Euskal literaturaren irakaskuntzaz hurbiltze kritikoa

(Critical approximation to the teaching of literature) Urkizu, Patri UNED. Dpto. Filologia Clásica. Senda del Rey, s/n. 28040 Madrid BIBLID [1137BIBLID [ -4454 (2002), 19, 49-58] ), 19, 49-58] Euskal ereduak ikasteko sortutako lehen testutzat jo dezakegu 1761ean Agustin Kardaberazek plazaratu, Eusqueraren berri onac eta ondo escribitceco, ondo iracurteco, ta ondo itzegiteco erreglac. Halere XX. menderarte ez da euskal literatura irakatsiko taxuz. Bigarren Mundu-Gerlaren ondoren hasi arte Bordeleko unibertsitatean René Lafon eta Salamankakoan Koldo Mitxelena euskal literatura irakasten. 1980ean sortu ziren Euskal Herrian Batxiler Institutuetako lehen Euskara eta Euskal Literatura katedrak, eta ondoren munduan zehar gero eta hedadura handiagoa du euskal literaturaren irakaskintzak.

Giltza-Hitzak: Euskara. Euskal Literaturaren Historia.

Podemos considerar que Eusqueraren berri onac eta ondo escribitceco, ondo iracurteco, ta ondo itzegite- co erreglac publicado por Agustín Cardaveraz en 1761 constituye el primer texto creado para el aprendizaje de los modelos vascos. Sin embargo, hasta el siglo XX la literatura vasca no será convenientemente enseñada. Hasta que tras la Segunda Guerra Mundial, René Lafon en la universidad de Burdeos y Koldo Mitxelena en la de Salamanca no comenzaran a enseñar la literatura vasca. En 1980 se crearon las primeras cátedras de Lengua y Literatura Vasca en los Institutos de Bachiller de Euskal Herria y, a continuación, la enseñanza de la literatura vasca ha tenido una difusión creciente por el mundo.

Palabras Clave: Lengua vasca. Historia de la Literatura Vasca.

Nous pouvons considérer qu'Eusqueraren berri onac eta ondo escribitceco, ondo iracurteco, ta ondo itze- giteco erreglac publié par Agustin Cardaveraz en 1761 constitue le premier texte créé par l'apprentissage des modèles basques. Pourtant, jusqu'au XXe siècle la littérature basque ne sera pas convenablement enseignée, jusqu'à ce qu'après la Seconde Guerre Mondiale, René Lafon ne commence à enseigner la littérature basque à l'université de Bordeaux et Koldo Mitxelena à celle de Salamanque. En 1980 les premières chaires de Langue et Littérature Basque furent créées dans les Institutos de Bachiller (Instituts de Bacheliers) d'Euskal Herria et, ensuite, l'enseignement de la littérature basque a connu une diffusion croissante dans le monde.

Mots Clés: Langue basque. Histoire de la Littérature Basque.

Oihenart. [START_REF] Altzibar | Bizkaierazko idazle klasikoak. Mogeldarrak, astarloatarrak, Fray Bartolome[END_REF]2002,[49][50][51][52][53][54][55][56][57][58] Euskal literatura idatziaren historia aski laburra bada, guk nahiko genukeen baino laburragoa eta ikasle zenbaitek gogo luketena baino zabalagoa, bere irakaskuntza oraindik murritzagoa da, eta halere argiz baino itzalez beteago, hots, egutera gutxi eta ospel anitzeko eremua dela esango nuke. Dena den, bere laburtasuna hala nola bere txokoetako itzalak eta argiak irizpide zuzen eta zorrotzez ezagutzekoak direla uste dugu behar bezala epaitu eta estimatu nahi badugu. XVII. mendean Donibane Lohitzunen Elisabet Frantziako erreginak, 1615. urtean hain zuzen, eraikiarazi zuen frantziskotarren komentua, bertan predikari onak sor zitezen. Hor biltzen zen konpainia eder bat, eta antza denez, idazle euskaldun franko Donibane Lohitzune-Sara eskola osatu zutenak 1 , -Materre, Etxeberri Ziburukoa, Axular, Haranburu, Argainarats, ...-, eta berehala burura datorkidan galdera hauxe da. Fraidekume eta fraide gazteei sermoigintzan ikasi, trebatu eta aritzeko eta euskaraz misioak emateko euskal testuak irakasten ote zizkieten? Eta hala gertatu bazen, zein ote zituzten eredugarri? Dudarik gabe, Biblia izanen zen irakurgairik nagusiena, hala nola, honen exegesiak. Bestalde, Vinsonek dioskunez, badakigu, sutara erlijio-gerrak zirela eta bota zuenak kontaturik, Baionako kaputxinoen komentuan bazeukatela Biblia osoa euskarara itzulirik XVII mendean.

Lapurditik barnealdera joaz, badirudi Dominique Bidegaray 2 frantziskotar baxenabartarrak eskatzen duenean XVII. mendean sos batzuk argitaratzeko prestatuak zituen Euskal Gramatika eta 500 orritik gora zeukan Hiztegi laukoitza (latina-euskera-frantsesa-gaztelania), hauen laguntzaile zitezkeela noski, literatur testu zenbait ere. Tamalez denak galduak ditugu.

Zuberoa aldean ere izan ziren predikari frantziskotar euskaldunak XVII. mendean, hala Nikolas eta Basile izeneko ozaztarrak, nola Frantzisko eta Jose Maria delakoak, mauletarrak azken biok 3 . Eta Iparraldeaz soilik ez mintzatzearren badakigu Donostian famatuak zirela euskarazko sermoiak, eta zenbait predikariren euskara ere oso goraipatu zela. Non zuten euskara ikasi eta landu sermoigile ospetsu hauek? Zein eredutan ikasi? Erantzun zuzen eta zehatza ez jakin arren, demagun hauen artean ere Biblia eta bere exegesiak zitezkeela irakurgairik nagusienak. XVIII. mende hasieran Bidegarayri gertatu gauza berdintsua gertatzen zaio ere Etxeberri Sarakoari. Beraz, tamalez, euskararen irakaskuntzarako egin la-50

Oihenart. [START_REF] Altzibar | Bizkaierazko idazle klasikoak. Mogeldarrak, astarloatarrak, Fray Bartolome[END_REF]2002,[49][50][51][52][53][54][55][56][57][58] 1. DARANATZ, J.B. ( 1935) "Le couvent de Récollets de Ciboure-Saint-Jean-de-Luz", BSSLAB.

2. DUBARAT, V. "Le Dictionnaire Basque et les Rudiments de P. Dominique Bidegaray, franciscain du couvent de Pau (1675-679)", RIEV, VIII, 6-16.

3. URKIZU, P. ( 1999) "Axularren garaiko sermoi argitaragabe bat: Erunt signa in sole, et luna, et stellis, L. 2]., goure ginco omnipotantac... Aurkezpena, oharrak eta transkripzioa", Lapurdum IV', Numéro Spécial 1. Les lettres basques au temps d'Axular (1600-1650). Actes du colloque de Bayonne (12-13 avril 1999), Baiona, 187-213. nak Urquijok argitaratu eta 1907an ez ziren plazaratu. Honek proposatzen duen eredua, ordea, argi dago, Axular baita.

Mende horretako euskal irakaskuntzaren eskasiaz ohartzeko adierazkorrak dira Larramendiren 1745eko hitzak, Nada se lee ni escribe ni se enseña a los niños en Bascuence. Bere ideiei jarraikiz, ordea, zenbait jesuita eta apaiz gizonek euskaraz idazteari heldu zioten eta Agustin Cardaberazek, adibidez, 1761ean Eusqueraren berri onac ela ondo escribitceco, ondo iracurteco, ta ondo itzegiteco erreglac plazaratu zuen, zeinek nolazpait esateko Ars predicandi vasconice modukoa egitea zuen helburu, bere beste xedetarik bat euskara kultur hizkuntza bezala aurkeztea eta eredu gisa naturaltasuna proposatzea zirelarik.

1775ean sortu zuen Peñafloridako Konteak El Real Seminario de Vergara, eta ezaguna da irakasten zituzten hizkuntzen artean, latina, frantsesa, ingelesa, italiera eta, Mintegiko erregelamenduaren IX artikuluak espresuki zioenez, las nacionales, como son el Bascuence y el castellano. Eta jakina da, neronek iragarri legez beste zenbait agiriren aurrean sumatu nuen bezala 4 , 1783an, beste ariketen eta hizkuntzetako antzerkien artean, ikasleek antzeztu zutela "un diálogo bascongado" 5 .

1773an Daguerrek sortu zuen Larresoroko seminarioa Lapurdin eta bertako irakasle izan ziren Martin Duhalde, Bernard Larregi eta Jean Robin. Hiru idazle zeinen lanetarik aurki daitezkeen Bertso zahar eta berri zenbaiten bilduma (1798) 6 liburuan.

XIX. mendean bertan ikasi zuten liburu ederren egile izan ziren hainbat apaiz eta idazlek, latinez, grekoz, frantsesez eta euskarazko konposiziotan trebatuz. Azken hauek idazteko, noski, ereduren batzuek beharko zituzten eta hauek irakatsiak izan. Hona hemen azterketa gai bat, Piarres Andiazabalek gordetzen dituen "compositions littéraires" edo azterketen nota-koadernoak arakatuz.

XIX mendeari dagokionez, Toulouseko Unibertsitatean, grekozko irakasle eta letretako Fakultatean idazkari zen Fleuri Léclusek, eta Darrigolen adiskide zenak argitaratu zuen mendeko lehenetariko euskal gramatika bat Michel Abbadiak, Antonen aitak, diruz pagatua, honako tituluarekin: Grammaire basque (Toulouse, 1826) 7 .

Iparraldeko eskola publikoetan, Pierre Hourmat 8 historialariak esaten digunez bere liburuan, honako euskarazko obrak erabiltzen zituzten frantsesez-Oihenart. 19, 2002, 49-58 51 4. URKIZU, P. (1984) Euskal Antzertia, Eusko Jaurlaritza, Donostia, 88. koez aparte: -Dotrina; -Jesu Kristoren imitazionea; -Kantikak, -Eukologia ttipia, -Liburu spiritualak; -Exercicio spiritualak, eta -Testament berriko historioa.

Jean Pierre Darrigol (1790-1829), Baionako Seminarioan buru izandakoak euskarari buruz liburu bat argitaratu zuen 1827an Dissertation critique et apologetique sur la langue basque, (Baiona, 1827). Orduan Miarritzen zelarik bere familiarekin, Michel Abbadiak liburua erosi eta idatziko dio egileari Volney sarira aurkez dadin, zeren Renouaird epaimahaiko idazkariarekin zituenez tratuak Abbadia jaunak, Tolosa utzi eta Parisen jadanik zenak, zioenez, zerbait lortzea espero zezaketen. Hala egin zuen eta Volney saria lortu zuen Analyse raisonné du système grammatical de la langue basque obrarekin.

Darrigolen asmoen artean zegoen Euskal Akademia bat sortzea, baina gazte hil zen, asmoa burutu gabe, eta bere ondoren izan zirenek seminarioko buru ez zioten jarraitu haren bideari, eta Anton Abbadiak bere poltsikotik euskal katedra bat sortu nahi izan zuen arren, ez zuen lortu baimenik.

Joseph August Chaho (1811-1858) euskal lehen kazetaren sortzailea, honako gauzak esaten eta idazten zituen, euskararen eta euskal literaturaren irakaskuntzaz, Le basque de Sare, de Saint-Jean-de-Luz et de la côte, voilà le dialecte qu'il faut étudier de préferance, qu´on doit être jaloux de conserver et de reproduire sans cesse 9 . Alegia, Sara, Donibane Lohitzune eta kostako euskara, horixe zela batez ere ikasi behar zena, kontserbatzeaz eta erabiltzeaz harro sentitu. Eta halaberetsu:

Il faudrait aux Basques un Institut national, une Académie par sections de tous les arts et de toutes les sciences, c'est-à-dire une civilisation indépendante, un ministère de I'Instruction publique que nous n'aurons peut-être jamais, l´emploi exclusif de la langue euskarienne dans les écoles, à côté de cela, les bibliothèques, la littérature, les livres qui nous manquent; il nous faudrait en un mot tout ce que nous n´avons pas, et ce que les grands nations n'ont acquis elles-mêmes qu´à l´aide des siècles 10 .

Euskaldunek Institutu Nazional bat beharko luketela, Akademia bat arte eta zientzia guztietako sailez osatua, erran nahi baita, zibilizazio independiente bat, Irakaskuntza Publikoaren Ministerioa, agian sekulan izanen ez duguna, euskara bakarrik erabiltzea eskoletan, eta honen aldamenean, liburutegiak, literatura eta behar ditugun liburuak, hau da, hitz batez, ez dugun guztia, eta nazio handiek mendez mende lortu dutena. [...] izan zen Lagundian lehenbiziko aldiz, guk dakigula, euskara ikasteko eskolak, Akademiak sustatu zituena (1866an), astean behin -ostegunetan komunzki-biltzen zirelarik zortzi edo hamar lagun Aranaren gidaritzapean. Eta hori Poyannen, desterruan.... Eta hori Orixek Oñan 1920an egin zuen baino berrogeita hamar urte lehenago, goiti-beheiti, beste inongo fraide etxetan egiten ez zen garaian, dakigula 11 .

Anai Abaitua bizkaitarra, Anai Alberdi arrasatearra, eta Juan Jose Urraburu zeanuritarra horko kide izan ziren eta zenbait poematxo ere idatzi zituzten, Aranaren zuzendaritzapean, Altunak bere artikulu horretan ematen dizkigunak 1888an Bizkaiko Diputazioak deiturik Euskal Katedra baterako lehen oposizioak izan ziren eta bertara Miguel de Unamuno, Sabino Arana eta Resurrección María de Azkue aurkeztu ziren. Bozketetan Unamunok, Letretan doktore zenak 3 eta Azkue batxilerrak 11. Honen irakaskuntzak (1888)(1889)(1890)(1891)(1892)(1893)(1894)(1895)(1896)(1897)(1898)(1899)(1900)(1901)(1902)(1903)(1904) epean iraun zuen, bertan euskal gramatika ez ezik berak idatzitako antzerkitxoak ere antzeztarazten zien ikasleei. 1904tik aurrera zenbait urtez, Kirikiño izan zuten irakasle... 1897an Iruñean izan zen beste oposaketa bat euskal katedra baterako, baina tamalez ez baitzuten irakasle egokirik aurkitu, Kanpion, Azkue eta Legazek hutsik utzi zuten.

1914an Donostian Cátedra de Declamación Vasca delako bat sortu zuen Udaletxeak, zeinen egitekoetarik zen euskara ikasteaz gain ...instruir a los alumnos en aquellos conocimientos relacionados con el Teatro en su aspecto general, haciendo al propio tiempo las oportunas aplicaciones al especial caracter a que se contrae esta clase: enseñara a leer y declamar en euskera con la Posible perfección... Noski, ezaguna den bezala, Toribio Altzaga antzerkigilea izan zen katedraren irabazle eta gerra hasi arte eten gabe ibili zen euskara eta antzertia irakasten eta antzez emanaldiak Euskal Herrian zehar hedatzen. Shakespeare, Molière, Loti, eta batez ere hau bere Ramuntxo obrarekin izan ziren besteen artean, autore antzeztuak.

Urte horretan (1914) Muñoa jaunak sortu zuen Donostian Koruko Andre Mariaren Ikastetxea, eta honen ereduari jarraiki zioten Lekarozen (1919), Tolosan (1922), Errenterian (1928), Iruñean eta Lizarran (1932)... Liburuetan ezagunenetakoa Ixaka Lopez Mendizabalek bildutako testuekin eta Txikiren irudiekin borobildutako XABIERTXO. Eusko Ikaskuntzak 1923an antolatu saria irabazi zuena, eta ONUk haurrentzat euskaraz ofizialki onartutako lehen liburua. Hor irakurri eta hortik ikasi genituen gaztetxo ginelarik buruz euskal zenbait poema.

Oihenart. 19, 2002, 49-58 53 11. ALTUNA, P. (1998) "Joan zen mendeko Jesuita gazteen euskal olerkiak", Studia Philologica in Honorem Alfontso Irigoien. Deustuko Unibertsitatea, 255-263. 1922an Eusko Ikaskuntzak eratu zuen bere III Kongresua Irakaskuntzaz Gernikan, eta Unibertsitatekoaz arduratu zirenak, Aranzadi, Zaragueta, Eguren eta Apraiz jaunak izan ziren. Bertan kanpoko unibertsitateetako irakasle askok parte hartu zuen, eta haien artean, Albert Léonek, zein aditz trinkoaz mintzatu zen. Beraz, besteen lanek bezalaxe, euskara zuten ikergai, baina ez euskal literatura, adibidez W. Meyer-Lübkeren hitzaldiak 13 honako titulua zuen: "La organización de los estudios lingüísticos en la Universidad Vasca".

Bordeleko Unibertsitatean Bigarren Mundu Gerla bukatutakoan, euskal katedra René Lafon irakasleak hartu zuen eta ikerketa anitz egin zuen euskara eta hizkuntza kaukasiarren harremanak aztertzen, eta 1944an argitaratu tesia 14 burutzeko XVI. mendeko autoreak azter tu zituen. Hala ere, ez zuen ahantzi besteak beste, Etxepare eta Oihenarten bertsoak frantsesera itzultzea, eta ohar interesgarriz hornitzea.

Salamancako Unibertsitateak Cátedra Larramendi delako bat ireki zuen 50. hamarkadan Antonio Tovarren zuzendaritzapean eta bertan izan zen irakasle zenbait urtez Koldo Mitxelena, ni bere ikasle izan nintzelarik. Batez ere, Erdi Aroko kanten azterketa filologikoak egiten zituen. 1968an hasi zen Urkixo mintegia, Mitxelena eta Agud buru zituelarik, ASJUn bere lanak euskal hizkuntzaz eta literaturaz argitaratzen.

Dena den, Jean Haritschelhar 15 izan zen lehena Albert Léonenaren ondoren (1909), ez banabil oker, II Mundu Gerraren ondotik literatur tesi bat argitaratzen euskal literaturaz, gaitzat Pierre Topet-Etchaun (1786-1862) eta XIX. mendeko euskal herri poesia hartu zituelarik, 1969an, hain zuzen.

54

Oihenart. [START_REF] Altzibar | Bizkaierazko idazle klasikoak. Mogeldarrak, astarloatarrak, Fray Bartolome[END_REF]2002,[49][50][51][52][53][54][55][56][57][58] 12. URKIZU, P. (1999) Pierre Lhande (1877-1957), Bidegileak, Eusko Jaurlaritza, Gasteiz.

13. Eusko Ikaskuntza-Sociedad de Estudios Vascos, III Congreso de Estudios Vascos. Gernika 1922. Donostia, 1923, 149-154. 14. LAFON, R. (1944) Le système du verbe basque au XVI siècle, Delmas, Bordeaux. 15. HARITSCHELHAR, J. (1969) Le poète souletin Pierre Topet-Etchahun (1786-1862), Contribution à l´étude de la poésie populaire basque du XIXe siècle, Société des Amis du Musée Basque, Bayonne.

  5.ALTZIBAR, X. (1985) "Euskara Adiskideen batzarrean", Symbolae Ludovico Mitxelena.... Vitoria-Gasteiz, 1.121.6. URKIZU, P. (1987) Bertso zahar eta berri zenbaiten bilduma (1798), Durangoko Udala. 7. LAKARRA, J. A. (1987) "Lécluse-ren euskal gramatika, (Euskalaritzaren historiarako lanabesak)", ASJU.8. HOURMAT, P. (1973) L'enseignement primaire dans les Basses-Pyrénées en temps de la monarchie constitutionelle (1815-1848), Anglet.

  Introduction philologique, gramrnaticale et littéraire", Dictionnaire basque, français, espagnole et latin, d´après les meilleurs auteurs classiques, et les Dictionnaires des Académies française et espagnole, Bayonne, 1855-1857, 30.

	Patxi Altuna, "Aita Jose Inazio Arana (1838-1896)" jesuitaz mintzo delarik
	beste honakoa dio,	
	9. Le Messager de Bayonne, 1854, nº 386, 2, ik. URKIZU, P. ( 1991) "Agosti Chahoren hiz-
	tegia", ASJU, 349-361.	
	10. CHAHO, J. A. "	
	52	Oihenart. 19, 2002, 49-58

  Baina jo dezagun atzera. 1921ean Toulousen Pierre Lhandek 12 zeukan Letretako Fakultatean euskal literaturaren ardura. Bera zegoen ikastaroak emateko karguan, eta arrakasta handiz udan amaieran sei hitzaldiok eman zituen Select-Cinema, Salle Jeanne d´Arc izeneko aretoan:

	1. Préliminaires.	I. Le Décor.
	II. Le cadre historique.
	2. La littérature basque à vol d'oiseau.
	3. Le Villon Basque: Etxahoun (1786-1862), (Avec audition de chants to-
	talement inédits).	
	4. La Poésie Légendaire.
	5. La Renaissance Contemporaine.