ükhen beitie, izartü faltaz bere aphürtarzüna, eta nahiago (Mst III 7, 2)

Adibideetako anafora bihurkariak (beren buruei/bere bürier) ezin daitezke interpretatu aitzindaririk ez badute. Aitzindaria, kasu bietan, -le/-tzaile gaineratzen zaion aditzaren kanpo argumentua edo subjektua da. Subjektu hori ziur aski ezkutukoa da kasu biotan ere.

Bestalde, -le/-tzailedun DS hori predikazioan ageriz gero, orduan, egituratik kanpo dagoen subjektu batekin harremanetan sortzen da predikazioa. Gure corpusean bada, asko eta askoren artean, adibide bat predikazio harreman hori erakusten duena:

(35) Nere gostuko, zion neska batek, senar batek behar likek izan, ederra, mintzatzalea, ixtorio alegera kondatzalea eta aratsetan etxen egoilea (GAlm 1977, 60) Kasu honetan, letra etzanaz markatu ditugun gure -le/-tzaile egitura biek senar bat(ek) dute subjektu eta subjektu horretatik predikatzen dira; ondoko adibidean, berriz, ni da predikazioaren subjektua:

(36) Eta kontseilu beharretan omen da nolakoa aukera! Eta denek dakiten bezala, ni bainaiz andreekin ibiltzailea, eta heien ezagutzeko espezialista, horra zergatik dei egiten duen (Larz Idaz IV 251)

-le/-tzaile biltzen duen DS, beraz, kasu sintagma, postposizio sintagma baten barruko osagaia edo predikatua izan daiteke perpausaren barruan.

Inflexiozko -le/-tzaile atzizkiaren osagarriaren izaeraz

Morfologialariek eratorpenezko -le/-tzaile atzizkia definitzen dutenean, aditz inergatibo zein iragankorrak diren oinarriei gaineratzen zaiela diote -ikus Gràcia et al. (2000: 494)-. Lan berean, salbuespentzat jotzen dituzte oinarrian aditz inakusatiboak jasotzen dituzten eratorpenezko hitzak (joaile eta egoile dira aipatzen dituzten salbuespenak). Aldiz, inflexiozko atzizki bikiak, ez dirudi halako murriztapenik duenik. Gorago esan dugun bezala, askotarikoak dira -le/-tzaile inflexiozkoa jasotzen duten aditzak eta euren konfigurazioak. Esate baterako, inakusatiboei dagokienez, Gràcia et al.-k (2000: 494) esplizituki ez-gramatikaltzat jotzen dituzte oinarriko aditz inakusatibo bati gaineratuz sortzen diren honako hitz eratorri guztiak: *agertzaile, *ibiltzaile eta *etorle. Bada, inflexiozkoa ondoko inakusatibo guztiekin batera aurkitu dugu gure corpusean -tartean aipatu berri dugun lanean, ez-gramatikaltzat hartzen direnak ere-: arizale, agertzale, bizitzale, ibiltzaile, egoile, etorle, jaikitzaile, jarraikizale, joaile, jile... Ez dirudi, beraz, hautu lexiko tarteka idiosinkrasikoa denik -le/-tzaileren ezarpena zuzentzen duena, ez bada sintaktikoki orokortua dagoen aukera. 17 Batzuetan, badira inkoatibo/arazle alternantzia dela bide, sintaktikoki anbiguoak izan litezkeen kasuak. Adibidez, baliatu aditza izan liteke horietako bat, baina kasu honetan eta gehienetan, teorikoki egon litezkeen bi aukeretatik bat bakarra da gero corpusean jasotzen dena.

(37) Hauxe errepikatzen zuen ardura Kofi Annan-ek, berak ere gazte zelarik entzuna omen, munduko estatu puxantenak ahulago direnen laguntzaile behar direla eta ez heien menperatzale edo heietaz baliatzale (Herr 2007-01-18, 8)

Hau da, hizkera hauetan baliatu aditza inkoatiboki ez ezik, arazle aukeran ere aurki litekeela uste dugun arren, corpusak ez du halakorik biltzen.

Beste batzuetan, oinarrian dagoen aditza, inakusatiboak bezalaxe itxuratzen den inergatiboa da, esate baterako, mintzatzale:

(38) Hobe segur! Agian lumaz mintzatzalerik ederrenari untz-urre bat emana izanen zako koblaririk xoragarrienari bezala, geroan ikusiko diren guduetan! (JE EuskG 18) Gràciak et al.-k (2000) ere jasotzen dute hau bezalako forma eratorria, eta goiko adibidean, ikusi dugunez, bere bertsio sintaktikoan azaltzen da. Badira mintzatu be-zalakoxe beste aditz batzuk, izatez inergatiboak izan arren, konfigurazio inakusatiboan (borrokatu naiz) zein inergatiboan (borrokatu dut) itxuratu daitezkeenak, baina Iparraldeko hizkera hauen hautu bakarra lehena dela kontuan izanik, hauek ere inakusatibotzat hartu behar direla uste dugu.

(39) a. Euskal ekonomi, politikazalek eta abar egin dezatela bertze hoinbertze beren lan-gaietan. Armaz borrokatzaleek berdin. Eta saila guzitako gudariek, ere (Larz Mendi 101) b. Jüj'itzatzü, Jauna, eni ogen egiliak, armak khent zetzü ene kuntra güdükazaler (Arch -Ps 34, 1in BOEs 140)

-le/-tzaile aditz inakusatibo bati gaineratzen ahal bazaio, dagozkion osagarri eta adjunktuekin, orduan, osagarria AS dela pentsa dezakegu. Dena den, ez da AS soilik atzizkiak osagarri bezala jaso dezakeena. Izan ere, aditza inergatiboa zein iragankorra den kasuetan, orduan aditz txikia buru duen sintagma izango genuke (aS).

Goragoko beste islapenik?

Osagarria AS hutsa, aS edo hori baino goragoko beste islapenen bat izan ote daitekeen erabakitzeko hipotesi teorikoak berak berebiziko garrantzia duen arren, ebidentzia enpirikoak ere laguntzen du hipotesi bat ala bestea hobestean. Goragoko islapenik ba ote dugun jakiteko, badago gure corpusean esanguratsua izan litekeen adibide bat:

(40) Ebanjelioa hitzez hitz hartzen badugu, igurika ditzazkegu bekatoros ohi parrasta bat: zazpi senar ukan zituen Sarraritarsa; -ema-galduak emazte ohatze egilearekin; -publikanoak eta bekatoreak Zakeorekin; -ohoinak lapur onarekin; -elizan ez-ibiltzaleak ehuntari erromanoarekin (GAlm 1984, 41) Adibidean ikusten denez, ezezko perpausa da hemen -le/-tzailek osagarri gisa duena, hau da, elizan ez-ibiltzaleak elizan ibiltzen ez direnak dira. Perpausa diogu egituraz ari garela lehenengoz, ezeztapenak erakusten duelako AS edo aS baino gorago dagoen islapen bat dugula, ziur aski perpaustzat har daitekeena. Erabaki beharko da ea islapen hori inflexio sintagma (InflS) ala besterik gabe, denbora sintagma (DenbS) den, ala are goragoko beste islapenen bat. Ezeztapenak eta ezeztapen sintagmak DenbSrik hartzen badu osagarri, orduan oso litekeena da DenbS bera baino gorago dagoen islapena izatea -le/-tzaileren osagarri osoa. 18 Dena den, hau behin behineko hipotesi bat baino ez da. Corpus osoan, adibide bakarra izateak zerikusia izan dezake baiezko perpausen ondoan ezezko perpausek duten maiztasun txikiagoarekin. Alabaina, kopuru txiki horrek zerikusia izan dezake berez egiturak ezeztapenerako duen murriztapenarekin. Ondoren erakutsiko dugunez, gure egiturak partizipio egiturekin zerikusi handia duela dirudi, eta partizipio egiturek ere, oro har, ezeztapenerako murriztapenak dituzte. Erlatibozko perpaus jokatugabeetan ere ez dago, salbuespenak salbuespen, ezeztapenerako aukerarik (Oihartzabal 2010).

Euskal partizipio predikatuen analisi batez

Inflexiozko -le/-tzaile egitura hau euskararen zenbait partizipio egituren antzekoa da nolabait. Ortiz de Urbina eta Uribe-Etxebarriaren (1991) lan interesgarrian, partizipioetatik bereziki predikatutzat har daitezkeen kasuak aztertzen dira, eta euren analisiak gure balizko analisi baten hastapenak biltzen dituela ere esango genuke. Egileek diotenez, partizipioek adjektiboen ezaugarri asko dituzte, besteak beste, izenak modifikatzeko gaitasuna, atributu batez (a) edo predikazioaren bitartez (b). Hauexek, euren adibideetatik bi:

(41) a. Etxe polit eta apaindua b. Liburua Jonek idatzia da Bereziki, beste analisi batzuei aurre eginez, (b) egitura bikoitza dela diote egile hauek: izan (edo *edun) aditz nagusia du batetik eta bestetik partizipio egitura bera. Interesgarria dena da, euren analisian, mendeko partizipio egitura DStzat hartzen dela, eta DS hori guztia, argumentuaren modifikatzailetzat:

(42) Liburua [Jonek [e ] idatzia] DS da
Determinatzaile sintagmatzat hartzeak azaltzen du, besteak beste, zergatik ez duten aditz laguntzailean edo inflexioan komunztadurarik eragiten DS horren barruan bildurik dauden argumentuek. Azken adibidean, ikusten denez, Jonek ergatibo argumentuak ez du da aditz laguntzailean komunztadurarik eragiten (eta ez du aditz laguntzailea bera aldarazten). Halaber, partizipioen zein nominalizazioen argumentuak ezin daitezke nahasi perpaus nagusiko argumentuekin, berez nahikoa hitz askea den hizkuntzaren hurrenkera aukerak asko murriztuz. Ondoren ikusi dugunez, ezaugarri hauek biak gure -le/-tzaile egiturarako ere jaso daitezke.

Ez ditugu, jakina, hemen laburbilduko egileon ekarpenaren xehetasunak. Alabaina, euren analisiaren oinarriak dira bereziki gure interesekoak. Hau da, partizipioen kasuan, operatzaile isil bat tarteko gertatzen da predikazioa, egile hauen ustez. Horrela, partizipio egitura hauek kanpoko elementu batetik predikatzen dira. Erlatibozko egiturekiko antzekotasuna azpimarratzen dute honi dagokionez. Goiko adibidearen analisian, bada, honelako egitura bat (a) izango genuke, erlatibozko perpausaren egiturarekin (b) konpara daitekeena:

(43) a. Liburua [OP [Jonek t idatzia] ] da b. [OP [Jonek t idatzi zuen] ] liburua
Egitura hauetan, operatzaile isilak argumentu gunean dagoen hutsunea A'-uztartzen du. Egituran, t(race) edo aztarna delakoak erakusten du zein den partizipio egituratik atera den argumentua. Argumentu hori, ikusten denez, osagarria da kasu honetan. Orobat, operatzaile isila predikazioaren subjektuaren erreferentzia-kidea da. Diferentziak diferentzia, antzeko analisia proposa liteke -le/-tzaile egiturarako. Adibide abstraktu batez baliatuko gara egitura irudikatzeko: Honelako analisi bati dagokionez, azpimarratu beharra dugu operatzaile isila nahitaez subjektua dela gure egituran (ez osagarria). Partizipioarekin, aldiz, operatzaile isila absolutiboa da, subjektua edo osagarria -(43) adibidean, osagarria da-, eta ergatiboa ere izan daiteke Jon asko irakurria da bezalako adibideetan.

Analisi honek gure egituraren eta erlatibo generiko edo libreen arteko antzekotasunak azaltzen ditu, adibidez, zuri laguntza emaileak eta zuri laguntza ematen dizutenak bezalakoen artean egon daitezkeenak. Erlatibozkoan ere operatzailea dago, goiko egituran erakutsi dugun bezala, baina izen ardatzik ez badu, hots, sintagmak bururik ez badu, zero bat hor sakatuz alegiazko buru batekin moldatzen gara interpretazio kanonikoa behar duela zehaztuz. Antzera gertatzen da gure egituran ere. Goian aipatu eta aztertu berri duguna bezalakoxe predikazio batean, adibideez, kazeta egia erraileak diogunean, kazetez diogu egia erraile direla. Jakina, subjektu agerikorik gabe erabiltzen bada sintagma, hau da, izen sintagma bat balitz bezala, orduan subjektu kanonikoen ezaugarriak izango ditu. Egia erraileak isilarazi dituzte esaten badut, jendeaz ari naiz, ez bereziki kazetez. Gauzak hala izanez gero, orduan paralelismo osoa dago gure egituraren eta erlatibo libreen artean.

-le/-tzaile barruko datiboak ez du inflexioan komunztadurarik eragiten

Ikusi berri dugunez, Ortiz de Urbina eta Uribe-Etxebarriaren (1991) analisian partizipioa DStzat hartzen da eta DS horren barruko argumentuek ezin dute aditz laguntzailean edo inflexioan komunztadurarik eragin. Hori bera esan daiteke, gure ustez, -le/-tzaile egituraz ere. Bestalde, partizipio predikatuetan, subjektua bera esplizituki ager daiteke (Jonek idatzia), baina gure egituran ez. Hortaz, izatekotan, datibo argumentuak baino ezin lezake komunztadura eragin inflexioan. Adibidez, jo dezagun berriro goian (4) aipatu dugun adibidera: Hau da, gizonei datibo sintagmarekiko komunztadurarik ez dugu espero. Are gehiago, ageriz gero, perpaus ez-gramatikala izatea espero genezake. Murriztapena ez da, beraz, morfologikoa, (b) adibidean ez baitago morfologikoki datibo komunztadura eragoz dezakeen ezer, sintaktikoa baizik.

Inflexioan komunztadurarik ez eragitea, gure ustez, beste ezaugarri sintaktiko baten ondorioa da, hots, datibo sintagma hauek ez dira -le/-tzaile egituratik ateratzen. Edo bestela esanda, sintaktikoki egitura horrek barnebiltzen du datibo sintagma (eta bestelako osagaiak beste agerraldi batzuetan), eta bertan ageri diren osagaiei ez die egituratik kanpora mugitzen uzten. Sintagma horretatik aterako balitz eta perpau-saren egituran gora egingo balu, orduan, inflexioaren eremura heldu liteke eta komunztadura eragingo luke, baina, ikusi dugunez, ez da hala.

Corpusak baieztatzen du gure hipotesia bestelako adibideetara jotzen dugunean, ondokoetara esate baterako:

(47) Bilhatuko ditutzu zuri bihurtzen zaizkitzun gizonak, eta ez ditutzu khausituko: ez balira bezala eta xahutuak bezala izanen dira gizon zuri gerla egileak (Dv Is 41, 12) (Izanen) dira adizkiaren ordez, datibo komunztaduradun izanen zaizkizu izango genuke, baldin eta zuri sintagma -le/-tzaile egituratik atera eta inflexiora igoko balitz. Ikusten denez, ez da hala. 19 Komunztadurara begira, bestelako datu interesgarriak daude gure adibidetegian, hipotesia berresteko bidea ematen digutenak. Goian (8a) dagoeneko eman dugun adibide bera da hauxe:

(48) Pharkatzen dit etsaier, eni sofri-erazler (Etch 146) Perpaus honetan, etsaiei datibo argumentua dago. Adibideko dit zuberoeraz dut adizkiaren zükako forma da (dizüt > dut) eta ez du datibo argumentuarekiko komunztadurarik erakusten. Kasu honetan, ipar-ekialdeko hizkeren datibo komunztaduraren galera fenomeno orokorrari zor zaio komunztadura ezabatzea (Etxepare & Oihartzabal 2008a,b,c, Fernández eta Landa 2009, eta Fernández, Ortiz de Urbina eta Landa 2010). Ondoren aposizioan ageri da sofri-erazler, datiboaz markaturik hau ere, eta bere barruan biltzen du eni hirugarren datibo sintagma. Bada, eni datibo sintagma horrek ere ez du komunztadurarik eragiten laguntzailean, goian eman dugun arrazoi berarengatik, hain zuzen: -le/-tzaile egiturak biltzen dituen datibo sintagmak (eta ezta bestelako osagaiak ere) ezin daitezke bere barrutik atera eta inflexioaren eremura iritsi.

-le/-tzaile egiturako osagaiek hitz hurrenkera murriztapenak dituzte egituratik kanpo

Ikusi berri dugunez, -le/-tzaile egitura barruko datibo sintagmek komunztadurarik ezin eragitea, datibo sintagma horiek egituratik ezin ateratzeari zor zaio. Beraz, badirudi datibo sintagma horiek zein gainerako osagaiek hitz hurrenkera murriztapenak dituztela, eta ezin daitezkeela edozein hurrenkeratan ageri nahasketaren edo scramblingaren bitartez, egituratik kanpo atereaz. Hori bera ikusten dute Ortiz de Urbina eta Uribe-Etxebarriak (1991) partizipio predikatuen eta oro har, nominalizazioen analisian, goian dagoeneko aipatu dugun bezala. Adibidez:

(49) Othoitz ere egizu, zuri yazarlentzat / mundu huntako hau, ezta goxo hanbat (Gy 38)

Nekez imajina daiteke, adibidez, zuri datibo sintagma honela ager daitekeenik perpausean:

(50) *Zuri othoitz ere egizu, yazarlentzat Edo ondoko adibidera joaz:

(51) Pharka itzagützü gure ogenak gük guri ogenegiler pharkatzen dügün bezala (Ip in BOEs 365)

Ez dugu uste ondoko ordaina izan genezakeenik:

(52) Pharka itzagützü gure ogenak gük ogenegiler pharkatzen dügün bezala guri Beraz, egituraren barruan, osagaiek nahikoa hurrenkera askea dutela ikus daitekeen bitartean -jo besterik ez dago orain artean emandako adibide sorta luzera-, argumentuek eta abarrek egituratik kanpo han eta hemen lerratzeko murriztapenak dituztelakoan gaude: egitura barruko argumentuak ezin daitezke perpaus nagusiko argumentuekin nahasi, egituratik atereaz.

Dena den, gure corpusean badira salbuespenak. Izan ere, adibideetatik gehiengehienetan, -le/-tzaile hizkiak sortzen duen egiturako osagai guztiak ezkerretara lerratzen diren arren, agerraldi batzuetan, eskuinetara ageri dira osagaietatik batzuk. Ikus, esaterako, ondokoa:

(53) Geroztik izan dira bai Mgr Terrier-i erraileak ez zutela Herria-ren buruzagia arras beren gostukoa (Lf Hauta 409)

Erran aditzaren osagarri perpausa (ez zutela… gostukoa) ez dago erraileak hitzaren ezkerretara, eskuinetara baino. Hurrenkera nolabait markatua duen perpausa dirudi. Kontuan izan existentzia predikatu batean ageri dela sintagma. Ondoko agerraldia ere nahiz eta diferentea den, hurrenkera kanonikoaz kanpokoa dirudi.

(54) Elizak, eliza gizonek, edo haiek nahi dütien arrandatek bere honak goza eztitzen gibelzaliak, eta haien züzenen gordazaliak bortxaz, mehatxuz edo nola nahi (FPrS 26)

Adibideko bortxaz, mehatxuz edo nola nahi zerrenda gordazaliak hitzaren eskuinetara ageri da, ez ezkerretara. Berriro ere, hurrenkera kanonikoa hausten duten estrategiak dirudite hauek.

Azkenik, beharbada izenaren ondoko datiboak etorriko zaizkio gogora irakurleari ondoko adibidera begira -gaiaren inguruan ikus Makazaga (1999), Zabala (1999), Albizu (2001), DeRijk (1988, 1993), eta Fernández eta Sarasola (2010)-.

(55) Pariseko hiria baitzen egundainotik ordu artio modaren asmazale eta emailea mundu guziari (JE KazetA 240) 20 Beraz, salbuespenak badira, baina salbuespen horien hurrenkera nolabait markatutzat har daitekeelakoan gaude. Hurrenkera ez-markatuko adibideetan, aldiz, nahi--Hauta: Idazlan hautatuak. Donostia, 2004. -ZubLit: Zuberoako literaturaz. Bilbo, 2008. Diras: dirassar, Janbattitt (Hazparne 1937-).

-Mina: Bihotzeko Mina. Donostia, 1997. Dupac: dupac, Mikel (Baiona 1944-).

-Añarrosa: Añarrosa. Baiona, 1986. Dv -Telemake: Telemake Ulizen semearen gertakuntzak (arg.: Elizabet Kruzeta). Donostia, 1996. EskAlm: Eskualdunaren Almanaka. Baiona, 1910-1925. Etxam: etxamendi, Eñaut (Ezterenzubi 1935-).

-Gilen: Gilentegiko Gilen. Donostia, 1987).

-Laminak: Laminak (1965) 

Arbill

Liburuek gauza bera guziei erraren diote, baiñan estute guzietan inpresione bera egiten zeren ni bainaiz arimaren barnean egiaren doktora bihotzaren fundatzaillea, pensamenduen penetratzaillea, akzione eta obren formatzaillea eta ene ontasunen gizonei ene plazeraren arabera partitzaillea. (Arbill 112) Hura da egiaren nausia instrukzionearen erregela, bihotzeko argia; kaltetan konsolatzaillea, tristeziaren etsaia, beldurtasunaren kasatzaillea, debozionearen entretenitzaillea, eta nigar sainduen ama. (Arbill 155) O ontasun miragarria! o humilitate eziñ konprendi deitekena! zu ene kreatzaille, ene Iaun, eta ene Iainkoa, Ispiritu guziei bizitze emaillea, ethor zaitezen arima pobre batetarat, eta zure Iainkotasun eta gizontasunaren aberatstasun guziak enplega dezatzun, hura ontasunez bere beharrean betetzeko. (Arbill 186)

Mst

Egiazki pazient den gizon batek, heben Pürgatorio handi, eta balius bat igaraiten dü; nuiz ere, laiduen unhestiareki, haboro dolore beitü, besteren gaixtokeriaz, eziez bere laido hartziaz, zuñek, berauri gaizki egilen, Jinkua gogotik othoitzen beitü, eta bihotzetik faltak pharkatzen, zuñek pharkamentü esketzeko, berankeriarik ezpeitü egiten, zuñ ekharriago beita, bester dolü egitera, eziez bere büriaren khexa erazitzera, zuñ bere büriari bortxa egiten dialarik, iseiatzen beita, ezpiritiaren nahiküntetara, aragiaren osoki erakhartera. (Mst I 24, 2) Eztakidan eni mintza Moisa, edo beste zunbait profetetarik: bena zü lehenago mintza zakitzat, Jinko Jauna, profeta ororen argizalia eta inspirarzün her emailia; zeren zihaurk hurak gabe ezin hobeki jakintsützen ahal beinaizü; hek aldiz, zü gabe, ezpeitie profeitürik batere idokiren. (Mst III 2, 1)

Ni niz jente pherestier orori phakü emailia, eta deboten ororen azkarki borogazalia. (Mst III 3, 3) Amuriua laster da, egiati, debot, ezti, eta maithagarri: hura azkar da, pazient, fidel, abisatü, lüzaz iraile, korajus, eta ez berauren txerkhazale. (Mst III 5, 7) Amuriua orotarat so egile da, aphal da, eta xüxen: ezta laxü, ez arhin, ez gaiza banuer gogua emaile; sobre da kasto, fermo, phausüzko, eta zentzü orotan untsa begiratü. (Mst III 5, 7) Amuriua gehienen manü pian, eta obedientzian egoile da, berauri xar, eta mesperetxagarri da, Jinkuari debot, eta esker emaile, hartan bethi esparantxa eta konfidantxa ezarten dialarik; are gütienik Jinkua gozatzen dian thenporan: zeren ezpeita amuriuan bizitzerik dolore gabe. (Mst III 5, 7) Zunbait bere bürier gogua aphür emaile, debozione soberak gal erazi ükhen dütü; zeren ahal ziroien beno haboro egin nahi ükhen beitie, izartü faltaz bere aphürtarzüna, eta nahiago izanez, lehenago jarraiki bere bihotzaren süyari, eziez arrazuaren jüjamentiari. (Mst III 7, 2) O relijiusen izatiaren mithilgua sakratia, zuñek gizona ezarten beitü aingürien pare, Jinkuaren apaisazale, debrien lotsa erazizale, eta arima fidel orori laidable. (Mst III 10, 6) Zer düzü bekhatore theia, zuri meatsü egilen kuntre erraiteko düzüna, hañbestetan Jinkua ofensatü, eta ifernia merexitü düzüna? (Mst III 13, 3) Bena zuñek ere mündia osoki mesperetxatzen beitie, eta iseiatzen beitira, Jinkuaren legiaren araur bizitzera, hek ezagützen die zelüko eztitarzün, egiazki mündiari ihesi egiler hitzeman izan dena, eta klarkiago ikhusten die, zuñen itxuski mündia herratzen den, eta zunbat gisaz inganatü izaten. (Mst III 20, 5) Izan zite gogua emaile, eta orazione erraile; eta gaiza orotan, zure büria ümilia ezazü. (Mst III 24, 2) Hartakoz ezpiritüz zelialat so egile aphür edireiten da, zeren aphürrek beitakie, bere bürien osoki berhezten, kreatüra, eta gaiza galdü izan behar dien hoietarik. (Mst III 31, 1) Bürdüñak huñetan beilütie bezala dütüzü, bere büriez phakü, eta hen maithazale direnak, nahiküntez, eta berri ikhasi beharrez betherik daudianak, horrat hunat juailiak, zuñek beretako garratz eztiren gaizak txerkhatzen beitütia, eta ez Jesü Kristenak, heltüren ezten gaiza ardüra bere beithan ajargatzen, eta konpostatzen dielarik. (Mst III 32, 1) Nahi nikezü hala lizan zureki, eta heltü zinen zure büriaren ez maithazale izateko phüntiala, eta ene, eta nik aitatako eman deizüdanaren boronthatiari xahüki egon zintian: ordian ezinago ene gogara zinanteke, eta zure bizitzia bakian, eta boztariuan igaren litezü. 

Mde Artikuluak

Aldakuntza gaitza jasan zuen Elizaren eraberritze hori zela kausa, ez bakarrik Kornubitarren sinesmenak, baina bai haien hizkuntzak ere; alabaina inglesezko elizkizunak onartu behar zituzten nahi eta nahiez, eta garai hartako jendeak elizara asko ibiltzale ziren aldetik, ez zion gutti lagundu neurri horrek «erdera» zabaltzeari Kornubia guztian. (Mde Artikuluak 308) Judu eskolatuetarik anitzek bazekiten guti edo asko hizkera hori; gainera, Arabez mintzatzaileek ikasi zuten, eta horiek ugari ziren Israelerat egoitera zetozenetan, lehen jileen uhinean ez bada ere, ondokoetan behintzat. (Mde Artikuluak 316) Azkenean, tzintzil ibiltzalea zela eta, behatz muturren oharkabeko higikunek dutela ibilerazten erakutsi zuen Chevreul deitu batek; eta tzintzilaren erantzunak egoki zetozenean, bat zetozenean, radiestesilarien berjakintza-petikoan dagoeneko zeuden ezagutzak agerreraztea baizik ez, zuen egiten. (Mde Artikuluak 348) Ezen, bere mediumtasuna lanean den gehienetan, egoera berezi batean dugu medium delakoa, transa irasorria eta lo-ibiltzalena bezala: lotan mintzo eta ari da. (Mde Artikuluak 353)

HUrru Izar

Frantzian, Kontzilioaren kontrako horietan ezagutuena da Lefebvre Jaun apezpikua: haren inguruan edo hari jarraikitzaile, badira han-hemenka girixtino multxo batzu, elgarretaratzen direnak, beren arteko apez batzuekin, lehengo meza xaharra begiratzen dutela, Pio V-garrenaren meza. 

Davant Hauta

Ene ustez, kristau erlisioan badaude bi alderdi, teilatu batean bezala, bi eskualde, bi joera eta isuri: bata dinamikoa, ernea, beti aitzina joailea, konkistatzailea, hala nola Ameriken kolonizazioan ikusi dena, onerako eta txarrerako; bestea lasaia, baketsua, amultsua, burrunba, zalaparta, ttipikeria eta ontasunetatik askatua, hots budismoaren itxurakoa. (Davant Hauta 93)

Davant

Dena dela, hor dago bi hegalen elkarrenganako tirria, irrika, eta pentsu dut horren izenean hautatu ninduela Jose Luis Lizundia bizkaitar euskaltzain berriak, gaur berari errefera emailetzat, euskalgintzan aspaldiko lagunak izanez gainera. (Davant Euskera, 2004, 632) Elizerrituek, bakoitxaren bere izatearen arabera, algarrekiko ospakizün bat düelarik sinesdünen jarraikitza eta partelingoa arizaleareki, sarrerazi behar da, ahal bezain bat, hori hobe dela haien ospakizün bakoitxarena eta norberarena bezalakoa beno. (Casve Eliza III 9) Erkidegoa arizalearen aitzinarazteko, herriaren goraipatzeak, ihardespenak, salmo emaiteak, leloak, kantoreak, bai eta egitateak edo keinüak eta korpitz plantak lagüntürik izan bite.

(Casve Eliza III 10) Hortakoz, bakoitxaren, bai nausien, bai lanemaileen, bai lanbürüen, bai langileen eginbideak ikusiz, eta lanzüzendarigoaren batarzün beharrezkoa begiratüz, abiadüren zaingoan oroen partelingoa arizalea aitzinaraz bedi, adereak behar bezala argitü eta. (Casve Eliza IV 64)

Casve SGrazi

Hebentxitorik lohardi herria egoiteko ordez, / Guri gaixkiegiliak orai arren ditzagün hez. 

(

  21) a. Eta ziraden Maria Magdalena eta Ioana eta Maria Iakesen ama, eta berze hekin ziradenak, gauza hauen Apostoluei erraileak (Lç Lc 24, 10) 10 b. Iongoiko hegastinen plumez bestitzaillea, / alde batetik berzera pasatzeko airea (EZ Man II 138) Gogoan izatekoa da, halaber, osagarrien absolutibo/genitibo kasu alternantzia hori ere -t(z)e perpausetan aurkitzen dugula. Dena den, ez da determinatzailerik falta agerraldietako batzuetan: (22) a. Bakea ekhartzaillea (EZ Man II 194) b. Saindu izena ukailea baino hobe, ukan izena saindutzea (Larz Mendi 20) c. Beheraxago emaiten duzu ezikasi batzu eta makila bi burutarik atxikitzen dutenak gehienik direla mintzo; ni ez naiz makila bi burutarik atxikitzaile horietarik, bainan ttipiak ere badu bere libertatea, bere ikus moldearen emaiteko; emaiten ere duzu ixilik lanean ari direnak direla gutienik aipatuak (Herr 2006-04-20, 6) Determinatzaile plurala jasotzen dute ondokoek: (23) a. O Iaun, Prinzeak ozpiñaz lotsarazitzaillea, / nondik zure handi baita ezagun podorea (EZ Man II 111) b. Madarika dadillala penen asmatzaillea / eta bekhatuak hunen latzki punitzaillea! (EZ Man I 101) c. Komersant, hiri agintari eta papurrak biltzaileak: irrati lokalak (Luku Iban 79) d. Nere nagusia dut hola ta / egi onak erraileak, / eta atzetik ostiko eman; / hoik dira Jainko-jaleak (Xanpun 165) Eta partitiboaz markatu da ondoko honetan: (24) Aphes hunak dirade, abis hunik emaile / Mündüko hun plazer eta, uhures kasü gabe / Karitatus esti prüdent, ümil, unest eta sobre / Munseignur berthüte hoies, zü doratürik zirade (Etch 604) Ostean, determinatzailea ere gaineratu zaio adjektiboa ere erakusten duen honetan: (25) Gaizki andiena guri egillea! (Haris 79) Batzuetan adjektiboez gain, bestelako modifikatzaile konplexuak erakusten ditu osagarriak, adibidez: (26) Ezen Demetrius deitzen zen zilhargile, Dianaren zilharrezko tenpletxogile batek, anhitz irabaz eraziten zerauen ofiziokoei (Lç Act 19, 24)

(

  44) a. Senarra [OP [ t arratsetan etxean egoilea ]]da b. [OP [ t arratsetan etxean egoten den] ] senarra]

( 45 )

 45 Zure borondatea da amudioz bethea, / eta gizonei ontasun komunikatzaillea (EZ Man II 15) Gure hipotesiaren arabera, elipsirik gabeko perpausa ondokoa (a) izango litzateke, ez (b). (46) a. *Zure borondatea da gizonei ontasun komunikatzaillea b. *Zure borondatea zaie gizonei ontasun komunikatzaillea

  (HUrru Izar 65) Eta jendeak zer lorietan kantatzen! Itzultzaile eta bertsutan emailea, Aita Xabier, bixtan dena. (HUrru Izar 355) Davant Aberri Erraz da zango gorri edo aztal gorri bezala bazterretik behari egoitea, gaizo Euskaldunen jorratzaile, horien juje ta horietaz baliatzaile. (Davant Aberri 145) Davant Abadia Eüskaraz erakastea debetatzen dü legeak, / gaztigatürik dirate eüskaraz arizaleak. (Davant Abadia 80) Davant Itsasoak Orkatilla tiesoa ibiltzale denak / Gerria bezain mehe andere haundiak / Hein bat guria berriz emakume onak / Ibaiari emanik baita zurubia. (Davant Itsasoak 83) Davant Aguirre Eüskarraz ezarlea: Jon Mirande. (Davant Aguirre 73) Euskaraz ützülzalea: Beñat Oyharçabal. (Davant Aguirre 107) Züberotarrez ezarlea: J. L. Davant. (Davant Aguirre 107)

  (Casve SGrazi 134) Casve Pette Nuiz nahi hitara jauzten / gaiaz, egünaz, Uhuiñak; / Thai gabe ere orotan / guaitan gaixkiegiliak. (Casve Pette 103) Casve Aroa Nola aiza litiroke? Hain xüxen laratza da, etxen barnen, zelüko sü gaixtotik begirazalea. (Casve Aroa 15) Iratz Afrika Misiolariak etorriz geroztik, hiru errege izan dituzte Abome-n Dahometarrek buru; gizonodol ixurtzaileak eta dirugosez esklabo saltzaileak. (Iratz Afrika 11) barneko haizea: ongirat ala gaizkirat sustatzaile. (Iratz Iker 6, 1992, 208) Luku Iban Komersant, hiri agintari eta papurrak biltzaileak: irrati lokalak. (Luku Iban 79) XIr Amazon Ez dea hala, Kekanako abadeak erranik, bekatuak barkatzen direla hango bazterren garbitzera joaileri? Badikeie hire beharra, erran zuen Llamosori buruz itzuliz. (XIr Amazon 30) Orok ere, Llamosok norek nahi bezain ongi, bazakiten ixilka joaile asko bazela, lehenbizian gordetzeko laguntza ukanez gero. (XIr Amazon 31) Egun batez, Magdalenaren sahetseko erreka bati jarraikitzea gatik, abiatu ziren oihan xut bati gora, Insar kapitaina aihozlariekin bide egile. (XIr Amazon 45) Hauxe errepikatzen zuen ardura Kofi Annan-ek, berak ere gazte zelarik entzuna omen, munduko estatu puxantenak ahulago direnen laguntzaile behar direla eta ez heien menperatzale edo heietaz baliatzale. (Herr 2007-01-18, 8) Euskarara itzultzailea: Graxi Solorzano. (Herr 2007-02-01, 6) Madrileko trein bideetan martxoan egin zen atentadu hartaz, 191 hil izan baitziren eta 1824 kolpatu, auzia aitzina doa hobendunen aurkitzeko, hamar bonba lau treinetan ezartzaleez eta izigarrikeria haien supiztaleez. (Herr 2007-02-22, 2) Aitzinean Agirre hobetzen ari Ezcurraren kontseilu onekin eta bi gibelekoak jo ederrean plomatzaile segurrak, Ximunen besoa eta jeinua arras gustatu zaizkigularik lehen ginazkienen gainerat. (Herr 2007-06-21, 7) Badira oraidanik oroituak, eta ez guti oroituak, 2012-ko president-bozetaz! Ikertzaile batzu bazterretik sustatzaile! (Herr 2007-11-18, 2) Autonomia Eraikiren izenean, beste lagün zonbaitekilan batean, New Yorkera joailetan den Audrey HOC Maulera jinen da gertakizün horrez egin düan hogei bat minütako bideo baten erakustera eta izanen diren galtoer arrapostü emaitera. (Herr 2008-03-13, 5) Azkenik 8 axuant horien zerrenda agertua izan da nor ziren eta zer kargutan: Isabelle Pargade kirol eta agusa orduentzat, Pierre Fieschi diruzain postuan, Maguy Bassagaisteguy ikaskuntza eta gazteria sailarentzat, Patxi Arotçarena kultura eta animazio mailarentzat, Danielle Maury sozial sailaz arduratzaile, Jakes Arguindeguy inguramena eta garapen iraunkorrarentzat, Louisette Darguy komertsio, saltegi eta etxegintzako ofizialentzat eta Guittu Askarat bide eta azpiegiturak eta ere ur eta hauen artatzeaz arduratuko dena. (Herr 2008-03-20, 4) Boloniako auzapeza da, han berean bizi, giristino, elizan ibiltzale jarraikia, politikan ezker erditsukoa, profesorea deitzen dute, partidu demokrataren sortzaile izan zen eta bere nortasunaren zaintzale, ahalaz nehoren meneko jarri gabe. (Herr 2008-05-22, 2) Ekitaldi horren gozama-gozaitak, Eztitxu Vivanco kirolaria (Pekingo olinpi-jokoetan parte hartzailea) eta Manu Merin Avironeko zangobaloiko presidenta hor izanen dira. (Herr 2009-02-26, 7) Sindikatu deitzaleek saminki salatu dute jaurlaritzaren aldetik bost ahalak eginak izan direla, greban parte hartzaleak lotsatzeko. (Herr 2009-05-28, 2) Irabazleeri xapelaren emaile: Mixel Xalbador. (Herr 2009-06-04, 3) Horien guzien kudeatzaile denbora luze hortan eta ere gure parropiako gora behera guzieri kasu emaile Michele andere serora eta Marie Helen Duhauren inguruan izan da presuna multxo bat zinez izaite zail hortaz arduratu direnak. (Herr 2009-10-15, 4) Eki-indar fotovoltaikoa: egitekoak, hortan arizaleak, merkatüaren gorabeherak, agerian baratzen dena. (Herr 2009-11-05, 2) Etxehandi Akab: Omriren semea, herria idolatriarat eremaile ezaguna. (Etxehandi Mich 6, 16 oharra) Maileguz hartzaileak itzultzekoa ukanik ere, jabeak nekez eskuratuko du erdia eta horrekin pozik izanen da (Etxehandi Eccli 29, 6) Eta zu, haurtxoa, Goi-goikoaren profeta deituko zaituzte, Jaunaren aitzinean joanen baitzira, hari bidearen prestatzaile. (Etxehandi Lc 1, 76)

tzaile inflexiozko atzizkia arazleari gaineraturik eta datibo araziak

  

	Deskribapena zehaztuz joateko, ikus ditzagun orain -le/-tzaile inflexiozko atzizkia
	arazleari gaineratzen dioten zenbait adibide. Aparteko atal bat eskaini diegu arazleaz
	osatutako adibideoi, bereziki egitura hauetan agertzen den datiboaren nolakotasuna
	zein den ikustearren.
	(8) a. Pharkatzen dit etsaier, eni sofri-erazler (Etch 146)
	b. Iainko iborziriari oihu eragillea, / othoi urrikal bekizu ene auhen tristea
	(EZ Man II 111)
	c. O Iongoiko haizeari bide eragillea, arren tormentari ather diozozu kolpea
	(EZ Man II 147)
	d. Ai gorputz traidore, horrenbertze Jaunari damu, eta hanbat kalte nerorriri
	erakharle eta eragile izatu haizena; herorrek egina, herorrek paga dezakala
	(DV LEd 84) 45
	(Herr 2006-
	05-11, 3)
	b. Irabazleeri xapelaren emaile: Mixel Xalbador. (Herr 2009-06-04, 3)
	c. Basurdiaren ondetik, errekolteri desmasia haundienen egilia: azkona
	(GaztAlm 1934, 50)
	d. Dio apezak erran duela peredikian badirela bi bandera, bat satanena,
	errepublikanoen aldeko botz emailena, bertzea Jesusena, bozkazaile xu-
	riena; justiziari apez salatzaile diren girixitinoek bekatu egiten dutela; ez
	direla apezpikuari buruz baizik gaten ahal; ez duela axolarik, ez salatzez,
	ez inkestez; paga kentzen badakote, ohointza eginen dutela bigarren aldi-
	kotz; ez duela horren beharrik bizitzeko, futitzen dela. (Le Réveil Basque
	1889-11-24 in XArb Xuri 101)

e. Oi lore haidur beldurgabea! Neguari biak-hordago egilea! Hi hiz eta gure biziaren miraila (Etxam Urtzo 195) 1.3. -le/-

  Eta berhezki jatera eman züten Josefi eta Ejiptar hareki barazkalzaler, berhezki ere haren anaier (Arch -Gen 43, 32in BOEs 101) b. Haurren urthia beno lehen bereki eratzaliak, ithotzen badira (FPrS 26) c. Seroreki aragizko bekatiaren egiliak (FPrS 25) d. Ezkontze ixil egiliak bere lagüneki (FPrS 26)

	j. Zorigaitzez, gerla muntatzaileak ez baitituk haatik gerlaz pekatzaileak! b. Etzare populuan izanen ez aitzinetik jazarle, ez gibeletik jale. Etzare oldar-
	(Larz Idaz II 310) tuko zure lagunaren biziari. Jauna ni naiz (Dv Lev 19, 16)
	k. Euskal ekonomi, politikazalek eta abar egin dezatela bertze hoinbertze c. Izpuran, harrobietarik harri atheratzaile batzuez kanpo, jende gehienak
	beren lan-gaietan. Armaz borrokatzaleek berdin. Eta saila guzitako guda-baratze zainak eta laborariak dire (Elsb LehE 117)
	riek, ere (Larz Mendi 101) d. Kuraia handia dutela hor dabiltzanek, ba, mekanika hegaldun hoien
	asmatzaleak, egileak, gero-ta azkarrago, zaluago, eskukoago, egunetik egu-
	nera ontzaleak, hobetzaleak ez direla ttonttoak (HU Kazeta 308) 2.1.3. Inesiboa 67 e. Emazue bertzalde haur hoien Parisetik hunat 7 igortzalek, zeren diren go-
	(15) a. Eta erran nuen nik: Jauna, berek badakite ni nintzela, zure baithan sinhes-bernamendu erlisionearen etsai hunen gizonak oro, ez dutela onesten
	ten dutenen preso ezarle eta sinagogetan zehatzaile (Dv Act 22, 19) hoientzat otoitzik, ez katiximarik, ez deus holakorik (HU Kazeta 324)
	b. Sainduei beharretan laguntza egile, arrotzari leihor emaile (Dv Rom 7, 13)
	c. Hala lehen zinelarik / urean arrantzaille, / gizon basatuen egin / zintuen
	atzemaille (EZ Noel 193)
	d. Funtsezko auzia heldu da gehiengoa bozkatu gabe egon zenetik: 54,5
	inskrituen gainean. Etxen egoileak honenbertze izanki, jakin behar da zer-
	tako (XIr Itzala 41)
	e. Maite Goyhenetche ezterenzubiarra, 30 urte, laborantxa alorrean animai-
	tzailea eta Lurra elkartearen kidea (Herr 2006-03-16, 8)
	2.1.4. Adlatiboa
	(16) a. Hunek ihardetsi zioen: Ez da hori gudura berotzaileen oihua, ez-etare 2.1.2. Instrumentala ihes-igorleen deihadarra: bainan kantarien boza entzuten dut nik (Dv
	Ex 32, 18) (14) a. Txori mota güzietarik bia; ihizi mota güzietarik bia; herrestaz ebiltzale b. Ez eta huna jiler nahi ihesi jun (Etch 412) mota güzietarik bia; mota güzietarik bia zurekila han sarthüren dira, bizi c. Ezen airera minzazale izanen zarete (Lç 1 Cor 14, 9) ahal ditien (Arch -Gen 6, 20-in BOEs 28) d. Nahiz Montebidorat juailik desgutatü (Etch 458) b. Aizuari gaitzik egin eztiena, eta lagünez laidorio errailer behatü eztena e. Nihork, tentatua denean, ez beza erran Jainkoak tentatzen duela; ezen (Arch -Ps 14, 4-in BOEs 123) Jainkoa ez da gaizkirat hizitatzaile; harek berriz, ez du nihor tentatzen c. Iongoiko hegastinen plumez bestitzaillea, / alde batetik berzera pasatzeko airea (EZ Man II 138) d. Ezpataz hiltzalea, ezpataz hiltzeko (Lç Decl e (Dv Iac 1, 13) f. Hartakoz ezpiritüz zelialat so egile aphür edireiten da, zeren aphürrek ~ 8v) beitakie, bere bürien osoki berhezten, kreatüra, eta gaiza galdü izan behar e. Eretako barberaren zaldia, Gaztalondon gaiaz ebiltzalia, / hanko zerrallü dien hoietarik (Mst III 31, 1) petan itzalin gordia, / eia nurat jüten zeian bürüzagia, / espadeikük errai-g. Bürdüñak huñetan beilütie bezala dütüzü, bere büriez phakü, eta hen ten hik zerbait egia, / primak izanen dik aitarik gabe frütia (Etch 426) maithazale direnak, nahiküntez, eta berri ikhasi beharrez betherik dau-f. Aurtengo berezitasuna: hegoaldetik jinik, dailuz edo segaz belar mozleak dianak, horrat hunat juailiak (Mst III 32, 1) ikusiko direla (Herr 2004-07-05, 5) h. Hoiek hola igaraiten zielarik Ejiptoko erregiaren bi sehiek, Edatera emai-g. Franximenteria leher eta zapart; eta oraino zer? Ez ateraldi pollit zerbeit; liak eta Ogi-hautsliak, hüts egin züten bere bürüzagiari (Arch -Gen 40, gure buruzagi, frantsesez mintzatzaile jaun bipilak jalitzen dituen egia bi-zardun hetarik, ez (HU Kazeta 370) 1-in BOEs 94)
	h. Misiolariak etorriz geroztik, hiru errege izan dituzte Abome-n Dahome-
	tarrek buru; gizonodol ixurtzaileak eta dirugosez esklabo saltzaileak (Iratz 2.1.5. Ablatiboa Afrika 11) (17) a. Bidetik juaile güziek arrogatü dizie, bere aizuen trüfagarritü düzü (Arch i. Zeren lanari lotzeko lagunak bazituen, zimarroi-ihizin ibili zirenetarik; ez ainitz bainan itzal oneko, jeinutsu eta zintzo: Garzia Arze, Baztandar adix--Ps 88, 40-in BOEs 190)
	kide mina; Diaz de Arles, ahaide hurbila; Lorenzo Zalduendo eta oraino
	bizpahiru, hitzez eta aholkuz sustazaleak ez konda (XIr Amazon 165)

  , in Idazlanen bildumaII. Baiona, 2009. -Urtzo:Urtzo-lilia (1981), in Idazlanen bildumaIII. Baiona, 2010. Etxehandi: Elizen Arteko Biblia lapurtarrez (itz.: Martzel Etxehandi). Ahurti, 2007.LçEta ziraden Maria Magdalena eta Ioana eta Maria Iakesen ama, eta berze hekin ziradenak, gauza hauen Apostoluei erraileak. (Lç Lc 24, 10) Ezen Demetrius deitzen zen zilhargile, Dianaren zilharrezko tenpletxogile batek, anhitz irabaz eraziten zerauen ofiziokoei: (Lç Act 19, 24) Ezen airera minzazale izanen zarete. (Lç 1 Cor 14, 9) Bada Titez den bezenbatean ene lagun da eta zuek baithan aiutazale: eta gure anaiez den bezenbatean, Elizen enbaxadore dirade eta Kristen gloria. (Lç 2 Cor 8, 23) Baina zareten elkargana benigno, miserikordioso eta elkarri barkazale, Iainkoak Kristez barkatu ukan drauzuen bezala. (Lç Eph 4, 32) Baina behar dik Ipizpikuak izan irreprehensible, emazte bakoitz baten senhar, bijilant, sobre, modest, estranjeren ostatuz gogotik rezebizale, irakasteko karazko: (Lç 1 Tim 3, 2) Eta gehiago, alfer egoile ere diradelarik ikasten die etxez etxe ebilten: eta eztituk solament alfer egoile, baina edasle ere, eta kurioso, behar eztiraden gauzez dadasatelarik. (Lç 1 Tim 5, 13) Traidore, temerario, hantuak, Iainkoari baino boluptatei hobe erizle. (Lç 2 Tim 3, 4) Baina estranjeren ostatuz gogotik rezebizale, onen onhetsle, zuhur, iusto, saindu, moderatu: Eskatus gero Meza enzuten duenak barkazio bere bekatues, Sazerdotea igan Aldarera asizen du Meza, horduan da ongi Meza enzuten duena asi dedin alabazen duela Iaungoikoa denarengatik, zeren baita miserikordias, eta ondasunes beterik dagon Iauna guziei ondasun egillea, eta zeren barkatu baitizkio bekatuak, eta nai izandu baitu, aurkin dedin ain okasio onean aren dibina Majestadearen zeruizazeko, eta agradazeko, eta atrazeko probetxu auniz beretako, eta berze Kristio fielendako. (Ber Trat 40v) Iaungoiko egiaskoa, sakrifizio sandua Meza erralleak ofrezizen drauzuna, baita Iesu Kristo gure Iaunaren gorpuza eta aren odol sandua: nik neure partetik areki batean ofrezizen drauzut merejitu dizkigun ondasun guzieki, konfesazen dudala zu zaradela Iaungoiko berdaderoa, guzien Iauna, eta guziei ondasun egillea. (Ber Trat 73v) EZ Man O Iesus Krist solas saindu haukin formatzaillea / eta lege hain sainduen Zerutik ekharlea, / meditatzen tudanean hain errefau iustuak, / harritzen naiz zeren diren hain on eta sainduak. (EZ Man I 34) Ungi ethorri bihotz sinple malezia gabeak / eta munduko plazeren oñez zapatzailleak! (EZ Man I 87) Madarika dadillala penen asmatzaillea / eta bekhatuak hunen latzki punitzaillea! (EZ Man I 101) Zure borondatea da amudioz bethea, / eta gizonei ontasun komunikatzaillea. (EZ Man II 15) Huneraño izatu naiz promesen hautsaillea, / bañan izanen naiz orain obrez konplitzaillea. (EZ Man II 20) O Iongoiko argiaren izpiz banatzaillea, / ene othoitzaren arren, zaren entzuntzaillea. (EZ Man II 36) Ezen ez zu ofensatu neure kreatzaillea, / eta behar guztietan onez estaltzaillea. (EZ Man II 70) Iainko iborziriari oihu eragillea, / othoi urrikal bekizu ene auhen tristea. (EZ Man II 111) O Iaun, Prinzeak ozpiñaz lotsarazitzaillea, / nondik zure handi baita ezagun podorea. (EZ Man II 111) O Iongoiko hegastinen plumez bestitzaillea, / alde batetik berzera pasatzeko airea. (EZ Man II 138) Bañan Itsasoen zaren legez baketzaillea, / othoi holei emotezu gure gatik bakea. (EZ Man II 144) O Iongoiko haizeari bide eragillea, / arren tormentari ather diozozu kolpea. (EZ Man II 147) Saindu promesen obraz konplitzaillea, ardiats diezadazu grazia halaber neure hitzen konplizeko. (EZ Man II 182) Zeruen zuziz bistatzaillea. (EZ Man II 190) Bakea ekhartzaillea. (EZ Man II 194) Semearen guretzat ertxatzaillea. (EZ Man II 196) EZ Eliç O Iongoiko penetarik / gure libratzaillea, / presenteko eriaren / ikhuzazu nekea. (EZ Eliç 77) Aizen beraz prudent eta / zuzen baliatzaille, / nekeetan borthiz eta / atseginen neurtzaille. (EZ Eliç 101) Zeren zu baitzare ene / begiraille ernea, / zu kalte guztietarik / ene libratzaillea. (EZ Eliç 180) Bidalduko zerokula / geure salbatzaillea, / eta etsaien artetik / geure libratzaillea. (EZ Eliç 201) O Iongoiko munduari / fabore egillea, / irakats diezadazu / arren zeure legea. (EZ Eliç 223) EZ Noel O Ierusalengo hiri / guztiz esker gabea, / eta Profeta sainduen / kruelki hiltzaillea. (EZ Noel 103) O Iaunaren iltzearen / orhoitzapen argia, / orhe gozo eta ezti, / emaillea bizia. (EZ Noel 162) Hala lehen zinelarik / urean arrantzaille, / gizon basatuen egin / zintuen atzemaille. (EZ Noel 193) Arren, bada, zeure hitzen / obretan emaillea: / ardiats diezadazu / halako faborea. (EZ Noel 195) Tt Arima Bada amoinaren pobriari refusazalia Iinkoak punitzen du, zeren ezpaitu nahi enzun, baita pena handi bat; (Tt Arima 93) Amoina, baita prinzesa eder bat eta handi bat, zonbat indar eta bertute dian eta zonbat Iinkoak maite dutian amoina egiliak eta hastio amoinaren beharrari refusazaliak, bat edo bi istorien moienez ikusiko dugu, arima debota eta penitenta. (Tt Arima 117) Eliza gizonen zonbat nahi arhinzki xaflazaliak. (FPrS 25) Seroreki aragizko bekatiaren egiliak. (FPrS 25) Ezkontze ixil egiliak bere lagüneki. (FPrS 26) Haurren urthia beno lehen bereki eratzaliak, ithotzen badira. (FPrS 26) Elizak, eliza gizonek, edo haiek nahi dütien arrandatek bere honak goza eztitzen gibelzaliak, eta haien züzenen gordazaliak bortxaz, mehatxuz edo nola nahi. (FPrS 26)

	-Idek: Idek eta zabal gogo-bihotzak. Baiona, 1971. Iratz Mde
	-Nafar: Nafar lapurtar idazle aipatuenak. Donostia, 2001. -Afrika: Hamazazpi hilabete Afrikako -Artikuluak: Obra osoa I (arg.: Luis Ha-
	Luku: luku, Antton (San Frantzisko 1959-) bihotzean. Baiona, 1991.	ranburu-Altuna). Alegia, 1999.
	-Iban: Antzerkiaren azterketa, in Don Iban eta Ibai Gorri, Gillaume Irigoien. Donostia, IrriTeatr: Zuberoako irri-teatroa (arg.: Patri Mendiague: mendiague, Jose (Aldude
		1991. Urkizu). Baigorri, 1998.	1845-Montevideo 1937). Jose Mendiage
	Mde Itzaina: itzaina, Mixel (Aldude 1933-).	(1845-1937) Haren bizia eta haren kan-
	-Artikuluak: Obra osoa I (arg.: Luis Haranburu-Altuna). Alegia, 1999. -Labe: Mixel Labéguerie: kantu berritzaile tuak (arg.: Piarres Xarriton). Donostia,
	Mendiage: mendiage, Jose (Aldude 1845-Montevideo 1937). Jose Mendiage (1845-1937) Haren bizia eta haren kantuak (arg.: Piarres Xarriton). Donostia, 1992. eta politika gizona. Donostia, 1999. JE 1992. Orpus: orpustan, Jean Baptiste (Ortzaize FPrS
	Orpus: orpustan, Jean Baptiste (Ortzaize 1934-). -Flaub: Maitasunaren ikasten. Gustave Flaubert (itz.: Jean Baptiste Orpustan). Baiona, 2006. Panpilli: zubiria, Jean Pierre («Panpilli») (Senpere 1902-Baiona 1992). Panpilli Senpertarra -KazetA: Jean Etchepare mirikuaren (1877-1935) idazlanak. III. Kazetaritza (A) (arg.: Piarres Xarriton). Donostia, 1988. -KazetB: Jean Etchepare mirikuaren 1934-). Eliza honi honkigiliak, Jinkoak paka ditzan; (FPrS 19) -Flaub: Maitasunaren ikasten. Gustave Eta parka itzagützü gure bekatiak, hala nola gük parkatzen baitütügu guri ogen egiler; Flaubert (itz.: Jean Baptiste Orpustan). Baiona, 2006. (FPrS 21)
		bertso kantari. Baiona, 1992. (1877-1935) idazlanak. IV. Kazetaritza	Panpilli: zubiria, Jean Pierre («Panpilli»)
	Phantzart: Phantzart. Jakes Oihenarte (arg.: Iñaki Mozos). Iruñea, 1982. (B) (arg.: Piarres Xarriton). Donostia, (Senpere 1902-Baiona 1992). Panpilli
	GilBera: gil bera, Eduardo (Tutera 1957-). Peillen 1992.	Senpertarra bertso kantari. Baiona, 1992.
	-Montai: Entseguak I, Michel Montaigne (itz.: Eduardo Gil Bera; zuz.: Jean Baptiste Or--Biziaren: Biziaren hiztegiaz. Bilbo, 2008. JPMendiburu: mendiburu, Jean Pierre Phantzart: Phantzart. Jakes Oihenarte (arg.:
	pustan). Bilbo, 1992. -Itzal: Itzal gorria. Zarautz, 1972. (Heleta 1948-). Ene bertsuen feiria. Do-	Iñaki Mozos). Iruñea, 1982.
	HU -Gontzetarik: Gontzetarik jalgiaraziak (arg.: Iñaki Camino). Donostia, 1994. -Kazeta: Ni kazeta egilea naiz (arg.: Xabier Altzibar). Bilbo, 2004. HUrru: hiriart-urruty, Jean (Hazparne 1927-1990). -Izar: Izar alde. Zarautz, 1989. Iratz -Afrika: Hamazazpi hilabete Afrikako bihotzean. Baiona, 1991. IrriTeatr: Zuberoako irri-teatroa (arg.: Patri Urkizu). Baigorri, 1998. Itzaina: itzaina, Mixel (Aldude 1933-). -Labe: Mixel Labéguerie: kantu berritzaile eta politika gizona. Donostia, 1999. JE -KazetA: Jean Etchepare mirikuaren (1877-1935) idazlanak. III. Kazetaritza (A) (arg.: Piarres Xarriton). Donostia, 1988. -KazetB: Jean Etchepare mirikuaren (1877-1935) idazlanak. IV. Kazetaritza (B) (arg.: Pia-rres Xarriton). Donostia, 1992. JPMendiburu: mendiburu, Jean Pierre (Heleta 1948-). Ene bertsuen feiria. Donostia, 2007. Karrika: karrika, Beñat (Armendaritze 1918-). Armendaritze haur begiez. Tolosa, 1990. Larz -Idaz: Piarres Larzabalen idazlanak (7 lib.) (arg.: Piarres Xarriton). Donostia, 1991-1998. -Mendi: Nere mendixkatik. Donibane Lohizune, 1978. Leon -Alegia: Alegia deus ez (arg.: Elena Touyarou-Phagaburu). Donostia, 1993. SoEg -ESines: Ene sinestea. Zarautz, 1978. Soube: soubelet, Dominique (Hazparne 1897-Hiriburu 1970). -Petain: Petain. Toulouse, 1941. -Fatima: Fatimako Ama Birjina. Bordeaux, 1945. -Jesus: Jesus. Vienne, 1969. Trounday: trounday, Piarres (Ortzaize ????-). -Balitzane: Balitzane. Baiona, 2008. Xanpun: sein, Manuel («Xanpun») (Senpere 1928-Donibane Lohizune 2002). Xanpun ber-tsularia (arg.: Joxemari Iriondo). Donostia, 2006. XArb: arbelbide, Xipri (Heleta 1934-). -Xuri: Xuri-gorriak. Donostia, 2007. Xarri: xarriton, Piarres (Hazparne 1921-). XIr: irigaray, Xan (????-). -Amazon: Amazonen deia. Baigorri, 1992. -Itzala: Itzala barnean. Baiona, 1992. Zby -ArtzainBeltxa: Artzain beltxaren neurtitzak (arg.: Henri Duhau). Bilbo, 2008. nostia, 2007. Karrika: karrika, Beñat (Armendaritze 1918-). Armendaritze haur begiez. To-losa, 1990. Larz -Idaz: Piarres Larzabalen idazlanak (7 lib.) (arg.: Piarres Xarriton). Donos-tia, 1991-1998. -Mendi: Nere mendixkatik. Donibane Lohizune, 1978. Leon -Alegia: Alegia deus ez (arg.: Elena Tou-yarou-Phagaburu). Donostia, 1993. Lf -Eihera: Historio-misterio edo eiherazai-naren ipui hautatuak (arg.: Jean Baptiste Orpustan). Baiona-Donostia, 1990. -Hauta: Kazetari-lan hautatuak (arg.: Pako Sudupe). Donostia, 2002. -Idek: Idek eta zabal gogo-bihotzak. Baiona, 1971. -Nafar: Nafar lapurtar idazle aipatuenak. Donostia, 2001. Luku: luku, Antton (San Frantzisko Peillen (Lç Tit 1, 8) -Biziaren: Biziaren hiztegiaz. Bilbo, 2008. -Itzal: Itzal gorria. Zarautz, 1972. Ezen baduk anhitz ranjea ezin daitenik eta banoki minzazalerik, eta adimenduen sedu-Harb zizalerik, prinzipalki Zirkonzisionetik diradenak: haei ahoa bozatu behar ziaiek: (Lç SoEg -ESines: Ene sinestea. Zarautz, 1978. Soube: soubelet, Dominique (Hazparne 1897-Hiriburu 1970). -Petain: Petain. Toulouse, 1941. -Fatima: Fatimako Ama Birjina. Bor-deaux, 1945. -Jesus: Jesus. Vienne, 1969. Trounday: trounday, Piarres (Ortzaize ????-). -Balitzane: Balitzane. Baiona, 2008. Tit 1, 10) Zu guzia miserikordiazkoa eta halatan bekhatorei barkatzaillea, ordea, gure Iainko salbatzai-Zuhur izaten, xahu, etxean egoile, on, bere senharren suiet: Iainkoaren hitza blasfema ezta-llea, hau guzia ezta zu zarena zaren bezala ezagutzea, baina zuk gu ezagutzen gaitutzu ga-dinzat. (Lç Tit 2, 5) renok garen bezala; hau ezta zuk zeure burua ezagutzen duzun bezala ezagutzea, baina Ezen gu ere noizpait adimendu gabe gentuan, desobedient, abusatuak, anhitz moldetako zuk gu ezagutzen gaitutzu ezagutzeko garen guzia; hau gatik midiku iakinsunak bezala desirak eta boluptateak zerbitzatzen gentuela, malitiatan eta inbidiatan bizi ginela, gai-erremedioak ordena diatzadatzu; (Harb 142) tzetsiak ginela: eta elkarri gaitz erizle. (Lç Tit 3, 3) Ene fedea, ene fedeaz, ene egia eta hunelakoak errana gatik eztira iuramentu, baldin Iain-Zereneta denboraren arauez irakatsle izan behar zinetelarik, berriz irakatsi behar baitzarete koaren fedea edo Iainkoaren egia hala errailleak aditzen ezpadu edo iuramentutzat ezpa-zer diraden Iainkoaren hitzetako lehen hatseko elementak: eta halako egin zarete non dadutza. (Harb 165) ezne behar baituzue, eta ez bianda zerraturik. (Lç He 5, 12) Gure arimak, gure anaia lagunenak eta guri ungi egilenak zuk sekulako damnazinotik begira-Baina baldin personen akzeptionerik baduzue, bekatu egiten duzue, eta reprehenditzen za-tzea gatik, othoi. (Harb 304) rete Legeaz transgredizale bezala. (Lç Iac 2, 9) Xanpun: sein, Manuel («Xanpun») (Sen-Eta finalki guziak zareten konsentimendu batetako eta konpasione batetako, fraternalki pere 1928-Donibane Lohizune 2002). onhetsle zaretelarik miserikordioso, gratioso: (Lç 1 Petr 3, 8) Ax Xanpun bertsularia (arg.: Joxemari Iriondo). Donostia, 2006. XArb: arbelbide, Xipri (Heleta 1934-). -Xuri: Xuri-gorriak. Donostia, 2007. Xarri: xarriton, Piarres (Hazparne Zareten elkarren ostatuz rezebizale, murmurationerik gabe. (Lç 1 Petr 4, 9) Zeren ezpaitu halakoei prestatzailleak, koberatzeko perilik. (Ax 33 (V 71)) Simeon, beha egoilea. (Lç Decl Mm 4v) Beharrari emaillea, ezta beharrean iarriko, emaille eztena, azkenean behar izanen da. Zorobabel, konfusioneari kontrastazalea. (Lç Decl Mm 4v) Ezpataz hiltzalea, ezpataz hiltzeko. (Lç Decl e (Ax 232 (V 313)) ~ 8v) Hala dira bada beharrei emailleak ere. (Ax 233 (V 314)) 1921-). Orduan ihardetsi zioen erregek, hala erraile hari: Bada arrazoin horren beronengatik, eztut XIr: irigaray, Xan (????-). -Amazon: Amazonen deia. Baigorri, 1992. ikhusi nahi. (Ax 394 (V 507))
	Lf	1959-)	-Itzala: Itzala barnean. Baiona, 1992.
	-Eihera: Historio-misterio edo eiherazainaren ipui hautatuak (arg.: Jean Baptiste Orpus--Iban: Antzerkiaren azterketa, in Don Zby
		tan). Baiona-Donostia, 1990. Iban eta Ibai Gorri, Gillaume Irigoien.	-ArtzainBeltxa: Artzain beltxaren neurti-
	-Hauta: Kazetari-lan hautatuak (arg.: Pako Sudupe). Donostia, 2002. Donostia, 1991. tzak (arg.: Henri Duhau). Bilbo, 2008.

Ber Trat Sakrifizio ofrezizea, da Iaungoikoari zeinbait hark kriaturikako gauz ofrezizea ezaguzen dugula Iaunau dela Iaungoiko egiaskoa, eta ala guzien kriazalea, eta guziei ondasun eginzalea zeñenganik baititugu ondasun guziak, eta nola Iaunau baita solamente Iaungoikoa berdaderoa, eta egiaskoa, eta ez berzerik ala Iaun hori bear zaio ofrezitu sakrifizioa, eta ez yori berzeri. (Ber Trat 16v) O Pr Badut ere herabe / senarraren hilzale / horri ioaitera iorrale, / ezin naoke jan gabe. (O Pr 63)

  Ala beita hun, eta bakezko, bestetzaz ixilik egoitia, eta gaiza ororen bardinzki ez sinhestia, eta behin entzün ükhenaz, haboro ez nekez baizik minzatzia, aphürri bere büriaren ezagüt erazitzia; berauren bihotzaren bethi ikhusle izatia.(Mst III 45, 5) O grazia ezinago dohatsia, ezpiritüz praube, berthütez aberats erazizalia, eta hanitx hunez aberats denaren bihotzez ümil izan erazizalia.(Mst III 55, 5) Hura düzü, ene azkartarzüna, hura eni konseillü eta sokhorri emailia. (Mst III 55, 5) Egiazki fraide hun baten bizitzia khürütxe bat düzü, bena bai pharadüsialat gidazalia ere. Ez nauzu ni traidore, ez ene leinian batere, Traidoreak badira ere, zure leinian dire, Eta su zerori heier ogi emaile. (Uretako semea, XVIII-XIX, Iker 6, 1992, 148) Aphes hunak dirade, abis hunik emaile / mündüko hun plazer eta, uhures kasü gabe / karitatus esti prüdent, ümil, unest eta sobre / munseignur berthüte hoies, zü doratürik zirade. (Etch 604) -Zelüko Jinko Jaunak badü pietate, / bere denbora dizü errota egile; / ürgüllütsien bortxaz konberti erazle, / feit horrez orhit zite, maitia zü ere. (Etch 686) Kaniko / gerlari bühürzalia, / zuiñ baratü izan beita / tristeki blesatia. (Kaniko eta Belxitina, 1848, in IrriTeatr 177) Ez deia heben ihur ere / guri emaile, deüs ere, / ez artho-muxi bat ere? (Kaniko eta Belxitina, 1848, in IrriTeatr 184) Fama gaitza bildü dü Ziberuan gainti, Santa Grazin bide, zübü, eliza-egile, bai eta ere orotan eta gisa hanitxez orori honkiegile. (Albert Constantin, 1854, in Davant ZubLit 81) Dv LEd Baldin obra berritu hau izaten bada zonbait arima hiratuen gozagarri eta bertze zonbaiten onerat bihurrarazle, hura izanen da egilearen atsegin osoa eta zoriona. (Dv LEd VII) Ai gorputz traidore, horrenbertze Jaunari damu, eta hanbat kalte nerorriri erakharle eta eragile izatu haizena; herorrek egina, herorrek paga dezakala. (Dv LEd 84) Huna esku benedikatu behar gaixoari amoina-emaile zirenak. (Dv LEd 259) Eta zure ospearen handiaz lurreratu dituzu zuri jazar-egileak; igorri duzu zure hasarrea, eta iretsi ditu lastoa bezala. (Dv Ex 15, 7) Idia atzotik eta herenegundik adarraz emailea bada, eta haren nausiari hortaz lekhukotasun egin badiote eta harek idia ez hertsi, eta hunek hiltzen badu gizona edo emaztekia: idia harrikatua izanen da, eta nausia hila. (Dv Ex 12, 29) Hurak dira eki debrien izpiritiak gaiza izigarri egiliak, eta badoatza lür orotako erregetara, haien güdükara biltzera, Jinko ahalorotakoaren egüneko. (Ip -Apoc 16, 14in BOEs 299) Pharka itzagützü gure ogenak, guk guri ogen egiler pharkatzen dügün bezala. (Ip in BOEs 335) Jinkuak pharka ditzagün gure bekhatiak hala nula gük pharkatzen beitügü guri gaizki egiler. (Ip in BOEs 335) Egiaren kuntre ez mintzatzia; protsimu lagünaz ez arhinki gaizki jüjatzia, edo erraitia, eta gaizki mintzazaler ez behatzia. (Ip in BOEs 338) Pharka itzagützü gure ogenak gük guri ogenegiler pharkatzen dügün bezala. (Ip in Ezda arren auzi kuntzentziati tinkkiago eta azkarkiago etxekara denik, gure denboretan berheziki, nuiz eta ez beitira ari haitatzen bakhoxki, gizun, intres galkorrer hobekixiago edo lazükixiago jarraikiren direnen, bena orano, politikan, Erlijionia joko edo begiratüko, fediaren argia hilen edo phiztürik etxekiko dien gizunen, fedia beita zozietateko kara hunaren üthürri bekhotxa, erran nahi beita, lürreko gaizen untsa juan erazlia, bai eta gure esparantxa azkarren zola bakhotxa, erran nahi beita, beste biziko irustarzünaren guri ükhen erazlia. (ArmUs 1907, 110) Agian ere injüsto, gaixto, ene nihauri eta bester ogen egile, bürütü behar dügüniala lagüntü behar eta hartarik baztertzen bagütie. (ArmUs 1907, 111) Bihotzminik saminenak ez dira beti ontasun gehienik galtzalentzat. (HU Kazeta 472) Egun zortzi hemen berean gure jaun lagun frantsesez mintzazaile batek aipatu du liburuxka bat, orai duela hurbil bortz urte guk argitarat berremana: hura da Laborantzako liburua, bertze orduz Duvoisin jakintsun handi, guarda kapitain ohi zenak egina. (HU Kazeta 593) Agian lumaz mintzatzalerik ederrenari untz-urre bat emana izanen zako koblaririk xoragarrienari bezala, geroan ikusiko diren guduetan! (JE EuskG 18) Beha nola doan jende xehia trumilka hirirat, teatre arrotzetarat; beha nola gure herrietan gaindi dabiltzan komediant, teatre, zinema, giñol, eta zonbat holako jostagailu, zorigaitzez ez batere guri eman direnak, zorigaitzez oro frantses edo españolezkoak, zorigaitzez oro gure sosaren norapait eremailiak. (JE EuskG 80) Nausi malsoak, bainan bizkarkinak ezin gehiago, hezurreraino xurgazale eta murtxazaleak, beren so-egileak iduki zituzteno gure herrietan gaindi hiru ehun urte etsigarriz. (JE EuskG 144) Bietarik ezin berezia bizkitartean Adema, eta bere lerroan lumaren euskaraz erabiltzale hoberenetarik. (JE EuskG 231) Uste dut aurkitu dudala: errozu gasna hortarik sobera jalea mutu bilakatzen dela. (Lf Eihera 109) ala mediku, lege-gizon, kazeta-egile, laborari handi, diru erabiltzale, ala aphezek, eta batasun hainitzek ere ba. (Lf Hauta 200) Geroztik izan dira bai Mgr Terrier-i erraileak ez zutela Herria-ren buruzagia arras beren gostukoa. (Lf Hauta 409) Holakoak deitzen ditugu Eskualdungoari uko egileak. (Lf Hauta 429) Gorago erran dugun bezala, bere baitan bildurik dauzka Kristori jarraikitzaile guziak, haren obra lurraren gainean aintzina ereman, eta haren mezua hedatu nahi duten ber. (Lf Idek 65)

	Xarlem Ip Hil EskAlman
	Poiltroin ürgülütsia / pagano maradikatia / finazia gaiztoz / mündü trunpazalia. (Xar-Emazte hura debriaren huinpetan ezarlia, Maria da, Salbazaliaren Ama. (Ip Hil 8) Laneko idipare bat: 60 libera; karrosak trostan eremaile, bi urtekoak, 160 libera. (EskAlman (Mst III 56, 5) lem 414) Zuri report egiliak, / eztira baizik emazte, / ene gaizki ezar erazteko / pensatü beitie. (Xar-Gihaur bagina zuri hersazaliak, badakizügü ezkinatiela digno entzünik izateko, bena Jesü-krist zure Seme Dibinoa eta gure Salbazalia, arartekari ezarririk egiten deitzügü gure gal-1912, 61) Lf Hauta
	(Mst III 32, 2) Ni nüzü gizonari jakitiaren erakuslia, eta gizonak erakuts liruan beno, enthelegü hobiago ba-ten txipier emailia. (Mst III 43, 2) Librien lenguajia ororentako orobat da; bena eztüzü oro bardin jakinsützen; zeren ni beiniz egiaren barnian erakuslia, bihotzaren ikherzalia, phensamentien enthelegazalia, egitaten aitzina erazizalia, bat bederari emaiten düdalarik, nihauri untsa üdüritzen zaitan bezala. (Mst III 43, 4) Phantzart Ihesi juailer aldiz / enüzü hanitx jarreikiren, / zeren lotsatü dütüdala / orok beitie erranen. (Phantzart 92) Untsa kolpü gaistuena / düzü ene adiskidia, / hunen zuri emailiak / merexi likezü ürkhatzia. (Phantzart 107) Haginak idokitzen dütüt / nihaur mankhatü gabe, / eni behin idokizaliak / nahi düke berriz ere. (Phantzart 108) Zeren diren hain / kalomnius haundiak, / eta borogantxarik gabe / faltsüki aküsazaliak. (Phantzart 136) Uretako semea Etch Pharkatzen dit etsaier eni sofri-erazler, / hala nula beiteie Jinkuak egin berer, / bena eztit pharkatüren eniak dütiener, / nun eta eztütien errendatzen ene haurrer, / berset horrez mintzo niz küñat eta aurhider. (Etch 146) Soñü egiteko behar dük nuizetaik manhazalia, / godaletaren hartzeko aldiz bethi prestik (dük) eskia. (Etch 310) Kharrikiri-borda edo «Sans quartier», / ai! zer lagüna hura atzin lo egile! (Etch 336) Nik eman nikiozü hamar haz balitza kapable, / hanko janarekin eta bestetan handizale. (Etch 364) Maider, enün ebilten ez ihuren ondun, / ez eta huna jiler nahi ihesi jun; / ust'ükhen balin-badün hirik diel'en'ondun, / eztitzañala ützi ebiltera kanpun! (Etch 412) Eretako barberaren zaldia, Gaztalondon gaiaz ebiltzalia, / hanko zerrallü petan itzalin gor-dia, / eia nurat jüten zeian bürüzagia, / espadeikük erraiten hik zerbait egia, / primak Bi berseten egitez nahi düt khuntatü / aphezek nula tien koblarik trunpatü, / khantore egi-tez gütie manhatü, / nahiz Montebidorat juailik desgutatü, / eta prima hitzaman hobe-nari phakü. (Etch 458) Meza zinian hasi, / praubia zian ikhusi, / bi jaun handi hen artian, bere arropa txarreki, / hantik jalki-erazlia igorri sabre bateki. (Etch 474) Dv Sela ere amatu zen Tubalkainez, zeina izan baitzen harotz eta burdinazko eta letoinezko obra orotan langile. (Dv Gen 4, 22) Eta gü bethi ariko gireia, gür egiten, eta bethi bai erraiten, holako zozokeriak, aho bethez, huhatzen deizkien kargülanter? (ArmUs 1904, 35) Eta badirateke orano errailiak eta haien sinhetszale, gaisto beno astoagoak, fraidek eta sero-rek etziela legarrik phakatzen! (ArmUs 1904, 37) Frantziako egitekoak hañ itxuski joaiten zirela ikhusten eta halere egiteko hoien gaizki joa-nerazler photeria arra-emaiten! (ArmUs 1907, 97) Docker direlako langile (?) haro egile, soldadoen harrikatzale, zaldien kanibet ukaldika kol-Ziliporta gaixtoetarik begirazale hauta; bai ere baletarik, indar gabetuxeak heldu zirenean. husten arizana zelako lan dorpean. (HU Kazeta 467) manazale, bere sekretario eta bizpahiru mutilekin. (JE KazetB 27) kuradoreak, bi begietara so, galdatu dio, zenbat egun zituen sartuak urte huntan, untzi etxola on batean, erreximenduko mediku-nausia, bertze medikuen bezala, musikarien ere hamabortz, hogoi egun, hilabete bedera edo gehiago itzalean lo egitera, hetarik bati pro-Ondoan ditu, etxola luze batean, erreximenduko berrogoi musikariak; ondoan ere, bertze patzale batzuetarik hamar-hogoi arte hori preso altxatu baitituzte eta kondenatu jujek, JE KazetB Montebidorat juailiak [izenburua da] (Etch 444) Eztira gütaz apür trüfatzen goratik eta thaigane guri errailiak oraiko eskolatzia kitorik dela! zeta 370) izanen dik aitarik gabe frütia. (Etch 426) lem 729) Kaniko eta Belxitina Harekin, aldiz, Davant ZubLit Dv Telemake Oi feniziendarrak, populu guziei haiñ laguntza emailleak, bizia ardiets zozuete bi gizonei zoiñek zuen ontasunetik igurikitzen baitute. (Dv Telemake 107) Gizon balakariak, lehiatukienik ethorriren zaizkitzunak zure urruntzera sartzetik behar-or-duetako atheka gaitzetan, hek berak izanen dira lehenbizikoak gibeletik erraile bihotz-es-kas zarela, baldinetaria errex edireiten badute behar-ordu hetan zure baratzea. (Dv Tele-make 188) Hori da estakuru bat bethi aintzinerat ematen dena lausengatzeko xahutzaile diren printzeak eta beren populuak zergapean lehertzaile direnak. (Dv Telemake 207) toak; (Ip Hil 227) Ip in BOEs Badakitzat zure egitatiak, eta zure nekia eta zintarzüna, eta ezin ditzaketzüla egar gaistoak; eta ikhertü dütüzüla apostolü direla errailiak, ez-tirelarik; eta gezürti ediren dütüzü (Ip -Apoc 2, 2-in BOEs 285) Dakigunaz, ez dute gehienek ez-adituarenik egiten: beren herriaren alde izkiriatzen dute be-JE EuskG HU Zez Jende xeheaz, populuaz baino are egiago da hau buruzagiez; herrietako auzapez, axuant, boz-biltzale, beren buruei zu errailez (HU Zez 194) HU Gontzetarik Gauza ebatsiak egundaino nehori ondorio on guti egin dio; ez ebasleari, ez eta haren eskutik hartzaleari. (HU Gontzetarik 36) HU Kazeta Zeri esker? Gure erlisioneak daukulakotz erakasten, izaite ahul inozent haren gaizki erabil-tzalea mustro bat litakela. (HU Kazeta 214) Kuraia handia dutela hor dabiltzanek, ba, mekanika hegaldun hoien asmatzaleak, egileak, gero-ta azkarrago, zaluago, eskukoago, egunetik egunera ontzaleak, hobetzaleak ez direla ren burueri zu errailek, Lf Idek Lf Euskera Hobe segur! JE Med Axularren liburuaren ateratzeko hiru baimena emailek 1642-an izenpetu zuten nork bere Han hemenka, Frantzian, ikusi ditut bertze orduz ogi edo zur-zahiz eginikako koltxoin ageria. (Lf Euskera, 1982, 291) «coussins» ttipi batzu, arras guri eta alda-errexak hek ere, eta bardin bustitik ohearen be-BOEs 365) Jinkuk pharka ditzagün gure bekhatik halanula gük pharkatzen beitügü guri gaizki egiler. ttonttoak. (HU Kazeta 308) Zozialistak direlakoen amets eroek eta langileari ogi baino gasna gehiago hitzemailen aho-girazale. (JE Med 254) Lf Nafar (Ip BOEs 365) Egiaren kuntre ez mintzatzia; protsimu lagünaz ez arhinki gaizki jüjatzia edo erraitia, eta gaizki mintzazaler ez behatzia. (Ip in BOEs 367) Mendiague Sozietatia da denen gidaria, / ttipi eta handier etsenplu emailia. (Mendiague 100) ArmUs berokeriek nahasten ez balituzte oro, eta batzu bertzen etsai bilakarazten, ederki loazke. (HU Kazeta 311) Emazue bertzalde haur hoien Parisetik hunat igortzalek, zeren diren gobernamendu erlisio-nearen etsai hunen gizonak oro, ez dutela onesten hoientzat otoitzik, ez katiximarik, ez deus holakorik. (HU Kazeta 324) frantsesez mintzatzaile jaun bipilak jalitzen dituen egia bizardun hetarik, ez. (HU Ka-dute nolazpait alemanek; lantegi hetarik zonbait erosten ere dituzte. (JE KazetA 240) Franximenteria leher eta zapart; eta oraino zer? Ez ateraldi pollit zerbeit; gure buruzagi, Pariseri aitzintzera lehiatzen zako Berline, dendarien eta tallurren lantegietarat zilatzen zeta 324) Pariseko hiria baitzen egundainotik ordu artio modaren asmazale eta emailea mundu guziari, lako batzu bi, hirunazka bardin tokia xuhur duten etxe batzuetan hartzaleak? (HU Ka-barnerat erakarle. (JE KazetA 236) Xatar usaina joan gabe, ja biziorik itsusieneri ohartuak ere zonbeit, zer lanjerean ez dire ho-Ez zen, gero, Georges Lacombe, gogoeta axal, xila-errex, deneri denen erraile hetarik. (Lf Na-JE KazetA far 110) Oroitarazten ginituzten nolako hatsean, bazterrak oro xehatuz, jinak zitzauzkigun gainera, Hirueri osoki emana zen eta jarraikia, eta ez «norat haize, harat aise» ibiltzale hetarik. (Lf lehen lana aitzinetik elgarren artean zatiturik, industria handietan egiten ohi den bezala: ELit 271) batzu espiun, bertzeak multzoka gure aitzindarien tirokazale, andana bat armada bako-txean gure herri gaixoer su emaile, gibelekoak aldiz hatzeman guzien ebats eta erresuma Elizan ibiltzalea zen horien guzien gatik. (Lf Murtuts 12)
	(JE KazetB 50)

GaztAlm

Basurdiaren ondetik, errekolteri desmasia haundienen egilia: azkona.

(GaztAlm 1934, 50) 

Adibideen aipamen bibliografikoa ematerakoan, OEHn erabilitako irizpideei eta laburdurei jarraitu diegu. OEHn ez diren aipamenetarako, ikus lanaren amaieran Corpuseko aipamen bibliografikoak izenburuko atala.

Igone Zabalak adierazi digunez, bai, datibo argumentua heredatu duela esan liteke, baina azaldu beharko litzateke orduan nola jasotzen duen datibo kasua hala markatutako argumentuak.

Hona hemen jatorrizko testua itzulpenarekin erkatu nahi duenarentzat: Ah gorputz traidore orrenbeste Jaunaren ofensa, ta nire calte ecarri, ta eragin didana (Cb Eg III 41).

-le/-tzaileren aldagai hutsa ez den zale hizkirako, ikus PerezGaztelu et al.ren (2004) deskribapena.

Goiko (14e) ere atal honetan aipa daiteke.

Azken bi adibideetan, ikusten denez, ablatibo eta adlatiboa jasotzen dira.

Beste adibide batean gaizki erraile ageri da. Gaizki hori adberbio zein izena izan daiteke. Ziur aski izena da, ez adberbioa agerraldi horretan. Hona hemen adibidea: Nahas eta gal ditiela nitzaz gaizki errailiak; ahalkez gorri ditiela ogen egin nahi deitadenak (Arch -Ps 70, 14-in BOEs 172).

Igone Zabalari zor diogu ohar hau.

Goian eman ditugun (6) eta (14c) adibide berberak dira hauek.

Itzulpenaren jatorriko testuak ere mugagabea du: Car un nommé Demetrius, ouvrier d'argenterie, qui faisait des petits temples d'argent de Diane, faisait beaucoup gagner à ceux du métier.

Ezta balizko inongo adibidetan ere.

Eskerrak eman nahi dizkiogu Jon Ortiz de Urbinari -le/-tzaile hizkiaren estatus sintaktikoari buruz gurekin izan duen eztabaida aberasgarriagatik.

 16 Horrek, jakina, ergatibo, absolutibo eta datibo argumentuei eragiten die, alegia, subjektu izan daitezkeen guztiei.

Honi dagokionez, sortzen zaigun galdera da ea Iparraldeko -le/-tzaile/-zale hori inflexiozkoa den beti ala ez nahitaez. Izan ere, batzuetan eratorpenezkoa dirudi eta besteetan, berriz, osagarri konplexua jaso dezakeen inflexiozkoa. Konparatu ondoko adibideak: Jada berrogoita hamar bat bizitzale bazen etxe hartan (Zerb Bahnar 67) (OEH V: 476) eta Edo ditila izan emazte alla gizun, kumentü hoitan bizizalek badie mereximentü(GAlm 1929, 34). Eratorpenezkoa ere baldin bada Iparraldeko -le/-tzaile/-zale atzizkia, orduanGràcia et al.-ren (2000) deskribapenak hizkera soslaia du eta Hegoaldeko atzizkiaz dihardu, ez Iparraldekoaz, Iparraldean printzipioz edozein aditz inakusatibok jaso baitezake atzizki hori.

Ikus Zanuttini (1996) italieraren partizipio egituretarako, zeinetan perpaus ezeztapenik ez dagoen eta ondorioz DenbSrik ere ez dagoela proposatzen duen.

Puntu honetara helduta, hiztunen juzguak behar dira ezezko ebidentzia lortzearren eta gure hipotesia berrestearren.

Dena den, izenaren ondoko datiboak ditugunean ere, izenaren eskuinetara ager daiteke modifikatzailea (marinelei abisua adibidez).

-LE

Soube Petain

Huna soldado gaztea gizon azkar egina, ditakeen azkarrenetarik: sorbaldak largo, urhatsa zalhu, zaldidun ona, bidekari hauta, tirari ezin hobea, mendian ibiltzale zalua eta ezin akitua. (Soube Petain 25) Bere lagunen bide makurretara biltzaleak ezartzen dituzte preso, bakar batzu hiltzera kondenatzen. (Soube Petain 52)

Soube Fatima

Haurreri agertu zelarik Valinoz tokian, Ama Birjinak erran zioten, arima zernahi badoazila ifernurat, ez delakotz nehor heientzat sakrifizio egilerik. 

Xanpun

Nere nagusia dut hola ta / egi onak erraileak, / eta atzetik ostiko eman; / hoik dira Jainko-jaleak. (Xanpun 165)

Aguerga

Nun da jüstizia mündian? / Nun ez khausi ixterbegik? / Nuiz üskal bihotz zabalak, / Dener batzarri egilik? (Aguerga 23)

Dupac Añarrosa

Frantses armadatik ihes joaile horrek bere kapitain-jauntzia irabazia ala ebatsia ote izan zuen, Jainkoak daki! (Dupac Añarrosa 25)

JPMendiburu

Gogo bihotzen pausatzailea, akiduren eztitzaile, / lan artetako lasaigarria, buruminen goxatzaile, / irri luzeen asmatzailea, bozkarioa emaile, / gure eskualdun nortasunaren laguntza ta hedatzaile, / hasarrearen aztaparretik gizonaren libratzaile. (JPMendiburu 67)

Casve Eliza

Erien üntatze saintüaz eta apezen otoitzeaz, Eliza osoak eriak Jauna igurzalearen eta ospatüaren esküetan ezarten dütü, eztit ditzan eta salba. (Casve Eliza I 10) Kristori jarraikizaleak, Jinkoak, ez beren laneginen gatik, bena Haren eginahiaren eta graziaren gatik deitürik, eta, Jesüs Jaunean garbitürik, sinestüaren bateüan egiazki Jinkoaren haur eta Jinko izatearen parteliant, eta arren egiazki saintü, eginik dira. (Casve Eliza I 38) Arren ezinago egoki da Jesüs Kristoren adixkide eta ondorekide hoik, gure aurride eta guri honkigile ohargarri ere, maita ditzagün, hoientako Jinkoari zor zaitzon eskerrak eman ditzaogün, «apalik deiegin dizaegün, eta honkien ardiesteko Jinkoa ganik, Jesüs Kristo, gure Jauna, haren Semearen arartez, gure Askazale eta Salbazale beit da, galtegin ditzaegün otoitzeak, lagüngoa eta heltüra». (Casve Eliza I 50) Prefosta Apostolüek, Jaunaren iganküntetik landa, berak erran eta egin zütüanak, berek, Kristoren gertakari ospetsüek ikasirik eta egiaren Ezpiritüaren argiak jakintsütürik, gozatzen zütüen ülerpen barnagoareki behazaleer igaranarazi zütüen. (Casve Eliza II 9) Moldakuntza elizkizünekoaren eta erkidegoa arizalearen jarraikitzeaz. (Casve Eliza III 6) Moldakuntza elizkizünekoa bai eta sinesdünen erkidegoa arizalea, barnekoa eta kanpokoa, haien adinaren, küntearen, bizimoldearen eta errelijionezko kültüra heinaren arabera, arimen artzainek arraheinki eta batikorki jarraik bitzae, Jinkoaren mixterioen emaile leialaren lanbide lehenetarik bat betatzen düelarik; eta beren artaldea gaüza hortan ez elez baizik, bena ere erakusbidez bida bizae. (Casve Eliza III 7)