Jean-Baptiste Coyos 
email: jean-baptiste.coyos@orange.fr
  
Xahoren Agosti 
  
Agosti Proposamenak 
  
Xahori 
  
Coyos E Txebarne, Battittu 
  
Agosti Xahok Euskararen Ortografi Az 
  
Gil Tza 
  
  
  
  
Agosti Xahoren proposamenak euskararen ortografiaz

à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d'enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés.

SARRERA

Ikergaian sartu baino lehen ohar orokor ba tzuk eginen ditut, Xahoz alde batetik eta ortografi az bestetik 2 .

Agosti Xahoz

Agosti Xaho, ezaguna den bezala, bide-urra tzaile garran tzi tsua izan zen XIX. mendearen Euskal Herrian. Gu euskal letretan eta euskalgin tzan ekarri zionari interesatuko ga tzaizkio, eta alor zabal hortan, hain zuzen, onartu behar zen euskararen ortografi ari ekarri zuenari.

Ortografi a bakar baten beharraz gain, euskal akademia baten beharra azpimarra tzen zuen Xahok. Ariel astekariaren 20. zenbakian, 1845eko o tsailaren 16koan hau da frantsesez ida tzi zuena: Faute d'Académie régulatrice, nos hommes instrui ts et le haut clergé, s'ils avaient un peu de patriotisme, devraient bien se concerter pour mettre un terme à l'anarchie qui règne dans une partie de notre littérature nationale 3 .

Hemen Agosti Xaho eziz eta esoterista edo aztia gisa, profeta gisa ager tzen zaigu. Bere nahierak gauzatuko baitira, alde batetik 70 urte berantago, 1919an, Euskal tzaindiaren sorkun tzarekin, bestetik ortografi a batuarekin hamarkada ba tzuk oraino berantago. Alfabetoaz, 1979ko Euskera 24-2ren «Euskal alfabetoaren letren izenak» ebazpena zehaztuz eta aldatuz (703-704. or.), Euskal tzaindiak 1994ean izenburu berdinarekiko «Euskal alfabetoaren letren izenak» ebazpenean euskal alfabetoa fi nkatu zuen (Euskera,40,1,326. or.). Lan honetan alfabeto bateratu hori baliatuko dugu Xahoren proposamenei konpara tzeko (ikus 5. lerroaldea).

Ortografi a zer da? Ortografi az eta ahoska tzeaz ohar ba tzuk

Erran dezagun ortografi a onartu diren hizkun tza baten idazteko arauak dela. Garai hartan, orai ez bezala, euskarak ez zuen ortografi arik, denek onar tzen zuten bat bederen. Idazle bakoi tzak berea zuen, arau emankomun ba tzuk izanik ere. Iparraldekoena fran tsesaren ortografi ari loturik zi tzaion, hegoaldekoena gaztelaniaren ortografi ari.

Hizkun tzen ortografi a osoki fonetikoa edo fonologikoa ez dela ezaguna da. Bainan ortografi a bakoi tza hizkun tzaren fonetikari hurbil tzen da edo urrun tzen zaio. Dakigun bezala fran tsesaren ortografi a bere fonetikatik hurrun da eta zinez konplikatua 4 . Euskararena aldiz aski fonetikoa da, fonetikoagoa bederen eta sinplea. Letra batek gu txi gorabehera 2. Aipatuko ditudan testuak fran tsesez ida tziak ziren. Ez ditut beti euskarara i tzuliko.

3. «Akademia arauemailerik ez baitugu, jaun ikasiek eta goiko elizjendeak, herriaren aldeko maitasun gutienik balute, elkar on tsa adostu beharko lukete gure nazio literaturaren partean indarrean den anarkia geldi tzeko».

4. Fran tsesaren adibide bat har dezagun. Fran tsesez, [ete] hiru soinu lotuek adiera eta ortografi a aini tz badituzte, hi tz ezberdin ba tzuk sortuz. été «uda» e, t, e idazten da, pluralean étés e, t, e, s, il était . . . soinu bat, ho ts bat baizik ez du ordezka tzen. Eta ho ts bat ordezka tzeko letra bat baizik ez da. Ahoska tzea beste zerbait da, beste eremu bat. Hiztunak nahi duten bezala ahoskatzeko libre dira eta hau da gerta tzen dena euskararen kasuan, euskalkien eta hizkeren ezberdinekin.

Beste ohar garran tzi tsua da ortografi a onar tzeko den hi tzarmena dela, ez besterik. Hi tzarmen kolektiboa. Horri buruz aharra tzea denbora gal tzea da. Fransesaren ortografi a zinez korapila tsua izanik ere, nehor ez da horren aurka joaten. Ortografi a bat hi tzarmen kolektibo bat da, idazten dutenek denek onar tzen dutena.

Ohar orokor horiek egin eta goazen berriz Xahorengana eta haren ai tzinekoenagana euskararen ortografi aren alorrean.

XAHOREN AITZINEKOAK

Xaho baino lehen, bi ai tzineko izan ziren Iparraldean XIX. mendearen hastapenean euskararen ortografi ari proposamenak egin zizkiotenak, haren ortografi a propioa uken dezan. Hegoaldean orduan gaztelaniari so egiten ebilten ziren oraino (Zuazo, 2005: 70).

Lehena Martin Duhalde apeza (1745-1804) izan zen bere 1809ko Meditazioneak gei premia tsuenen gainean liburuan. Klasikoak.armiarma.com webgunean testu osoa baduzue:

-g erabilten zuen beti, gu baztertuz [g] soinua idazteko;

-qu baztertu zuen ere k erabiliz e eta i ai tzinean, c a, o eta u ai tzinean [k] soinua idazteko;

-ç (ze hau tsia) baztertu zuen ere [s] soinua idazteko, z erabiliz a, o eta u ai tzinean eta c erabiliz e eta i ai tzinean (Zuazo, 2005: 70).

Bigarren ai tzinekoa Jean-Pierre Darrigol apeza (1790-1829) izan zen. -Vren ordez b erabilten zuen beti ; -[j] soinua idazteko y (i grekoa)-ren ordez i edo j (jota) erabilten zuen ;

-[u] soinua idazteko fran tses ou-ren ordez u erabilten zuen.

Ho ts, Darrigolek fran tsesaren ortografi aren eragina euskararen idazkeran on tsa ahul tzen zuen eta euskararena asma tzen zuen. Oraingo alfabetoa, Euskal tzaindiak erabaki duena kontuan hartuz, ohartuko da Darrigolek proposa tzen zituen berrikun tzak indarrean direla. Gehiago ere, harekin euskararen idaztea errazago bilaka tzen zen.

Baina proposamen horiek ez ziren aho batez onartuak izan. Eta eztabaidak izan ziren Le Messager de Bayonne, Journal des Basses-Pyrénées et des Landes aldizkarian, 1854ko 386, 388, 391 eta 394. zenbakietan (Zuazo, 2005: 70). Eta Xahok horietan parte hartu zuen.

XAHO ETA EUSKARAREN ORTOGRAFIA: ITURRIAK ETA EZTABAIDAK

Zoin dira erabili ditudan iturriak euskararen ortografi az Xahoren ikusmoldea uler tzeko eta azal tzeko? Ikusmoldeak pluralean erran behar nezake, aldatu baitira denboran zehar.

Ariel astekaria

Kronologikoki lehenik Ariel bere astekaria. 1845ko o tsailaren 16ko 20. zenbakia aipatu dugu jadanik. Bigarrenean, 1845ko irailaren 28koan, 52. zenbakian, bere helburua esplika tzen jarraiki tzen da. Hau zion fran tsesez:

L'orthographe des textes basques que nous insérons est critiquée un peu à la légère par ceux qui ne se rendent pas bien compte de notre but. Il s'agit d'arrêter les règles de la meilleure orthographe pour l'universalité des dialectes euskariens. Plusieurs correspondan ts nous ont expliqué leurs idées sur ce point, mais […] 5 .

Aipamen horrek erakusten du harremenetan zela, bere sistema ortografi koa eztabaidatzen zuela beste idazle eta fi lologo ba tzuekin.

Le Messager de Bayonne aldizkaria

Kronologian bigarren iturria Le Messager de Bayonne aldizkaria da. 1856ko urtarrilaren 19koan euskararen ortografi az Hiribarren apezarekin zuen ez adostasuna aipa tzen zuen: Beraz, Xahok bere hiztegia ez zuen buka tzen ahal izan. Halere ortografi a bat fi nkatu zuen lan erraldoi hori bidera tzeko eta hau da gure ikergaia 6 .

6. Julien Vinson, XIX. mendearen bukaerako eta XX. mendearen hastapeneko hizkun tzalaria, ez zen batere Xahoren hiztegiaren alde: « Chaho avait eu l'idée de faire un très grand dictionnaire en quatre langues, basque, français, espagnol, latin; il n'était pas de taille à mener à bien cette entreprise, car il ignorait la phonétique, il n'entendait rien à la linguistique et il manquait complètement deméthode, mais il avait divisé l'ouvrage en deux parties, consacrées, la première aux mo ts étrangers, la seconde . . . Daukagun hiztegi horren hastapenaren balioaren neurketa bazter u tziz, Xahoren euskararen ortografi ari interesa tzen ga tzaizkio. Eta berehala bere proposamenak aldakorrak zirela ohar tzen da. La Guerre des alphabe ts liburuxkan ondoko Dictionnaire basque, français, espagnol et latin-en baino ausartagoa ager tzen da. Beraz, gibelatu zen hiztegia idazteko orduan. Bestetik, oro har, Darrigol bere ortografi a aukeretan Xaho baino ausartagoa zela ager tzen zaigu (ikus 6. lerroaldea).

LEHEN PROPOSAMENA, GARRANTZITSUENA: ORTOGRAFIA BAKAR BAT

Baina alfabetoaren letren aukera baino, ene ustez hau da Xahoren proposamen garrantzi tsuena, euskarak ortografi a bakar bat behar zuela, euskalki ezberdin asko izanik ere. Zoin izan behar den, hizkiz hizki, bigarren mailako puntua da, ene arabera. Euskarak ortografi a bateratu bat behar zuelako aldarrikapena da, ageri da, fun tsezko iradokizuna.

Arielen 20. zenbakian, 1845ko o tsailaren 16koan, Xahok ida tzi zuen fran tsesez:

Nous essaierons de prouver que tous les livres basques imprimés jusqu'ici ont une orthographe vicieuse et barbare. Celle que nous proposons est applicable à la variété de tous les dialectes euskariens 7 .

Euskararen ezberdintasuna, euskalkien errealitatea ez zuen bazter tzen. Ezberdintasuna onar tzen zuen eta hori argia da. 1856ko La Guerre des alphabe ts…-n hau da idazten zuena 12. orrialdean:

Maintenant que le Navarro-Souletin dise zaki tzat à l'impératif, le Labourdin zazkiat, le Guipuzcoan zakizkit, le Biscayen zakidaz, etc. peu importe: la richesse et la variété des dialectes euskariens ne doit changer en rien l'unité et la régularité de l'orthographe nationale 8 .

Horiek dira ezaugarri garran tzi tsuenak Xahoren ustez: batasuna eta erregulartasuna. Hortan biziki modernoa da. Bigarren ezaugarria noski, erregulartasuna, ortografi en oinarrizko ezaugarria izan behar da, horren ikastea eta ondotik idazkera errazteko. Lehena, batasuna, beharrezkoa da irakaskun tzan, bizi publikoko idazkietan, baita ere irakurketan edo idazketan algar uler tzeko, komunikazio ida tzia sinplifi ka tzeko.

Eta hau da orain denek onartu dugula Euskal tzaindiaren ondotik, berezitasun guti ba tzuk emanez halere euskalki zonbaiten ortografi ari. Ezagunena, behar bada, ü, «u» gehi trema, da zubereraren [y] fonema idazteko.

. . . aux mo ts originaux. Il a même publié la moitié de la première partie jusqu'au mot mantelina; c'est une série de dissertations fantaisistes, d'explications bizarres, d'hypothèses aventureuses, mais ce qui est remarquable, c'est le grand nombre de mo ts qu'il a oubliés, par exemple, bake, «paix» (pacem) lakhet, «agréable». (placet), lore «fl eur» (fl orem) etc. ». « Spécimen d'un Dictionnaire raisonné » http://www. euskomedia.org/PDFAnlt/riev/13/13156157.pdf.

7. «Orain arte inprimatu diren liburu euskaldun denetako ortografi a okerra eta baldarra dela erakusten ahaleginen dugu. Guk proposa tzen dugunak euskalki denen ezberdintasunerako balio du».

8. «Nafar-zuberotarrean aginteran zaki tzat izan dadin, lapurtarrean zazkiat, gipu tzean zakizkit, bizkaitarrean zakidaz, ez da inporta: euskalkien aberastasunak eta ezberdintasunak ez du deus aldatu behar gure ortografi a nazionalaren batasunean eta erregulartasunean».

ORAIKO ALFABETOAREN LETRAK ETA HAIEN IZENAK

Xahoren beste proposamenak ikusi baino lehen zein da oraingo euskal alfabetoa? Euskal tzaindiak 1994ko azaroaren 25ean erabaki zuen eta bere 17. arauan bildu zuenaren arabera, euskal alfabetoa 27 letraz osatua da. Zerrenda 1995eko Euskera aldizkarian 40. liburukian, 1, 326. orrialdean agertu zen «Euskal alfabetoaren letren izenak» izenburuarekin.

Hizkiak horiek dira:

A, B, C, Ç, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, Ñ, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z
Euskal tzaindiak dio:

Letra hauetatik c eta honen aldaera ç (c hau tsia), q, v, w eta y, ohiko euskal hi tzak idazteko erabil tzen ez diren arren, kanpotar izenak transkriba tzeko beharrezkoak direlarik, euskal alfabetoan. (Euskera, 1995: 113 ala 326).

Hortan Xahoren ikusmoldea berdina zen. Hori da, adibidez, Dictionnaire basque, français, espagnol et latin-en lehen kapituluan x hizkiaz ida tzi zuena: « …il devient à peu près impossible d'abandonner le X. (…) parce que personne ne nous a encore trouvé le moyen d'écrire sans X en euskarien, Xacca, Xantipe, Xavier… » (4. or.).

Euskal alfabetoaren letrak eta haien letren izenak (Euskal tzaindia): Has gaitezen testu aski luze horrekin. 17 orrialde ditu 3 zutabetan ida tzia (Google books).

Letren arteko gerla baten moduan bere ikusmoldeak aurkezten ditu: « Il s'agit de rechercher les règles d'un système d'orthographe euskarienne grammaticalement irréprochable, au moyen d'une petite guerre déclarée entre plusieurs alphabe ts » erraten digu (1. or.).

Hizki bakoi tzak bere burua defendi tzen du euskararen alfabetoan egoteko edo onartu izateko. Baina Xahoren azalpenak ez dira beti argi, umorea eta errudizio fi lologikoa nahasi nahi baititu. Era batez hiztegi laueledunaz oin-oharrean emana den Vinsonen ikusmoldearekin ados niz, Xahok euskalkiak eta ahoskera ezagu tzen baldin bazituen ere. Hi tzak idazteko, horien etimologia baliatu nahi zuen Xahok. Jatorrizko hizkun tzetako ortografi a ere. Gainera, bere ortografi a justifi ka tzeko proposa tzen zuen hi tzen etimologia aski fantasia tsua. Eta azken fi nean bere hautuak konplexuak dira, korapila tsuak, eta salbuespen asko onartu behar ditu.

Adibide bat baizik, 16. orrialdean. Jende hi tza gente ida tzi nahi du, g batekin: Laburbilduz, bere ortografi a fi nkatu nahian, euskalki denen ahoskera kontuan hartu nahi luke eta azkenean salbuespenetan gal tzen da.

Badakigu Darrigolen ikusmoldeak irabazi duela. Orain benedizione badugu, z batekin, batuazko benedikapen-en ondoan, halaber komunio batuaz eta komunione Iparraldean. Ho ts z eta k-rekin hi tz denak horiek ida tz di tzakegu.

Antoine d'Abbadiek ere 1856ko mar txoaren 23ko Le Messager de Bayonne-n ida tzen zuen: « Il est certainement à regretter que M. Chaho emploie simultanément le c et le k ».

Laburbilduz erran genezake Xahoren ekarpena aski ezberdina dela euskararen ortografi aren kasuan. Alde batetik biziki on tsa azpimarratu eta defendatu du ortografi a bakar baten beharrezkotasuna. Jarrera horretan zinez gaur egungoa zen. Baina xehetasunetan sartuz, arauemaile gisa, ez zen hain emankor izan. Darrigolen ekarpena garran tzi tsuagoa izan zen, sinpleago eta argiago bai tzen, ene ustez bederen.

BIBLIOGRAFIA

CHAHO, Augustin. Ariel, Courrier des Pyrénées, Journal international, scientifi que, artistique et littéraire, 1845-02-16, 1845-09-28.

-. Le Messager de Bayonne, Journal des Basses-Pyrénées et des Landes, 1854Landes, -01-19, 1854Landes, -11-28, 1856Landes, -03-23, 1856Landes, -04-03, 1856Landes, -04-10, 1856Landes, -04-29, 1856-12--12- Ematen dugun orrialde honetan kantuaren azken bi lerroak falta dira.

  

  

  'ai rendu justice, dans votre journal, à la Grammaire de M. Archu tout en désirant que cet estimable auteur n'eut pas adopté le nouveau système d'orthographe[…] mais ce simple désir a suffi pour provoquer la susceptibilité de M. l'abbé Hiribarren qui me déclare fi èrement que si c'est comme philologue que je veux faire changer la nouvelle orthographe, je n'y réussirai pas[…]. da polemika bat bazela Hiribarrenen eta Xahoren artean. 1856ko mar txoaren 23ko Le Messager de Bayonne-n Antoine d'Abbadieren gutun bat badago Xahoren Dictionnaire basque, français, espagnol et latin-eri buruz. Proposamen ba tzuk egiten dizkio Abbadiek Xahori gutuna hi tz horiekin bukatuz: « M. Chaho est encore à temps de faire droit à quelques-unes de nos remarques, et nous espérons, dans tous les cas, qu'il les accueillera dans l'esprit de critique bienveillante qui les a dictées », Urrugne 1856 mars 19.Le Messager de Bayonne-n, 1856ko azaroaren 28koan, Googlek kopiatu duen Xahoren gutun bat argitaratua da. Hortan, A. Xahok inprimategian zen Hiztegi laueleduna eta harpidedunei igorten zien La Guerre des alphabe ts aipa tzen zituen: « Le compte-rendu de ces déba ts orthographiques serait envoyé en prime, gratis, à MM. Les Souscripteurs au Dictionnaire quadrilingue: c'est une promesse dont nous n'avons pas voulu retarder l'accomplissement (…) ».Il devait donner premièrement un dictionnaire des termes introdui ts dans le pays basque, mais qui n'appartiennent pas proprement à la langue euskarienne (nik: Vocabulaire analogique deitu zuena). Après ce premier travail devait venir une grammaire qui aurait été suivie d'un dictionnaire des termes purement basques. M. Chaho n'a eu le temps que de publier la moitié de la première partie de l'ouvrage dont il avait conçu le plan, c'est-à-dire, la moitié du dictionnaire néologique.

J5. «Argitara tzen ditugun euskal izkribuetako ortografi az oso azaleko kritikak egiten dizkigute gure helburuaz zuzen jabe tzen ez direnek. Gure helburua euskalki oroendako ortografi a egokienaren arauen erabaki tzea da. Berriemaile ba tzuek beren ikusmoldeak adierazi dizkigute horri buruz, baina […]». Argi 1856ko apirilaren 3ko, 10eko eta 29ko Le Messager de Bayonne-n La guerre des Alphabe ts horren « Séance de clôture » publikatua izan zen, adibidez. Eta La Guerre des alphabe ts-en bukaeran « Le compte-rendu de nos mémorables séances sera tiré à trois mille exemplaires (…) et envoyé en prime, gratis, à MM. Les Souscripteurs au Dictionnaire quadrilingue » idazten zuen. 3.3. La Guerre des alphabe ts eta Dictionnaire basque, français, espagnol et latin Dokumentu nagusiak beraz Googlek numerizatu eta Interneten eman dituen La Guerre des alphabe ts eta Dictionnaire basque, français, espagnol et latin-en lehen zatia dira. Horiek dira baliatu ditudanak Xahoren proposamenak ortografi az azter tzeko. Hiztegiko « Introduction philologique, grammaticale et littéraire » delakoan, lehen kapitulua « Chapitre I. Règles d'orthographe et de prononciation euskarienne » dei tzen da. Hau da hain zuzen interesa tzen zaiguna La Guerre des alphabe ts-ekin batera. Jean-Baptiste Darana tz XX. mendearen hastapeneko kalongeak Xahoz eta haren hiztegiaz idazten zuen (1909: 291):

  La Guerre des alphabe ts. Règles d'orthographe euskarienne adoptées pour la publication du dictionnaire basque, français, espagnol et latin

	6. XAHOREN BESTE PROPOSAMENAK: ZEIN HIZKI ERABILI?	
	6.1.			
	Letra	Izena	Letra	Izena
	aa	n	ene
	bb e	ñ	eñe
	c	ze* eta ç [ze hau tsia*])	oo
	dd e	pp e
	ee	q	ku*
	f	efe	r	erre
	gg e	s	ese
	h	ha txe	tt e
	ii	uu
	j	jota	v	uve*
	kk a	w	uve bikoi tza*
	l	ele	x	ixa
	m	eme	y	i grekoa*
			z	zeta

  'arrive tout naturellement au g […]. Est-il raisonnable de faire comme le critique [Antoine d'Abbadie hain zuzen], et de donner au g devant e et i, l'articulation gutturale du gamma grec ; d'écrire gizon, au lieu de guizon [gu beraz]? Darrigol était de cet avis […]. L'opinion de Darrigol et celle des Labourdins qui pensent encore comme lui, est précisément la seule qui ne puisse faire autorité […]. Que le Labourdin écrive iende, yende ; on tiendra compte de cet usage dans le classement alphabétique du Dictionnaire national [bere hiztegia] […]Hasteko fran tses, espainol eta euskal alfabetoak konpara tzen ditu. Ondotik, euskararena ematen du. Bere ustez 28 letra ditu. « L'alphabet basque est ou devrait être composé des lettres suivantes » (3. or.):Darrigol, dans sa dissertation critique et apologétique sur l'euskarien, avoue que les Basques n'ayant aucune articulation qui corresponde au V, cette lettre ne doit pas faire partie de notre alphabet. La suppression est admissible comme règle générale ; mais l'orthographe étymologique permet l'exception. (3. or.)Eta beraz salbuespen ba tzuendako v hizkia begira tzen du. Beste adibidea c hizkiaz:Darrigol dit que nous pourrions aussi supprimer le C, parce qu'il n'a aucun son qui ne puisse être représenté par le K ou le Z (zeta). Mais alors, dans plusieurs mo ts qui méritent d'être conservés, qu'ils soient ou non d'origine latine, nous ne pourrions plus écrire bendiciño, bénédiction, comuniño, communion… avec les Biscayens. Mais comment ferons-nous dans le dialecte navarrais qui dit, selon la prononciation latine, benediccione, au lieu de bendiciño? (4. or.)

	A	B	C CH D	E	F	G	H	I	J	K	L	LL M
	N	ÑOPQRST	UVX	Y	Z	
	Hona bi adibide Xahoren hauta tzeko irizpideak erakusteko:				
	mais le latin gens ayant pour radical classique genere, gignere, engendrer, enfanter, pourquoi
	le critique recommande-t-il de changer cette orthographe irréprochable et consacrée par
	l'étymologie latine? […]. Ou bien il écrirait jente, aux dépens de l'orthographe étymologique:
	triste innovation !										
	Ondorioz arau argi eta bakun bat erabili baino, g hizkiari bi soinu ematen dizkio, [g] eta
	[j].											
	Ho ts, testua interesgarria da alderdi literarioarengatik, umorearengatik, Xahoren errudi-
	zioa erakusten baitu. Baina bere balio zientifi koa ez da hain gora, eta Darrigolen propo-
	samenei konparatuz Xahorenak ez dira lehenak bezain argi eta ausartak.		
	6.2. Dictionnaire basque, français, espagnol et latin Chapitre I. Règles
	d'orthographe et de prononciation euskarienne					
	Buka tzeko so egin dezagun Xahoren hiztegian zoin ziren hautu ortografi koak. Kronolo-
	gikoki azkenak ziren. Hiztegia ez zuen burura tzen ahal izan. Halere hiztegiaren lehen
	zatia, « Introduction philologique, grammaticale et littéraire » dei tzen dena, « Chapitre
	I. Règles d'orthographe et de prononciation euskarienne » atalarekin hasten da. Bere
	ortografi a hautaketak azal tzen ditu.									

J

  06.8.1. Bortu goretan(Urkizu, Borthü goretan, 2006: 179-180 10 ) 10. Patri Urkizuren Agosti Chahoren kantutegia liburuaren eta eskuizkribuetako ber tsioak ez dira osoki berdinak.8.2. Ene izar ederra (Izar bat jelkiten da Aspaldiko denboretan)(Urkizu, Ene izar ederra, 2006: 186-186) 

	Fonetika: Soinua	Xaho	Euskal tzaindia
	[y] Fonetika: Soinua	u: min tzo nuzu, baina deüs Xaho	ü Euskal tzaindia
	[u] [y]	ou: zoure, baina zuri u: behar dut	u ü
	[εj] [u]	eï: erran neïzun, ukheïtia ou: noun	ei u
	[t h ] [aj]	th: sarthu aï: laïte	t ai
	[k h ] [εj]	kh: khantari, ukhenen eï: eïhargarri	k ei
	[g h ] [t h ]	gh: ghero, erregheren th: othe, thunba	g t
	[∫] [k h ]	ch: chori kh: ikhousi, khorpi tz	x k
	[t∫] [g h ]	tch: tchori gh: eghiteko, arghizaghi	tx g
	[Z] [∫]	g: eigerra ch: charmantak	j x
	[s] [t∫]	s: oros tch: tcherkara	z tx
	[z] [s]	s: plaseraren, baina plazerak s: esta, baina dizut	z z