Ekaitz Santazilia 
  
Jose Francisco Aizkibel 
  
Epelde Azkoitiarraren 
  
Ricardo Esker Mila, Halaber 
  
Blanca Gómezi Eta Ko- Ro Segurolari Beren Iruzkinengatik 
  
Katalin Urgelli 
  
Cas- Cori 
  
Aizkibelen Euzkeratik erderara biurtzeko itztegia: eskuizkributik argitalpenera

Keywords: egiazki autorearen lumak ekoitzitako lanen inbentarioa osatzeak arazoak dakartza eta zenbait es- Aizkibel, Basque-Spanish Dictionary, lexicography, manuscript

rri askok

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238 [2] 204 rate 1968, Garmendia 1994, Garriga 1952, Gómez 2008 eta 2009 edo Satrustegi 1977 eta 1979b).

Oraingoan hil ondoan argitaratu zioten obra lexikografiko ezagunari helduko diogu: Diccionario Basco-Español (1883-4), Euzkeratik Erderara Biurtzeko Itztegia izenez ere ezaguna.

Esan dugun bezala, hiztegiaren argitalpena Aizkibel hil eta gero egin zen; beraz, editoreak ez zuen egilearen beraren irizpide eta aburua zuzenean jarraitzerik izan. Zorionez eta ohikoa ez den bezala, eskuizkribua eta edizioa, biak ditugu egun ikusgai. Eskuizkribua amaitu zenetik argitalpena egin zenerako ia berrogei urte pasa zirenez, euskarari buruzko ezagutzak, teknika lexikografikoak eta irakurleen interesak aldatuko ziren heinean, eskuizkribuaren eta egin zen argitalpenaren artean desberdintasun eta berrikuntza zenbait topatuko genituela izan da gure hasierako hipotesia.

Gutxitan dugu euskalaritzaren munduan eskuizkribua eta edizioa konparatzeko aukera eta Aizkibelen Itztegiaz mintzatu direnek edizioa soilik baliatu zutela kontuan izanda, bien arteko konparazioa egin dugu lan honen lehen zatian; edukiak eta formatuak alderatu ditugu. Bigarrenik, argitalpen prozesuan gertatutako gorabeherak azaldu ditugu. Alerik ale desberdintasunak daudela ikusita, alde batetik faszikuluka argitaratu izanaren ondorioak aztertu ditugu eta, bestetik, argitalpen kopuruari buruzko nahas-mahasari argi pizar bat ematen saiatu gara, aleen konparaziotik ateratako aurkikuntza zenbait hona bihurtuz.

Finean, ikusiko dugunez, hiztegiaren edizioko ezaugarri zenbait ez dakizkioke Aizkibeli zuzenean egotzi, bai gero egindako moldaketa edo akatsak izan direlako, edo eskuizkribuko hutsak zuzendu egin direlako. Edonola ere, eskuizkribua behatu izanak Aizkibelen beraren zuzeneko lekukotasuna eskaini digu, bere lan egiteko moldeez zerbait gehiago jakiteko.

EUZKERATIK ERDERARA BIURTZEKO ITZTEGIA

Tolosan argitaratu zen Eusebio Lópezen moldiztegian, 1883 edota 1884 urteetan, egilea hil eta 20 bat urtetara, beraz. Atalka, faszikuluka argitaratu zen, eta harpidedunei bidali zitzaien lehenik. Azkibelen helburua Larramendiz geroztik egon ez zen lan lexikografiko zabala egitea izan zen, filologoen lanaren lagungarri eta hizkuntz altxorraren gordetzaile, euskarak behar zuen garapena Europa mailan lor zezan:

...para los estudiosos aplicados á estas dos ciencias [filologia eta etnografia], que siempre van unidas, he trabajado en reunir esta recopilación de voces bascongadas, que podrán serles de alguna utilidad en sus investigaciones... (Aizkibel 1883-4: "Prólogo") Hiztegia norentzat idatzi zuen, beraz, ezaguna zaigu, baina dakigunez, ez zuen orduan argitaratzerik izan eta pentsatzekoa da argitaratu zenean hiztegi horren publikoa alda zitekeela. Edizioaren hondarrean harpidedunen zerrenda heldu da, oso eranskin interesgarria 2 , XIX. mendearen azken 20 urteetan horrelako obra baten publikoa zein ohi zitekeen jakin nahi badugu. 1420 bat harpidedunen izenak ageri dira eranskin horretan eta bertan esaten zaigunez: "Todavía no hemos recibido la lista de los Suscritores de algunos puntos lejanos" (Aizkibel 1883-4: z. g., Harpidedunen zerrenda); hartara, gehiago izanen ziren harpidedunak eta gehiago oraindik gerora erosiko zutenak. Orduko euskal hiztegi bat izateko izugarrizko arrakasta erdietsi zuela esatera ausar gintezke. Aleak, edonola ere, ez ziren denak Euskal Herrian saldu; Madrilera ale franko joan ziren eta Ameriketara zein Europara ere bai. Alde horretatik, eta ezagutu izan balu, Aizkibel pozik geratuko zen bere lanaren zabalkunde geografikoarekin. Herri txikietan eskolak eta apaizak izan ziren erosle nagusiak, baina orduko burgesia, noblezia eta kultur-jendearen artean ere abegi ona izan zuen. Harpidedun ezagunen artean, aipatzekoak dira: Jose Manterola, Marcelino Soroa, Felipe Arrese-Beitia, Federico Baraibar, Federico Berasteguigoitia (sic, Belaustegigoitia), Arturo Campion, Juan Iturralde y Suite (sic), Florencio Arsoloaga (sic, Ansoleaga), Cánovas del Castillo, Pi y Margall, Fidel Fita, Becerro de Bengoa, Vinson, Intxauspe, Duvoisin, Abadia, Maurice Harriet, Bonaparte printzea, Van Eys eta abar.

Bistan dena, Aizkibelek bere helburua betea ikusi zuen, hil ondoan izanik ere, filologoez gain, beste alorretako jende askok eskuratu baitzuen bere obra 3 .

ESKUIZKRIBUTIK ARGITALPENERA

Konparazio lana egiteko ez dugu hiztegi osoa kontuan hartu, lagin bat baizik. Testu argitaratutik hautatu dugu lagina, EHUko Koldo Mitxelena liburutegian dagoen fotokopiatik, hain zuzen. Honako hauek baliatu ditugu konparaziorako: azal txikia, azala, kromoa, kromoaren deskribapena, López editorearen eskaintza Gipuzkoari, Real Academiaren ebazpena, laburduren zerrenda, "Euskaldunak" hitzaurrea, gaztelaniazko "Prólogo" ortografiari buruzko pasartearekin, <A> letrako 2-7. orrialdeak, <B>-ko 79.a, <C>-ko 145. eta 146.ak, <D>-ko 189.a, <E>-ko 225.a, <H>-ko 357.a, <Ch>-ko 383.a, <N>-ko 735. eta 753.ak, <S>-ko 907 eta 911 bitartekoak eta <Z>-ko 1028. orrialdea. Argitalpenak eranskin bat ere badu, baina kanpoan utzi dugu, eskuizkribuan (hemendik aurrera ES) ez delako agertzen. Azkenik, harpidedunen zerrenda ere hartu dugu. Horrezaz gain, ale argitaratuen arteko konparaziorako berrogeitazortzi ale erabili ditugu (cf. I Eranskina).

Eskuizkribuen gordelekua

Hiztegiaren eskuizkribua 1878. urtean Toledotik ekarri zuen José Manterolak, Aizkibelen gainontzeko paperekin batera, Tolosako Udal Artxibora. Hura berritzen ari ziren bitartean Donostian egon zen Udal liburutegian eta berriketa lanak amaitu zirenean Tolosara itzuli zen. 1925 aldera Donostiara joan zen berriz, Diputazioaren liburutegira (Garate 1962: 76). Gaur egun Koldo Mitxelena Kulturunean gordetzen da "091 AIZ euz" signaturapean.

Argitalpenak, baina, badu hiztegiaz aparte, eranskin bat A-tik Z-rako beste hitz zerrenda batekin, Aizkibelek beranduago atondua. Eranskin horren AIZKIBELEN EUZKERATIK ERDERARA BIURTZEKO ITZTEGIA: ESKUIZKRIBUTIK... ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238 205 [3] ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238 [4] 206 eskuizkribua, aldiz, galdutzat jo dezakegu, ez baitago gaur egun ez Koldo Mitxelena Kulturunean ez agerian beste inon. Dena den, noiz galdu zen susmoa badugu. Euskal-Erria aldizkarian irakur dezakegunez (Manterola 1883: 448), hiztegia argitaratzen hasi zirenean agertu zen eranskina diputazioaren artxiboan eta Lópezek hori ere argitara emateko baimena lortu zuen. Badakigu jakin, hiztegia argitaratzeko Lópezek diputazioko artxiboan zeuden Aizkibelen paper guztiak eraman zituela, gero bueltatzeko konpromisoa hartuta (Izengabea 1882: 59). Hori horrela, paperok Koldo Mitxelena Kulturunean topatzea espero genuke. Dena dela, baliteke Lópezek ES bai, baina beste paper asko itzuli ez izana, Isaac López Mendizabalek, Eusebio Lópezen semeak, Justo Garateri 1947an idatzitako gutun batek pentsarazi digunez (Garate 1962: 78):

[E]n mi casa de Tolosa había una muy respetable colección de trabajos inéditos de Aizkibel. Debieron traerlos, por lo que yo supongo, allá por el año 1882 [de Toledo], cuando mi finado padre publicó el Diccionario del azkoitiarra. (...) había una traducción de un trabajo de Humboldt.

eta aurreraxeago:

Todo lo considero ya perdido. (...) Esos libros de Aizkibel los ofrecí verbalmente en más de una ocasión a algún diputado provincial para que los llevasen, pero aplazándose la decisión, al fin debieron quedar en mi casa. Por lo menos, no recuerdo bien si los llevaron.

López Mendizabal oker zebilen eta Aizkibelen testuok ez zituzten zuzenean Toledotik ekarri, Diputazioaren Artxibotik baizik, lehen esan dugun bezala. Agertu zenean, eranskina ere Lópezenera joan zen. Gure ustez, ordea, testuak artxibora itzultzeko garaian segur aski ez zituzten denak bueltatu eta batzuk Lópezen etxean geratu ziren, López Mendizabalek gogoratzen dituenak hain zuzen. Oso litekeena da eranskina horien artean egotea. López Mendizabalek galdutzat ematen ditu paper horiek, diputazioa horien gainean axolagabe agertu baitzen nonbait.

Bestalde, López Mendizabalek gogoan du Humboldt-en lan baten itzulpen amaigabea zegoela paper horien artean. Inork pentsa lezake Arginzonizek itzulitako Humboldt-en Berichtigungen und Zusätze zum ersten Abschnitte des zweyten Bandes des Mithridates über die Cantabrische oder Baskische Sprache (1817) izan daitekeela hori, Aizkibelek itzulpenari egindako oharrekin batera, edo Azikibelek eskuartean izan zuen Prüfung der Untersuchungen über die Urbewohner Hispaniens vermittelst der Vaskischen Sprache (1821) lanaren itzulpena ere izan liteke (Gómez 2009: 271), berau ere Arginzonizek egina. Erakutsiko dugunez, ez da posible ez bat ez bestea izan daitezen.

Itzulpen horiek Urkixoren eskuetan amaitu zuten Manterolaren ondorengoei erosita (Urkixo 1933). Manterolak Toledotik 1878an Aizkibelen paperak Diputazioko artxibora ekarri zituenean (Garate 1962: 76) beretzat gordeko zituen itzulpen horiek 4 . Manterola 1884an zendu zen eta itzulpenak bere ondorengoen eskutan geratu ziren, Urkixori saldu arte. Ezinezkoa da itzulpen horietako bat López Mendizabalek gogoan duen berbera izatea, hala izanez gero Manterolak hil baino lehen eraman behar izanen zuelako Lópezen etxetik, gero bere ondorengoen eskutan egon bazen. Baina Manterola 1884an hil zen, Isaac López Mendizabalek oraindik bost urteak bete gabe zituenean; ezinezkoa da adin horrekin Humboldten lan bat gogoan izatea, beraz, 1884 baino beranduago ikusiko zuen Humboldten lanaren itzupen hori etxean. Zein den, tamalez, ezin dugu jakin.

Formatua

Eskuizkribuaren formatua deskribatuko dugu lehenik, ezagunagoa den argitalpenarekin eginen dugun konparazioa errazagoa suerta dadin. Estalki gorri gogorrez enkoadernatua ageri zaigu, geroko argitalpenak izanen zuenaren antzeko estalkiekin. Bizkarrean "Aizkibel Diccionario Basco-Español" dio: Lópezek berak enkoadernatu izana kontuan hartu beharreko aukera da, nahiz eta Euskal-Erria aldizkariak gogoratzen digunez, Diputazioak Lópezi eskuizkribua uzteko baldintzetako bat jaso bezala itzultzea izan (Izengabea 1882: 59) 5 . Eskuizkribuaren orriak marradunak dira eta 30 x 21'5 cm-ko neurria dute. Bestalde, pentsatzekoa da hiztegi argitaratuari izenburua Lópezek berak eman ziola (Diccionario Basco-Español); izan ere, gaztelaniazko izenburua ez da zuzenean Aizkibelek ezarritakoa: eskuizkribuan soilik Euzkeratik Erderará biurtzeko Itztegia izenburua da ageri dena; Diccionario Basco-Español Aizkibelek C letrari buruzko disertazioan aipatzen du (Aizkibel 1883-4: 146). 1200 orrialde inguru kalkulatu dizkiogu eskuizkribuari. Bertan, azala, "Euskaldunak" hitzaurre amaitugabea6 , gaztelaniazko "Prólogo", hiztegia bera eranskinik gabe eta "Analogia entre las partes de la oración en todas las lenguas" eskuizkribu amaitugabea daude.

Paperak ur marka desberdinak ditu, baina ez orri guztietan. Ur markak orrika ageri dira, ez pleguka, baina azalak eta "Euskaldunak" hitzaurreak ez dute markarik ageri. Ondoren testurik gabeko orri batzuk daude PF (cf. 1a) ur marka dutenak. "Prólogo"-k P ur marka du (1b) nabarmen. Hiztegiak, hasieratik "Mutil" sarreraraino guk FRC hizkiekin identifikatu dugun ur marka (1c) eta FD hizkiduna izan litekeena (1d) txandakatzen ditu; sarrera horretatik aurrera P ur marka baino ez da ageri orri guztietan, hiztegiaren amaieraraino. "Analogia entre las partes de la oración" eskuizkribuak, aldiz, R edo A izan litekeen ur marka du (1e) eta gainera azken horren orri guztiek zigilu bat daramate (2). Eskuizkribu hori amaituta, zigiludun7 testurik gabeko orri zenbait daude, azken horiek ur markarik gabeak. (2) 13

Koldo Mitxelena Kulturuneko liburutegiaren jatorrizkoa (Gipuzkoako Foru Aldundia). Hemendik aurrera KMK laburdura baliatuko dugu. KMK. KMK. KMK. KMK. KMK.

Hiztegiko sarrerak bi zutabetan banatuak daude argitalpenean bezala, eta izenburutxorik ez da ageri. Argitalpenean datorren eranskina ez dago, aipatu gisan, eskuizkribu honekin batera. Aizkibelek jadanik ES-eko "Prólogo"-n dioskunez, "Si bien a estas fechas tengo concluído mi Vocabulario bascuence-español, tengo que añadir un largo apéndice" (Aizkibel 1883-4: "Prólogo" V); hortaz, eskuizkribu honetan azaltzen dena amaitua zuen (hiztegia barne), beste eskuizkribu batean eranskina idatzi zuenean. Esaldi honek, bestalde, lehen aipatu dugun (cf. 5. oin-oharra) ES-ek duen ezabaketa eta zuzenketa eskasiarekin batera, ES-ek aurretik beste bertsio batzuk izan zitzakeela bermatzen du. "Prólogo" hiztegiaren aurretik dator ESen, beraz, hiztegia baino lehenago eskuizkribatu zen. Aipuak dioenez, "Prólogo" idatzi zenerako hiztegia amaitua bazuen, ES-en "Prólogo" ondotik datorren hiztegia jadanik (ia)14 amaitua zegokeen bertsio batetik kopiatua dateke.

(3) [START_REF] Baina | oro har, ezabaketak dira ES-etik AR-era igarotzean gehien aurkitzen direnak. ES-en badiren sarrera zenbait AR-en kendu dira. AR-en ez daude[END_REF] Orri baten adibidea: bi zutabe eta izenburutxorik ez.

Argitalpena (hemendik aurrera zenbaitetan AR deituko duguna) oihalez estalitako kartoizko estalkidun16 liburuki bakar batean edo bitan egin zen (cf. §3 honi buruzko xehetasun gehiago jasotzeko). Kortesiazko orri bat du hasieran eta beste bat bukaeran, azal txikia gero eta azala azkenik, zeinaren ifrentzuan eskubide orrialdea datorren, "es propiedad" inskripzioarekin17 . Ondoren Eusebio López editorearen eskaintza Gipuzkoari, kromoa bere deskribapenarekin, laburduren zerrenda, Espainiako Erret Akademiaren oniritzia, Aizkibelen "Prólogo" ("Razones para el cambio de ortografía" barne) eta "Euskaldunak" aurkezpen testua datoz, baina alerik ale horien ordena aldatzen da ( §4). Horren ondotik hiztegia bera hasten da eta amaieran harpidedunen zerrenda dago. Hiztegiari 1304 orrialde inguru zenbatu dizkiogu. Folioko tamaina dute orriek (31'5 x 22'5 cm), proportzio normalizatuarekin bat. Lau folioka plegua zenbatzen da (salbu 5.a, inprenta huts batengatik) eta orrialde bakoitzak bi testu-zutabe ditu, zein bere izenburutxo triliteroarekin. Ordena alfabetikoan antolatutako hiztegi honetan letra berri bakoitza beti orrialde bakoitian hasten da. Sarrera-buruak letra larri txikietan emanak dira eta paragrafoak koska frantsesez atondu dira. ES-en sarreren artean hutsuneak aurkitzen ditugu gehiketak egiteko, noizbait ere hiztegia osatze aldera; izan ere, hori ez zen izanen behin betiko testua: "no pienso por ahora, publicar mi obra, hasta tanto que pase muchas veces por el crisol de una crítica justa y razonada, valiéndose para ello de personas inteligentes en la materia" (Aizkibel 1883-4: "Prólogo" V). López editoreak ez zion baieztapen horri garrantzirik eman eta obra gutxi gorabehera zegoen horretan argitaratu zuen. Aurrerago erakutsiko dugun moduan, lana guztiz amaitu gabe egotearen ondorio batzuk badira edizioan (cf. esaterako, laburdurei buruzkoa §2.5.3). AR-en, jakina, gehiketetarako hutsune horiek ez dira errespetatu eta sarrera guztiak elkarren segidan doaz, aditz eta deklinabide paradigmak sartzen direnean salbu, horiek espazio baten bidez bereizi baitira gainontzeko sarreretatik.

Euskal-Erria aldizkarian datorrenez (Izengabea 1882: 59), Diputazioak, hiztegia argitaratzeko baimenaren truke, Lópezi baldintzen artean honakoa ezarri zion: "La reproducción del Diccionario del Sr. Aizquibel se hará ajustándose en un todo al texto manuscrito, sin que en manera alguna, ni por ningún motivo pueda ser alterado o modificado". Orain arte azaldutakoa agindu horri doitzen zaio hein handi batean, baina aurrerantzean ikusiko dugunez, Lópezek ez zuen diputazioaren nahia erabat bete.

Tipografia

Ikus ditzagun ES zein AR-etik hartutako adibide bana, tipografiari buruzko zehaztasunez jabetzeko: Begibistakoa da ES-en ez dagoela osoki letra larriz idatzita dagoen hitzik; AR-en, ordea, versalitaz agertzen dira sarrera-buruak eta azpisarrerak. Azken horiek ES-en azpimarratuak agertu ohi dira (cf. 4a eta 4a').

ES eta AR-en artean bada desberdintasun garrantzizko bat sarrera-buruen eta azpisarren tipografiari dagokionean. AR-en sarrera-buruen deklinabide, eratorpen edo bestelako morfemak gidoi bidez banatuak daude, esaterako: GIZON-EKIN, dizki-EGUNEAN, SOÑU-GILLEA edo (1b) eta (1b') adibideetako SU-ARRIA. Are gehiago, banaketa morfologiko gardena ez duten hitzetan, batzuetan horrelako gauzak ageri dira: SOÑ-UZTAIA (soñu+uztaia), NAGITSUA-GO, nahiz eta <A> letran oso bakanak diren banaketa morfologiko horiek, paradigmetan salbu. Edonola ere, argi geratu behar da gidoi bidezko morfema banaketak edizioan baino ez direla kausitzen ahal, hots, ez direla inolaz ere Aizkibelenak; hortaz, euskal morfologiaren inguruan egindako saioa 1883 urte inguruan Tolosako editoreak edo enkarguz beste inork egin zuen eta ez da Aizkibelen euskarari buruzko ideiekin lotzen ahal.

Aizkibelek ES-en zenbakiak zifren bidez adierazteko ohitura du baina edizioan, estilo kontu hutsengatik segur aski, zifrak zenbaki erromatarren bidez ordezkatu dira (cf. 4b eta b').

Sarreretan, espero bezala, antolakuntza eta puntuazio zeinuak daude. Bai AR-en bai ES-en puntuazio zeinuak berberak dira: puntua, koma, puntu eta koma eta pleka bikoitza (||) erabiltzen dira, baina ez dira beti ES-en agertzen diren kasu berberetan AR-en erabili.

ES-en puntuazioan dagoen sistematikotasun eza nabarmena da, batez ere, eskuizkribuaren hasiera eta amaiera konparatzen baditugu. Horretaz jabeturik, AR-en koherentzia mantentzen saiatu dira, baina ez dute beti lortu, ziur aski Aizkibelek ES-en zekarren puntuazioa zuzen-zuzenean moldatu gabe kopiatzeak dakarren erosotasuna gailendu zen heinean. ES-en ere bai, baina AR-en batez ere, pleka bikoitzak adierak bereizteko erabitzen dira (cf. 4c'); azpisarrerak bereizteko, aldiz, Azikibelek plekak erabili ohi ditu, baina AR-en kendu egin dira oro har, azpisarrera letra larriz egoteak markatzen duelako hasiera (cf. 4d eta d') 18 . Edonola ere, sistematikotasun eza nabarmena da bai AR-en, bai ES-en.

(5)-ek aditzera ematen duenez, AR-en zenbaitetan letra etzanak ageri dira, oro har azalpenak gehitzen direnean eta ES-en, horiek batzuetan azpimarraturik agertzen badira ere, ez da sistematikoa. Beste adibiderik badugu: EPERR-IDIA sarrerako azalpena, AR-en letra etzanez ageri dena, azpimarratua dago ES-en, baina ERAA sarrerakoa, aurrekotik ez sobera urruti, ez dago hala.

(5) ES: Adasta (D. T.) Salva, en la comida o bebida AR: ADASTA (D.T.) Salva, en la comida ó bebida.

Aizkibelek "Euskaldunak" hitzaurrea amaitu gabe utzi zuen eta hori euskaraz idatzi zuen ekoizpen bakan bezain interesgarria da, egilearen beraren hizkeraz jabetzeko. Atal horretan puntuazioa aldatu da zenbaitetan, komak batikbat, baina puntu eta aparte bat ere bai. Puntuazioaren gaurkotzea gertatu da eta gaur egungo puntuazio sistematik hurbilago dago AR-ekoa, ES-ekoa baino. Ildo berean, letra larri batzuk ere orduko sistemara ekarri dira: ES-en Prusiatar edo Euskerazko dauden bitartean, AR-en letra xehez ageri dira.

Arestian aipatzen genuen gidoi bidezko morfema banaketa hitzaurreko zenbait hitzetan ere ageri da AR-en, baina ez ES-en, jakina: itz-aurrean edo itz-tegi gidoigabeak dira eskuizkribuan. nº 113 (2011),Fontes Linguae Vasconum (FLV),nº 113 (2011),[10] 212

AIZKIBELEN EUZKERATIK ERDERARA BIURTZEKO ITZTEGIA: ESKUIZKRIBUTIK... ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV),

Grafia eta fonologia

Aizkibel ezaguna da, jadanik XIX. mende hasieran euskal grafia bat proposatu zuelako, gaur egungoarekin antz handia duena, bide batez (Satrustegi 1979a). Pentsatzekoa da lanetan grafia horri lotuko zitzaiola, baina gauzak ez dira uste bezain argiak. Eskuizikribuan bere grafia sistema jokamolde tradizionalagoekin nahastua ageri da eta argitalpenean hori berdintzen saiatu dira, nahiz eta kontradibideak badiren. Datozen lerroetan Aizkibelek erdal grafiari eta euskalkiari zion halabeharrezko lotura adierazten saiatuko gara.

Lehenik eta behin, argi gera dadila, berriz ere, berak bazekiela bere eskuizkribuko grafia ez zela beti koherentea, baina gogoan izan bertsio hori ez zela momentuz argitaratzeko moduko ezer. Bere hitzetan: "como he adoptado el nuevo sistema de ortografia que hallo más razonable, no pienso por ahora publicar mi obra..." (Aizkibel 1883-4: "Prólogo" V).

§2.3.-n aipatu dugun "Euskadunak" hitzaurreak <c> batzuk baditu ESeko bertsioan, Francian, Probincia, cergaitik edo cer bezalako hitzetan, eta horiek <z> bihurtu dira AR-en, grafia gaurkotuta19 . Azikibelek grafia berriari buruzko pasartean hau dio: "yo uso de la k en ka, ke, ki, ko, ku, porque esta letra por si solo llena mis necesidades..." (1883-4: "Prólogo" VII) eta "Euskaldunak"-en betetzen saiatzen da, baina argitalpenean horri muzin egin eta ESen asko [START_REF] Da | Hiztegia: Lanaga>Leor-kiroa-go. Kromoa ere banatu zaie harpidedunei[END_REF] , asabak, aregandik eta billatuko dugun bitartean, AR-en <c>-z eman dituzte hitzok, jatorrian ez zeuden <c> eta <k> arteko txandaketak agertuz.

Denbora berean, Aizkibeli ez zaizkio gustatzen /g/ soinurako <u>-dun digrafoak: "no debe preceder la u en guizon, guero, etc.; (...) sino que se debe suprimir, y escribir gizon, gero, etc." (1883-4: "Prólogo" VII). Baina Aizkibel bera da araua apurtzen lehena, ES-en eguiten dagoen bitartean, AR-eko "Hitzaurrea"-k egiten baitakar.

Dudarik gabe, ES-eko "Euskaldunak" hitzaurretik AR-ekora zerbait aldatzen bada, fonologia da. Aizkibelek euskalkiko ezaugarri fonologiko batzuk agertzen ditu testu horretan (gero hiztegian ez daudenak) eta argitalpenean saihestu dira. Horra zenbait adibide:

(6) a) ES: euskel, eskueraz, ifiniak, jente, ecein, onore, orietan AR: euskal, euskeraz, ipiniak, jende, ze, ohore, oietan b) ES: aijen, errijetan, begijak andijarekin, eiztarijak, anaijeri, gustijari AR: ayen, errietan, begiyak, andiarekin, eiztariak, anaiyei, guztiai c) ES: gauzia AR: gauza d) ES: gustian, gastelaniaz, bastertzen, astartzen, eskutu, irabasi AS: guztian, gaztelaniaz, baztertzen, aztartzen, ezkutu, irabazi e) ES: azko, aberatzenak AR: asko, aberatsenak ES-en usu kontsonante anti-hiatikoa ageri da (6b). Argitalpenean <j> horiek guztiak ezabatu dira eta bakan batzuetan <y> sartu; ayen, begiyak edo anaiyei dira horren adibide. Morfologian ere badira aldaketak; datibo pluralerako, esaterako, aurreko adibideek erakutsi bezala, -ari azaltzen da ES-en eta -ei aldatu da AR-en. Artikuluaren disimilazio (-a+-a>-ea) fenomenoaren adibideak ere badaude ES-en, testu inprimatuan kendu badira ere (6c).

Mendebaldeko (eta erdialdeko) hizkeretan bezala, Aizkibelek txistukarien neutralizazioaren adibide gardenak ditu ES-en. Testuinguru ohikoenean, herskari horzkari aurrean, beti apikaria dakar (6d); jatorrian apikari diren forma mailegatuetan ere apikaria du eta ez euskaraz ohikoa den bizkarkaria, eskutu hitza adibide. Bokalartekorik ere badu, irabasi kasu. Horiek denak AR-en bizkarkariaz ordezkatu dira. Txistukarien neutraltze horren adibiderik politenetarikoa azko da, hiperzuzenketaz egina, eta ARen zuzendua. AR-en apikaria baliatu dute, bestalde, ES-ek aberatzenak dakarren tokian (6e).

Hitzaurrea alde batera utzita, egin dezagun jauzi hiztegira berera. Aizkibelek, euskal autoreek ohi ez bezala, azentu grafikoak erabiltzen ditu, nahiz eta oso bakan. Adibide batzuk, honakoak: HARÁ, CHALKIÁ, CHAL-KARRÁ, NEURRITÚ, NEURRI BAGERÓ, SORRÁ, SORKIDARÓ, SO-RIRÓ, SORIEZKIRÓ, SORTÁ, SORTIZKORÓ, SORTÚ, SOSTAGIRÓ, SU ARMÁ, SUARRÁ, SU ANTÚ, etab [START_REF] Kalkulu | datu ditugu. Esaterako, honakoa dio Real Academia Españolak hiztegiari emandako oniritziak: La Real Academia Española ha examinado con la debida atención el prospecto, el prólogo y los cinco cuadernos del DICCIONARIO BASCO-ES-PAÑOL compuesto por D. J. Francisco de Aizquíbel, cuyos cuadernos se extienden hasta la página 140 y comprenden desde el artículo A, El, Ella, 4 plegu 8 entrega Koaderno bat 16 orri 32 orrialde 64 testu[END_REF] . AR-en denak kendu dituzte, dudarik gabe, ageri duten sistematikotasun ezagatik. ES-en, hiztegiaren amaierako letretan gehiago agertzen dira hasieran baino eta ez da erraza noiz eraman behar duten asmatzea, nahiz eta bistakoa den adibideotan, -ro atzizkiak, -tu partizipioak eta -a artikuluak hartu ohi dutela, baina inolaz ere ez beti.

AR-en grafia gaurkotzeak egon dira, Aizkibelen beraren sistemara egokitzeko. Izan bitez honako adibideak horren isla: Esan bezala <e> eta <i> aurreko <g> ondotik <u>-rik ez idazteko iradokitzen du Aizkibelek (1883-4: "Prólogo" VII), baina ES-en bertan badira salbuespenak. <A> letraren hasieran GIZON hitzaren deklinabidea ageri zaigu: AR-en GIZON idatzi duten bitartean, ES-en GUIZON dugu (cf. 7a) eta BA-LAKU GUEZURTIA-rekin orobat gertatzen da. "Yo uso la k en ka, ke, ki, ko, ku" dio Aizkibelek (ibid.), baina ES-en -quin bezalakoak aurkitzea ez da zaila, hiztegiaren hasierako letretan batez ere, AR-en gaurkoturik aurkituko ditugun arren (cf. 7b). Gauza bera gertatzen da diakritikoekin, ADAUSSIA baitugu ES-en eta forma diakritikoduna AR-en (7c), Aizkibelek berak egindako proposamenari jarraiki (ibid.). Ildo beretik, ES-en diren <c> batzuk <z>-ren bitartez ordezkatu dira AR-en (CHANKA-LUCE, ABSOLBICIONEA). Gra- 214 fia berria hiztegiaren <A> (eta <B> menturaz) letra idatzi zuenean oraindik guztiz sartu gabe zuela frogatzen digu horrek, gisa horretako gaurkotzeak testuak aurrera egin ahala bakanagoak dira-eta (adibidez, jadanik SOMIÑAKIN dator ES-en, 7b-ko adibideetan ez bezala). Erdal grafian ere gaurkotzeak egin dira: ES-en muger, obillos, congeturar, estension etab. AR-en mujer, ovillos, conjeturar eta extensión dira.

(8) a) ES: guizonaronz, guizonenzat, baldanzarra, balanzategi b) ES: abertimendua, abisamendua, adimendua AR: abertimentua, abisamentua, adimentua c) ES: sortaldeko aisea, sortabasta, abostukia23 , adiarasia 24 HR: sortaldeko aizea, sortabazta, aboztukia, adiarazia Grafia gaurkotzeez gain, moldaketak ere badira "Hiztegia"-n. Ozen ondoan frikaria idazten du Aizkibelek zenbaitetan, (8a)-ko adibideek erakutsi bezala; denak afrikatuarekin testu inprimatuan. AR-en, ordea, SORT-ALDE-RONZ bezalako salbuespenak ere auki ditzakegu, ES-eko formari eutsi diotenak. Bestalde, ozen ondoan ahostuna dugu eskuizkribuan eta edizioan, ordea, ahoskabea, (8b)-k azaltzen duen gisan. Azken horretan AR-ek bateratzeko joera izan du, ES-en bertan badugulako <t>-dun formarik. Beste alde batetik, "Euskaldunak"-en bezala hiztegian ere, herskari aurreko txistukari zenbait, ES-en apikariak direnak, AR-en bizkarkari dira (8c). Molde berekoa da <ñ> grafemaren auzia: DIZKIÑ, DIZKIÑALA dago AR-en, ESen DIZKIN eta DIZKINALA dauden lekuan, baina paradigma horretan bertan ES-en <ñ>-dun formak agerten hasten dira; horregatik AR-en bateratzera jo dute. Erdarazko zatietan ere aipatzekoak dira gaurkotze/moldaketa batzuk, hala-nola: ES; substituyendo edo fojas AR; sustituyendo eta hojas, edo azentuazio kontuak.

Edukiak

Luze mintzatu gara desberdintasun formalez, baina edukietan ere badira zenbait bariazio eskuizkributik argitalpenera; esaldien egituretan kausi daitezkeen aldaketetatik hasi eta desbideratzeetara, gehiketak eta ezabaketak tarteko.

Eskuizkribuaren idatzaldiak eta datazioa

Zuzeneko konparazioan sartu baino lehen, eskuizkribuan nabarmena den baina argitalpenean ezin igarri den kontu bati buruz solastu nahi genuke; idatzaldiez, alegia. Dagoeneko esan dugu eskuizikribua nahiko txukuna dela, ez duela lehen bertsioa irudi; dena dela, behin betikoa ere ez zela frogatu dugu: gogoan izan Aizkibelek berak esaten digula testua behin eta berriz errepasatu nahiko lukeela ( §2.2. amaiera aldera). ES begiratuta, berehala igartzen da berrikuste lan horretan hasi, bederen, hasi zela: bi tinta mota oso ongi bereizten dira, bata bestea baino ilunagoa: tinta ilunagoarekin gehiketak egin zaizkio eskuizkribuko lehen idatzaldiari. (9)-ko adibideari erreparatuta aise ulergarria da gai hau: alde batetik, lehen idatzaldian Aizkibelek hitzen iturria zein zen esateko parentesi hutsak irudikatu zituen (zeinen artean laburdurak idatzi behar ziren). <P> letraraino bigarren idatzaldian beteta aurkituko ditugu parentesi horiek (laburdurarekin); hortik aurrera hutsik kausituko ditugu 25 . Horrezaz gain, <G> letratik hasi eta <P>-raino berriz ere, definizio batzuk bigarren tinta horrekin osatu direla nabarmena da. Gainera, eskuizkribuko orriak bigarren idatzaldiko tinta horrekin berarekin agertzen dira zenbatuak, 865. orrialdera arte, hots, <P> letraraino berriro. Nabarmena da, beraz, hiztegiaren bigarren idatzaldi hori <P> letran amaitu zela eta bereziki emankorra izan zela <G> eta <P>-ren artean 26 . AR eskuizkribu hori baliatuz egin zelako froga definitiboa da honakoa, argitalpenean aztertu dugun eskuizkribuaren bi idatzaldietan (gehiago izan ez badira) jasotako datuekin eta soilik horiekin burutu baitzen.

(9) 27 Irudi honetan bi tinten arteko aldea irudikatu nahi dugu. Sarrera-burua, parentesi hutsa eta hirugarren pleka bikoitzerainoko zatia idatzi zen lehenik, eta bigarren aldian gainontzekoa.

Baina idatzaldien kontu horrek eta <C> letrari buruzko disertazioan aipatzen denak zer pentsa ematen digute. Hara zer dioskun Aizkibelek: …mi diccionario Basco-Español, en cuatro tomos en fólio, es buen testimonio de que en aquella época [1831tik aurrera] 28 habia adoptado esta reforma [ortografiarena]; pues las cédulas eran casi todas de mi puño para ponerlas en orden alfabética y de ellas copió mi escribiente (con muchos errores, por cierto,) los referidos cuatro tomos, dejando grandes entre-glones 29 para añadir las voces que encontrase en la lectura de libros bascongados. (Aizkibel 1883-4: 146).

Pasarte mamitsu bezain ilun horrek analisi motelagoa merezi du, eskuizkribuaren idatzaldi eta datatzeei so. Argi uzten du aztergai dugun eskuizkribua 1831 ondorengoa dela, baina zilegi bekit afera gehiago nahastea: empecé en Roma el año 1822 mi Diccionario vascuence, castellano y francés que ya lo tengo concluído al cabo de dieciséis años de trabajo [1838an, beraz] en 4 tomos en folio. (ibid., grafia neronek gaurkotua).

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238 [14] 216 Urkixok Aizkibeli egozten dizkio hitzok (1934: 452) eta aditzera ematen duenez, bertan aipatzen den eskuizkribua 1838rako amaitua zuen. Izan liteke hori arestian aipatu dugun "diccionario Basco-Español"-en eskuizkribua, hau ere "en 4 tomos en folio" egina dagoelako 30 , baina ez ES-en ez AR-en ez da frantsesa inondik ageri, hortaz, ezbairik gabe, frantses ordainak jasotzen dituenak beste eskuizkribu bat behar du izan. Bestalde, Urkixok dio hona ekarri ditugun hitzok 1832koak direla (1934: 450): Aranbarrik (s. d.: 2) eta Garatek (1962: 100) ohartarazi duten bezala, ez da posible hiztegia 1822 baino 16 urte beranduago (1838an alegia) amaitu izanaren erreferentzia ustez 1832ko data duen eskuizkribu batean agertzea 31 . Hiztegia noizko amaitu zuen jakitea, beraz, zail samarra da, baina 30eko hamarkadan izan zela ematen du.

AR-ek eta ES-ek dakarten "Euskaldunak" hitzaurrearen hasieran esaten zaigunez, "mende bat eta amar urte igaro dira gure Aita Larramendik bere itz-tegia (...) eman zigunetik onara", hartara, kalkuluek zuzenean garamatzate 1855. urtera. Gisa berean, bai AR-ek eta bai ES-ek dakarten erderazko "Prólogo"-n honakoa dator: "Desde el año 1.828 asta ahora (1853)..." (1883-4 "Prólogo" IV). Hori ikusita, gure proposamena honakoa da: hiztegia, esan bezala, 1830-40 aldera idatziko zuen eta frantsesa ere hartuko zuen hasieran. Bestetik, "Euskaldunak" hitzaurrea 1855. urtekoa dela ematen du eta "Prólogo", aldiz, 1853-koa.

ES-en, baina, AR-en bezala, "Euskaldunak" hitzaurrea, "Prólogo" eta hiztegia bera daude, hurrenkera horretan; hortaz, ES-ek 1855 urtearen -"Prólogo"-aren urtearen-ondoren egindako kopia behar du izan, ordurako frantses aldaera jadanik baztertua zuena.

Horrek guztiak zalantza handi bat pizten du: <C>-ri buruz aipatu disertazioan Aizkibelek dio bere idazkariak hutsuneak utzi zituela gehiketak egiteko. ES-en ere gehiketa horiek daude; beraz, gure periodizazioari euste aldera, pentsatu beharrean gaude hiztegiak izan zituen ondorengo kopietan, ES-ra ailegatu arte, hutsarte horiek gorde egin zirela.

Disertazioaren azken atalak beste duda bat agertzen digu: ES-en kopiatzailea Aizkibel bera da ala bere idazkaria? esan dezagun, aurrera egin baino lehen, beste tintaz ageri diren beranduagoko gehiketa horiek (cf. 9) lehen idatzaldiko kaligrafia berean eginak daudela eta bi kaligrafiak bat datozela Gómezek -"Euskera" eskuizkribuari buruz mintzo-dakarren faksimilearekin (2008: 364) 32 . Aizkibelen letra den edo ez ezin dugu guztiz baieztatu baina ES 1855 ondoren kopiatu zela ondorioztatu badugu eta Aizkibel handik urte gutxira hil zela kontuan hartuta, oso litekeena da ordurako kopiatzearen ardura idazkariak hartu izana.

30 "Tomo" hitzarekin liburuki edo "volumen" ulertu nahi dugu, hots, unitate fisiko desberdinak (cf. "tomo" eta "volumen" hitzen arteko desberdintasunendako, Martínez de Sousa 2003: 5). 31 Halere, Becerro de Bengoak 1885. urtean dio Aizkibel 1826an hasi zela hiztegia egiten (1885: 482).

32 Gómezen faksimilean hitz amaierako <s> hizkiek beheranzko marra kurbatu berezia dute. ESen, hitz amaierako <s>-ak gutxi direla kontuan hartu arren, oro har ez da marra hori ageri, nahiz eta adibide bakanen bat baden. Horren trazu berezia izanda, ES-n adibide bakarra aurkitzea aski da bi testuak egile berarenak direla pentsatzeko.

Desbideratzeak

Ordena alfabetikoari jarraitzen ez dioten sarrera-buruei lotuz, adibide zenbait bai AS-en bai AR-en topa ditzakegun bezala, beste batzuk batean edo bestean baino ez daude. Horra etsenplu bakan batzuk: ABITUA sarrera ABI-NARTATZEA sarreraren ondotik dago ES-en, eta ABITOZALEA sarreraren ondoren ezarri da AR-en, hots, dagokion tokian, hurrenkera alfabetikoari so. ADIZAK ES-en ADITZA eta ADITZAKOA sarreren artean dago eta AR-en ADIUTZA-ren ondotik jarrita zuzendu da. EPPEA, eskuizkribuan EPPAI-TZA eta EPPATZEA sarreren artean zena, bere lekuan dago AR-en. SORRE-RA eta SORRERIA kontrako hurrenkeran daude ES-en, besteak beste.

Badira, halere, gaziki zuzendutakoengatik gertatutako desbideratzeak. Adibide gisa, honakoa: SOSAGATU eta SOSAGUA hurrenkera horretan datoz ES-en. AR-en, irakurketa oker baten ondorioz, SOSAGATU sarrera SO-SAGUTU bilakatu dute, eta jakina, SOSAGUA sarreraren ondotik ezarri. Orobat gertatzen da AR-eko SORAIOTU eta SORAIS-TASUNA sarreretan; ordena horretan daude AR-en, baina ES-en kontrakoan, bertan hitza ez delako SORAIS-TASUNA, SORAIOTASUNA baizik. Zuzendu beharreko baina zuzendu gabekorik ere bada: ABSOLBIZIONEA ES-en <c>-z idatzia dago eta bere tokian agertzen da; AR-en grafia aldatu, baina tokia gorde diote, desbideratzea gertatuz.

Akats eta desbideratze iturririk nabarmenena, edozein gisaz, <ch> hizkiak eragindakoa da. Aizkibelentzat <ch> hizki osotzat -ez digrafotzat-hartu beharra zen, soinu bakar baten adierazgarri zen aldetik. Are gehiago, alfabetoan <H>-ren ondotik kokatu behar dela uste du (Aizkibel 1883-4: 381). Editoreak, bitxitasun horretaz jabetuta, Aizkibelen nahia errespetatu duela dio: "Nuestros suscritores observarán cierta anomalía en el orden de colocación de la letra Ch; el Editor, por respetar las indicaciones del Autor, la publica en el mismo lugar en que la ha encontrado" (ibid.). Eskuizkribua eta argitalpena konparatuta eta azterketa geldoagoa eginda, aise ageri da editoreak ez duela bere hitza osorik bete. Ohartzen bagara, <Ch> letraz hasten diren sarreraburuak <H>-ren ondoan daude AR-en, Aizkibelek nahi izan zuen bezala, baina beste zeinahi letraz hasitakoak hartuta, hitz barneko <ch>-ak AR-en <b> edo <c>-ren33 ondoren kokatuak daudela ikusiko dugu, (10) adibideko sarrera-buruen hurrenkerak agertzen duen bezala:

(10) AR: Iboil-koia Iboila Ichabalkia Ichadon

Aizkibelek, ordea, ES-en azken muturreraino darama bere erabakia eta hitz barneko <ch>-ak ere <h>-ren ondotik kokatzen ditu. Hurrenkera berezi hori AR-en irakurleei bilaketak egiteko gaitza irudituko zitzaielakoan edo, ES-en <h>-ren ondoren ziren hitz barneko <ch> guztiak AR-en lekuz aldatu zituzten, <c>-ren ondotik ezartzeko. Horrek, dudarik gabe, sarrera-buruen egokitze lan izugarria eskatu ziokeen editoreari eta saiakera horretan ez dira gutxi egin zituen akatsak, baita horietarik eratorritako desbideratzeak ere. Ach-hasieradun hitzetan gertatzen dena horren erakusgarri da34 . Aizkibelek, <A> letra osatzen ari zenean, oraindik ez du argi, nonbait, <ch> letraren hurrenkeraren auzia nola ebatzi eta kausitzen da ES-en ere berak proposatutako hurrenkera berriaren kontrako adibiderik. Izan ere, ES-en Ach-hasierako sarrea-buru batzuk <c>-ren ondotik ezarri zituen, ez <h>-ren ondotik (cf. 11). 1. sorta deituko dugu hori.

(11) ES: Acu eta Adaburua sarreren artean: Acha, Achada, Achadia, Achadiarra, Achadikoa, Achaga, Achagoitia, Achabeitia35 , Achandia, Achaurrea, Achondo, Achotegi, Achoa 36 , Achotorena, Achozarra

Gero, <g>-ren ondotik 37 , berriz ere Acha-tik aurrera hasten da hitzak gehitzen (2. sorta), hau da, jarraitu nahi duen ordena berriari dagokion tokian, ach-guztiak amaitu arte. Horien artean, 1. sortan (hots, 11-ko adibidean) ere sartutako batzuk errepikatzen ditu: akatsa dago, beraz, ES-en. Nola ekin zaio horri AR-en? ES-en <c> ondoren gehitutako 1. sortako hitz horiek AR-en ere modu horretan agertzen dira; zuzen, editorearen irizpidearen (baina ez Aizkibelenaren) arabera, AR-en <ch>-dun hitzak <c> ondotik kokatu nahi dituztela kontuan izanik, esan dugun bezala, AR-en irakurleei bilaketak errazteko edo. Baina AR-en akatsa larriagoa da. Eskuizkributik zuzenean kopiatzen hasita, (11)-ko 1. sorta hori ES-n ageri den leku berean dago; beraz, ACHOZARRA sarreraren ondotik, ADABURUA dator ad-hasierako hitzak hasteko. Ad-hasierako hitzak sei baino ez dira (cf. 12) eta gero berriz ere hasten dira ach-hasierako sarrera-buruak (2. sorta). 2. sorta horretan ache-hitzetik amaierarakoak jasotzen dira AR-en. ( 11) adibideari begiratuta, ikus daiteke 1. sortan sartuak zituztela acho-hasierako pare bat hitz, 2. sorta honetan errepikatu dituztenak, kanpoan utziz, hala ere, ES-en 2. sortan dauden acha-hasierako hitzak. Gainera, AR-en 1. eta 2. sorta bereizten zituzten ADABURUA hitzetik ADABURUTZEA-ra bitarteko sei hitz horiek (cf. 12) berriz sartu dituzte, ad-hasierako hitzak hastean.

(12) AR: Adaburua, Adaburutsua, Adaburutu, Adaburutua, Adaburutzea Labur esanda, ES-en ach-hasierako bi sorta daude: 1. sorta (cf. 11) Achasierako sarrera-buruen ondotik dator, gero ad-hasierako hitzekin hasiz; 2. sorta, aldiz, ag-ekoen ondotik sartu dute, 2. sorta horretan 1. sortako hitz batzuk errepikaturik ageri direlarik. AR-en, ordea, 1. sorta ES-en bezala ageri da eta gero, eskuizkribuari jarraituz, ad-hizkia kopiatzen hasi dira. ES-en agen ondotik ach-hasierako sarrera gehiago daudela ikusita, ad-hitzen kopiaketa eten dute, soilik sei hitz kopiatuz (cf. 12), gero berriz ach-hasierako zerrendarekin jarraitzeko (2. sorta).

Egindako nahaste hori izan zen, segur aski, editorea <A> letraren bigarren argitalpen bat egitera bultzatu huena ( §4): horretan, errepikaturik zeuden hitzak kendu eta ES-en 2. sortan agertzen diren baina AR-enean saihestu ziren acha-hasierako hitzak gehitu dira, denak <c> letraren ondotik, jakina. Bide batez, beste desbideratze batzuk ere zuzendu dira (ABUINDULLEA ABUIN-DUTZEA-ren aurretik ezartzea, esaterako) eta gero aipatuko dugun akats berriren bat ere egin.

Laburdurak

Cuberok bere lanean esaten digun gisan, "Itztegia-ren hasierako zerrendan azaltzen den zenbait laburdura ez da hor ageri bezala azaltzen ondorengo testuan" (Cubero, s.d.: 9). Horri ekin baino lehen, aipatzekoa da AR-en hasierako laburduren zerrenda AR-ekoa dela bakarrik, hau da, ez dela ES-en kausitzerik 38 . Horrek erakusten digu editoreak ES-en azaltzen diren laburdurak bildu eta berdintzeko lana egin duela. Ikus dezagun: Hiztegi Hirukoitza aipatzeko "D.T. 39 " laburdura erabiltzen da bai AR-en bai ES-en oro har, baina bigarren horretan zenbaitetan "D" edo "Dic. Tri.". AR-erako laburdura oro berdindu da. Dena dela, editoreak ez ditu, antza, dauden laburdura guztiak laburduren zerrendan bildu (Sarasola 2002: 615). Adibide gisa, besteak beste, Etxeberri Ziburukoa dakar Sarasolak 40 . Bestelako duda bat ere agertzen du: "Bada laburdura bat bederen, LARR -esaterako "laburrena (Larr. I. XXXVII) El más corto"-Larregiri ez bide dagokiona eta inondik ere antzematen ez diodana" (2002: 615). AReko laburduren zerrendan "Lgi" da Larregirentzako laburdura eta, dudarik gabe, adibide gisa ekarritako sarreran "Larr" erabili izana editorearen hutsa da, ES-en begiratuta, sarrera horretan "Lgi." laburdura baitator, AReko "Larr" Larregiri dagokiola konfirmatuz. Beste batzuetan, berdindu gabe, AR-en Aizkibelen laburdura zuzen-zuzenean kopiatu da, editoreak berak laburduren zerrendan hautatutakoa erabili gabe. Cuberok berak dakar adibidea (s. d. 9): laburduren taulan egokitu zaion "P"-ren ordez, "plur." dator hiztegiaren mamian plurala markatzeko. Gehitu dezagun, "plur." laburdura dela ES-ek dakarrena; beraz, editoreak kopiatze hutsa egin du, bere irizpideak alde batera utziz. Inprenta hutsak ere badira: Sarasolak berak dakar askotan "CHON" agertzen dela AR-en, "CHOU" adierazi nahi izan denean, "Chourio", alegia (Sarasola 2002: 615). ES-en <u> eta <n> antzekoak baitira, editoreak gaizki bereizi ditu.

Baina badira arazo larriagoak laburdurekin. Ezaguna zaigu jada Aizkibelentzako hiztegia ez zegoela argitaratzeko moduan ( §2.2). Horren froga nabarmena da, askotan, laburdura ezartzeko espazioa utzia zuela, baina ez zuela laburdura orduan idatzi. 37 Gogoan izan berez <ch> hizkia <h>-ren ondotik doala, baina ez dago hitz barneko <h>-rik Aizkibelen grafian: horregatik agertzen dira <ch>-dun hitzak <g>-ren ondotik; <h>-ren aurreko hizkia <g> delako hurrenkera alfabetikoan. 38 Hori frogatzeko beste argudio bat: laburduren zerrendan "Humb: Humboldt" agertzen da, baina Aizkibelek "Humbold" idazten zuen beti, amaierako -t gabe (Hiztegiaz gain, adibidez, baita bere bibliografian ere. Cf. Garmendia 1994: 498). Are gehiago, hizkuntzalari alemaniarraren izena edizioan bertan aipatzen denean, jatorrizko grafia erespetatu dute eta -t gabe idatzi; beraz, bistan da zerrenda hori ez zuela Aizkibelek egin. 39 Alegia, Diccionario Trilingüe. 40 Zeinahi gisaz, Sarasolak Etxeberri Ziburukoaren sarreratzat dakarren adibide bat, berina, ez ARen ez ES-en ez zaio Etxeberriri egozten, HH-ri baizik. Hori batez ere amaiera aldera gertatzen da, <P> letra amaitu bezain laster. Gure laginean bederen, editoreak parentesi hutsak dituzten sarreretan "D.T." laburdura gehitu du sistematikoki, ES-en egon ez arren. <N> letrari dagozkion lagineko adibideetan ez du editoreak hala jokatu eta laburdurarik ez du eman, hitzok HH-n agertzen badira ere, "NEUR-GOITIA: Dioptra (sic AR-en)" kasu. Hala ere, gure lagineko (<S> letrako) hitz laburduragabe zenbait HH-n zeuden konprobatu dugu eta hala da; hartara, ematen du falta ziren laburdurok ez direla modu arbitrarioan ezarri, egiazki HH-n ageri direla, nahiz eta akatsak badauden: esate baterako, ZUHURES-BAGEA AR-ek Pouvreauri egozten dion bitartean, ES-en parentesia hutsik dago. Gisa horretan, Sarasolarekin bat gatoz, ES ediziorako prestatzean, ez editoreak ez zuzentzaileak ez zituela sarrerak jatorrizko iturrietan sistematikoki egiaztatu (2002: 617), baina HH aurrean izan zutela pentsatzekoa da. Kontrako fenomenoaren adibideak ere badaude: ES-en "Dic. tri." laburdura duen zenbait azpisarrerak AR-en ez du horrelakorik, BARBILDUA edo BALDA-k adibidez. Edo DITU aditzaren paradigmak, ES-en "G", "L" edo "V" laburdurak ditu, hots, gipuzkera, lapurtera edo bizkaiera, baina AR-en saihestu dira horrelako zehaztasunak. Berdin gertatzen da CHANJA eta CHANJATU hitzetan, "Gº" laburdura baitute ES-en, AR-en ez bezala.

Sarasolak erakutsi duenez, AR-en HH-ri egotzi zaizkion hainbat hitz ez daude bertan, eta alderantziz; AR-en marka hori ez duten hitz asko HH-koak dira (2002: 616). Guk esan dezakegun gauza bakarra, Sarasolak hori frogatzeko ekarri dituen AR-eko adibideak ES-en ere gertatzen direla da, hots, ezaugarri hori Aizkibelena berarena dela eta ez editorearena. Editoreak falta ziren laburdurak HH-n zeuden begiratu izan zuela esan badugu ere, jatorriz Larramendiren erreferentzia zutenak edo bestelako laburdura zekartenak ez zituen egiaztatu.

Horiezaz gain, argitalpenean maskulino eta femeninoari dagozkien laburdurak "h" eta "m" dira hurrenez hurren, <D> letran topatu ditugun adibideetan. <N> letrako aditz paradigman eta laburduren taulan, aldiz, "m" eta "f " darabiltza. Eskuizkribua koherentea da beti eta azken biak erabiltzen ditu. Hori horrela, editoreak gaztelaniazko izenak (hombre eta mujer) hobetsi zituen hasieran, nahiz eta gero ES-ekoak nahiago izan. Horrek pentsaraz diezaguke, espero bezala, laburduren zerrenda hiztegia amaitu zenean egin zela, jada ES-eko sistema onartu zenean, hain zuzen42 .

Badira, amaitzeko, kopiatze akatsak ere bai: NEURRI-ERA-GO sarreran "D.T." dago AR-en baina Aizkibelek ES-en "Der" idatzi du. Hala ere, hitza HH-n ageri da, beraz, baliteke editoreak hitzok HH-n zeuden edo ez begiratu izana.

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238 [20] 222 ko definizio batzuk, bertan egiazki agertzen ez direnean, editoreak kendu izana; izan ere, AR-en falta den "contrario al Javonio" ez dago Larramendirenean, (15b) adibidearen hondarrean ikus dezakegunez.

Moldaketak ere badira, gaztelaniazko testuan batez ere: alguna vs. algo; líquido vs. líquidos eta horrelako txikikeriak. <C> letrari buruzko disertazioan (Aizkibel 1883-4: 145-6) ugariak dira estilo arrazoiak direla-eta egindako horrelako moldaketak.

Sarasolak dio zaila dela jakiten hutsetatik zein egotzi behar zaion editoreari eta zein autoreari (2002: 616). ES konprobatzeko aukera izanda, zailtasun hori gainditzen erraza dela deritzogu. Sarasolak Aizkibelen akastzat dituenen artean honako sarrerak aipatzen ditu: AAITESA (D. T.), AAITESGARRIA (L.), AAITESGARRIRO (L.), AAITESTU (L.), AAITESTUA (L.), etab. Sarrera horiek ES-en ere horrela agertzen direla baieztatuta, Sarasolak aurkikuntza interesgarria dakar; izan ere, AAITESA-ren arrastorik ez omen dago HH-n, bai ordea, ADITEZGARRIA edo ADITEZGARRIRO. Horrek erakusten du Aizkibelek, hasteko, <d>-ak <a> bihurtu zituela 47 eta gainera laburdurak ezartzerako orduan ez zela zorrotzegia izan. Are gehiago, bederen HH-n jasotako hitzetatik eratorri propioak ere egin zituen.

AR-en ZUZ-LEA (IZT MS.) dator, Iztuetaren SUSMEA behar lukeena; akatsa izanik ere, hiztegian dagokion ordena albafetikoan heldu da, <Z> hizkian hain zuzen:

(16) AR: ZUZKITU-AGO, ZUZ-LEA, ZUZMURRA, ZUZPERTU.

ES-en begiratuta ordea, Zuzkituago sarreraren ondotik Zuzpertu dator: ZUZ-LEA-ren arrastorik ez dago, baina Zuzmea eta Zuzmurra ES-en <Z> hizkiaren amaieran agertzen dira, lekutik kanpo, eranskin moduan (cf. 17). Editoreak horiek bere lekuan sartu zituen, baina huts tipografiko batekin 48 . Akatsa ez da, beraz, Aizkibelena guztiz: egia da apikariak bizkarkari kopiatu zituela, baina huts tipografikoa editorearena da.

(17) 49 47 Hiztegi inprimatu batean <a> eta <d> letrak okertzea zaila da. Horrek pentsarazten digu sarrerak fitxetan eskuz kopiaturik zituela Aizkibelek eta horiek alfabetikoki antolatzean gertatu zela akatsa. Bestalde, akats horrek fitxen antolatzea eta kopiatzea, ez Aizkibelek, baizik eta idazkariak ez ote zuen egin susmoa berpiztu digu (cf. §2.5.1). 48 Huts horrek ezin zuen desbideratze iturri izan, ZUZ-LEA zein ZUZ-MEA idatzi, sarrera horri leku bera bailegokioke.

49 KMK.

AR-en badiren eta ES-en kausitzen ez diren huts tipografiko gehiago dakartzagu (cf. 18). Inprenta arazoak dira, AR-en desbideratzeak sortzen dituztelako: MEURRIA konparazione, <N> hizkian dago kokatua, NEURRA-GAIA eta NEURRI-BAGA-ANGO sarreren artean, hots, <n> hizkiaz zuzen idatzia egon izan balitz bezala.

(18) Edukiez mintzatzen bukatzeko, aipa dezagun "Euskaldunak" hitzaurrean ere halakoak badirela. ES-eko huts batzuk AR-en zuzendurik ageri diren bezala (cf. 19a), kontrako bidetik, ES-en zuzenak direnak moldaturik edo oker daude AR-en (19b).

(19) a) b)

"Prólogo"-aren informazio baliagarria

Gaztelaniazko "Prólogo"-ak (PR hemendik aurrera) argigarria den zerbait frogatzen du. Bertan, gaztelaniaz idatzita egonik ere, ohiko puntuazio aldaketak eta grafia gaurkotzeak daude. Paradoxikoa badirudi ere, gaztelaniazko zati horretan, hain zuzen ere, froga daiteke inprentako langileak ez 224 zekikeela euskaraz, edo ez zela aski alfabetatua Aizkibelen euskararen inguruko proposamenak ulertzeko. Ezjakintasun hori PR-ren plantxak inprimategian atondu zituenak edo zuzentzaileak izan zezakeen; dudarik ez da editoreak edo beste norbaitek egokitze lan sakona egin zuela eskuizkributik argitalpenerako jauzi horretan (aipatu dugun morfema banaketa, zuzenketa zenbait, etab.) eta horretarako euskararen gaineko ezagutza pizar bat behar da: horregatik, duda izpirik gabe, ez dira pertsona bera moldaketak egin dituena eta PR-ko plantxen atontzailea edo zuzentzailea. Langile honi egotziko zioten erdarazko testua inprentarako prestatzea, segur aski hizkuntza hori baino ez zuelako menperatzen edo etxeko euskara baizik ez zekielako: ezagutza gabezia horren adibideak ematera heldu gara segituan. Ikus ditzagun alde zenbait:

(20) a) ES: "se llaman en latín litterae" AR: "se llaman litterah" b) ES: AR: "AITOS, ú, ó v" (20a) adibideari so, begibistakoak dira desberdintasunak: alde batetik AR-en "en latín" hitzak falta dira eta bestetik, inprentako langileak ez zekien latinik nonbait eta, bistan dena, ez zuen "litterae" hitza ulertu, "literah" hobetsita, eskuizkribua gaizki irakurtzearen ondorioz hain segur.

Bestetik, grekerazko tipoak izan ez, eta plantxetan latinoak ezarri behar izan zituela irtenbide sinesgarria da (20b)-ri begiratuta: ES-en grekerazko 'leuna, suabea' dugu, nominatibo maskulino, femenino eta neutroko desinentziekin , AR-en aitzitik, bestelako zerbait. Maltzur jarriz gero, inprentakoaren ezjakintasunari lepora geniezaioke akatsa, ez tipo faltari. Pentsa daiteke langileak ez zuela orduan jakin karaktere grekoak zirela horiek eta ikusi zuena kopiatzen saiatu zela, interpretazio okerra eginez: desinentziak ikusi beharrean aurkaritza juntagailua ikusi zukeen (ó = 'edo'), horrelako zerbait ulertuz: "Aitos u edo v"; bestela ezin esplika liteke, <ó> eta <v>-ren arteko espazioa.

Baina gehien interesatzen zaiguna, inprentako tipografoak euskara (asko) ez zekiela frogatzea da, izan ere, akats larriak daude euskal hitzetan. Aizkibelek bustidurak adierazteko goian edo azpian marra gehitzeko aholkatzen du (1883: "Prólogo" VII), eta adibideak eman: oña, ol , ua, t ~ipia edo a serre hobesten ditu, oina, ollua, ttipia eta asserre hitzen kaltetan. AR-en aldiz, olua eta aserre ditugu -diakritikorik gabe-grafia gaurkotuaren adibide eta otlua ordea, ollua-ren lekuan, grafia zaharraren erakusgarri, hitzok ongi ulertzen ez zituela bistara ekarriz, akatsok AR-en adibideak eta oro har azalpena ongi uler dadin oztopatzen baitute. Bestelako irakurketa okerrak ere badaude: hitza ulertu ez izanaren frogatzat aipkamena dago ES-eko aiphamenaren ordez, edo ai ∫amena, ese luzearekin, Aizkibelek f arrunt bat idatzi zuen lekuan. Argudio horiek guztiak Villasanteren hitzen aurka doaz: Garatek dio (1962: 88), Villasanteren hitzak errepikatuz, Gregorio Arruek zuzendu zituela inprenta probak, baina hori horrela bada, erakutsi ditugun hutsek apaizaren axolagabekeria edo zorroztasun eza baino ez dute bermatzen.

Akademiak emandako xehetasunak eta kronologia honetan koadernoen edukiei buruz ditugun datuak bat datoz koaderno bakoitzari buruz atera ditugun kalkuluekin (cf. 21).

HIZTEGIAREN ALEEN ARTEKO ALDEAK

Gaur egun Aizkibilen hiztegiaren ale mordo bat gordetzen da liburutegi publiko zein pribatuetan, argitaratu zenean izan zuen arrakastaren erakusgarri. Horri esker, ale zenbait ikusteko aukera izan dugu, horien artean aldea badela agerian geratuz. Desberdintasun horien zergatia argitzeko asmotan, 48 ale aztertu ditugu, horietan sistematikoki hainbat elementu erkatuta 55 . Ikusi horiek I Eranskinean.

Ale horietako bakoitzean elementu batzuk aztertu ditugu. Lehenik eta behin, esan dezagun ale guztiek tipografia desberdina dutela <A> letrako izenburutxoetan eta gainerako letretan (cf. 23). Ezezagun zaigun arrazoiren batek aldaketa hori egitera behartu zuen editorea.

(23)

<A> letraren eta gainontzeko letren izenburutxoen tipografia desberdina da

Gainontzean, alerik ale desberdintasunak daude. Batzuk liburuki batean enkoadernatuak dauden bitartean, beste batzuk bitan ditugu. Argitalpen horien estalki batzuk jatorrizkoak dira eta besteak arras desberdinak; jatorrizkoen artean, estalkia berde, urdin edo gorria izan daiteke eta filigranak urre kolorekoak, beltz zein grisak, edo biak batera.

(24)

Estalkia, azal txikia eta azala.

AIZKIBELEN EUZKERATIK ERDERARA BIURTZEKO ITZTEGIA: ESKUIZKRIBUTIK...

[25]

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238 227 55 Zinez mila esker liburutegietako liburuzainei emandako laguntzagatik eta bereziki Donostiako Udal Liburutegiko Arantza Albisturri. Eskerrak, halaber, Bilboko Astarloa eta Boulandier liburudendetako arduradunei, nire aurrekontua liburua erosteko adinakoa ez zela jakin arren, aleak begiratzen eta oharrak hartzen nahi beste denbora egoten utzi zidatelako.

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238 [26] 228 Hiztegiek azal txikia dute. Bertan hiztegiaren izenburua eta edizio zenbakia aipatzen dira (lehen edo bigarrena, hain zuzen). Azal txikian agertzen den autorearen izena, ale batzuetan gaztelaniaren grafian (Aizquibel) eta beste batzuetan euskal grafian (Aizkibel) dago idatzia.

Azalak, bestalde, hiru motatakoak aurkitu ditugu:

(25)

Azal motak: lehenari A deituko diogu, bigarrenari B eta hirugarrenari C.

A azalak ez du datarik eta egilearen izena erdal grafian du; B eta C azalek euskal grafian dute egilearen izena, baina lehenak 1884-ko data du eta C-k 1883-koa, "segunda edición" aipamenarekin.

Horretaz gain, hiztegiaren aurretik datozen testuak ("Euskaldunak" hitzaurrea, Lópezen eskaintza Gipuzkoari, kromoa, kromoaren deskribapena, "Prólogo"-a eta laburduren zerrenda) ez dira beti ordena berean ageri. Gainera, "Euskaldunak" hitzaurrearen eta eskaintzaren izenburuek bi tipografia mota izan ditzakete (cf. 26) eta "Prólogo"-aren barnean datorren "Razones para el cambio de ortografía en la lengua bascongada" izenburua eta testua bereizten dituen filetea gorria edo beltza izan daiteke. Eskuizkribuan desbideratzea dago, <g> < d> baino lehenago ageri baita, hurrenkera alfabetikoa hautsiz.

Argitalpen batzuetan hutsa zuzendua dagoen bitartean, beste batzuetan ez.

Aipatu berrogeita zortzi aleen arteko alde horiek guztiak II Eranskineko taulan jaso ditugu. Lehenik aleari egokitu diogun laburdura dator, ondoren estalkiaren kolorea eta liburuki kopurua. Behin hiztegia zabalduta, azal txikiak dakarren edizio zenbakia (1. edo 2.) eta egilearen izena euskal grafian (EU) edo gaztelaniazkoan (GA) datorren ezarri dugu. Aurkitu ditugun hiru azal motetatik zein datorren (A, B edo C) ezarri dugu gero, horri jarraiki edizio zenbakia eta data ezarriz, azalak informazio hori ematen duen kasuetan. Alderdi tipografikoan sartuta, Gipuzkoari egindako eskaintzaren eta "Euskaldunak" hitzaurrearen izenburuek guk "Barrokoa" (Bar) deitu dugun grafia (26a-koa) dakarten edo ez (Ezbar) ezarri dugu eta ortografia ataleko filetea gorriz (G) edo beltzez (B) tintaturik dagoen zehaztu dugu ondoren. Azkenik, ABIURKIDA-ABIURKIGILLEA sarreren desbideratzea zuzendurik dagoenetz erantsi dugu.

Atera ditzagun ondorioak. Ikusten denez, liburuki kopuruak ez du zerikusirik edizioen auzian, SS2 eta Mitx3 aleak erkatuz, esate baterako, berehala ikusten baitugu, gainontzeko ezaugarriak berdinak izan arren, batek liburuki bat duela eta besteak bi. Gure laginaren, hots, 48 aleen %68'75, halere, liburuki bakar batean dago enkoadernaturik. Bai liburuki bakar batean bai bitan enkoadernatutako aleetan lehen edo bigarren edizioari egindako erreferentziak aurkitzen ditugu azal txikian, beraz, ez du horrek edizioarekin zerikusirik.

Azalaren koloreak ez digu, aldi berean, bi argitaraldi bereizten lagunduko, Mitx1 eta Etx aleak berdinak baitira guztiz, horretan izan ezik. Laginaren %45'83-k jatorrizkoa ez beste estalki bat du eta jatorrizkoa dutenen artean, antzeko maiztasuna dute estalki urdin, gorri zein berdeek eta denek dituzte liburuki bakar batean edo bitan enkoadernatutako adibideak. Horri buruz Mitx3, NLO1 eta NLO2 aleek informazio garrantzitsua ematen digute: lehenak "Imprenta y Encuadernación Pío Garmendia. Irún" ex-librisa du eta beste biek Iruñeko Santiago Alonso liburudendaren zigilua. Badakigu Garmendia eta Alonsoren dendak hiztegiaren harpidetza egiteko lekuak izan zirela; BDL3 eta Bou2 aleak harpidedunei banatu zitzaien prospektuarekin enkoadernatu ziren eta bertan ikusi dugu datu hori. Enkoadernazioaren guarda alerik ale aldatzen dela ere kontuan hartuta, kasu batzuetan bederen, aleen en- 230 koadernazioa harpidetza-lekuetan egin zela pentsa daiteke 57 . Hori bai, Alonsok enkoadernatutako ale baten estalkia gorria den bitartean, bestearena berdea da. Ez dugu jakiterik izan zergatik agertzen diren kolore desberdinetan. Hemendik aurrera estalkiaren eta liburuki kopuruaren datuak alde batera utziko ditugu, joera garbirik agertzen ez digutelako.

Bigarren liburukiei erreparatuko diegu orain. Koherenteak dira euren artean, denek baitaramate lehen edizioaren marka eta egilearen izena euskaraz azal txikian, baita B tipografiako azala ere; 1884ko dataduna eta ediziorik aipatzen ez duena 58 .

Nahas-mahasa eta desberdintasunak lehen liburukietan ditugu, eta liburuki bakarreko edizioetan, jakina, baina badira joera koherenteak kaos horren erdian. Bi multzo nabarmen daude:

(28) A) Azal txikian 1.GA, Gipuzkoari eskaintza eta "Euskaldunak" hitzaurrearen tipografia barrokoa, A erako azala eta filete gorria duten aleak. B) Azal txikian 2.EU, Gipuzkoari eskaintza eta "Euskaldunak" hitzaurrearen tipografia ez barrokoa, C erako azala eta filete beltza dutenak.

Bi banaketa horietako bat estuki jarraitzen duten aleek laginaren %93'75 hartzen dute, gehiengo zabala, beraz. Ehuneko altu horretatik %71'1 lehen multzoari dagozkio eta gainontzekoak bigarrenari. Ehuneko horietatik kanpo geratzen diren ale bereziak hiru dira: Azk2-k A banaketari darraio baina 1.EU azal txikia du, bigarren liburukietan baino ageri ez dena. BUL2 ale bitxia da, A multzoari dagokion A azala eta filete gorria dituen bitartean, tipografia ez barrokoa eta 2.EU azal txikia baitu. Baina are bitxiagoa da Bou2: bi liburukitan enkoadernatuta, "Euskaldunak" eta Gipuzkoari eskainza bi liburukietan dator, batean grafia barrokoan eta bestean ez. Gainera, 1.GA azal txikia du bigarren liburukiak, baina C tankerako azala.

Nabarmena da, hortaz, (28)-ri erreparatuta, hiztegiak bi argitalpen izan zituela. Lehenengoan tipografia barrokoa, 1.GA azal txikia eta A azala erabili bazuten, bigarrenean hori aldatu egin zen. Baina auzia ez da horren erraza.

Lehenik eta behin, garaiko kazetetan ez dugu bigarren argitalpen horren erreferentzia bakar bat ere aurkitu. BDL3 eta Bou2 aleak harpidedunei banatu zitzaien prospektuarekin enkoadernatu zituztela esan dugu eta prospektu hori irakurrita, dakigun gauza bakarra da, hiztegia faszikuluka erosi beharrean amaieran osorik erostea prezio bikoitzean zela, baina ez dugu amaieran erosi zuten horiek bigarren edizioa eskuratu zutela pentsatzeko arrazoirik. Are gehiago, bigarren argitalpentzat jo beharko genituzkeen (28B) saileko aleen azalak 1883ko data du eta bigarren argitalpena egiteko goiztxo dela uste dugu, orduan oraindik koadernoak banatzen ari baitziren (cf. 22). 57 Are gehiago, azala, azal txikia, kromoa, kromoaren deskribapena, "Prólogo", "Euskaldunak" hitzaurrea, Gipuzkoari eskaintza, Akademiaren oniritzia eta laburduren zerrenda ez dira ale guztietan ordena berberean agertzen. Azken biak, gainera, ale batzuetan falta dira, edo amaieran daude enkoadernaturik: ez ziren gainontzekoekin batera egin eta banatu, beranduago baizik.

58 Salbuespena Bou2 da, baina ale hori liburu saltzaileak berak enkoadernatu zuela aitortu zigun. Ohartu gabe edo, lehen liburukiari zegozkion azala eta azal txikia bigarren liburukiarekin enkoadernatu zituen eta alderantziz. Hori zuzenduta, ale arrunta da.

231

[29] B multzoko, hau da, ustezko bigarren argitalpeneko zazpi alek, gainera, <A> letran akats nabarmenak dituzte (cf. 29). Horren erakusgarri gisa hautatu ditugun ABIURKIGILLEA-ABIURKIDA sarreren desbideratzea ageri dute, AINA dakarte ADINA-ren ordez, ABRUSKA sarreran "bocaa-bajo" dator eta sarrera multzo zenbait desbideratuta ageri dira. A taldeko aleetan eta Bko gehienetan akatsok zuzendurik daude, ordea. Nabari da, dena den, huts horiek zuzentzeko inprimategiko plantxak berriz atondu behar izan zituztela, jatorrian ez zeuden akats berriak ere egin baitzituzten, esaterako, ABOST ezarri ABOTS sarrera-buruaren ordez, edo "ABRIKOTZEA: Albericoqu ero" hutsuneduna, lehendik zegoen "Albericoquero" sarreraren ordainetan.

(29) Bistakoa den gauza bakarra da, hori horrela, <A> letrak edo, horrek baino gehiago, segur aski lehen koadernoak (A>AINGURAK-GORATU sarrerak dituena), B multzoko aleen artean bederen bi argitalpen izan zituela, inprimatzen hasita akats mordoa zituela oharturik, zuzentzeari ekin baitzioten. Gure ustez berezia dena, <A> letrako aipatu akatsak bigarren argitalpentzat jotzen den horretan gertatu izana da eta ez lehenean, espero bezala.

Labur esanda, ez dakigu zergatik dioten azal txiki zenbaitek eta C erako azalek 2. argitalpenari dagozkiola, hala bada, lehen argitalpena amaitu zenetik oso denbora gutxian egin behar izan zuten-eta. Arakatu ditugun 48 aleetatik sei, ia ziur gaude jabeek harpidetza bidez jaso zituztela (IAL2, Deu3, SB, Kap2, DUL1 eta Kap3), izan ere, harpidedunen zerrendan ageri diren honako erreferentziak baitituzte: lehenak Gasteizko "Instituto de Segunda Enseñanaza"-ren zigilua du, bigarrenak José Letamendiren sinadura eta 1884ko data darama, SB alea Sociedad Bilbainak berak gordetzen du gaur egun, hurrengoak Kaputxinoen zigilua du eta beraien liburutegian dago, DUL1 Fermin Lasalaren ale bat da eta azkenak Lucas Garciandíaren sinadura darama, harpideduna hori ere. Bou2 aleak, gainera, harpidedunei banatu zitzaien prospektua eta bi koadernoren jatorrizko estalkiak gordetzen ditu:  taldea deituko diogu ale sorta honi.

Bestetik, ß taldean Mitx3, NLO1, NLO2 eta BDL3 aleak daude: hauek ere harpidetza bidez jaso izan zirela pentsa dezakegu, baina argudioak eta, beraz, ustea ere, ahulagoak dira. Mitx3, NLO1 eta NLO2 harpidetza lekuak izan ziren liburudenden zigilua daramate, eta BDL3-k prospektua du.

Ale horiek guztiak harpidetzaz jaso baziren, hiztegia inprimatzen hasi eta berehalakoak behar zuten izan; inondik ere ez bigarren argitalpena. Gainera, euren artean berdinak izan behar zuten. Ikus dezagun:

Hasteko, bai  bai ß taldeko ale guztiek desbideratzea eta berorrek ordezkatzen dituen gainontzeko akats zein aldaketa guztiak zuzendurik dituzte. Ale akasdunak, hartara, edo harpidetzaz jasotako horiek baino lehenagokoak dira edo bigarren argitalpenean, <A> letra berriz atondu zutenean 232 lehen edizioan baino huts gehiago egin zituzten. Gure ustez <A> letrako ale akastunak hasierako probetan egindakoak behar dute izan. Hatsarrean baztertu baziren ere, ale zuzenduak agortzean akasdunak erabili izana ezin da hipotesi gisa baztertu. Bestalde,  multzoko bost aleetatik lauk (28B) taldearekin egiten dute bat eta beste biek (28A) taldearekin. ß multzoan, ordea, bostetik bakarra sartzen da B-n. Bi multzoak batera hartuta, harpidetza bidez jaso omen ziren aleetan sei (28A) taldeari dagozkion bitartean, bostek B-ri darraiote.

Hartara, ez dugu bi argitalpen izan zirela defendatzeko argudio irmorik eta, berezia badirudi ere, ematen du bai (28A) bai (28B) multzoko aleak ia garaikideak izan zirela, edukian elkarren arteko alde handirik gabeak, B multzoko ale batzuek dituzten aipatutako desbideratze, zuzentze eta osatzeak alde batera utzita.

ONDORIOAK

Aizkibelen Diccionario Basco-Español-en argitalpena uste baino konplexuagoa izan zela erakusten saiatu gara. Alde batetik, hiztegia Aizkibelen nahiaren kontra argitaratu zen, egilearen ustetan ez baitzegoen behar bezala amaiturik.

Bestalde, eskuizkribuaren deskribapena eman dugu eta nahiz eta segur aski hiztegiaren eskuizkribu bat baino gehiago egon, Lópezek argitalpena egiteko Koldo Mitxelena Kulturuneak gordetzen duena baliatu zuela frogatu dugu. Eskuzikribuaren datatze bat proposatu dugu, bi idatzaldi bederen izan dituela kontuan izanik eta Aizkibelek baino, bere idazkariak egindako kopia izan daitekeelako zalantza piztu zaigu. Gainera, argitalpenean ageri den eranskinaren eskuizkribuaren arrastorik aurkitu ez badugu ere, hura noiz galdu zatekeen iradoki dugu.

Eskuizkribua eta argitalpena konparatuta, alde tipografiko, ortografiko eta diakritiko nabarmenak daudela adierazi ondoren, sarreren gidoi bidezko banaketa morfologikoa Aizkibelena ez, baina editorearena dela argitu dugu. Aizkibelek proposatutako ortografia berriaren aplikazioa, bai eskuizkribuan bai argitalpenean arazo iturri izan zen, López editoreak grafia berrira egokitzeko saioa egin zuela bistakoa den arren.

Eskuizkributik argitalpenerako jauzi horretan desbideratze zenbait zuzendu dira, baina badira zuzendu gabeak eta gazki zuzenduak ere, franko <Ch>-ren kokapen alfabetiko berezitik eratorriak. Akats horiek <A> letraren edo lehen koadernoaren bi argitalpen gutxienez izan zirela ikusteko bidea eman digute.

Eskuizkribuak eta argitalpenak dakartzaten iturrien laburdurek eta definizoetan egindako gehiketa zein zuzenketek Lópezek Hiztegi Hirukoitza baliatu zuela agerian utzi dute, baina zuzenketak ez ziren zorrotz eta sistematikoak izan, ez baitzituzten argitalpenerako sarrera guztiak jatorrizko iturrietan begiratu: ondorioz, akatsak daude, horietako batzuk edizioan baino aurkitzen ahal ez direnak. Beste alde batetik, "Prólogo"-tik erauzitako akatsek inprentako plantxen atontzailearen euskararekiko ezagutza falta edo zuzentzailearen arreta eskasa iradokitzen digute.

48 ale inprimatuen arteko erkaketan dagoeneko, hiztegia faszikuluka banatu zela adierazi dugu. Faszikulu bakoitzaren tamaina eta prezioa zein izan LABURPENA Aizkibelen Euzkerakik erderara biurtzeko itztegia: Eskuizkributik argitalpenera Gutxitan dugu euskalaritzan testu baten edizioa eta eskuizkribua erkatzeko aukera; Aizkibelen Diccionario Basco-Español-en kasuan ordea, hala da. Lan honetan eskuizkribu hori eta egilea hil ondoren argitaratutako bertsioa konparatu ditugu. Gordetzen den eskuizkribuari so, edizioaren iturri dela erakutsi dugu eta datatu ondoan, egiletasun zalantzak agertu ditugu. Argitalpenaren eta eskuizkribuaren arteko alderik nabarmenenak agertu ditugu, bai forman, bai edukian, eta horren balizko arrazoiak bilatu. Azkenik, edizioaren barnean alez ale ere aldeak daudela ikusita, edizio kopuruaren inguruko hausnarketa egin dugu eta desberdintasun horien arrazoiak eman, hiztegiaren inpresio eta banaketa lanen kronologia eta deskribapena eginez. Gako hitzak: Aizkibel, Diccionario Basco-Español, eskuizkribua, lexikografia.

RESUMEN

Euzkerakik erderaba biurtzeko itztegia de Aizkibel: Del manuscrito a la publicación En el mundo de la vascología, en contadas ocasiones tenemos la oportunidad de comparar la edición y el manuscrito de un texto; en el caso del Diccionario Basco-Español de Aizkibel, sin embargo, es así. En este trabajo hemos comparado ese manuscrito y la versión publicada tras la muerte del autor. En lo que al manuscrito se refiere, hemos mostrado que se trata de la fuente de la edición y, tras datarlo, hemos expresado nuestras dudas en torno a la autoría. Hemos extraído las diferencias más reseñables entre la publicación y el manuscrito, sean formales o de contenido, y les hemos buscado una posible justificación. Por último, tras observar que incluso en la propia edición hay diferencias entre ejemplares, hemos investigado en torno al número de ediciones y hemos tratado de explicar dichas diferencias, describiendo la cronología de las labores de impresión y distribución del diccionario. 

( 4 )

 4 ES: a) Sortá. ( ) Haz, Manojo de trigo, de esparragos, de leña etc. || Lora sortá. Ramillete. b) Suarria. (Eskul. 3) Pedernal; piedra de chispas. c) Achurkina (D. T.) Fabricante de azadas || Cavador, o jornalero que cava. d) Chalmá (D. T.) Jalma, albarda || Chalma kendu. Desenalbardar. AR: a') SORTA (D. T.) Haz, manojo de trigo, de espárragos, de leña, etc. LORA SORTA. Ramillete. b') SU-ARRIA (ESKU. L. III.) Pedernal, piedra de chispa. c') ACHURKIÑA (D. T.) Fabricante de azadas || Cavador, ó jornalero que cava. d') CHALMA (D. T.) Jalma, albarda. CHALMA KENDU. Desenalbardar.

  (7) a) ES: guizon, balaku guezurtia AR: gizon, balaku gezurtia b) ES: guizonaquin 22 AR: gizona-kin c) ES: adaussia AR: adaus ~ia

  adibide honetan hutsartea utzi zuten geroago zegokion laburdura idazteko.

  letrako desbideratze batzuk ale zenbaitetan (eta eskuizkribuan) agertzen diren bitartean, beste batzuetan zuzenduak daude. Ale inprimatu batzuek baino ez dituzten desbideratze horietarik bakarra hartu dugu denen erakusgarri; ABIURKIDA eta ABIURKIGILLEA sarrerei dagokiena, hain zuzen (cf. 27).

  

  

  AIZKIBELEN EUZKERATIK ERDERARA BIURTZEKO ITZTEGIA: ESKUIZKRIBUTIK...

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238 213

[11] 

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238

[12] 

  AIZKIBELEN EUZKERATIK ERDERARA BIURTZEKO ITZTEGIA: ESKUIZKRIBUTIK...

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238 217

[15] 

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238

[16] 

218

  AIZKIBELEN EUZKERATIK ERDERARA BIURTZEKO ITZTEGIA: ESKUIZKRIBUTIK...

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238 219

[17] 

  AIZKIBELEN EUZKERATIK ERDERARA BIURTZEKO ITZTEGIA: ESKUIZKRIBUTIK...

	56 KMK.			
	[27]	ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238 ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011), 203-238	229	[28]

  Palabras clave: Aizkibel, Diccionario Basco-Español, lexicografía, manuscrito.RÉSUMÉEuzkeratik erderara biurtzeko itztegia de Aizkibel: du manuscrit à la publication Dans le monde la bascologie, nous avons rarement la chance de comparer l'édition et le manuscrit d'un texte: toutefois, le cas se présente pour le Dictionnaire Basque-Espagnol d'Aizkibel. Dans ce travail, nous avons comparé ce manuscrit à la version publiée après la mort de l'auteur. En ce qui concerne le manuscrit, nous avons démontré qu'il s'agit de la source de l'édition et, après l'avoir daté, nous avons exprimé nos doutes quant à sa paternité littéraire. Nous avons extrait les différences les plus remarquables entre la publication et le manuscrit, que ce soit dans la forme ou le contenu, et nous leur avons cherché une justification possible. Enfin, après avoir observé qu'il y a des diffèrences entre les exemplaires au sein même de l'édition, nous avons fait des recherches sur le nombre d'éditions et avons tenté d'expliquer ces différences, en décrivant la chronologie des travaux d'impression et de distribution du dictionnaire. Mots clé: Aizkibel, Dictionnaire Basque-Espagnol, lexicographie, manuscrit.

Eta ohikoa Lópezen moldiztegiko lanetan bederen. Campionen Gramática de los cuatro dialectos literarios-ek (1884) ere badakar.

Saldutako ale kopuru ugariaren erakusgarri da, halaber, liburu zaharren azoka eta dendetan Aizkibelen hiztegiaren lehen edizioa aurkitzea ez dela sobera zaila.

Horrelakoak aski praktika ohikoak izan zen artxibozain eta liburuzainen artean, gaur egun ezinezkoak begitantzen zaizkigun arren.

Baliteke Azikibelek eskuizkribu honen aurretik beste bertsio batzuk egin izana, oso bakanak baitira aurkitzen diren ezabaketa edo zuzenketak. Edonola ere, argitalpenerako Lópezek honakoa erabili zuela frogatuko dugu aurrerago.

6 "La introduccion escrita en vascuence que dejó sin concluir el malogrado Sr. Aizquibel, ha sido terminada, á instancias de la Diputacion de Guipúzcoa, por el ilustrado bascófilo D. Manuel A. de Antía, rector de Urnieta, quien ha desempeñado su cometido con sin igual acierto" (Iturralde y Suit 1882:

348).7 Dirudienez, Aizkibelek maiz baliatzen zuen halako zigiludun papera. "Euskera" euskuizkribuan ere ageri da, baina 1848ko datarekin(Gómez 2009: 262).

"Ia" diogu, gero ( §2.5.1) erakutsiko dugunez, eskuizkribuan hutsarte batzuk baitaude, beranduago gehiketak egiteko nahita utziak.

[START_REF] Baina | oro har, ezabaketak dira ES-etik AR-era igarotzean gehien aurkitzen direnak. ES-en badiren sarrera zenbait AR-en kendu dira. AR-en ez daude[END_REF] 

KMK. 16 Hiztegia deskribatzeko Martínez de Sousa (2003) lanaren terminologia

baliatu dugu. 17 Bi liburukitan enkoadernatutako aleek liburuki bakoitzean daramatzate kortesiazko orriak, azal txikia eta azala.

Kontrakoaren adibideak ere badira: ADIGARRIA sarreran esaterako, Significación eta prospecto hitzen arteko plekak ez daude ES-en; bai aldiz, Inteligible-ren aurretikoak.

Aizkibelek berak ES-en Franzian idazten du pixka bat gorago.

Egia da Aizkibelek berak ES-en asco ere idazten duela lerro batzuk beherago.

Hemengo asko Larramendiren Diccionario Trilingüe edo Hiztegi Hirukoitzetik -hemendik aurrera HH-(1745) hartuak dira eta bertan azentu grafikorik gabe azaltzen dira.

 22 Eredu gisa AS-en gizon hitza erabili bada ere, deklinabide paradigma hau <A> letraren barnean dator; izan ere, lehendabiziko sarrera GIZON-A da.

HH-n aboztukia, apikariarekin. 

[13]25 Salbuespen bakarren batean izan ezik.26 Sorta-kija eta Sortatu hitzen artean ere bigarren idatzaldi hori ageri da. <S> letran eta ingurukoetan hutsune handiak daude eskuizkribuan, Aizkibelek sarrera horiek osatzeko asmoa zuela azalean utziz.27 KMK.28 Testu berean, apur bat gorago, 1831. urtetik aurrerako garaiari buruz mintzo da eta eta horri dagokio oraingo honetan ere.29 ES-en entrerenglones.

Bakanak dira <c> ondokoak, salbuespen edo akatsak batik-bat. Kontuan har Aizkibelek, bere arau ortografikoei jarraiki, ez duela <c> letra kontuan hartzen.

Oso zaila da azaltzen eta komeni da AR bederen aurrean izatea azalpenak behar bezala ulertzeko.

 35 Ohar bedi irakurlea hitz honen desbideratzeaz. AR-ere ere hala dago, segur aski aurreko sarrerarekiko (ACHAGOITIA) antonimotasuna agertzeko.

KMK. 

Aurrerago ikusiko dugunez (cf. 57. oin-oharra), laburduren zerrendaren kokalekuak edo horren faltak hainbat aletan, horren alde egiten du.

Hemen, dudarik gabe, ES-ko <ek> bilkura gaizki irakurri dute, eskuz antzekoa den <ch>-rekin nahasiz.

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 113 (2011)