Erdi Aroko 
  
Agiri Bilduma Batean 
  
Julen Manterola 
  
Agirre Euskal 
  
Herriko Unibertsitatea 
  
Lan Laburpena 
  
Aroko Honetarako Erdi 
  
Kukullako Donemiliaga 
  
Kartularioa 
  
BAT ZER DEN Artikulu 
  
Aztergaia Zehazten 
  
  
  
  
EUSKARAZKO ARTIKULUAK

Keywords: 

izango dugu oinarri

Artikuluaren diakronia aztertzeko bide bat: artikuluaren zabaltzea

Arestian aipatu ditudan lanetan artikuluaren zabaltze progresiboa aztertzen da besteak beste, zein testuinguru morfosintaktikotara hedatzen den lehenago eta zeinetara ondoren. Hainbat hizkuntzatan egindako lana da hau [START_REF] Company | La extensión del artículo en el español medieval[END_REF], Cyr 1993[START_REF] Huang | The emergence of a grammatical category definite article in spoken Chinese[END_REF][START_REF] Laury | On the grammaticization of the definite article "se" in spoken Finnish[END_REF][START_REF] Putzu | The definite article in Medieval Sardinian (Logudorese). Tipology and diachrony[END_REF], baina euskararentzako oraindik egin gabeko lana dugu hau, han hemenka egindako oharrak ahantzi gabe [START_REF] Irigoyen | Erakusleez[END_REF], Michelena 1987: 366). Hona lan honen faltaren lekuko den Michelenaren aipua (1969[1987: 1994]):

Así, el ejemplo del artículo en los nombres propios -y por inferencia, en los comunes-merecería un estudio detenido que sigue sin hacerse, por todo lo que toca a la toponimia moderna y medieval. Pueden señalarse, por ejemplo, la alternancia de formas determinadas e indeterminadas en un mismo nombre, en el mismo documento.

Guk, gure aldetik, 2005eko lan argitaragabean halako zenbaiten berri eman genuen [START_REF] Manterola | Artikuluaren bilakaera euskaraz: gramatikalizazio prozesu bat eta ondorio tipologikoak[END_REF], XIII. mendean aldaketa prozesua lekukotzen dutenak Nafarroan:

2) a. Nagusi: G. Esparçaco, Maria Irançuco, Dota Ovanosco, Garcia Çubirico b. Gutxi batzuk: Açeari Guruciricoa 2

Ageri da, beraz, jatorria adierazten zuten -kodun sintagmetan inoiz sartu behar izan zuela artikuluak, nahiz ekialdean, Zuberoan kasurako, egun ere artikulurik gabekoak aditu daitezkeen (ni Mauleko nüzü). Ez da, baina, artikuluaren hedatzearen xehetasun hauetaz arduratuko lan hau, Michelenak aipatutako eginbeharra etorkizun hurbilerako atzeratuko baitugu. Ondoko atalean azalduko dugu Erdi Aroko artikuluaren lekukotasunen zein alderdi aztertuko dugun.

Artikuluak eragiten dituen hots bilkuren ebaztea

Artikuluaz ari garela izan da euskararen gaineko ikerlanetan beste jomugarik: artikulua izenaren kodari itsasten zaionean, aurreko izenaren bokalen nolakotasuna aldatua gertatu izan da (etxea > etxia), edo zenbait kontsonante epentetiko sortu izan da hitza eta artikuluaren artean (mendia > mendiya); gertakari hauen taxonomiarako hortxe dugu Hualde eta Gaminderen lana (1998). Guk amaieran -a bokala duten hitzei begiratuko diegu, alaba edo aldapa bezalakoei.

Labur eman dezagun -a bukaera duten hitzei artikulua gehitzen zaienean ze emaitza izaten dugun euskara historikoan; ikus dezakegunez, lau estrategia diferente erabili izan dira hizkeraren arabera: Beltxean diren horiei erreparatuko diegu bereziki, horien berri ematen baitigute, ematekotan, Erdi Aroko lekukoek. Galdera xinplea da: noizkoak dira a + a bilkurak "apurtzeko" erabiltzen diren estrategia ezberdin hauek? Erantzunerako, jakina, ezinbestean lekuko dokumentatuen beharra dugu, ezer baino gehiago auzi enpirikoa baizik ez baita hau. Nik estrategia hauen lekukotasun zaharrenak aurkitu ditudala uste dut. Halaxe erakusten saiatuko naiz hurrengo atalean, hirugarrenean.

ERDI AROKO ARTIKULUAK

Hasieran esan bezala, singularreko artikuluaz (-a) arituko naiz hemen, baina baita nik artikulutzat jotzen dudan pluraleko artikuluaz ere (-eta-), goian aipatutako ikuspegiaren arabera D-elementua litzatekeena (hots, erakusle batetik datorren morfema). Habaunzaha, Elhorzahea eta Erroheta bezalako lekukoak izango ditugu hizpide, beraz.

3.1. Artikulu singularra: -aa bilkurak.

3.1.1. a + a > ea. Hauaunzia eta Elhorzahea 2 Hauek Michelenaren Textos Arcaicos Vascosen aurki daitezke.

Gorago aipatu dudan lan batean [START_REF] Manterola | Studies in Basque and Historical Linguistics in Memory of R[END_REF], -ha artikuludun lekukotasun batzuk argitara eman nituen; ekar ditzadan hona, datu horiek gaur aztergai dugunaren lagungarri izango direlakoan: 4) Hillarrazaha, Artazaha, Otazaha, Udalha (1025), Horriaha (1087), Elhorzaha (1129) Orduan ematen nuen analisiari eusten diot 4)ko adibide hauentzako, hots, toponimo horien amaieran ikusten dugun -ha horiek artikuluak direla, bere garai zaharrenetan erakusleetarik gorde behar zuen hasperena zutenak; ez da kasualitatea, orduan ere halaxe uste nuen, -a amaieradun toponimoetan gordetzea nagusiki artikuluaren forma hasperenduna, hartara bi a horien bilkura (hitz amaierarena eta artikuluarena) saihesten baitzen. Jo dezadan orain beste adibide batzuk argitzera: 5) Elhorzahea (1025), Hauaunzia (1089) 5)ko hauetan artikulurekin sortu zen -aa bilkura ebazteko a + a > ea disimilazioa ikusten dut. Elhorzahea 3 adibidearen kasuan, artikulua gehitzearen bi emaitza posible aurkitzen ditugu toponimo berean, hau da, hasperenaren gordetzea eta bokal disimilazioa; 4)n ikusi ahal izan dugun bezala, badugu disimilaziorik gabeko Elhorzahea-ren bikotea, 1129ko agiri batean ageri den Elhorzaha baitugu lekukotua. Zoritxarrez eta datu gehiagoren faltan, ezin zehatz jakin nola gertatu zen bi estrategia diferente hauen arteko talka, gainjartze eta azkenik ordezkatzea. Dakigun bakarra zera da, disimilazioarena izan dela gaur egun arte bizirik iraun duen bakarra, dela bilakabide fonologiko gisa, dela arau morfonologiko gisa; disimilazio honen izaera zehatzaren argigarri, ikus [START_REF] Oñederra | Fonologiaren mugak: alabea eta birjinak elexan[END_REF].

Jo dezagun orain 5)ko bigarren adibidearekin, 1089ko Hauaunzia. Toponimo honen amaierako -ia disimilazioaren emaitza gisa ikusi nahi dut nik, bi disimilazioren emaitza, zehatzago esateko: a + a > ea eragiten duena, eta ea > ia disimilazioa. Duda izan genezake, beharbada Hauaunzia bezalako toponimo bat ez ote den berez, bere osoan, osagai bakarrekoa, inongo deklinabiderik gabekoa: uste honek, nire irudiko, 6)n ematen ditudan lekukotasunekin oinarria galtzen du: 6) a. Habaunza (1025) b. Ahabaunçaa, Habaunçaha (1066). Becerro de Leyre [START_REF] Ciérvide | Indice completo de topónimos citados en el Becerro Antiguo de Leyre (II)[END_REF] Donemiliagako agirietan badugu, 6)a. adibidean ikus daitekeen bezala, -ia bukaera gabeko aldaera, nik artikulu gabetzat -edo, zergatik ez, ez baita ezinezko: disimilaziorik gabeko eta -aa bilkuraren erabateko asimilazioduntzat-joko dudana. Toponimo honek azaltzen duen koadroa margotzen bukatzeko, hortxe ditugu Nafarroako lekukotasun horiek, 6b.n ikus daitezkeenak: horietan aldaera artikuludunak ditugu, Habauntza izeneko toki berberaz ari diren jakin ez badakit ere. Hona, bada, Hauaunzia formaren bilakaeraz pentsatzen dudanaren laburpentxoa: 7) habauntza(h)a > habauntzaa > habauntzea > habauntzia Lehenik beraz, artikulua gehitzen zaio, eta ondoren bi disimilazio "jasaten" ditu toponimoaren amaiera suertatzen den -aa bokal bilkurak.

Bi ondoriotan laburbil genezake azpiatal hau: batetik -a + a > ea disimilazioaren lehen lekukoak ekarri ditugu, eta baita -ea > -ia disimilazioa izan daitekeenarena. Dena den, ez nuke ataltxo hau bukatu nahi oroitarazi gabe bi adibide hauek izan direla aurkitu ditudan bakarrak, eta ezinbestekoa zaigun urritasun horren neurrian nahi nukeela uler dadin nire analisia. Seguru aski, datu gehiagoren laguntzaz lan hipotesi hau baieztatu ala ukatu ahal izango litzateke.

3.1.2. a +a > ara. Massoara eta Sagarzahara 3.1.1. atalean agertu dudan datuen urritasunak bertan azaldutako gertakariak nire analisia zalantzan jartzerainoko indarra izan bazezakeen, are oinarri ahulagoa izan lezakete -ara bukaeradun lekukotasunez esateko ditudanak. Ez dut, baina, lantxo honen aukera galdu nahi, horien gaineko analisi behin-behinekoa eskaintzeko, beti ere etorkizunean etorriko diren dokumentatuagoen zain. Has gaitezen, bada, lekukotasunak ekarriz: 8) a. monte Massoa (945), Massoara antroponimoa (991)4 b. Sagarzahara (1089) Serranoren 1930eko edizioan.

Abia gaitezen Massoara hitzarekin. Ikusirik 945ean badugula -ra bukaera gabeko Massoa, zilegi izan daiteke 991eko lekukotasunean ageri den -ara hori morfema bereiz gisa aztertzea. Zein izan daitezke horretarako aukerak? [START_REF] Peterson | Onomástica y población en el antiguo condado de Castilla: la documentación conservada en San Millán[END_REF]ren ustez Massoa hori basoa euskal hitzarekin lotu daiteke; analisi horren arabera, Massoa-k bukaeran duen -a horrek artikulua behar luke. 991ko -ara bukaerari dagokionez, nire ustea bi aukeratan erdibitzen da:

• -aa bilkura ebazteko estrategia izatea, 3)c.n eman dudana.

• Adlatibo kasua izatea, -ra. Toponimoetan leku kasuak agertzea arrunta da (cf. Dax < de + aquis duena oinarrian: latinezko kasu ablatiboa erromantzeko preposizio ablatiboarekin batera). Arazoa zera izan liteke, kasu honetan testuaren zentzuak argi uzten duela Massoara antroponimoa dela, ez toponimoa.

Jakina, beti geratzen da aukera Massoara berez hitz oso eta barne analisirik onartzen ez duen determinaziozko morfemarik gabeko izena izatea. Zalantza hauek guztiak kontuan hartzekoak dira, Erdi Aroko datuekin ari garenean azaleratzen duten ziurgabetasuna agerian uzten baitute. Jo dezagun orain 8)b.ko adibidera, aipatu berri dudan ziurgabetasunaren adierazle gisa har daitekeena: Sagarzahara dugu berau, Serranoren 1930eko edizioaren arabera. Gauzei hurbilagotik begiratzean, baina, (uler bedi lekukotasunak jatorrizko iturrian kontsultatzen ditugunean) argi eta garbi ikus dezakegu ez dugula inolako Sagarzahara toponimorik, horren partez zalantzarik gabe irakurri baitaiteke XII. mende bukaerako agirian Sagarzaheta dela toponimoa. Lekukotasun honek, beraz, ez digu inolaz ere balio -ara bukaeradun horien eztabaidarako. Bi balio izan litzake, dena den adibide ustel honek: Donemiliaga Kukullako kartularioaren edizio berri baten beharra ohartaraztearena, batetik, eta gure lan honetan pluraleko artikuluez arduratuko den atalera salto egiten laguntzearena, bestetik.

Artikulu plurala: -heta > -eta.

Aurreko lanetan aipatu izan ditudan 1025eko agiriko lekukotasunez gain (Sansoheta, Sagassaheta, Erroheta, Azazaheta…), badira Donemiliaga Kukullako kartularioan -heta amaiera aurkezten duten toponimoak; hona aurkitu ditudanak: 9) Sagarzaheta (1089), Beguheta (952), Hareizelheta (1106), Larrinhetago (1129) Nire ustez -eta hasperendun hauek morfemaren erakusle jatorria salatzen dute. Ikusten dudanaren arabera, nire analisi berri honek analisi tradizionalak, morfemari jatorri latindarra aitortzen dionak baino hobeki azaltzen ditu hainbat gauza: besteak beste -keta aldaeratik hurbilago uzten gaituzte -heta amaiera duten lekukotasunek, -heta/-keta alternantzia dugularik, eta ez -eta/-keta. Seguru aski, gainera, hasierako hots horien txandatzea, h/k hotsena, alegia, beste nonbait ere ikus dezakegu, baldin eta gogoan hartzen baditugu Erdi Aroko superlatiboen lekukotasunak (1025eko Arbelgoihen); honen ondoan azken dugu, Michelenak (1961Michelenak ( [1990Michelenak ( ][1990Michelenak ( : 1219]]) superlatibo posibletzat jotzen duena. Honen arabera, hen/ken txandatzea izango genuke heta/keta txandatzea dugun testuinguru berberean, hau da, frikari ostean. 5 -heta atzizkiari erakusle jatorria aitortzen diogunean beste zenbait arazo ere konpontze bidean ezartzen dugu: deklinabideko forma pluralak definitu zergatik diren ere errazago azaltzen da, izan ere D-elementuen gramatikalizazioaren hasierako faseetako ezaugarria baita definitutasunarena. 6Atal hau Azkueren aipamen batekin bukatu nahi nuke, Schuchardt-ez geroztik (1923Schuchardt-ez geroztik ( [1947Schuchardt-ez geroztik ( : 1946]]) onartu izan den hipotesiaren aurka egiten baitu, nik ere egin nahi dudan bezala. Schuchardt-en arabera, -etaatzizkiak jatorri arrotza du, latinezko -etum atzizki kolektiboaren plurala, -eta, baitzen haren ustetan beronen oinarria. Lehenik toponimoetan hedatu zen atzizki arrotza Schuchardt-en hipotesiaren arabera, eta ondoren deklinabidera zabaldu. Azkuek (1928212) aurkako bidea proposatzen du, deklinabidetik toponimiarakoa (beltxa nirea da):

El hecho de que no se usa el artículo plural en Toponimia, pues en su lugar ha quedado como sufijo el infijo declinativo eta (a fuerza de decir arizketara noa voy a los robles, arizketatik nator vengo de los robles, ha quedado arizketa significando robledal) este hecho pudo haberme… […] Argi dago: Azkuerentzat deklinabidetik eratorritako atzizkia da toponimoetan aurkitzen dugun -eta hori. Horrek Schuchardt-en ikuspegia ahultzen du, honen hipotesiaren arabera atzizki horrek euskararen baitan toponimoetan egiten baititu lehen urratsak. Deklinabideak oinarria erakusleetan duela erabakirik, gainera, Schuchardt-ekin baino Azkuerekin egiten du bat gure proposamenak.

ONDORIOAK

Hiru puntutan laburbil dezakegu lantxo honen irakaspena: lehenik, ikusi dugu Erdi Aroan artikuluak eragiten duen bokal bilkuretako -aa > -ea disimilazioa gertatzen zela. Aurkeztu ditugunak bilakabide fonologiko horren lehen lekukotasunak direlakoan gaude. Bigarrenik, a + a > ara bezalakoak Erdi Aroaren garairako identifikatzeko izan ditugun arazoak agerian utzi ditugu, auzi horretan ebazpen ziurrik eskaini gabe. Eta hirugarrenik -heta artikulu pluralaren erakusle jatorria aldarrikatu dugu, Erdi Aroan forma hasperendunak ditugula gogora ekarriz.

Azkenik, lan hau Erdi Aroko agirien edizio egokien aldarrikapena ere izan daiteke; halakoen zain geratzen gara, Erdi Aroko agirien edizio berrien laguntzaz hain gai interesgarri eta emankorrean aurrera egitea errazagoa izango delakoan.

Eskerrak eman nahi dizkiot David Peterson historialariari agiri hauen bertsio digitala hain eskuzabal uzteagatik.

Hona Michelenak (1971[START_REF] Michelena | Palabras y textos[END_REF]: 1143]) lekukotasun honetaz pentsatzen duena: "Elhorzahea, 1025, mod. Elorza (cf. nav. Elorçe ibar en 1095), está demasiado aislado para excluir la posibilidad de un error o errata".

Gorago aipatutako lanean[START_REF] Manterola | Studies in Basque and Historical Linguistics in Memory of R[END_REF] 1025eko Larrahara, Bocara, Haiztara aipatzen nituen. Larrahararen kasuan bi artikulu ditugu, beharbada? Balizko deklinabidean konposizio forma (larra-) agertzea arazo ikusten dut nik, halere. Beste bien gainean argia ezartzeko beldur naiz datu aski ez dugun.

[START_REF] Bibliografia Azkue | El artículo y la epéntesis en la toponimia[END_REF] Honekin batean beharbada behe(n) ere sar liteke; be izango litzateke CV egitura zaharra erakusten duen elementua, eta haren eskuinera ageri dena erakusle genitibo plurala, superlatibo gisa gramatikalizatu zena. Ikus Michelenak be honetaz dioena(1971[1987: 1147]

).6 Nire analisi honen arazo gisa honakoa aldarrika daiteke, larrehederra (945) bezalakoetan hasperena agertzearena hitz elkarketan. Ez dakit zenbateraino erabil daitekeen hau nire aurkako argudio gisa, Hareizelheta eta Larrinhetago adibide hasperendunak ditugunean…