Jean-Baptiste Coyos 
  
Zubereraren 
  
  
  
Keywords: lexiko mailegatua eta ahoskatzea -Eranskina, Corpusa -Hitzen zerrendak lexiko mailegatua eta ahoskatzea -Eranskina, Corpusa -Hitzen zerrendak

and research institutions in France or abroad, or from public or private research centers.  

  Hitz latina lau iturriren arabera emana da eta hoien artean korrespondantziarik ez dago beti : M. Grosclaude, 70 clés…, Hourquebie eta Pinque, Phonologie synchronique...., urriago Félix Gaffioten Dictionnaire illustré Latin-Français bokal labur eta luze aipatzen dituena eta Laroussen Dictionnaire de la langue française Lexis. 2 Euskara batuan eta frantsesean emana den adiera da zubererarena edo hurbilena, eta ez latinena edo biarnerarena. 3 Escòseko hizkeraren kasuan Hourquebie-Pinquen transkripzio fonologikoa ematen dugu eta ez ahoskera, // artean beraz.

	« Pirinioetako hizkuntzak : lehena eta oraina » Euskaltzaindiaren Nazioarteko XVI. Biltzarra -Iruñea 2008 b. Euskal Dialektologia eta Onomastika LATIN KLASIKOARI, LATIN ARRUNTARI EDO ERROMANTZEARI USTEZKO LEXIKO MAILEGATUA : ZUBERERA « KONTSERBADORE / KONTSERBADOREAGO » BATUA ZUBERERA Olorue Escòs GASKOIA FRANTSESA 2 aingeru [aȂgý] aingürü [ándȢu] /ánǦu/ 3 anjo ange apiril [ap h íl] apiril [abríu] abriu avril eskuare [araȒtély] arrastelü [arrastέt] /aRestέŃ/ (ar)rastèth râteau baba [bába] baba [hábǤ] 4 /hábƽ/ hava fève pago [bágo] bago [hak] /hak/ hac hêtre jai [bέşta] besta [hέstǤ] hèsta fête ahots [bǤts] botz [buts] /buts/ votz voix zeru [sély] zelü [sǫw] /sǫw/ cèu ciel ganbera [k h 'ãbéa] kanbera [kránbǤ] /krámpƽ/ crampa chambre txapel [tȓápǫl] txapel [kapέtȓ] 5 /ȓapέw/ capèth chapeau zirkulu [kyrkýȞy] kürküilü [sέrkle] /sérklƽ/ cerc cercle argi [klar] klar [kla] /kla/ clar clair kolore [kolóe] kolore [kulú] color couleur ezpata [ǫspáta] ezpata [ǫspádǤ] espada épée sorbalda [ǫşpálda] espalda [ǫspálǤ] /espálƽ/ espatla épaule espartin [ǫşpartíȂa] espartina [ǫspartéȂǤ] espartenha espadrille katu [gát h y] gatü [gat] /gat/ gat chat gaztelu [gastély] gaztelü [kastέt] castèth château gauza [gájsa] gaüza [káwzǤ] /káwzƽ/ causa chose gorputz [k h órpits] korpitz [kǤs] còs corps gurutze [kỷtȓe] kürütxe [kruts] /kruts/ crotz croix eliza [elísa] eliza [glέjzǤ] /glέjzi/ glèisa église fede [féde] fede [fe] /fe/ fe foi flako, ahul [fláky] flakü [flak] flac faible fruta [frỷty] frütü [fryt] /fryt/ fruta fruit ospitale [ǤȒpitále] ospitale [ǫspitáw] espitau hôpital infernu [ifέrny] ifernü [ihέr] /ihέχ/ in-hèrn enfer jokatu [Ȣók h a] joka-tü [Ȣugá] /jugá/ jogar jouer, parier joko [Ȣóky] jokü [ȢǤk] /jok/ jòc jeu zabal [lárgo] largo 6 [lárȢe] /lárjƽ/ larg(a) large leku [lék h y] lekü [lǤk] /lok/ lòc 7 lieu lege [lége] lege [lεj] /lεj/ lei loi liburu [líbry] libürü [líbe] /líwrƽ/ lib(r)e livre masail [maȓéla] maxela [maȓέrǤ] /maȓέrƽ/ mashèira joue mailu [martéȞy] marteilü [martέt] /martέŃ/ martèth marteau mirakulu [miakýly] mirakülü [mirákle] miracle miracle pagatu [p h áka] 8 paka-tü [pagá] pagar payer bake [báke] bake [pats] patz paix pala [p h ála] pala 9 [pálǤ] pala pelle zati [p h árte] parte [par] part part pagatu [bek h áty] bekatü [pekát] pecat péché habe [pitrále] pitrale [piteráw] piterau poutre ile 10 [bíl h o] bilo [péu] peu poil pinu [p h íno] pino [pi] pin pin berun [plómy] plomü [plum] plom(b) plomb herri [popýly] popülü [p'Ǥble] pòble peuple porru [p h áka] 11 porrü [purέt] pòr poireau portale [pǤrtále] portale [purtáw] portau portail puntu [pỹ'ty] püntü [pyn] /pyn/ punt point putzu [p h ýtsy] pützü [pyts] /pyts/ putz puits errege [erége] errege [rǫj] rei roi gurpil [eróta] errota [ar'ǤdǤ] (ar)ròda roue salbatu [şálba] salba-tü [sawbá] sauvar sauver saltsa [şáltşa] saltsa [sáwsǤ] /sáwsƽ/ saussa sauce zartagin [sart h egíȂa] zartegina ez [padérǤ] sartana 12 poële à frire zeta [séta] zeta [sédǤ] /sédƽ/ seda soie tempŭs, tempŏra denbora LATINA 1 angelu aprilis rastellu fǎba fagus festa voce caelum camera cappellus circŭlum clārus colōre 1 spătha spǎthŭla spart-anĕam cattus castellum causa corpus crux, crucis ecclesia fidem flaccus fructu hospitale infernu jocare jocus largus locus lex, legis librum maxilla martellus miraculum pacare pacem pāla partem peccatum lat. ar.*pullitra pĭlus pīnus plumbum populum porrum port(am)+ālem punctu pŭtĕus regere rota salvare salsam sartāgĭnem saeta, sēta [dẽbóa] denbora [tǫms] /tems/ temps temps vespera bezpera [mǫspéa] b/mezpera [brέspe] vrèspe 13 veille GASKOIARI USTEZKO LEXIKO MAILEGATUA LATINA BATUA ZUBERERA Olorue Escòs GASKOIA FRANTSESA abiadura [abjadýa] abiadüra [abjádǤ] 14 aviada adore [kuáȠe] koraje [kurádȢe] coratje courage adoretsu [kuaȠúȒ] korajus [kuradȢús] coratjós courageux burruntzali [gáhe] gahe [gáhǤ] 21 [gáhƽ] gaha cuiller à pot vastare gastatu [gáȒta] gasta-tü [gwastá] /gwastá/ g(u)astar gâter nōdus korapilo [nyt] nüt 28 [nyt] 29 /nut/ nod noeud oboedire+?? obeditzaile [obedj'ẽt] obedient ez 30 aubedissent obéissant porcus txerrikume [pujk'Ǥt] puikot [purk'Ǥt] [purk'Ǥt] pourcòt cochon, saligaud exsuccare eskuoihal [t∫ykadé] txükader eishugader torchon [é∫ygadé] putere + nasus zimitz [pyrná∫] pürnax(a) [pyrná∫Ǥ] [pyrná∫ƽ] purnaisha punaise hezetsu [ými] ümi umide humide [ymíde] lat. ar. *cutinna (xerri) kailu [gotáȂa] g/kota/eina [kútjǤ] coden(h)a couenne graneriu bihitegi [grané] 22 graner [graέ] /graé/ gra(nh)èr grenier honestus zintzo [unέȒt] onest [awnέste] o/aunèste honnête ukabil [pyȂέt] püinet [pyȂέt] [pyȂέt] punhet 37 poing [siflέt] 46 z/xiflet ez [sĩkέt] [kuhát] estiflat gifle vitesse, démarrage dextru trebe [adrέt] adret [adrέt] /adrét/ adret kunder [kũ(n)dé] kunder(a) [kuntέ] condèr chapelet frq. *hardjan ausart [hardít] hardit [hardít] hardit hardi hos(pi)tal(em)+arium aterpekide [oȒtalé] ostaler [ustalέ] 31 ostalèr aubergiste ridere [áraȞeȞ'ãt] arraileilant [aridulέn] arridolent qui a de l'humour adroit rasus motz [eráȒ] a/erras [arás] arràs ras ingeles [ĩglέȒ] ingles [ãgléȒ] anglés curiosus begiluze [kyjúȒ] kürius [kyrjús] curiós curieux frikun [kokí] koki [kukí] coquin coquin zoriontsu [ijúȒ] irus [yrús] [irús] 23 urós heureux jumpare zabundu [Ȣũ'pa] junpa-tü [Ȣỹpá] /jumpá/ junpar balancer ardo gorri [paȞέt] pailet [paȞét] [paȞét] palhet vin rosé rătĭōnis arrazoi [arrazũ'] 38 arrazu /rezH/ rason raison [razú] behe-lat. parochia parrokia [paropí(j)a] parropia [parókjǤ] parròpia paroisse sapone 39 xaboi [∫abũ'] xabu [sablú] /sablH/ sab(l)on savon Anglais fraga marrubi [arága] arraga [arrágǤ] /aRágƽ/ ahraga frikun txiki [kokiȞ'Ǥt] kokillot [kokin'Ǥt] coquinòt coquin (dim.) glōrĭōsa harropuztu [lorjúȒ] lorius [glurjús] gloriós vaniteux pastillum talo [paȒtέtȓ] pastetx [pastέt] 32 pastèth galette de maïs sartāgĭnem zartagin 40 [sart h án] zartan [sartánǤ] sartana grilloir à châtaignes fraise lat. ar. vascella baxera [baȓέja] baxera [baȓέrǤ] /baȓέrƽ/ vaishèra cosina lehengusu [kysýȂa] küzüña [kuz'ĩjǤ] /kuz'ĩjƽ/ cosia cousine zoriongabe [maleúȒ] malerus [malyrús] malurós malheureux pausa atsedenaldi [p h awȒáda] pausada [páwzǤ] [pawzádƽ] pausada 33 pause sătĭōnis urtaro [şaȠũ'] sasu [sazú] /sezH/ sason saison vaisselle vestire jantzi [bέsti] bezti-tü [bǫstí] /bestí/ vestir daculam 18 sega [dáȞy] dailü [dáȞǤ] /dáȞƽ/ dalha faux (outil) trakets [malεştrýk] malestrük [dezεstrýk] 24 desestruc maladroit pauper pobre [práwe] prau(b)e [práwbǤ] /práwbƽ/ praube pauvre secare zerratu [şéga] sega-tü [segá] /segá/ segar scier (se) vêtir ital. brigante gaizkile [brig'ãt] brigant [brigán] brigand duplus bikoitz [dóble] doble [dúble] doble double mǎlĭtĭōsus jostalari [malesjúȒ] malezius [malisjús] maliciós malicieux belarritako [pẽdέnt] pendent [pẽdέn] [pẽd'ẽts] 34 pendent boucle d'oreille sequere segitu [şégi] segi-tü [segí] /segí/ seguir suivre brigand buffare ufatu [búha] buha-tü [buhá] /buhá/ bohar souffler uffare+?? haizekada [buháda] buhada [buhádǤ] bohada estakuru [deȠẽkýȠa] desenküsa [dezẽkýzǤ] [dezẽkýzƽ] desencusa prétexte mantellum eskuare [mãtέtȓ] mantetx [mãtέt] 25 mantèth manteau (cheminée) [peȞ'Ǥt] peilot pegòt niais, nigaud securu segur [şegỷr] segür [segỷ] /segỷ/ segur sûr [peg'Ǥt] dēs + honestus ohoin [deȠunέȒt] desonest [mawawnέste] desaunèste malhonnête [man(e)úȒ] manus [maȂús] manh?s maniéré, couvé perdere galdu [pǫrdýt] perdüt [pǫrgýt] 35 perdut perdu, triste personne september irail [şetemé] seteme [setéme] seteme septembre rafale uffare+?? hauspo [buhadé] buhader [buhadé] bohader placere desplazer [dǫȒplazé] desplazer [dǫsplazé] desplaser déplaisir medecina, medicus mediku [bedezí] bedezi [medesí] medecin médecin pira madari [péa] pera [pérǤ] /pérƽ/ pera poire serius, seriosus serio [şejúş] serius [serjús] seriós sérieux soufflet baionar [bajunέȒ] baiones [bajunés] baionés erakasle [ereȢ'ẽt] errejent [reȢέn] (ar)regent instituteur minus gutiago [mεntȒ] ments [mεnȓ] [mεns] 26 mens(h) moins pietatis 36 urrikalmen [pjetáte] pietate [pjetát] [pjetát] pietat pitié sōrdĭdĭus areago [şǤrdέj] sordei(s) [surdέ∫] sordeis pire Bayonnais biarnes [biarnέȒ] biarnes [biarnés] bearnés spongia belaki [ǫȒpũ'dȢa] esponje [ǫspúndȢǤ] [ǫspúndȢƽ] esponja éponge zurgin [menyȠé] menüser [menyzέ] menusèr menuisier plangere deitoratu [pláȂi] plañi-tü [pláȂe] /pláȂƽ/ plànher plaindre tabulam taula [táwla] taula [táwlǤ] /táwlƽ/ taula planche Béarnais * bordam 15 borda [b'Ǥrda] borda [b'ǤrdǤ] bòrda sposare ezkondu [ǫȒpúȠa] esposa-tü [ǫspuzá] 19 /espuzá/ esposar épouser mixtūra mestura [mεȒtýa] mestüra [mǫstỷrǤ] /mǫstỷrƽ/ mestura méture placere atsegin [plazé] plazer [plazé] /plazé/ plaser plaisir tabulam+?? zola [tawláda] taulada [tawládǤ] 41 (en)taulada plancher grange * buk(on)+atam 16 musuzapi [buk h áta] bokata [bugádǤ] bugada scālā, aerum eskailera [ǫȒkelé] eskeler [ǫskalέ] /ǫskálƽ/ escalèrs escalier mixtūra neurtu [mεȠýa] mesüra-tü [mǫzyrá] /mǫzurá/ mesurar mesurer plaza txiki [pla∫'Ǥt] plaxot [plasótǤ] [pla∫'Ǥtƽ] plaxot petite place [trabatέtȓ] 42 trabatetx [trabatέt] travatèth chevron de comble lessive cathedra aulki [kajdéa] kaidera [kadjérǤ] cadièra fine fin [fi] fi [fi] /fĩ/ fin fin ozpin [minágre] minagre [binágre] vinagre vinaigre plicare plegatu [pléga] plega-tü [plegá] plegar plier tratulari [tratyl'ãt] 43 tratülant ez maquinhon maquignon chaise [kaminέt] kam/binet [kabinέt] [kabinέt] 17 cabinet larruzko [foradýa] forradüra ez forradura fourrure, doublure ispilu [míaȞ] mirail [miráj] miralh miroir praestare prestatu [prέȒta] presta-tü [prǫstá] /prestá/ prestar prêter, préparer tendere samur [tr'ẽde] trende [tr'ẽde] trende tendre armoire kailu [katȓ] katx [katȓ] cath frantses [frantȒέȒ] frantses [frantsés] francés Français muccare musuzapi [mukanáȒ] m/bukanas [mukadé] 27 mocanàs mouchoir prĕhensĭo preso [preȠuné] presuner [preȠunέ] presonèr prisonnier odolki [trip'Ǥt] tripot [trip] [tripú] trip, tripon boudin cal caldarium galdaragile [kawté] kauter [kawtέ] cautèr frantximant [frantsim'ãt] frantzimant [franȓimán] franchimand qui mime le français almaiz [murté] murter [murtέ] [murtέ] mortèr mortier ezkai [t∫arp'Ǥtȓ] 44 txarpoil/tx ez sarpoth 45 thym chaudronnier circare bilatu [tȓέrk h a] txerka [sǫrká] /serká/ cercar frigus, frisca fresko [frǫȒk] fresk [frǫsk] /frǫsk/ fresc frais 28 Zubererak oropilo ere bai badu, desegiteko zaila delarik. chercher frq *kotta gona [kóta] kota ez [ráwe] còta jupe 14 Oloruen ez erabilia. 15 Germanikoari mailegatua M. Grosclauden arabera (70 clés… : 55). freskura [frǫȒkýa] fresküra [frǫskýrǤ] frescura fraicheur (temps) bas latin faluppa barrabas [fripú] fripu [fripú] [fripũ'] fripon 29 Olorueko berriemaileetarik batek : [nyt] (N. M.), besteak : [nut] (R. L.). 30 Olorueko berriemaileek ez dute erabilten Per Noste-n Dictionnaire Français-Occitan (gascon) hiztegiak ematen duen aubedissent forma. 37 « Eskumutur » adiera. fripon germ *wítan kirten [gidέr] gider ez guidar 20 31 Olorueko berriemaileek ez dute erabilten. Per Noste-n Dictionnaire Français-Occitan (gascon) hiztegiak « aterpekide » adiera ematen du. 38 T. E.-E.k sudurkaritzerik gabeko formak nahiago ditu : [arrazú], [∫abú] etab. petit manche 18 Zelta M. Grosclauden arabera (2000 : 59). 39 Germanikoaren *saipon-etik. 32 J. Bonnemasonek dio : « La prononciation basque est celle de la montagne » (2005 : 77), [pastέtȓ] beraz. 40 Gaztainak erretzeko tresna. 33 Gilbert Nariook emana. Per Nosten Dictionnaire Français-Occitan (gascon) hiztegian ez dago. 34 Pluralean Gilbert Nariooren arabera. 41 « Mahaitara » Olorueko berriemaileen arabera. 44 [t∫arp'Ǥtj] T. E.-E.ren arabera.

4 Bokal hori amaiera absolutuan dena [Ǥ] itxi bat da ; beraz [Ǥ] puntu batekin azpian egiazko zeinua litzateke. Lourdiosen (Aspe ibarra) [hába] da Olorueko berriemaileen arabera. Biarnoko mendietan -[a] badugu -[Ǥ] edo -[ƽ]-n ordez. Allièresek [o] ematen du langedocien-entzat. 5 Olorueko berriemaileek [kapέtȓ] forma nahiago dute [kapέt] baino, -[tȓ]-ekikoa mendikoa izanik ere.

6 Zabal ere aski erabilia da.

7 

Alde batetik, biarnera kontserbadoreagoa da [o] lehen bokal gisa begiratu baitu.

8 

Lehen herskaria hasperenduna da zubereran eta bigarrena ozenkabea egon da.

16 

Germanikoari mailegatua M. Grosclauden arabera (70 clés… : 55). Hourquebiek eta Pinquek bucatu latina ematen dute (59. orr.).

17 

Mako [ ] artean diren ahoskerak Escòsekoak ez dira, bainan bai Gilbert Narioo Valensunekoarenak (Orteze ondoan).

19 

Gutxi edo ez erabilia Olorueko berriemaileen arabera.

20 

Olorueko berriemaileek forma hori ez dute ezagutzen ; biarnerari mailegu bat ote da ? 35 -g-ekin Olorueko berriemaileen arabera.

36 

Latinari eta ez gaskoiari mailegatua behar bada, gaztelaniaren piedad hurrunagoa delarik.

42 

Peillenek emana, Lhandek trabatexa. T. E.-E.k ez du ezagutzen.

43 

[tratal'ãt] T. E.-E.ren arabera.

45 

« Sarpoil » biarneraz eta ez « ezkai ». 46 P. Lhandek zifleta ematen du (Dictionnaire basque-français et français-basque…).