Ortzegunarekin 
  
Itzali Zela 
  
Euskaltzain osoa

 Euskera. 2013, 58, 1. 315-325. BilboISSN 0210-1564 irakurtzea, non eta hemen, Baionako Herriko Etxean, berak, nik uste, gustukoa izan zukeen bezala, euskaltzainen aurrean, Iparraldeko lagun eta adiskide euskaltzaleen aitzinean, eta, bistan da, etxekoak ere ondoan ditugula.

Jean Haritschelhar 1923ko maiatzaren 13an sortua zen, Baigorrin, bi haur izan zituen familia batean: Jean, semea, eta, hiru urtez zaharragoa, Denise, alaba. Aita, Arño, mugazain eta errientsa batzuen semea, jostuna zen, «sastrea» Baigorrin erraten den bezala. Ama, berriz, Iholdiko Moxoeneko alabetarik bat, laborari mundutik heldu zen. Iholdin 1919an ezkondu ziren, Arño gerlatik sartu eta berehala.

Gogoa jar dezagun urte haietako Baigorrin. Orain baino jendetsuagoa zen: hiritto aire bat erakutsi nahi zuen karrika luze patartsu bat, saltzaileek, ofizialeek eta funtzionario ttipiek egiten zuten bizi mugimendutsu batekin, merkatu egunetan bereziki, kartierretako eta haraneko beste herrietako laborariak hara biltzen zirelarik. Karrikan zuten haritschelhartarrek etxea, behereko karrikan, hots, herritarrek «karrika gaixto» deitzen duten hiriko partean 1 . Gerla Handia erraten zioten guda hura bururaturik, handik bost urtetara sortua baitzen Jean, suma dezakegu zerika zen haren haurtzaroko gizarte giroa. Hemendik zenbait egun hasiko da lehen Mundu gerlaren mendeburua. Gertakari guti azken mendeetan, Iparralde honetako izaera, arima kasik erran daiteke, hain barna markatu duenik. Aski da Antxuberrok edo Zerbitzarik Eskualduna astekarian idatzi gerlako kronikak edo Piarres eleberria irakurtzea ohartzeko zein barna sartua zen frantses nazionalismoa, itxurarik gordinenetan batzuetan, Iparraldeko euskaldun anitzen gogo-bihotzetan eta ikusmoldeetan; eta ez gutiago, euskarari eta euskaldungoari guziz atxikiak ziren Saint-Pierre, Elissalde, edo Barbier bezalako euskaltzainen artean ere.

Jeanek, bada, ideologia horretaz emokatua zen gerlaondo hartan iragan zuen haur denbora. Pentsatzekoa da, bai eskolako irakaspenetan, bai hama-1 Ikus J. Haritschelhar, Ponttokeriak, Elkar, Baiona, 8. orr. Jean Haritschelharren aitak ordukotz Ponttoenea deitzen zen etxean jarri zuen bere jostun lantegia. Jeanek berak kontatua da Pontto izenak, Herria astekariko bere kroniketan izengoiti gisa hainbeste urtez baliatu izan duenak, Ponthieu frantses deituran duela etorkia, baigorriarren aho-ezpainetan gisa hartara aldatua eta egokitua izan baitzen. Alabaina, bi mendeen junturan deitura horretako ingeniari bat, burdinbideetan ari izan zena, etxe horretan bizi izan zen. Aitzinean, Azkaratenea zen etxearen izena. Haren irakasle ibilbidea garai hartako Frantzian bultzatzen zen elitismo errepublikano deitu ereduari darraio. Goiz-goizik ohartu zatekeen Baigorriko Eskola publikoko errienta, sastrearen semea hartze onekoa zela. Irakasle izateko bidean jarri zuen, beraz, familiaren partetik poxelurik kausitu gabe seguraz ere, Jeanen amatxi ere, Gaxuxa Chimits, sortzez larzabaldarra eta bera ere errient alaba, errientsa izana baitzen, Baigorriko inguruetan hain zuzen, Ezterenzubin lehenik eta Urdozen gero. Irakaskuntzako bide hartan sartzeko, haatik, lehen mailako eskola bukaturik, eta zertifikata, Frantziako orduko oinarrizko eskola diploma, eskuraturik, 12 edo 13 urtetan, herritik joan beharra zuten baserrialdeetako haurrek. Euskal Herriko ikastetxe publikoetan barnetegirik ez baitzen, eta askaziak baitzituzten haritschelhartarrek Landesetan, Jeanek Akizera joan behar izan zuen orduan, Mont-de-Marsanera geroago. Ez da harritzeko beraz, denbora hartan, lehenago Otsobiri ere gertatu bezala2 , euskara etxeko mintzaira izanagatik, haren non-nahi erabil- Euskera. 2013, 58, 1. 315-325. Bilbo ISSN 0210-1564 tzeko aisetasuna doi bat herdoildu baitzitzaion. Katixima ere frantsesez ikasi behar izan zuen, amatxik hala nahi ukanik3 . Dena den, eskola denborako urruntze horiengatik, ez zuen sekula herriarekilako lokarria eten. Pilotari ederra ere izan zen, ondoko urteetan luze jokoko txapeldun izateraino. Dakigun bezala, bizi guzian atxiki zuen pilotarentzat zaletasun berezia.

Goi-mailako irakasle eskolatik atera baino lehen ezkondu zen Jean Haristchelhar, 1949an, Parisen ezagutu zuen Colette Neveu izeneko paristar batekin. Denise haren arrebaren laguna baitzen hau, honen bitartez elkar ezagutu zuten. Hiru haur sortuko ziren ondoko urteetan ezkontza horretarik.

Jeanek, agregazioa eskuratu ondoan, irakasle postua Arroxelan edo Agenen izateko hautua izan zuen. Agen hautatu zuen, eta, ez irudika, hautu horrek osoki aldatu zuen beharbada haren bizi ibilbidea. Alabaina, irakasle formakuntza klasikoari jarraikiz, ordu arte, Jean ez zen batere sartu euskal ikasketetako gaietan. Jakin zukeen, seguraz ere, Bordeleko unibertsitatean, euskarako katedra bat sortua izan zela 1948an, eta hartan zegoela R. Lafon, baina urrun ziren euskal gaiak haren ikerlanetarik. Bere unibertsitateko ikerketa diplomaren eskuratzeko egin zuen azterlanak ez zuen loturarik izan euskal gaiekin, Gustavo Becquer espainol idazle erromantikoaz egin baitzuen.

Aski berant, hogeita hamabost urteak iraganik, Ageneko lizeoan zelarik, hurbildu zen lehen aldikotz euskal gaietara. Garai hartan, Jean osoki analfabetoa zen euskaraz. Ordea, irakasle lagun batek Ageneko auzitegian Etxahun, Barkoxeko koblakariaren auzi-paperak bazirela jakinarazi ondoan, dokumentu haiek eskuztatuz egin zuen Pierra Topeten ezagutza, bai eta molde horretan bere lehen aitzur ukaldiak eman euskalaritzako alorrean4 . Ez dut Haritschelharrek Etxahunez idatzi tesiaren aurkezpena egin beharrik hemen. Ororen jakinean da zer lan den5 . Orduko tesiak bi partetan egiten baitziren Frantzian, bi liburu gotorretan argitara eman zen ikerlan hura: alde batetik, tesi nagusia erraten zitzaiona, hartan Etxahunen bizia eta haren koblen literatur ikerketa kausitzen baita6 , eta bestetik, tesi osagarria, honetan Etxahunen koblen argitalpen kritikoa eta frantseserako itzulpena7 kausitzen baitira. Haritschelhar baino lehenago, XX. mendeko euskalari batzuk, hala nola Lhande, Dassance -Eskualtzaleen Biltzarreko orduko burua-edo Larrasquet, ohartu ziren Etxahunen koblen balioaz. Halarik ere, Haritschelharren ikerketari esker agerian ezarria izan zen, molderik argienean eta zehatzenean, koblari haren originaltasuna eta indarra, XIX. mendeko herri literaturaren testuinguruan behar bezala kokatzen zelarik. Ereduzko lan horrengatik, eta ondotik eginikakoengatik, Euskal Herriko Unibertsitateak Doctor Honoris causa eginen zuen geroago, 1988an8 . 1950eko hamarkadako azken partean, R. Lafonekin harremanetan jarri zen Haritschelhar, eta honek sustatu euskal ikerketen bidean sartzera. Hari esker, Ageneko lizeoko irakaskuntza utzi ahal izan zuen, orduan, CNRSen kontu, hiru urtez aritzeko bere tesi lanaren aitzinarazten. Bide beraz, Iparraldeko beste euskalariekin harremanetan jarri zen. 1960ko hamarkadako lehen urteetan sartu zen osoki Iparraldeko euskalaritza biziarazten duten elkarte edo egitura garrantzi handienekoetan: 1961ean Gure Herria aldizkariko idazkari nagusi egin zuten, 1962an, Baionako auzapezak Euskal Erakustokiko zuzendari izendatu zuen; IKAS pedagogia elkarteko administrazio kontseiluan ere sartu zen orduan. Urte horretan berean euskaltzain ere egin zuten. Alabaina, 1962an, Lafittek bereziki akuilaturik, sartu zen Eus- Handik aitzina, Haritschelhar alde bat ariko zen lanean euskararen eta euskal kulturaren alde. Iduri zait, hastean, idazten ari zen tesiaz landa, museo kudeaketa izan zuela lehentasuna bere lanetan. 1962an, Jean Ithurriagueren ondotik, zuzendari kargua harturik, bi buruan Bulletin du Musée basque delakoa, hogei urteko geldialdi baten ondotik, birsortu zuen. Anitzek badakite hemen, adin batekoek bederen, zein ximenki egiten zituen artikuluen argitalpenari zegozkion lan xeheak.

Hogeita sei urtez egon zen zuzendari kargu horretan. Ez ditut aipatuko hemen kontserbatzaile gisa egin zituen lanak. Haatik, haren museoko egitekoetarik kanpo ziren bi ardura, bere baitarik beregain hartu zituenak, gogoratu nahi nituzke. Lehenik, horretarako erakunde berezirik ez izanik, euskarari eta Euskal Herriari buruzko dokumentazio eta liburuen biltzeko egin zuen lan handia. Lan horri esker, zenbait urte barne, euskal testuez eta literaturaren historiaz arduratzen ziren ikertzaile guzientzat ezin baztertuzko bilgune eta ikerleku bihurtu zen Baionako euskal erakustokia. Bigarrenekorik, euskal kulturak, ez Hegoaldean, ez Iparraldean, nehon neholako leku ofizialik ez zuelarik, baina gerla ondoko etsialdiaren edo nekezien ondotik emeki berpizten ari zen urte haietan, Haritschelharrek etxe hura euskal kulturaren aterpe eta bil-leku bihurrarazi zuen. Han zuten beren helbidea, egoitza berezirik ezin izan zezaketen euskal kulturako elkarteek, hala nola, Eskualtzaleen Biltzarrak, IKASek, hastapeneko Seaskak edo Iparraldeko euskaltzainak biltzen zituen elkarteak, baita beste anitzek ere. Han egin ziren, bereziki, 70eko hamarkadako urte beroetan, mila hitzaldi, maiz gai Euskera. 2013, 58, 1. 315-325. Bilbo ISSN 0210-1564 minberatsuak erabiliz, hor egin ziren, adibidez, Udako Euskal Unibertsitatearen aitzindari izan ziren Baionako euskal asteak, urte batzuetan hain kalapitatsuak izan zirenak.

1969an defendatu zuen bere tesia10 , Bordelen, eta berehala R. Lafonen hartu euskararen katedran. Unibertsitatean ere, erran gabe doa euskararen alde jokatzeko bost eginahalak egin zituela, ahal bezainbat jende euskal ikasketetan ikerketen egitera bultzatuz. Iparraldeko euskalari andana bat izan gara gisa horretan harekin doktoretzako ikasketak egin ditugunak.

Jean Haritschelharrek, katedra eta irakasle postua Bordelen izanagatik, argi zuen Frantziako euskal ikasketek Baionan izan behar zutela gune nagusia. 80ko hamarkadako lehen urteetan agertu zitzaion horra buruz joateko parada. Alde batetik, Baionan unibertsitate aldaxka bat eratu baitzen aitzineko urteetan, erdietsi zuen Bordeleko unibertsitateak onets zezan, han, euskal ikasketetako unibertsitate diploma baten sortzea, eta berak, euskalaritzako zenbait jenderen laguntzarekin antolatzea. Handik, zenbait urteren buruan, Haritschelharrek unibertsitatea utzirik, gobernuak Frantziako herrialdeetako hizkuntzentzat unibertsitate ziklo guzien irekitzea onartu zuenean, oinarrizko egitura bat jadanik bazen, eta nehork ez zuen dudarik izan, aitzineko urteetan gertatu bezala, euskara irakaskuntza, ez Bordelen edo Pauen, baizik ere Baionan, antolatu behar zela.

Beste aldetik, bazekien, unibertsitate irakaskuntzarik nekez era zitekeela ikerketa gunerik ondoan izan gabe. Horregatik, urte bertsuetan, Frantziako Ikerketa erakunde nagusiak, CNRS delakoak, unibertsitatearekilako lotura antolamoldea berriztatu zuenean, erdietsi zuen euskal ikerketako gune berezi bat Baionan sor zedin. Denborarekin, azkartuz joan zen hau ere, azkenean aspaldi honetan IKER deiturarekin ezagutzen dugun egitura sortuko baitzen. Nahiz 1986an utzi zuen unibertsitate postua, aurten arte, kasik sekula huts egin gabe, parte hartu izan du laborategi horretako bilkuretan, oraingo ikerlari gazteek egiten zituzten lanez bere estimua eta interesa erakutsiz.

Erakustokiko zuzendaria eta unibertsitarioa aipaturik, bistan da, modu berezi batean aipatzekoa dudala, hemen, Jean Haritschelhar euskaltzaina. Euskera. 2013, 58, 1. 315-325 Lehenik, 20 urtez edo, euskararen batasunaren oinarriak finkatu ziren. Urte zailak, hastean. Euskaltzaindian berean ere denek ez baitzuten begi onez ikusten batasunaren arazoari, euskal idazle zenbaiten artean bereziki, arrazoizko konponbidea aurkitzeko hasia zen mugimendua. 1968 eta 1978 arteko hamarkadan, Arantzazuko eta Bergarako biltzarretan finkatu ziren oinarrizko arauak, ortografiari eta morfologiari zegozkionak, eta laster 1984an, Iruñekoan, joskerari zegozkionak. Hastean, behintzat, ez zuten Hegoaldeko euskaltzain guziek bat egin Mitxelenak Arantzazun aurkeztu zuen txostenarekin, eta Iparraldeko euskaltzainen boz guziak behar izan ziren euskara batuaren arauen onartzeko. Haritschelharrek, Lafitterekin beti eskuz esku ari izanez, eginahalak egin zituen orduan -Epherre, Iratzeder, Larzabal, Lafon, eta, honen ondotik Davanten, sustenguarekin-Euskaltzaindiak batasunaren bidea finka ahal zezan11 .

Erran gabe doa, haatik, ez zuela horregatik ukatu Iparraldeko tradizioa, eta hari atxikia egon zela, komeni zen guzietan erabiltzen zuelarik, Herria astekarian berrogeita bost urtetan edo, aste guziez idatzi zituen telebista kroniketan edo Gehexan Ponttoren lerroetan ikus daitekeen bezala.

1988an euskaltzainburugora heltzean, aitzineko urteetan doi-doia abiatu hats luzeko ikerketa proiektu handi batzuen akuilatzea izan zuen helburu, hala nola Orotariko Euskal Hiztegia, Euskal Gramatikaren Lehen Urratsak, Hiztegi Batua, Euskararen Herri Hizkeren Atlasa, hastetik 1995 arte kudeatu zuena, Onomastikako lehen zerrenda sistematikoak, eta Literaturaren Hiztegia. Euskaltzaindiaren batzordekako antolamenduaren bidez, lan garrantzitsua egin zuen urte haietan Euskaltzaindiak, eta erran daiteke gaur egun Euskera. 2013, 58, 1. 315-325. Bilbo ISSN 0210-1564

ere, orduan erein ziren haziei esker egiten dituela parte on batean bere oinarrizko lan akademikoak gure erakundeak.

Atlasaren batzordeburu izan bazen, eta gramatika batzordearen kide ere, literatura ikerketa zuen Jean Haritschelharrek bere gustuko ikergai nagusia. Hartaz egina zuen bere doktore tesia, eta literatura ikerketaren batzordeko buru izan zen azken eguna arte. Halaber, sail horretan egin izan ditu azken urte hauetako bere ikerketa lanak. Gogoan dugu eri handi zelarik erietxean haren ikusten izan ginen zenbait laguni nola aipatzen zigun orduan gogoan erabiltzen zuen proiektu bat: Bernart Etxeparez liburu baten egitea. Berak holakorik egiteko aski indar ez zuela izanen ongi jakinagatik, bazioen halere, kinka hartarik ateratzen bazen, gogotik bultzatuko eta gidatuko zuela holako lana: bazela segurki erratekorik. Liburuaren atal nagusiak ere buruan zituen.

Euskalaritzako lanetan bereziki ibili bada Jean Haritschelhar, baigorriar gisa zerbait gehiago egin nahi izan zuen doi bat lokartua eta garaiko gizarte berrikuntza askotarik baztertua iruditzen zitzaion bere sorlekuarentzat. 1970ean auzapez hautatu zuten herritarrek, eta berriz ere handik sei urteren buruan. Ez zen erraza. Bordelen zuen bere irakasle postua, usu euskaltzainburu orde gisa Hegoaldera eta bereziki Bilbora joan beharra zen, bestalde Angelun bizi zen. Aste hondarretan baizik ez zitekeen joan Baigorrira, astegunetan, berriz, nekez. Beharrik, laneko, kudeantzako, eta administrazio barnebideetan ibiltzeko zuen ahalmen handiari esker, gogotik ari zen auzapez gisa zegozkion zereginetan. Garai hartan, haatik, Iparraldeko giroa aldatzen hasia zen, euskaldun gazte batzuen asaldadura gero eta biziago baitzen, eta, horren aitzinean, anitz agintariren jarrera gero eta zurrunago. Baigorrira ere hedatu ziren lipiztak. Bazterrak harro, gogoak bero. Azkenean, ustekabeko gertakari ezinago hits batzuek kolpez moztuko zuten Jeanen auzapez ibilbidea. 1979an, zapartatu ez zen lehergailu bat auto batetik kentzen ari zirelarik, Iparretarrak taldeko bi gaztek beren buruak xehakatu zituzten. Erran beharrik ote? Jean Haritschelharrek ez zuen deus ikustekorik, ez egitate horrekin, ez erantzukizuna zuen taldearekin, ez holako borrokabideak sustatzen zituen pentsamoldearekin. Halere, hiletarik bat baigorriarra izanik, ehorzketa mezara joatea gizatasunezko eginbidea iruditu zitzaion. Hala egin zuen. Beldurra nagusi eta gezurra merke ziren egun haie- tan, ordea, agertze horretaz baliatu ziren, auzapeza gertakari hits horrekin lotzeko, eta haren gaitzesteko. Hori ikusirik, Haritschelharrek bere kargua utzi nahiago izan zuen. Dudarik ez da mingarri gertatu zitzaiola bidegabekeria hori.

Hilberri honetako azken hitza ematean gizona bera gogoratu nahi nuke. Gutiz gehienek ezagutu dugu hemen, franko hurbiletik zenbaitek. Gorputz larria, lepo-bizkarrez eta gerruntzez zabala. Gizon gotorra. Azkarra, antzez eta izatez. Agenen bizi zen garaiko argazkietan jadanik burusoildurik agertzen zaigu, guk beti ezagutu dugun bezala, begiak gerizatzen zizkioten betaurrekoen gainean bekoki luzea, aurpegia eta burugaina biribilean biltzen zizkiona. Behako zuzena bi begietara heldu zitzaizuna, begitartea gozatzen zion irriño baten keinuarekin, usu, ezpainetan. Non-nahi, bere lekua bazuen, non-nahi bere lekuan zen: hala Madrilen erregearen jauregian, nola mendialdeko artzainaren etxe xumean. Berezkoa zuen jendekintasun hori ez zitzaizun beti lehenbizikoan agertzen, hastean urrun zinduzkan halako uzkur batengatik; haatik, laster nabaritzen zenuen harekin solasean aritzearekin.

Ezin egokiago kudeatzen eta gidatzen zituen lanak eta bilkurak, berezko larderia batekin. Euskaltzainek, unibertsitateko lankideek, beste elkarteetan haren kide izan direnek, denek gogoan atxikiko dugu nola gizabidetsuki eta lañoki eramaten zituen biltzarrak. Bazkal tenorea jina zenean, haatik, luzamendu guti bilkuren bururatzeko. Jeanentzat, alabaina, egiteko bakoitzak bere ordua zuen, eta ez zitzaion gutiago zaintzekoa sabelari zegokiona. Orok dakigunaz, bazkari lagun hauta zen, mama gorri gozo batek lagundu janari onen prezatzen zekiena, are gehiago, ondotik, lagunarte onean, zigarro-puru eder baten bafadek Armagnac xorta ferekatzen zutelarik.

Izariz, kudeaketa kontuetan, indarrak eta bere jakitatearen eta ahalen mugak ongi neurtuz eta aitortuz, buruz eta zuhurtziaz, hots, jokatzen ohi bazen Jean, norabidea erakusten zuten, edo munta zuten gauzetan, ausartzia ez zitzaion falta, beti urrunera, goratik, eramaten zuelarik behakoa, halako ezin histuzko baikortasunarekin. Baikortasun hori, aitor dut, ulergaitz iruditzen zitzaidan batzuetan niri, bereziki Iparraldeko euskararen kontuetara ginderamatzalarik solasak. Berantean jabetu naiz, etsi bat harturik, geldirik Euskera 2013_1.indd 324 10/11/14 12:29

  Euskera. 2013, 58, 1. 315-325. Bilbo ISSN 0210-1564 kaltzaindian, Otsobik utzi aulkian jarririk. Ez zuen gordetzen gero ere Haritschelharrek, Lafitte izan zuela beti bide erakusle euskara gaietan. Hil zenean, Gehexan Ponttok bere gisako omenaldia egin zion Herria astekarian, honela bururatzen zuelarik Aitatxi izenburu gisa zekarren bere solas laburra: gaur zordun nago, zor baitautzut dudan euskararen amodioa, zor ere euskaltzaletasuna. Har-azu, otoi, ene esker onezko emaitza 9 . Uste dut prezatuko zuen Jeanek, egungo haren hitz haiek gogora genitzan, eta Lafitterenganako haren esker ona oroitaraz.

Ikus «Oxobi», J. Haritschelharren aitzinsolasa, in Oxobiren lan orhoitgarri zonbait, Gure Herria,Baiona, 1966, 8. orr. Euskera 2013_1.indd 

10/11/14 12:29

J. Haritschelharrek oroitzapena ez zuen ahantziko. Garai hartan, baigorriar haurretan bakarra izan zen katixima frantsesez ikasi zuena.

1960an argitaratu zituen J. Haritschelarrek bere lehen hiru ikerlanak. Hiruek Etxahun zuten ikergai:

Ikus P. Lafittek bi liburuez egin zuen kritika aurkezpena, in Bulletin du MuséeBasque, 50, 1970, 202-206. 

Le poète souletin Pierre Topet-Etchahun (1786-1862). Contribution à l'étude de la poésie populaire basque du XIXe siècle, Société des Amis du MuséeBasque, 1969, 583 (+XVI orr.).

L'oeuvre poétiquede Pierre Topet-Etchahun, Euskera, 14-15, Euskaltzaindia, Bilbo, 1969-1970, 710 orr. 

J. Haritschelharren bibliografiaren parte gehiena haren omenez egin zen liburuan argitaratu zen; ikus Jean Haritschelhar-i omenaldia, Iker 21, Euskaltzaindia, Bilbo, XIII-XLIX. Halere, azken zazpi urteetako lanak ez dira bilduak zerrenda hartan. Euskera 2013_1.indd 319 10/11/14 12:29

G. Pontto, Aitatxi, in Herria 1985/02/28koa. Ikus, halaber, Ponttokeriak, Elkar, Baiona, 1995, 145-146. Euskera 2013_1.indd 320

10/11/14 12:29

Defentsa 1969ko uztailaren 8an, Bordeleko unibertsitatean egin zen. Euskera 2013_1.indd 321 10/11/14 12:29

Horretaz eta Euskaltzaindian egin gainerako lanez, ikus J-L. Lizundia, «Haritschelhar 38 urte zuzendaritzan», in Jean Haritschelhar-i omenaldia, Iker 21, Euskaltzaindia, Bilbo, 2008, XLI-XLIX. Euskera 2013_1.indd 322 10/11/14

12:29