Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo issn 0210-1564

Euskal Literaturaren Historiari buruzko lehen saio orokorrrak bigarren gerlatik landa ida tziak izan dira. Historialari gehienek (adb. K. Michelena, 1960, Historia de la literatura vasca) «Historia literarioa» hartu zuten eredu metodologiko tzat eta Europa guzian ordurako nagusitua zen ohizko «patroi» nazionala erakarri zuten euskal eremura.

Estrukturalisten garaian, historia literarioa gogorki kritikatua izan zen. 70-eko eta 80-eko hamarkadetan izan ziren berriztapen teorikoak eta metodologikoak (giza zien tziak, testugintza, etb.) euskal literaturari egokitu ziren (I. Sarasola, Euskal literaturaren historia, 1971; J.M. Torrealdai, Euskal idazleak gaur, 1977).

Ordutik hona, saileko ikerleek euskal literaturaren historia berritu dute kontutan hartuz azken hogeitahamar urte hauetan agertu diren obra nagusiak (B. A txaga, R. Saizarbitoria, etb.) baita ere agerian emanez euskarazko sorkun tza literario mailan obra horiek eragin duten aldaketa paragabea.

Badirudi, berrogei bat urtez garatutako eredu historiografikoak «consensus» bat sortu duela uniber tsitatean, eskolaren munduan, baita ere, oro har, gizarte mailan, nahiz zenbat idazlek eta kanpoan bizi diren ikerle ba tzuek modelo finkatu berria eztabaida tzen duten.

Hitz gakoak: euskal literatura; euskal literaturaren historia; literaturaren historiagrafia. Los primeros ensayos generales sobre la literatura vasca han sido posteriores a la segunda guerra mundial. La mayoría de los historiadores (por ejemplo K. Michelena, Historia de la literatura vasca) tomaron como modelo metodológico la «historia literaria» y atrajeron al ámbito vasco el «patrón nacional» que se había impuesto en toda Europa.

En la época de los estructuralistas la historia literaria fue criticada con dureza. Las novedades teóricas y metodológicas que tuvieron lugar en las décadas de los 70 y 80 (ciencias sociales, elaboración de textos, etc.) fueron amoldándose a la literatura vasca (I. Sarasola, Euskal literaturaren historia, 1971;J.M. Torrealdai, Euskal idazleak gaur, 1977).

Desde esta época hasta hoy en día, la historia de la literatura vasca ha sido renovada, teniendo en cuenta las obras que se han escrito los últimos treinta años (B. A txaga, R. Saizarbitoria, etc.) y como no constatando el gran cambio que han supuesto dichas obras en la creación literaria en euskera.

Podríamos decir que el modelo historiográfico desarrollado ha creado un «consensus» en el ámbito escolar, universitario y en las sociedad en general; aunque es verdad también que algunos escritores e investigadores que viven fuera de Euskal Herria ponen en tela de juicio el modelo que se acaba de imponer.

Palabras clave: literatura vasca, historia de la literatura vasca, historiografia de la literatura. Les premiers essais généraux sur la li ttérature basque ont été postérieurs à la seconde guerre mondiale. La plupart des historiens (par exemple K. Michelena, Historia de la literatura vasca) ont pris comme modèle méthodologique «l'histoire li ttéraire» et ont amené au domaine basque le «modèle national» qui s'était imposé dans toute l'Europe.

A l'époque des structuralistes l'histoire li ttéraire fut durement critiquée. Les nouveautés théoriques et méthodologiques que connurent les décennies 70 et 80 (sciences sociales, élaboration de textes, etc.) furent adaptées à la li ttérature basque (I. Sarasola, Euskal literaturaren historia, 1971;J.M. Torrealdai, Euskal idazleak gaur, 1977).

Depuis ce tte époque jusqu'à aujourd'hui, l'histoire de la li ttérature basque a été rénovée, en prenant en compte les oeuvres écrites ces trente dernières années (B. A txaga, R. Saizarbitoria, etc.) et bien entendu en observant le grand changement que ces oeuvres ont apporté dans la création li ttéraire en langue basque.

Nous pourrions dire que le modèle historiographique utilisé a créé un «consensus» dans les domaines scolaire, universitaire et dans la société en général, bien qu'il soit aussi vrai que certains écrivains et chercheurs vivant hors du Pays Basque reme ttent en question le modèle que l'on vient d'imposer.

Mots-clés: li ttérature basque, histoire de la li ttérature basque, historiographie de la littérature.

The first general essays on the History of Basque Literature were wri tten after the 2nd World War. Most historians (e.g. K. Michelena, 1960, Historia de la literatura vasca) took «Literary history» as the methodological model, and they transferred the usual national «pattern», which was predominant throughout Europe by that time, to the Basque sphere.

At the time of the structuralists, literary history was severely criticised. The new theoretical and methodological developments (social sciences, text production, etc.) in the 1970s and 1980s were adapted to Basque literature (I. Sarasola, Euskal literaturaren historia, 1971;J.M. Torrealdai, Euskal idazleak gaur, 1977).

Since then, researchers in the field have revised the history of Basque literature by taking into consideration the main works that have appeared over the last thirty years (B. A txaga, R. Saizarbitoria, etc.) and also by drawing a ttention to the tremendous change these works have brought to bear on the level of Basque literary creation.

The historiographical model developed over forty years appears to have created a «consensus» in the university, in the world of the school, and on the level of society as a whole, even though some writers and researchers living abroad challenge the new fixed model. 

Key

Sar tzea

Denok erabil tzen dugu Euskal literaturaren historia Molde konziente batez -edo partez, inkonzienteki-euskal literaturaren historiaz, urteetan zehar eraikia izan den «kondaketa nagusi» bat erabil tzen dugu gure lanean. Erabil tzen dugun ber, indar tzen dugu eta lege bihur tzen.

Egungo eredu hori, bigarren gerlatik landa astiro eraikia izan da. Erran daiteke Koldo Mi txelenak finkatu zuela 60-eko hamarkadaren hastapenean. Denbora joan arau, aldaketak eta egokipenak izan dira, bainan oro har, Mi txelenak eman zion egitura ber tsua a txikia du. Eta alde hortarik, inguruko kulturetan egiten denarekin bat egin dugu, mende erdi batez. . Azken hogei urte hauetan, «Euskal Literaturaren Historia» mul txo pollita argitaratu da. Sekulan baino materiala gehiago badugu eta, lehengoa baino aise hobea da. Bainan, historien kopurua handiturik ere, denak eredu beretik ari dira. Badirudi denen tzat onargarria den eredu bat finkatua izan dela, hein batean «kon tzen tzuala» dena.

Preseski, 1983-an argitaratu zuen artikulu batean1 , Txuma Lasagabasterrek azpimarratu zituen egoki tze prozesu horren gabeziak. Artikulu hori, garran tzi handikoa izan da azken urte hauetako euskal literaturaren historian, idazlan programatikoa zelakoan. Hain zuzen diagnostiko zeha tzarekin batean historiografia mailako ikerketa egitarau bat proposatu zuen. Ordutik hona, ikerketa programa hori ez da arras bete, bainan ahulezia handienak konponduak izan dira.

Irakasle bezala, ni guziz ortodoxoa naiz eta azken urte hauetan hedatu den «doxa» hura den bezala eta artoski irakasten dut ene klasean. Egia erran, egiteko molde hori ezin bestekoa iduri zait, euskal literaturaren historia «kondaketa nagusi» bezala osa tzekoa da oraindik eta, kondalari professional bezala, irakasleok badugu errespon tsabilitate handi bat.

Halarik ere, euskal literaturaren saileko ikerle bezala, Txuma Lasagabasterrek ongi eraku tsi zuen badugula beste eginbide bat guziz premiazkoa:

Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo issn 0210-1564 denok inplizitoki onar tzen dugun ikusmoldea azter tzea. Hori izan da ene helburua. Ez dizuet ikuspegi berririk ekar tzen. Iraskale bezala erabil tzen ditudan datuak hartu ditut eta horietan ageri den «eredu historiografiko konzen tzuala» zehaztu nahi izan dut, sintesia baten moduan.

Euskal literaturaren eredu historikoa 80-eko hamarkadaren atarian

Literaturaren historia: oinarriak eta aukerak Europa mailan:

Euskal eredu historiografikoa nola finkatu den bigarren gerlatik landa ikusi baino lehen, Europa mailako egoera aipatuko dut.

Europa mailan, XIX-garren mendetik hona nagusitu den «ereduan», literaturaren historia ez bada beti 2 , gehienetan bederen, izan da literatura berezi baten historia3 , beraz, hizkun tza batean ida tzia izan dena (gehienetan nazionala) eta eremu konkretu batean (gehienetan, nazio batena, nazio egina ala egiteko bidean zena).

Nazio «literario» bakoi tzak bere obren korpusa finkatu du eta «kanon»-a, baita ere bere idazleen «panteon»-a egituratu ditu. Eredu horren gizarteratze prozesu ba tzuk antolatu ditu, transmizio bide nagusia eskolaren sistema izan delarik.

«Eredu nazional»aren araberako historia mota horren helburuak eta metodoak, XIX-mendean garatu zirenak, Sartre4 , Barthes5 , Jauss6 , bezalako 2 Salbuespen ba tzuk:

-Curtius, Ernst-Robert, 1956 (fran tses i tzulpena), La li ttérature européenne et le Môyen-âge latin, PUF. -bACkès, Jean-Louis, 1996, La li ttérature européenne, Belin.

Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo issn 0210-1564 autoreek eztabaidatu dituzte XX-garren mendeko bigarren partean. Halarik ere, arazoez gain, «eredu nazionala» da gehienik iraka tsia izan den -eta oraindik irakasten den-modeloa edo patroia Europako erresumetan.

Lehen paradigma aldaketa, 60-eko hamarkadan:

Gure kasua aipa dezagun orain eta ikus dezagun zertan zen egoera historiografikoa 80-eko hamarkadaren atarian. 60-etik aurrera, guti gora behera, euskal kulturan inguruko kulturetan bezala, literatura iharduera estetiko autonomoa bezala definitua izan da. Ikuspegi hori astiro nagusitu da, XX-garren mendeko 60-eko hamarkadatik hona. Koldo Mi txelenak eta haren ildotik etorri zirenek literaturaren historian ere sarrarazi zuten ikuspegi hori. Geroztik, definizio konzen tzuala ematen diogu literaturari: ez ditugu gehiago euskara ida tziaren historia eta euskal literaturaren historia nahastika tzen.

Koldo Mi txelena, Historia de la literatura vasca (1960):

Tx. Lasagabasterrek ida tzi zuen Koldo Mi txelenaren Historia de la literatura vasca (1960) izan zela euskal eremuan egina izan zen lehen lan zeha tza, arau historiografikoak zorrozki bete zituelako. Zoin dira, laburzki bilduak, liburu horren ekartpen handienak? -Europako erresumetan erabil tzen ziren ezaugarri nazionalak gurean falta edo eztabaidagarri ziren: erresuma finko bat bere mugekin, historia eta hizkun tza nazionalak, etb. Beraz, «ardatz linguistikoa» hartu zuen oinarri gisa eta euskal eremu historiko bat osatu zuen hizkun tzaren eta literaturaren ikuspundutik.

-Euskal literaturaren korpusa euskarazko testuekin bakarrik antolatu zuen Mi txelenak, bera baino lehen ari izan ziren historia egileen tradizioarekin7 hau tsiz.

-Hizkun tza literarioaren aldetik, euskalki literarioek eragiten duten banaketa baino gorago ezarri zuen obra nagusiek beren artean egiten duten batasun linguistikoa. Ikuspegi hortan, 68-tik gora finkatu zuen

Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo issn 0210-1564 eredu linguistiko bateratua lan tzen zuen, hizkun tza literarioaren eremuan.

-Historia literarioaren metodologia euskal adibideari egokitu zuen eta kriterio literarioa edo estetikoa erabili zuen kanon baten eraiki tzeko.

-Beretik segi tzeko, erran behar da «kanon bildu» edo «her tsi» bat osatu zuela Mi txelenak, idazle nagusi gu tti a txiki tzen baitu bere panteonean.

-Buka tzeko, literaturak gizartearekilan dituen harremanak behar bezala hartu zituen kondutan K. Mi txelenak, batez ere sorkun tzaren prozesuan.

Euskal literaturaren historia eta giza zien tzien ekarpena:

Ondoko, hamarkadan, «historia» ba tzuk argitaratu ziren. Horietan, bi liburu aipatu behar dira erreberri tze metodologiko interesgarria ekarri baitzuten, orduko giza zien tzietan oinarrituz.

-Euskal literaturaren historia (1971), Ibon Sarasola -Euskal Idazleak gaur (1977), Joan-Mari Torrealdai Biek kanpoan erabil tzen ziren metodo soziologikoak erakarri zituztela euskal eremura. I. Sarasolak, L. Goldmann-en azterbideak bereganatu zituen. Gizartean dauden egiturak eta literatura mailako produkzio sistemak nahi izan zituen kuru tzatu testuen egiturekin. Horrela eginez, gizarte aldaketa nagusi ba tzuen gainean bermatu zen, euskal literaturaren periodizazioa era bat arramolda tzeko. Bi data nagusi edo hausdura aurreratu zituen: 1901-ean eta 1964-ean finkatu zituen.

Zenbait urte geroago argitaratu zuen liburuan8 , Ibon Sarasolak literatura aztertu zuen soziologiaren metodologia kantitatiboak erabiliz. Robert Escarpit-ek paratu zituen urrasbideak9 segitu zituen euskal liburugin tza eta euskal idazlegoaren estrukturen iker tzeko.

Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo issn 0210-1564

Joan-Mari Torrealdai ere, Robert Escarpit-ek finkatu oinarri soziologikoetatik abiatu zen ondoko urteetan eta eragin handiko inkesta argitaratu zuen 1977-an: Euskal idazleak gaur (Historia social de la lengua y literatura vascas) 10 . Liburugin tzaren bilakaeraren historia eta haren gizartera tze prozesuak ikertu zituen estadistiken lagun tzarekin. Bestalde, bilakaera historiko eta soziologiko ber bera bilatu zuen euskal idazlegoaren baitan.

Beraz, 60-eko hamarkadaren hastapenean Mi txelenarekin abiatu zen prozesuak ondorio argi ba tzuk bideratu zituen. 80-eko hamarkadaren atarian finkaturik zegoen eredu historiografikoaren arabera, euskal literaturaren historian ondoko oinarriak kondutan hartuak izan dira:

-Euskaraz ida tzitako testuak dira euskal literaturan sar tzen direnak.

-Europa mailako «Literaturaren definizio modernista» aplika tzen zaio euskal literaturari.

-Europa mailan, literaturaren historia egiterakoan erabil tzen diren bi metodologia nagusiak erakarriak izan dira euskal eremura: historikoa eta soziologikoa.

Egunera tze bat 80-eko hamarkadatik hona:

Zer gertatu da 80-etik hona? Neurri handiko egunera tze teoriko eta metodologiko bat.

«Bihurgune teorikoa» euskal ikasketetan:

Literaturaren kritika mailan, a tzerrian erabiliak ziren metodologiak euskal literaturaren azterketari egokituak izan dira 80-eko hamarkadatik 2000-etara: semiotika, harreraren estetika eta irakurleari buruzko teoriak, literaturaren soziologia, etb.

Hor dira, bihurgune teoriko horren lekuko urte horietan aurkeztuak izan diren tesia nagusiak. Urte horietan egin diren ikerlan gehienak azterketa Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo issn 0210-1564 monografikoak izan dira. Ain tzineko bi hamarkadetan Mi txelena, Sarasola edo Torrealdai bezalako historia egileek finkatu zuten «kanon bilduan» zeuden idazle konsakratuak bilakatu dira aztergai: Mogel, D. Agirre, Lizardi, Orixe, Lauaxeta, Aresti, baita ere bakar ba tzuk garaikideen artean, hala nola B. A txaga. Literaturaren kritikan bezala, «literaturaren historia» sailean ere, kanpoko erresumetan lan tzen ziren problematika berriak erakarriak izan dira euskal eremura baita ere, denbora berean, kanpoko tresna eta oinarri metodologikoak.

Tx. Lasagabasterren azterketa kritikoa:

«Euskal literaturaren historia» sailean, Tx. Lasagabasterrek du lehen aldikotz aztertu literaturari buruzko euskal produkzio historikoa historiografiaren ikuspegitik. Ikuspegi historikoaz gain, euskal literaturaren historiaren hobe tzeko eta egunera tzeko egin behar zen ikerketa programa finkatu zuen:

-lehen proposamena metodologikoa zen: harek zion XX-garren mendeko azken partean eremu kultural garatuetan pen tsatuak eta erabiliak izan ziren azterketa bide berriak erakarri behar zirela euskal eremura. Beraz, giza zien tzietatik (soziologia, psikanalisia, mentalitateen historia, etb.) eta testugin tzatik (hizkun tzalari tza, semiotika, pragmatika, etb.) etorri ekarpenak erabili behar ziren euskal literaturaren historian. Hots, egunera tze metodologikoa eta zientifikoa eska tzen zuen euskal kritikaren tzat. Hori da preseski, hamarkada hartan gertatu dena.

-Bigarren proposamena: hizkun tzaren historia eta literaturaren historiaren arteko lotura egin behar zela. Iduri tzen zi tzaion, euskal kontestu soziolinguistikoa kontutan hartu behar zela euskal literaturaren ikertzeko, batez ere hemengo egoera diglosikoak sorkun tza mailan zuen eragina. Pundu horrek eska tzen zuen gogoeta ez da geroztik asko aurreratu, Jon Kortazar-en liburu bat11 ken tzen bada.

-Hirugarren proposamena: hiruetarik zailena zen bete tzeko. Euskal eremu kulturalean aspaldidanik bizi dugun egoera konplexua aipa tzen zuen. Tradizio kultural hirukoi tza aurki tzen da azken mende hauetan

Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo issn 0210-1564

Euskal Herrian, hiruzpalau hizkun tzen bizigunea delako. Eta, Tx. Lasagabasterrek zion, gisa batez edo bestez ainiztasun hori behar litzatekeela kontutan hartu. Bainan, berak aitor tzen zuen xede guziz helgai tza zela eta, mementoko, ezin bestean, euskarazko sorkun tza baizik azter tzen dela euskal literatura gisa.

Buka tzeko eta laburbil tzeko, erran daiteke Tx. Lasagabasterrek «euskal literaturaren historia berritu» bat eska tzen zuela.

«Historiak» ugaritu:

XX-garren mendeko azken laurdenean, Euskal literaturaren historiak ugaritu dira. Hamabost bat orotara. Historia orokorrak izan dira:

-Historia de la literatura euskerika, Luis-Mari [START_REF] Mujika | Historia de la literatura euskerika[END_REF]. -Literatura vasca, Jon Juaristi, 1987. -Précis de li ttérature basque, Jean-Baptiste Orpustan, 1996 Nahiz ez diren bat heldu edukien aldetik baita ere iri tzi kritikoei begira, halere ageri da liburu horiek erabil tzean autore guziek barneratu dituztela Mi txelenaz geroz onesten diren oinarri historiografikoak. Beraz, oinarri horiek kondutan har tzen badira, erran daiteke eredu historiografiko bakar bat badela egungo egunean. 80-eko hamarkadatik hona «Euskal literaturaren historia» berritu bat garatu dela

Euskal literaturaren historia berritua

Saia gaitezen euskal literaturaren historia berritu horren defini tzen hurbilagotik:

Alde metodologikoa aipa dezagun lehenik:

Oro har, 90-etik hona agertu diren historiek Tx. Lasagabasterrek eskatzen zituen oinarrizko aukerak bete dituzte. Egunera tze teorikoa eta metodologikoaz gain, beste ekarpen amankomun bat badute: alde didaktikoa. Oraiko liburu gehienak, transmiziorako pen tsatuak dira, irakasle ba tzuek ikasleen tzat eginak, polemikatik kanpo eginak.

Erran daiteke Euskal literaturaren historiak bere legitimitatea baduela, irakasten den ber. Iduri ez duelarik, bihurgune nagusi bat izan da hori: 1980-hamarkada baino lehen publikatu duten historia egileek ez zutenezin bestean-publiko finkorik buruan. «Har tzaile ezagun» horren falta nabari da liburu gehienetan. Alderan tziz, gaurko egunean -erran nahi baita euskara eskolaren sisteman sartuz geroz-kritakariek eta historia egileek badakite noren tzat ari diren lanean, euskal literaturaren historia lan tzen dutelarik: uniber tsitateko ikasleen tzat, irakasle, kazetari eta beste bilakatuko direnen tzat eta haien bitartez, lizeoko ikasleen tzat. Eta bistan da, publiko zabalago baten tzat ere.

Beraz, nahi ala ez, historialariak harreman instituzionalizatu batean ari dira gaurko egunean. Harreman konplexua da dudarik gabe. Lehen baino eragin handiagoa du gaurko «Historia» batek bigarren mailako irakasleen bitartez. Denbora berean, «instituzioek» (Eskolak eta Uniber tsitateak) hein batean bidera tzen dute historia egile baten lana jar tzen dizkioten eskaeren Legitimitate kulturala jokoan dago kanpoari begira bainan, barneko eremuan ere eta euskaldun gazteriari buruz, era berezi batez. Alde hortarik, ez da ahan tzi behar, Literaturaren historia dela Euskal Historiaren sail bakarra garai eta eskualde ezberdinetako Euskaldun guziak batera tzen dituena, euskal literatura euskaraz ida tzia delako -egungo definizioaren arabera-.

«Patroi» berriaren oinarri konzen tzualak:

Orai ikus dezagun zein daitezkeen gaurko patroiaren oinarri kon tzentzualak:

-Literaturaren «definizio gaurkotua» zabaldu da gure artean: «sail eta iharduera autonomo» gisa definitua da, XIX-garren mende ondarrean eta XX-garren mende hastapenean zabaldu den Modernitatearen arabera.

-Autoreak, «kanon bildu» baten alde ager tzen dira, salbu idazle garaikideen tzat (azken hogei urtekoak).

-«Kanon bildu»-aren problematikan, K. Mi txelenaz geroz indartu den tradizio kritikoa har tzen dute beren gain, Domingo Agirreren obratik Jon Mirande-renaraino, autore nagusi onartuen gainean bermatuz.

-Garaikideen tzat, i tsura arizan orde, guziz idekirik uzten da autore eta obren zerrenda.

-Toki nasaia, nasaiena orrialde kopuruaren aldetik, eskain tzen zaio sorkun tza garaikideari.

-Eleberria da egungo genero nagusia.

-Euskal literaturaren historia «objeto» konplexu gisa hartua da, sistema bezala. Giza zien tzietatik (soziologiatik adibidez) heldu diren konzeptuen bitartez azter tzen dituzte eremu literarioan diren harreman eta lokarri sozialak. Aldaketa nagusi bat ereduan: Paradigma aldaketa:

Patroi horren oinarrien artean, ondoko bi hauek dira azken mende laurdenenan agertu eta indartu direnak: garaikidetasunari emana izan zaion lehentasuna eta narratibaren nagusigoa. Ez ditut pundu horiek gehiago aipatuko, begien bistakoak baitira denen tzat. Bainan, azpimarratu behar da, aldaketa nagusi bat, paradigma aldaketa bat bul tzatu dutela eredu historiografikoaren baitan.

Ondorioz, 80-eko hamarkadaren atarian finkaturik zegoen modelo historiografikoa (Mi txelena, Sarasola, Torrealdai, etb) gainditua izan da. Horrengatik, erran daiteke eredua «berritua» izan dela.

Garaikidetasunari lehentasuna:

Garaikidetasunaren lehentasun horren neur tzeko, har daiteke adibidez I. Aldekoaren liburua. Euskal literaturaren historia orokorra aurkezten du, hots bost mende. Azken berrogeitahamar urteek, bigarren gerlatik landa Aresti, Mirande eta Txillardegirekin hasten diren garai moderno eta garaikideek, liburuaren erdia har tzen dute nonbait han. Eta, beti liburu berean, XX-garren mendeko azken hogeitahamar urteek 9 sar tze ezberdin badituzte, liburu osoak 21 bat sar tze dituelarik. Aban txu sar tzeen erdia azken mende laurdenaren tzat da, beraz.

Narratiba nagusi.

Beste seinale bat: narratibari ematen zaion ardura berezia. Narratiba, «genero nagusi» bilakatua da bigarren gerlatik hona euskal literaturan, inguruko kulturetan bezala, gurea berantarekin halakatu bada ere. Euskal literaturaren munduan aurki tzen diren partaide guziek (idazleek, irakurleek, argitara tzaileek, kazetetako eta uniber tsitateko kritikariek) hogoi bat urtez obratua dute mugimendu «normaliza tzaile» hori. Denbora berean, ordu arte narratibaren hein ber tsuan aurki tzen ziren generoak -poesia eta saiakerazokoratuak izan dira. Aldaketa hori onarturik, Euskal literaturaren historiek ere narratibari ematen diote lehentasuna.

Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo issn 0210-1564 4. Zein ote dira eredu berrituaren ahuleziak historiografiaren ikuspegitik?

Beraz, luzatu gabe azken pundura pasatuko naiz. Orai, eredu berrituak ekar lezazkeen arazo historiografikoak aipatuko ditut. Molde eskematikoan emanak dira, eztabaidaren abiapuntu gisa.

Periodizazio eredu iraunkor bat ba ote dugu?

Orain arteko euskal literaturaren historiak konpara tzen badira aladaketa nabaria aurki tzen da periodizazio mailan. Ondoko adibideek adierazten duten bezala, lehengo garaiez ez da batasunik periodazazio mailan: Zertarik ateratu behar dira urte muga horiek? Euskal Herriaren Historiaren alorretik? Inguruko Erresumen Historiaren alorretatik? Inguruko Erresumetako et Euskal Literaturaren baitako alorretatik?

K. Mi

Horrelako desoreka diakronikoa ezin bestezkoa dea?

Bestalde, periodizazio gai horri jarraituz, erran daiteke garai literarioen arteko desoreka diakronikoa handitu dela lehengo historiak eta oraikoen artean. Badirudi, azken 30 urtetan, literaturaren eremuan gertatu aldaketa nagusiak, haiek ekarritako ondorioak eta haietatik sortutako bilakaera hartu dituztela kondutan historia egileek, besterik gabe. Hots, bilakaera horren lekuko gisa, begien bistan zutena aztertu dutela objektiboki. Bainan, denbora berean, historia egileek aukera historiografiko bat egin dute nagusiki. Gaur egun idazten ari den literatura kondutan har tzea erabaki dute. Gainera, literaturaren definizio «modernista» aukeratu dutelako, desoreka diakronikoaren indar tzera behartuak izan dira. Bi aukera horiengatik, azken 30 urteen tokia handitu da ezin bestez.

Beste tradizio historiografikoetan, ez da garaikideen azken punta literaturaren historia orokorrean sarrarazten Gehienetan, bestalde lan tzen da, molde berezi batez 12 , nahiz joera hori alda tzen ari den astiro. Bor txaz, urte Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo issn 0210-1564 -Kanpotik: idazle garaikide zenbait sarrarazten dira bainan, astiro, bahe metodologiko ba tzuen bitartez eta tradizio historiko ezberdinen erritmoaren arabera 13.

-Barnetik: ikerketaren bitartez, tesia edo saiakera baten karietan, autore bat, mugimendu bat edo garai bat berriz mia tzen da eta, aurkikun tza berrien arabera, ordu arteko «baloreak» gora edo behera mugi tzen dira.

Euskal literaturaren historian, azken 30 urte hauetan egin diren aukera historiografikoengatik, garbiki ikusten da 1950-eko aurreko kanon-a abantxu hunkitu gabe berresten dela liburuz liburu. Salbuespen guti izan da (Oihenart, Jean E txepare) eta oro har, eztabaida guti (Bernat E txepare).

-Zein da gurean garai aldaketen eragilea?

Inguruko kultura garatuetan, «Modernitateaz» geroz, hausduraren konzeptoa erabilia da garaien arteko bana tzaile eta aldaketen eragile bezala. Fran tses literaturan adibidez, Mugimenduak (Dada, Surrealismoa, etb.) eta idazle eskola edo taldeak (Sartre/Camus, «Nouveau Roman», etb.) garai literarioen ezaugarri nagusi tzat har tzen dira. Mugimenduak elgarri oposatzen dira (Erromantismoa / Simbolismoa, etb.) eta garai batetik bestera iragaiten da hausdura estetiko ba tzuk direla medio.

Ibon Sarasolak hausduraren konzeptoa erakarri zuen euskal alorrera eta bere Euskal literaturaren historia-n (1971) erabili zuen: «Euskal literaturaren bi fe txa nagusiak, 1901 eta 1964, aldez edo moldez gertakizun politiko biri lo tzen zaizkie, 1901-eko kasuan, Euzko Alderdi Aber tzaleari 14 , 1964-ekoan euskaldungoari buruz sor tzen hasten diren idea berriei.» Geroztik, Ibon Sarasolak egin zuen bezala, «Hausduraren kon tzeptoa» Historiari loturik ager tzen da komuzki, hala nola «1975» urte mugarekin. Gisa berean, aurreko garaien tzat ere erabil tzen da, hala nola 1957-ean Txillardegik argitaratu zuen Leturiaren egunkari ezkutua eleberriaren tzat. Obra berri tzaile hori askotan emana da euskal eremuan gertatu hausdura estetikoetatik baten ezaugarri tzat. 13 Adibide gisa, fran tses tradizio historiografikoa aipa daiteke kon tserbadoreen artean. Nola konpondu generoen tratamendu murri tzailea?

Generoen tratamenduan ere desoreka agertu da narratibaren faboretan. Horrela eginez, gorago erran bezala, aldaketa kantitatibo bat sarrarazten da azterketaren oinarrietan. Bainan, denbora berean, aldaketa kalitatibo batzuk ez dira kondutan hartuak. Adibidez, 30 urtez iparraldean garatutako «an tzerki berria»-k (D. Landart, Irigoyen anaiak, A. Luku, P. Hirigaray, etb.) ez du oraindik literaturaren historian ardie tsi gizartean ukan duen araberako tokia. Gauza bera erran daiteke poesiaz, non ez den aipa tzen genero horren azter tzeko egina den liburu bat15 .

Generoen tratamenduak korpusaren baitako oreka alda lezake ez bada narratibaren garran tzia, gisa batez edo bestez, neurri batean kontrola tzen. Poesiaren tokia azterketa kritikoan baita ere «kanon» berrian murriztuz joan da, urteak joan arau. Euskal literaturaren historian garran tzi kantitatiboa eta kalitatiboa orekatu behar litazke molde berezi batez.

Aurkako kondaketak beharrezkoak ote dira?

Badirudi, nahi ala ez, «tradizio moduko kondaketa hastapen»… bat finka tzen ari dela, euskal literaturaren historian, «eskola sistema»-ren lagun tzarekin. Eta, i txura guzien arabera, «kondaketa» hori konzen tzuala bilaka tzen ari da.

Beraz, «kontra ereduak» edo «aurkako kondaketak» deitu konzeptuen gogoeta tzeko garaia etorria ote da? Fran tses literaturan adibidez ez da «aurkako ereduen» tradiziorik, eredu ortodoxoa guziz sendoa baita eta ongi hedatua instituzio indar tsu ba tzuen bidez. Halarik ere, horietatik bat bada indar tzen ari dena Karaïbetako eremuan, Kreolar Letrak irudika tzen duten Edouard Glissant16 , Patrick Chamoiseau17 eta Raphaël Confiant18 bezalako idazleei esker.

Words:

  Basque literature; history of Basque literature; historiography of literature.

	Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo	
	issn 0210-1564	
	Euskera 2010_2.indb 799	28/06/11 13:26

txelena (1960): I. Sarasola (1970)

  Eta aurki daiteke horrelako ezberdintasun asko gaineko bi ikuspegien artean, bai eta ere Iparraldeko edo Hegoaldeko ikuspegien baitan, hala nola bigarrenean Ibon Sarasolak proposa tzen duen banaketa diakronikoa, 1901 eta 1964 bi urte mugen inguruan.

	deko historialarien tzat, Karlistadek XIX. Mendearen banaketa diakronikoa
	bidera tzen dute edo, bederen, eragin handiko mozturak bezala emanak dira.
	XIX. Mendea, Iparraldetik (J.B. Orpustan, 1996 adibidez) ikusten bada,
	garbi dago Fran tziako Historian gertatu hausdura handiek (1789-ko Iraul-
	tza; Napoleon Lehenaren Inperioa -1802/1815-; 1848-ko Iraul tza; Napo-
	leon Hirugarrenaren garaia edo «Bigarren Inperioa» -1852/1870-; 1870-ko
	gerlaren gal tzea eta Hirugarren Errepublika, etb.), banaketa eragiten dutela.
	Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo
	issn 0210-1564

  14 Hitz honi lotua oin ohar batean ondoko xehetasunak ager tzen dira: «Euzko Alderdi Aber tzalea 1895-ean fundatu zen. Euzkadi» aldizkariaren lehen numeroa, 1901-ean agertu zen.»)

	Euskera 2010_2.indb 813	28/06/11 13:26

Euskera. 2010, 55, 2. XXX-XXX. Bilbo issn 0210-1564

[START_REF] Lasagabaster | Las literaturas de los vascos[END_REF], «La historiografia literaria vasca -Aproximacion critico bibliografica-», Las literaturas de los vascos, Deustoko Uniber tsitatea.

Euskera 2010_2.indb 800 28/06/11 13:26

lAnson, Gustave, 1894, Histoire de la li ttérature française.

sArtre, Jean-Paul, 1947, Qu'est-ce que la li ttérature?, Gallimard.

bArtHes, Roland, 1960, «Histoire ou li ttérature?» in Annales.

jAuss, Hans-Robert, 1978 (fran tses i tzulpena), «Histoire de la li ttérature», in Pour une esthétique de la réception, Gallimard. Euskera 2010_2.indb 801 28/06/11 13:26

Adibide gisa, lHAnde, Pierre, Le Pays basque à vol d'oiseau (1925) liburuan egiten den aurkezpena aipa daiteke. Euskera 2010_2.

indb 802 28/06/11 13:26

sArAsolA, Ibon, 1975, Euskal literatura numerotan, Lur. 

esCArpit, Robert, 1958, Sociologie de la li ttérature, PUF. Askoren artean, (Robert Escarpit-en zuzendari tzapean), 1970, Le li ttéraire et le social, Flammarion. Euskera 2010_2.indb 803 28/06/11 13:26

torreAldAi, Joan-Mari, 1977 Euskal idazleak gaur, (Historia social de la lengua y literatura vascas), Jakin. Euskera 2010_2.indb 804 28/06/11 13:26

jon, Kortazar, 2002, Diglosia eta euskal literatura, Utriusque Vasconiae. Euskera 2010_2.indb 805 28/06/11 13:26

Euskera 2010_2.indb 809 28/06/11 13:26

Ikus: ViArt, Dominique, VerCier, Bruno, 2005, La li ttérature française au présent, Bordas. Euskera 2010_2.indb 811 28/06/11

13:26

lAndA, Josu, 1983, Gerraondoko poesiaren historia, Elkar-AEK,. kortAZAr, Jon, 1997, Luma eta lurra, Labayru.

glissAnt, Edouard, 1981, Le Discours antillais, Gallimard; 1990, Poétique de la relation, Gallimard. 

17 CHAMoiseAu, Patrick, 1997, Ecrire en Pays dominé,

Gallimard. 18 ConfiAnt, Raphaël,

CHAMoiseAu, Patrick, 1999, Le ttres Créoles, Gallimard. Euskera 2010_2.indb 814 28/06/11 13:26