Aurkezpena Eta 
  
Aditz Komunztadurako Datuak 
  
Beñat Oyharçabal 
  
Jasone Salaberria 
  
Epelde Irantzu 
  
Baiona Iker 
  
Lan Laburpena 
  
Honetan Baionan 
  
Aurkezpena 
  
Iñaki Caminok 
  
Norantzen Parte 
  
Aita 
  
Jaioa 
  
  
  
  
NORANTZ DATU-BASEA

Keywords: 

dakargu,

izateko.

Begien bistakoa da Iparraldeko gizartean hizkuntzek duten tokiagatik, atertzerik ez duen zirimola baten erdian bizi dela horko euskara aspaldi honetan, eta ateka gaizto horretatik bizirik ateratzekotan pentsatzekoa da nabarituko direla hartan egoera honen ondorioak. Zer gisaz eta zein gramatika ataletan? Hori da, hain zuzen, aldez aurretik nekez esan daitekeena, eta NORANTZek ikusgarriago eta ulergarriago egin nahi lukeena.

Ikuspegi honetatik egindako ikerketen beharra sumatu da euskal dialektologian, azken hamarkadetako aldaketa soziologiko eta soziolinguistiko nabarmenek hizkuntzaren egituran ekar ditzaketen balizko berrikuntzak bildu eta aztertzeko. Baita egonkor iraun duten gramatika atalak zein diren ikusteko ere. Aldaketa soziolinguistiko horien bilakaera kontuan hartzea erabakigarria gertatzen da hizkuntzaren barruko dinamikak ulertzeko.

Gauza ezaguna da hizkuntzak, gizarte ekoizpenak diren aldetik, beti aldatuz doazela eta haien ezaugarrietako bat dela denboran etengabe aldaketak izatea [START_REF] Weinreich | Languages in Contact: Findings and Problems[END_REF], nahiz aldaketa horiek maiz ez diren hiztunen borondatez gertatzen.

Euskararen kasuan, euskalki tradizionalak eta euskara estandarra landu izan dira azken hamarkadetan, baina euskararen errealitate soziolinguistikoa izugarri aldatu da azken hogeita hamar urteetan, ez bakarrik tokien arabera hiztunen kopuruetan gertatu diren gorabeherengatik, baita bestalde euskara gorde dutenen artean ere euskararen transmisioa ez delako orain arteko baldintzetan egin. Horrez gain, hizkuntzaren tinkotasun soziala ikaragarri ahuldu da Euskal Herriko toki askotan, Iparraldean bereziki [START_REF] Coyos | Hizkuntza-politika Ipar Euskal Herrian: nondik nora? Ibilbidearen azterketa[END_REF](Coyos , 2009a(Coyos , b, 2010a, b;, b;[START_REF] Legarra | Language policy and planning of the status of Basque, II: Navarre and the Northern Basque Country[END_REF]. Zenbat eta bakanago eta urriago izan gizartean hizkuntzaren erabilguneak, orduan eta handiagoak eta ugariagoak izaten dira hizkuntza aldaketak eta hizkuntza ukimenaren ondorioak. Hiztun guztiak elebidun izateak eta gizarte ingurumen nagusiki erdaldun batean bizitzeak ere nahitaezko eragina du hizkuntzaren bilakaeran.

Kanpoko eraginei erantsi behar zaizkie euskarak azken hamarkadetako aldaketa eta jende mugimenduengatik izan dituen barne dinamika berriak: Gauza da mendeetan zehar iraun duen bizimodua goitik behera aldatu dela azkenaldian, 1960tik hona gehienbat. Gaur egungo komunikabide eta garraiobideei esker, erraz eta maiz joan ohi gara edozein alderditara, eta gaur egungo hedabideei esker, geure etxetik irten gabe entzun dezakegu edozein alderditako euskaldunen solasa. Zalantzarik gabe, euskara batzea eta berdintzea ekarri du aldakuntza giroak. (Zuazo 2008: 14-15) jaiotakoek zaindu dutela gutxiena euskararen transmisioa. Gertakari historikoek, politikoek eta gizartezkoek, ezinbestean, baldintzatu egiten dute herri baten bilakaera soziolinguistikoa, hiztunen jarrerak barne. Iparraldeko hainbat etxetan ez da arraroa aitama euskaldunetako familietan seme-alabek euskararik ez jakitea edo arroztua izatea. Ez da NORANTZen ikergaia eta bazterrean utzi ditugu language shift edo herdoiltze kasuen azterketa berezituak [START_REF] Thomason | Language Contact. An introduction[END_REF], baina, Iparraldeko paisaia linguistikoaren parte diren neurrian, ezinbestean agertzen dira gure ikerketan honelako profila duten hiztunak:

When people start using the former second language as their primary language (or eventually often as their only language), the result may be different from the majority variety of that language, or the original target of second language acquisition. In immigration contexts we then speak of ethnolects, in postcolonial contexts of new varieties. (Backus 2008: 237) Bada kontuan hartzeko beste puntu bat ere: ikastolak, gau-eskolek, hedabideek eta bestelako mugimenduek euskara batua ekarri dute euskaltegi, ikastetxe eta komunikabideetara, Iparraldeko batua4 . Gaurko hiztun euskaldunek, bakoitzak izan duen ibilbidearen arabera, kontaktu gehiago edo gutxiago izan dute euskara estandarrarekin, eta kontaktu horren bizitasunak zuzeneko lotura du euskalkia gehiago, gutxiago, estandarrarekin nahasiago edo batere ez erabiltzearekin. Gainera, nahiz indar handiak egin diren euskara suspertzeko, oro har azken 20 urteetan galtzeak aurrera egin du, eta ondorioz atrizio kasuak areagotu egin dira. NORANTZ hizkuntzaren erabilera mota desberdin horiek kontuan hartuz egina izan da, eta egungo hiztunek euskara baliatzean eta beren jakitate abstraktuan dituzten egitura gramatikalen eta fonetikoen bilduma bat eskaintzen du.

Aurkezpen honetan, Iparraldeko egoera soziolinguistikoa laburki gogoratu ondoan ( §1), NORANTZ datu-basearen deskribapena eta haren eratzeko erabili den metodologia aurkeztuko ditugu ( §2), baita azalduko ere hura egiterakoan agertu zaizkigun arazo batzuk, edo datuak baliatzerakoan gogoan edukitzekoak diren puntu batzuk. Ondotik, datu-baseko datuak baliaturik, gramatika ezaugarri zehatz bati dagozkion erantzunak aurkeztuko ditugu, hiztunek aditzen pertsona komunztadura gauzatzen dutenetz aztertuz ( §3). Azkenik, ondorioak aurkeztuko ditugu lanaren bukaeran ( §4).

Deskribapena eta metodologia

Gaur egungo hiztunen gramatiketan ager daitezkeen fenomenoen berri izateko, soziolinguistikoki ezaugarri desberdinak dituzten hiztun motak kontuan hartu behar dira.

Desberdintasun horretako eragilerik handienak hiru hauek dira: adina, bizitokiaren ingurumena (euskararen gizarte presentzia, Baiona-Angelu-Miarritze hirigunetik kanpo, hiri txikiagoetan eta baserrialdean handiago izanez), eta euskarak eskolatzean izan duen tokia (murgiltze sistema edo ez, Iparraldean).

Hiztunak

Xede horretan, datu-basea hornitzeko, 59 hiztun aukeratu dira, irizpide horien arabera (adina, bizitokia, euskarak eskolatzean izan duen tokia) 10 azpimultzotan banatuak.

Erabakigarria da informatzaileen aukeraketa [START_REF] Lanza | Selecting Individuals, Groups, and Sites[END_REF]. NORANTZen, garrantzizkoa da gogoan izatea ez direla hiztun 'idealak' bereziki bilatu, baizik eta, irizpide soziologikoei jarraikiz, hiztun arruntak, hots, euskaraz komunikatzeko oinarrizko gaitasuna dutenak.

Ezaugarri desberdineko hiztunak hautatzeak hizkuntzaren gaitasunaren aldetik ere profil soziolinguistiko diferenteko hiztunekin lan egitea ekarri du, eta hain zuzen hori zen helburua. Bi lekukorekin gertatu zaigu gutxieneko gramatika gaitasunik ez izatea galdetegiko parte guztiei erantzun ahal izateko, eta hori dela-eta bi informatzaile horien datuak publiko ez egitea erabaki dugu. Taula honetan bildu ditugu elkarrizketatu ditugun hiztunen profil soziolinguistikoak (kontuan izan 40 urtetik gorako hiztunik ez dela murgiltze sistemako eskoletan ibili denik): Ahozko corpusa da NORANTZ, eta beraz grabazioetan oinarritutakoa. Grabatutako datuak lortzea eta erabiltzea eginkizun konplexua da berez. Baliabideak eta denbora eskatzen ditu. Esperientziak ere zenbat laguntzen duen jakingo du alor lanean ibili den edonork. Ibiliaren ibiliaz joaten dira hobetzen inkestagileen grabatze lanak:

The best way to approach all the tasks involved in recording is as a learning process, where one does not learn everything at once, but rather improves one's understanding over time by trial and error. (Clemente 2008: 190) Guk hori, itxura guztien arabera, murgiltze sisteman ibili diren gazteen tokiko berrikuntza da, segurenik bere izenordain genitiboaren analogiaz sortua (hari eta berari izenordainen ondoan).

Aipatu aldaera mota horien datuak azaldu behar izan bagenitu, luzeegi joango zitzaigun aurkezpen hau, eta egokiago iruditu zaigu beraz bestelako datu mota bati so egitea. Horrela, NORANTZ datu-baseak eskaintzen dituen datuez irudi bat emateko, euskararen ezaugarri morfosintaktiko abstraktu bat aukeratu dugu, hiztunek komunztadura anitzeko adizkeretan pertsona komunztadura gauzatzen duten ala ez ikertuz. Jakina den bezala, euskarak puntu horretan batasuna eta aniztasuna erakusten du, euskalki guztietan pertsona komunztadura jokarazten baita komunztadura anitzeko adizkeretan, jokabide horiek modu desberdinetan gauzatzen badira ere. Bestalde, egungo joskera lanek garrantzi handia ematen diote komunztaduraren morfologiari perpausaren egitura sintaktikoarekin dukeen loturagatik [START_REF] Artiagoitia | Hatsarreak eta parametroak lantzen[END_REF]. Gisa horretan barnagoko aldaketa batzuen adierazbide ere izan daitezke aditzaren jokaeran gerta daitezkeen aldaketak. Uste dugu, beraz, bide egokia eskaintzen duela aditz komunztadurak euskararen funtzio morfologiaren atal inportante bat egungo Iparraldeko hiztunetan nola agertzen den ikusteko.

Pertsona jokabidea aditz mota guztietan molde bertsuan agertzen den arren, badakigu hari zuzenean ez dagozkion beste zenbait faktorek eragina izan dezaketela hartan, hala nola aditz laguntzailearen hautapenak, eta baita aspektu-aldietako eta zenbait modutako kontuek ere. Alabaina, elementu hauek ere adizkeraren morfologiako osagaiak diren neurrian, komunztadurako morfemekin konbinatu behar dute, eta konbinatze horren ondorio dira aditz paradigmak. Funtsean, literatura euskalkietako eta euskara estandarreko ez-oraineko adizkeretan ikus daiteke hori, orduan DS ergatiboarekiko komunztadura morfema, oraineko formetan atzizki dena, aurrizki izaten baita. Nahiz lotura hori aski garbia den NORANTZek eskaintzen dituen aldaketako datuen arabera -hala iruditzen zaigu bederen-, ikergaia mugatzeko eta korapilo trinkoegietan ez sartzeko, aurkezpen honetan ez dugu hortik bideratuko gure azterketa, komunztadurari berari bakarrik begiratuko baitiogu hemen.

Arrazoi horregatik beragatik, ez dugu aztertuko nola gauzatzen dituzten hiztunek komunztadurako morfemak, eta bereziki adizkeretan hartzen duten tokia. Badakigu, aspaldi aldaketa leku izaten direla puntu horiek euskaran, ezen gure eskuetara heldu lehenbiziko euskal gramatiketan beretan agertzen zaizkigu gisa horretako aldaeren lekukotasunak.11 Xehetasun handiegitan sarraraziko gintuen holako gorabeherei behatzeak, eta gainerako puntuak baztertuz, puntu bati bakarrik so egin diogu: pertsonari dagokion komunztadura markatua den edo ez.

Komunztadura anizkuna da euskaraz, eta morfosintaxiaren arabera antolatua.

Datuak ere, halaber, elementu horiei jarraikiz aztertuko ditugu. Halere, komunztadura markatze guztiek ez dute neurri berean aldaketa leku izateko aukera, eta hauek bereziki interesekoak dira guretzat hemen. Horregatik, subjektu absolutiboarekiko komunztadura bazterrean utziko dugu, ez baitugu uste hartan direla jokabide berriak agertzekoak.

Halaber, arrazoi beragatik, objektua 3. pertsonakoa duten adizkera iragangaitzetako pertsona komunztadura datuak ere (dut, dezadan, nuen, nezan…) ez ditugu ikertuko.

Ondoko komunztadura markatzeak kontuan hartuko ditugu, beraz:

• Solaskideen arteko harreman zuzena adierazten duten adizkeretako DS ergatiboarekiko pertsona komunztadura;12 

• DS datiboarekiko pertsona komunztadura (ZER-NORI-NORK eta NOR-NORI adizkeretan);

• Objektu zuzenarekiko pertsona komunztadura (objektua 1. edo 2. pertsona duten NOR-NORK adizkeretan).

Pertsona komunztadura ergatiboa

Solaskideen harremana zuzenean adierazten duten adizkera monotrantsitibo eta ditrantsitiboetan, ergatiboaren komunztadura egiten den edo ez erakustera eman dezaketen 34 elizitazio perpaus dira datu-basean. Beraz, 2.006 erantzun (34x59) bil zitezkeen datu hori eman zezaketenak. Ez dago esan beharrik erantzun guztiak ez direla horrelakoak izan:

1644 erantzun halakoak gertatu dira, eta 362 erantzun eman dira komunztadura ergatiboa egiten den edo ez ikusteko biderik ematen ez dutenak.

1.644 erantzun horien artean 18 dira ergatiboaren komunztadura erakusten ez dutenak. Oso gutxi dira, beraz, inkestaren baldintzak kontuan hartuz gero, bereziki. Gisa horretan zaila da hiztunetan bereizi diren adinaren araberako taldeen artean bereizkuntzarik egitea, eta esan daiteke gaurko Iparraldeko hiztunek komunztadura ergatiboa atxikitzen dutela aditzaren jokaeran, gazteek ere bai. 13 Datu-basean 1. eta 2. pertsona duten formek [+p] ezaugarria dute eta 3. pertsonakoek [-p]. Ezaugarri horiei kasuaren araberako zehaztasuna lotzen zaie, alegia A (absolutiboa), D (datiboa) edo E (ergatiboa). Beraz, [+pA] ezaugarriak 1. edo 2. pertsonako komunztadura absolutiboa adierazten du, eta [-pE] ezaugarriak, berriz, 3. pertsonako komunztadura ergatiboa. Bestalde, adizkera berean agertzen diren ezaugarriak beheko marraren (_) bidez markatzen dira. Horrela, [+pA_+pE] ezaugarria duten adizkerak, 1. eta 2. pertsonako indize absolutiboa eta ergatiboa dituzten NOR-NORK adizkerak dira; [-pA_+pD] ezaugarria dutenak, berriz, hirugarren pertsonako komunztadura absolutiboa eta 1. edo 2. pertsonako komunztadura datiboa dituzten NOR-NORI adizkerak dira.

14 Kontuan har bedi elizitazio perpausen araberako ezaugarriak direla. Badaiteke ezaugarri horri dagozkion erantzunetan ez agertzea, edo, alderantziz, beste ezaugarri bat duen elizitazio perpaus baten erantzunetan agertzea. Hauek ez ditugu kontuan hartzen hemen, datu-basearen antolamendutik ez urruntzeko. Zerrenda horri behatuz, ikus daiteke aditz laguntzaile desberdinak (aditz nagusi aspektudunak edo aditzoina eskatzen dutenak) eta aldi desberdinak bidera ditzaketen elizitazio perpausak direla: orainaldikoak (B78, B79, B82, B83, B86, B87, B88, B114, B115), iraganaldikoak (B84, B85, B116, B128), eta alegialdikoak (B132, B133); edo modu markaturik gabekoak (B78, B79, B80, B81), subjuntibokoak (B82, B83, B84, B85, B86), ahalerakoak (B110, B111, B114, B115, B116), aginterazkoak (B87, B88), baldintza irrealekoak (B130, B132, B133). Beraz, hiztunek baliatzen dituzten paradigma desberdinetan kontrolatzen ahal dira komunztadura ergatiboari dagozkion datuak. I taulan ikus daitezke galderaka eta hiztun multzoka datu-baseak eskaintzen dituen datuak. Taulari behatuz, irakurleak ikus dezake oso manera erregularrean egiten dutela hiztunek komunztadura ergatiboa aditz ditrantsitiboetan. Datua ezin ikusizkoa egin duten erantzunak, pentsa daitekeen bezala, elizitazio perpausak subjuntiboa bideratzen dutelarik agertzen dira (B82, B83, B84, B85, B86). Alabaina, hiztun anitzek, gazteen taldean bereziki, forma jokatugabea (aditz-izena) erabilirik erantzun dute orduan. Neurri ttipiago batean, hala gertatzen da aginterazko elizitazio perpausetan ere (B87, B88), hauetan ere forma jokatugabeak erabili baitituzte gazteen taldeko hiztun zenbaitek.

Orotara adizkera ditrantsitibo jokatua duten 887 erantzunetan (1062-175) 7 kasutan agertzen da komunztadura ergatiboa egiten ez duen adizkera, %1 baino gutxiago, hots. Ikus daitekeen bezala, elizitazio perpaus horietan ere batzuek modu berezia dute: subjuntiboa (B72, B73, B74, B75, B76), agintera (B77), ahalezkoa (B106, B110, B111), besteek, ez (B68, B69, B70, B71); bestalde, aldiak ere aldatzen dira, orainaldiko (B68, B69, B72, B77, B106), iraganaldiko (B70, B71, B74, B75, B110, B111) edo alegialdiko (B76, B129, B131, B134) adizkerak xedatuak baitira.

5. taula. Pertsona komunztadura ergatiboa aditz trantsitiboetan.

5. taulak erakusten ditu datu-basean bildu diren erantzunen datuak. Han ikus daiteke aditz trantsitiboetan ditugun ondorioak aditz ditrantsitiboetan aurkitu ditugunen araberakoak direla: hauetan ere hiztunek komunztadura ergatiboa errespetatzen dute.

Erantzun bilduetan (944), 757k adizkera jokatua dute (944-187), eta hauen artean 11 dira komunztadura ergatiboa egiten ez dutenak, hots, %1,5era ez dira heltzen (11/757).

Komunztadurarik eza paradigma batzuetako komunztadura jokoak menderatzen ez dituzten zenbait hiztun bakarrekin baizik ez da gertatzen, eta erregulartasunik gabe. 

Pertsona komunztadura datiboa

Gauza ezaguna da pertsona komunztadura datiboa aukerakoa izaten dela Iparraldeko ohiko euskalkietan, nahiz aukera hori ez den beti molde berean agertzen. Aditz ditrantsiboetakoa eta NOR-NORI aditzetakoa, adibidez, (dizut vs natzaizu), ez dira maila berean ezartzekoak. Bestalde, NOR-NORI adizkeren artean ere, bereiztekoak dira, alde batetik, subjektu absolutiboa 1. edo 2. pertsonakoa izan dezaketenak (mintzatu natzaizu), eta 3. Gisa oroz, holako kasuak franko marginalak dira paradigma arruntetako adizkeretan.

18 Hemen ere elizitazio perpausen interpretazio desberdinak egin dituzte hiztunek, batzuek pertsonari frantsesezko perpauseko erreferentzia bera atxikiz, besteek aldiz bestelako interpretazioa emanez inkestagileak frantsesez esaten zion perpausari. Adibidez, B78 perpausean (je vous ai apporté les papiers de la voiture ce matin) MADON lekukoak 'goizian ekarriak ditutzu otomobillen paperak' erantzuterakoan, kontsideratu da pertsona komunztadura ergatiboa egin duela ('je' izenordaina 'zu' bihurtuz, elizitazioa deiktikoki interpretatuz), eta pertsona komunztadura datiboa, berriz, ez duela egin.

Paradigma markatuetan, berriz, hiztunek adizkerak emateko zailtasunagatik, komunztadura datiboa bera ere hunkia izan daiteke. Horrela, ohar gaitezke erabilera gutxiagoko paradigma markatuetan, subjuntiboari dagozkionetan adibidez, maizago agertzen dela pertsona komunztadurarik eza. Adierazgarria da adizkera horietan agertzen baitira pertsona komunztadura datiborik gabeko adizkerak komunztaduradunak baino kopuru handiagoan (B82, B84, B86). Gainera, kasu horietan ikus daiteke erlatiboki gazteen taldean zaharren taldean baino gehiagotan gertatzen dela komunztadurarik eza (oro har kontrako emaitzak ditugularik, gorago esan bezala). Morfologiako arazo horien lekuko dira zenbait erantzunetan agertzen diren forma ohigabekoak. Adibidez, B132 elizitazio perpausa itzulirik ('Si à vous aussi je vous parlais tous les jours, vous me diriez la vérité'),

PIEPA lekukoak (+70 urtekoen taldeko hiztun zuberotarra) hauxe ihardesten du: Zük ere erran neikezadazüt egia, zuri elhesta banendi egün ooz. Apodosiaren adizkera laguntzaile ditrantsitiboan (neikezadazüt) ohi ez bezalako toki batean agerrarazten du komunztadura ergatiboaren pertsona indizea (-zü), aurrizki bezala datiboaren pertsona indizea (n-) ematen baitu (eta gero atzizki bezala bi aldiz errepikaturik: -da-…-t). Holako jokoak (indize datiboa aditz aurrizki bihurtzea) ezagunak dira euskal aditzak denboran eta espazioan hartu dituen itxuretan, baina ez dira ohikoak hiztun horren euskalkian, eta beste erantzunetan hiztun berak ergatiboa agerrarazten du beti ez-oraineko adizkera ditrantsitiboetako aurrizki gisa, ez datiboa. Gazteen taldean paradigmen kudeatzeko zailtasuna aditz laguntzailearen hautaketan agertzen da bereziki. Adibidez, B86 elizitazio perpausa ('Maialen préférerait que vous me portiez des biscuits de la maison') honela erantzuten dute gazteen taldeko AKAN eta EHEN lekukoek:

AKAN: Maialenek naiago luke zuek etxeko bixkotxak ekartzea... ekar zenizkidatela... ez dakit.

EHEN: Maialen naiko luke bixkotxak etxetik ekar zenidatzula.

Bi gazte horiek ikastoletako ikasle ohiak izanik euskara batuaren paradigmen eragina agertzen da haien erantzunetan. Haatik, aspekturik gabeko aditz lexikala aukeraturik ere (ekar), ez dute ohiko eta euskara estandarreko aditz laguntzailearen (*ezan) forma bat erabiltzen. 19 Ez da argi, haien kasuan, ezinbestean emanikako forma den eman dutena, ala halako sinkretismo bat sortu den bi aditz laguntzaileen artean.

[+pA_+pD] edo [-pA_+pD] ezaugarriak dituzten NOR-NORI perpausak

Dudarik batere gabe, hau bezalako aurkezpen orokor batean erabiltzeko arazo gehienik ematen duten formak dira sail honetako erantzunak. 15 elizitazio perpaus dagozkie datubasean. Gehien-gehienak (13) 'parler' aditza erabiliz eratu dira, mintzatu aditzaren bidez, euskaraz [+pA_+pD] 22. B20 eta B21 perpausak eta B153 eta B154 perpausak elkarren antzekoak dira oso. Datu-basean, halere, xede desberdina dute perpaus hauek, bigarren parea adizkera alokutiboen erabilera ikusteko erabili baita. Ez da harritzekoa, beraz, komunztadura datiboari dagokionaz ondorioak franko hurbilak baitira.

Ikus daitekeenez, komunztadura datiboa franko erregularra da paradigma ezmarkatuetan, ez hainbeste haatik, subjuntibokoetan (B26, B27, B28) eta alegialdietakoetan (B119, B121, adibidez). Horrek indartzen du lehenago ikusi dugun datu bat: datiboaren komunztadura ahultzen da hiztunek nekez menderatzen dituzten paradigmetan. Zenbakiak orokorrean harturik, komunztadura egiten da aski erregularki: 674/832 (%81).

Subjuntiboko perpausetan, berriz, erdietan baizik ez da agertzen komunztadura datiboa: 49/99. Alegialdietako eta subjuntiboko perpausak kentzen badira, komunztadura datiboaren erregulartasuna handitzen da, %90ekoa baita (481/531). Adin taldeen artean ez da halako desorekarik ikusten puntu horretan, seguraz ere, gazteen taldean, gehienek forma jokatugabea eman baitute perpaus subjuntiboetan. Baina kontsideratzen bada zein taldetan agertzen diren komunztadura egiten duten adizkerak, ikus daiteke erdiak gutxienez edo gehiago +70 urtekoek eman dituztela, alta hiztunen laurdenak baizik ez direlarik.

Hona hemen komunztadura datiboa duten [-pA_-pD] adizkera subjuntiboak adin taldeen arabera:

• +70 (15 hiztun): 28 • Beñatek eztizü nahi giltza eskütik ior zakion (MAAL)

• Beñatek ez du nai gakoa eskuetatik erori zaion (SEAI)

• Beñatek ez du nai giltza eskutik eror diezaion (XAAN)

• Beñatek eztü nahi giltza eor dakion eskietaik (NAMAU) B27 -Beñat ne voulait pas que la clé lui tombe des mains.

• Beñatek etzizün nahi giltza eskütik ior lekion (MAAL)

• Beñatek etzuen nai giltza eskuetatik eror ziezaion (XAAN)

• Beñatek etzin nahi giltza ior zakion eskietaik (NAMAU)

• Beñatek etzuen nai gakoa eskietaik eror zitzaikon (KAU) B28 -Beñat ne voudrait pas qu'il arrive quelque chose à Peio.

• Beñatek elikezü nahi Peioi zerbait agit lekion (MAAL)

• Beñatek ez luke nai Peiori zerbait gerta diezaion (XAAN)

• Beñatek elüke nahi zerbait agi dakion Peioi (NAMAU)

• Beñatek eztu nai Peiori gauza bat gerta zatzaion (IBAI) Aldiei dagozkien gorabeheretan sartu gabe, ageri da erantzunetan zenbait hiztunek paradigma hori nekez menderatzen dutela. Kasu garbiena XAAN hiztunarena da. Hiztun horrek berantean ikasia du euskara eta iduriz zaila zaio komunztadura datiboa agertzean *edin laguntzailearen adizkiak erabiltzea. Alabaina, goragoko zerrendan ikus daitekeenez, eror diezaion (B27) eta eror ziezaion (B28) agertzen dira haren erantzunetan, hots *ezan laguntzailearen formak (datiborik gabeko NOR adizkeretan *edin erabiltzen du). Beste hiztun batzuen erantzunek ere (SEAI B26, IBAI B28, adibidez), paradigma horrekin agertzen diren arazoak erakusten dituzte.

Dena den, gogoan atxiki bedi gazteen taldean bereziki erantzun gehienak adizki jokatugabe baten bidez eman direla, ez baita harritzeko gisa horretan paradigma markatu gisa gelditzen baitira orduan NOR-NORI adizkera subjuntibo hauek.

Objektu zuzenaren pertsona komunztadura

NORANTZ datu-baseak 17 elizitazio perpaus ditu objektu zuzenaren pertsona komunztadura xedatzen dutenak. Dakigun bezala, objektu zuzenaren pertsona komunztadura ez da aukerakoa euskaran, baina gerta daiteke batzuetan, Hegoaldeko euskalkien eraginez seguraz ere, objektu zuzen hori absolutiboan agertzeko ordez datiboan agertzea (orduan aditzean komunztadura datiboa izanik). Aldaketa hori, hain zuzen, objektu zuzena pertsona denean gertatzen da. Beraz, bi elementu ditugu ikusteko hemen: objektu zuzenarekiko komunztadura egiten ote duten hiztunek, eta, egiten dutenean, absolutiboan ala datiboan egiten duten.

Lehenik ekar dezagun elizitazio perpausen zerrenda; erabilera trantsitiboa eta objektutzat pertsonak aise hartzen dituzten aditzen inguruan sortuak dira: 'voir, connaître, emmener, inviter': Oro har objektu zuzenaren pertsona komunztadura atxikitzen da. Adizkera jokatua duten 810 erantzunetan, objektuarekin pertsona komunztadurarik erakusten ez duten aditzak 15 dira, alegia %2 (16/810). Emaitza horren arabera, objektu zuzenaren pertsona komunztadura franko indartsua da.

Hurbilagotik behaturik, haatik, badaiteke puntu horretan aldaketa edo ahultze baten lehen seinaleak agertzen hasiak izatea. Alabaina, adinekoen taldean, behin bakarrik gertatzen da komunztadura araua haustea (PIEGE, B74: Leeno, nai zinuen nik zu ikus nezan egun guziz), eta bi aldiz, 40-60 urtekoen taldean (KADO, B70: Leen ikusten zituen egunero;24 BERLA, B72: Beñatek nai du zu ikus dezadan). Beraz, komunztadura urratze gehienak (13/16) gazteen taldean gertatzen dira. Urratze horiek azken kasu honetan 8 aldiz agertzen dira objektua absolutiboan izanik, eta 5 aldiz datiboan izanik. Horiek hola, ezin dugu ahaztu bazterreko gertakariekin ari garela, gazteen taldean ere adizkera jokaturik eman diren 418 erantzunetan komunztadura hori egiten ez dutenek doi-doia %3 gainditzen dute (13/418); gutxi dira, beraz.

Objektuaren komunztadura absolutiboa da gehienetan, eta horrek esan nahi du paradigma monotrantsitiboetako adizkerak baliatzen direla, objektuari dagokion pertsona indizea aurrizkia izanik. Halere, puntu honetako aldaketa garbiki agertzen hasia da, Hegoaldeko euskalkiek ekarria seguraz ere. Adinekoen taldean, objektuaren indizea Zerrendatze horrek ez du irakurlea engainatu behar: holako erantzunak, edo objektua absolutiboan izanik diren araberakoak, gazteen taldean ere, bazterrekoak dira, lehen esan dugun bezala, mota horretako adizkerak dituzten erantzunetan %3 edo.

Hondar hitza, bilduma gisa

Artikulu honen helburua NORANTZ datu-basearen aurkezpena egitea izan da, bidenabar haren bidez iker zitekeen gramatika puntu bat -pertsona komunztadura-testuinguru adierazgarrietan aztertuz. Iparraldeko egoera soziolinguistikoaren ezaugarri nagusiak gogoratu ondoan, datu-basea sortzeko izan diren arrazoiak eta haren moldatzeko erabili den metodologia azaldu ditugu, baita datu-basearen mugak nabarmendu, eta datuak biltzerakoan, baliatzerakoan eta aztertzerakoan kontuan hartu beharreko oztopo batzuk agerian eman ere. Datu-basearen helburua da Iparraldeko egungo euskal hiztun arrunten gramatika jokabide nagusiak biltzea, halako irudi bat izateko, euskararen gizarte egoera guztiz gaizki den eskualde horretako egun orozko euskara biziaz, edo, hobeki adierazteko, honen oinarrian diren gramatikazko joera desberdinez. Hiztunak aukeratzeko moldatu dugun hiztun tipologia, adina, bizilekua eta euskarazko eskolatzea (Iparraldeko eskola ingurumenean, gazteen taldean bakarrik balia zitekeena) irizpidetzat harturik osatu dugu, orotara 59 hiztun galdezkaturik. Inkestak egin eta, uste dugu irizpide hauek egiazki baliagarri direla: adina eta euskarazko eskolabidea oroz gainetik, ezen, euskararen galtzea herri txikienetara hedatzearekin, badirudi bizilekua gero eta faktore ahulagoa dela.

Hiztunen sexua zehaztu baita datu-basean, sexua ere irizpide gisa baliatzeko bidea eskaintzen du datu-baseak, baina ez dugu uste eraginik duen elementua denik.

Galdetegi osoak 568 galderaren bidez morfologia funtzionaleko atal gehienak estaltzen ditu, puntu bakoitza azalean bederen hunkiz (ikus 3. taula gorago). Galdera gehienetan (702) frantsesez esandako perpaus bat euskaraz adierazteko eskatu zaio hiztunari, buruz buruan ahoz egin galdeketa batean, galdera bakoitzak gramatikako ezaugarri zehatz bat xedatzen zuelarik, eta erantzuna grabaturik. Fonologiari dagokionez, frantsesarekiko kontaktutik sor daitezkeen eraginak gogoan edukiz 178 galdera egin dira. Datuak elizitatzeko teknikari dagokionez, bat-bateko itzulpena baliatzea izan da gure aukera nagusia. Ohigabekoa da elizitabide hau euskalaritzan, eta ez dugu gordeko proiektua hasi aurretik, inkesta pilotoak egin arte bereziki, zalantzak ere izan genituela egingarri ote zen gisa horretako inkesta lana, holako lanetan batere ohiturarik ez duten hiztunekin bereziki.

Ezen, euskaldun arruntak dira galdekatu izan diren hiztunak, askotan euskaraz osoki alfabetatu gabeak, eta itzulpen zereginetan sekula ez ibiliak. Galdekatu diren hiztun guztiak gai ziren euskaraz normalki eguneroko solasetan komunikatzeko, eta euskaraz egin dira elkarrizketa guztiak. Halere, erantzunak entzutean ohar daitekeen bezala, hiztun guztiek ez dute erraztasun edo gaitasun bera, eta nabari da zenbait galderatan batzuen nekezia. Argi da inkestabide horrek badituela bere mugak eta makurrak, partez behintzat seinalatu ditugunak; kontuan hartu beharko ditu datu haietaz baliatu nahiko duen ikertzaileak, datu-baseak joerak bereziki erakusteko balio duela gogoan atxikiz.

Datu-basea anitz fenomenoren erakusgarri da: oso nabarmena da, adibidez, murgiltze sisteman eskolatu diren gazteen kasuan bereziki, euskara estandarraren eragina, izan dadin euskara batuari dagokiona, edo gaur egun bereziki indarrik gehienarekin agertzen den mintzamoldeari dagokiona. Konbergentzia fenomeno horien ondoan, beste batzuk badira, berezko bilakaera baten ondorio bide direnak. Adibidez, beri izenordain datibo indartua, murgiltze sisteman ibili gazteen artean agertzen hasia dena, eta, itxura guztien arabera, tokiko berrikuntza bati dagokiona. Beste kasu anitzetan zail da adin taldeen artean ageri den bilakaera berezkoa, edo konbergentziak, edo biek, ekarria den jakitea, hala nola perpaus osagarri subjuntiboetan aditz jokatugabeak gazteen taldean zaharren taldean baino gehiago erabiliak izatea.

Toki eskasez, ez ditugu datu horiek ekarri artikulu honetara, eta gramatika ezaugarri abstraktuago bati so egin diogu, datu-baseak holako datuak ere aztertzeko balio zuenetz ikusteko: pertsona komunztadura anizkuna Iparraldeko egungo hiztunetan zenbateraino gauzatzen den behatu nahi izan dugu bereziki, euskararen morfojoskeraren ezaugarri nabarmena delako eta euskararen historian euskalkien arabera molde desberdinetan gauzatu dena. Datuak aski garbiak dira gure ustez: aditz iragankorretan, bai monotrantsitiboetan eta bai ditrantsitiboetan, pertsona komunztadura anizkuna obratzen dute hiztunek, hala komunztadura ergatiboa nola absolutiboa, eta baita, neurri apalago batean komunztadura datiboa ere. Komunztadura ergatiboaren kasuan oso huts gutxi aurkitu dugu. Agertzen diren hutsek berek ere ez dute hainbeste komunztadurarik eza erakusten, bai gehiago, gure ustetan, zenbait paradigmatako adizkerak osatzeko hiztun batzuek duten zailtasuna. Partez naturaltasunik gabeko elizitabideak esplika dezake nekezia hori, baina, datuak orokorrean ikusirik, iruditzen zaigu zerbait sakonago ere badela (beste lan batean ikertzekoa duguna).

Objektu zuzenaren pertsona komunztaduraren datuak ere, aurrekoen itxuran agertzen zaizkigu, gauzak doi bat korapilatzen badira ere, hiztun gazte zenbaitek, batzuetan objektu zuzena aditzean datibatzeko duten joeragatik (ikus bereziki B129 galdera). Beste ikerketa sakonago bat egin beharko da, holakoetan, datibatzea aditz paradigma batzuen menderatzeko nekeziaren ondorioa den (badirudi erraztasun gutxiena duten lekukoetan bereziki agertzen dela), edo argumentua bera den datibo gisa tratatzen jakiteko. Edozein gisaz, komunztadura absolutiboa edo datiboa erabiliz, oso modu erregularrean egiten da objektu zuzenarekiko komunztadura, hutsen kopuruak %1,5eko marra ez baitu gainditzen, hots, inkesta baldintzak kontuan izanik, gure ustez, deusetan adierazgarria ez den proportzio bat.

Komunztadura datiboaren datuak nahasiago dira, eta aditz motak eta komunztadura motak bereizi behar dira. Aditz ditrantsitiboekin bi fenomeno, elkarren aurkakoak, gurutzatzen dira: lehena Iparraldeko ohiko euskalki gehienen ezaugarri bati dagokio: aditz ditrantsitiboetako komunztadura datiboa ez da nahitaezkoa haietan; bigarrena, euskara batuaren arau bati dagokio: zeharkako objektuarekiko komunztadura datiboa nahitaezkoa da. Ondorioa da aditz horietan aditz komunztadura maizago egiten dela gazteen taldean (%85) adinekoen taldean (%75) baino. NOR-NORI saileko aditzen ondorioak guztiz bestelakoak dira. NORANTZek datuak biltzeko 'approcher' eta 'parler' aditzak baliatu ditu eta bi aditz horiekin datu desberdinak bildu. Lehenbiziko aditzarekin hiztun gehiengehienek baztertu dute datiboa erabiltzea (lokatibo biziduna markatzeko), eta beraz ondoriorik ezin atera daiteke komunztadura datiboari begira. 'Parler' aditzaz baliatzen diren elizitazio perpausen erantzunetan, berriz, datiboa erabili dute anitz hiztunek. Haatik, aditz ditrantsitiboetan ez bezala, holakoetan komunztadura datiborik gabeko jokabidea nagusitzen da adin talde guztietan. Bestalde, 'mintzatu' aditza erabili duten anitz hiztunek, bi argumentuekiko komunztadura erakusteko, aditzaren erregimena aldatu dute, edo NORK-NORI aditz gisa jokaturik, edo NOR-NORK aditz gisa trataturik. Azkenean guztiz datu nahasiak (eta kasuka harturik fidagarritasun gutxikoak) gelditzen dira, ikerketa berezia merezi luketenak. Hondarrean, datibo esperientzialaria duten NOR-NORI aditzetako komunztadura datuak aurkeztu ditugu. Hiztunek ongi menderatzen dituzten paradigmetan erregularki gauzatzen dute komunztadura datiboa (%90). Haatik, alegialdietako eta subjuntiboko formetan zailtasunak dituzte hiztun askok komunztadura paradigma egokietan gauzatzeko, gazteen taldean bereziki, baina ez haien artean bakarrik.

Ez dugu uste inork ustekabekorik aurkituko duen eskaini ditugun datu orokorretan.

Ororen buru, ohiko euskalkietan diren joera batzuk baiestera heldu dira aurkeztu ditugun datuak. Haatik, NORANTZeko datuak erabilirik oinarri enpiriko sendo bat ematen zaio Iparraldeko euskaldunen pertsona komunztadurako jokabideen azterketari, barneko joerak eta aldaguneak ikusteko aukera emanez. Esperantza dugu holako kasua erabilirik, erakutsi dugula, egungo hizkerak eta aldaketak aztertzen dituzten ikertzaileentzat, baita euskararen irakaskintzaz arduratzen direnentzat ere, tresna baliosa izan daitekeela NORANTZ datubasea.

  Ondorio hauek zehazkiago agertzeko, adizkera datibodunak eta datiborik gabeak bereiziko ditugu hemen. Lehenik, solaskideen arteko ZER-NORI-NORK saileko formak ikusiko ditugu, hau da [-pA_+pD_+pE] ezaugarria duten elizitazio perpausei dagozkien erantzunak.13 Gero, NOR-NORK sailekoak aurkeztuko ditugu, hots [-pA_ +pE] ezaugarria dutenak. 14 3.1.1. Komunztadura ergatiboa adizkera ditrantsitiboetan Datu-baseak 18 elizitazio perpaus ditu [-pA_+pD_+pE] ezaugarria dutenak, hots, argumentu datiboa eta ergatiboa 1. eta 2. pertsonakoak dituzten adizkera ditrantsitiboak.Perpausak egitura horretan aise ager daitezkeen aditzak erabili dira horretarako: apporter, donner, raconter, offrir, dire quelque chose à quelqu'un… Hauek dira hiztunei euskaraz esateko eskatu zaien elizitazio perpausak (irakurlearen lagungarri, elizitazio perpausaren ondotik erantzun gisa ager zitekeen adizkera bat euskara batuan ematen dugu): B78 -Je vous ai apporté les papiers de la voiture ce matin. '… ekarri dizkizut.' B79 -Vous m'avez donné le livre de mon frère. '… eman didazu.' B80 -En ce temps là, je vous donnais un baiser tous les jours. '… ematen nizun.' B81 -Il y a bien longtemps, vous me racontiez des histoires tous les soirs. '… kontatzen zenizkidan.' B82 -Maialen veut que je vous porte le livre à la maison. '… ekar diezazudan.' B83 -Peio souhaite que vous me donniez l'argent ce matin. '… eman diezadazun.' B84 -L'an dernier, vous vouliez que je vous vende ma voiture. '… sal niezazun.'

  4. taula. Pertsona komunztadura ergatiboa [-pA_+pD_+pE].

•

  pertsonakoa ohi edo behar dutenak (iduritzen zait). Pertsona komunztadura datiboari dagokion aurkezpen honetan, ondoko bereizketa egingo dugu, beraz:15 Aditz ditrantsitiboak: [-pA_+pD_+pE] ezaugarria dutenak (18 perpaus) edo [-pA_+pD_-pE] ezaugarria dutenak (2 perpaus);16 Taula horrek erakusten du bildu diren 1180 erantzunetan, 998 (1180-182) direla adizkera jokatua dutenak. Hauek ditugu kontuan hartu behar pertsona komunztadura datiboa aditzean egiten ote den ikusteko. Hauetan 828 alditan agertzen da aditzean datiboari dagokion pertsona, hots, parte handi batean horrelako kontestuetan hiztunek pertsona komunztadura datiboa jokarazten dute.18 Adin taldeak kontuan hartuz gero, pentsa daitekeen bezala, +70 urte dituztenen artean agertzen da maiztasun txikienarekin komunztadura. Euskalki konbergentziaren ondorio gisa har daiteke datiboaren pertsona komunztaduraren indartze hau. Hona adin taldeen araberako pertsona komunztadura datiboaren taula:• +70 urtekoen taldean: 191/252 (%75)• 40-60 urtekoen taldean: 151/182 (%83)• -30 urtekoen taldean: 433/510 (%85) Esan behar da, hemengo kasu batzuetan ere, aditz morfologia segurtatu gabea duten gazteen taldeko zenbait hiztunetan, ez dela beti erraza adizkeretako pertsona osagai morfologikoak zehazki identifikatzea. Eman dezagun B80 elizitazio perpausean ('En ce temps là, je vous donnais un baiser tous les jours'), XILA lekukoak 'Denboa hortan emaiten teitzün pott bat egün oz' erantzuna eman du. Argi da erantzun horretan hiztunak bigarren pertsonari dagokion komunztadura egin duela, baina ez dirudi hala egin duenik lehen pertsonarekin. Ordea, ez da hain garbi erantzunean pertsona indizea zein kasuri dagokion. Hiztun gazte horrek elizitazio perpausetako izenordainen erreferentzia modu finkoan atxikitzen ohi baitu bere erantzunetan (solasaldietako interpretazio deiktikorik egin gabe), kontsideratu da ihardespen horretako adizkeran 2. pertsonaren indizea komunztadura datiboari dagokiola frantsesezko perpausean bezala. Bistan dena, elizitazio perpausa deiktikoki interpretatu duela suposatuz gero, alderantzizko ondorioa atera behar litzateke (2. pertsonako indizearen bidez komunztadura ergatiboa markatuz, ez datiboa).

•

  40-60 (12 hiztun): 20 • -30 (32 hiztun): 12 Argi da, beraz, gazteen taldean gutxi agertzen direla datu-basean [-pA_-pD] adizkera subjuntiboak. Bestalde, agertzen direnean, ez da argi zenbat hiztunek kontrolatzen duten forma. Ikus ditzagun gazteen taldean komunztadura datiboa erakusten duten hamabi erantzunak: B26 -Beñat ne veut pas que la clé lui tombe des mains.

  9. taula. Objektu zuzenaren pertsona komunztadura.

  Egitasmoak ezin izango zuen eduki duen bilakaera eduki hamasei adiskide hauen laguntzarik gabe: Florian Bouffaut, Pette Etxekopar, Magi Bimboire, Elisabeth Aguer, Marie Dubroca, Marie Lagand, Hodei Bimboire, Maurice Bortheiri, Etienne Landarretche, Amets Arzallus, Jeronimo Azkue, Abel Linazisoro, Céline Mounole, Maider Bedaxagar, Pantxika Irigarai, Maitena Duhalde eta Jean-Louis Oçafrain.Badira datu-basean erantzunak duda eta nekezia handiekin eman dituzten hiztunen datuak, huts garbiak ere bai, eta horiek bere horretan argitaratu ditugu, baita forma asmatuak eman dituztenetan ere (ikus, adibidez, B73 galderari XILA gazteak emandako erantzuna 9 ). Saiatu gara ahal zela 'spelling errors' direlakoak saihesten, erantzuna berriz errepikatzeko eskatuz, baina ez gara oso sistematikoak izan honetan. corpuseko transkripzio guztiak, eta irizpideak oro har berak izan badira ere, ez datoz beti guztiz bat. Izan badira bi transkripzioren arteko batasuna neurtzeko metodoak[START_REF] Rietveld | Statistical Techniques for the Study of Language and Language Behaviour[END_REF], baina guk geure 44.000 pasa erantzunetan ez dugu zehatz-

	16 lekukorekin 7 . Pilotoetan hainbat ariketa mota erabili genituen, adibidez joskerako
	atalean mendeko perpausetan perpaus nagusia frantsesez uzteko eta mendeko perpausa
	bakarrik itzultzeko eskatuz, edo galderak egiteko powerpointa erabiliz... Probatutako
	bitartekoen alderdi txarrak eta onak kontuan hartuz erabaki zen protokoloa eta datu-mehatz kontrolatu batasun hori. Ideia nagusia izan da transkribatzailearen araberako
	biltzeko prozedura. Protokolo hori 2009ko maiatzaren 15ean Baionan egin zen mintegi aldakortasuna minimora ekartzea, eta horretarako hiztunkako berrikusketa eta orrazketa
	batean eztabaidatu eta finkatu genuen. Euskal Herriko Unibertsitateko, Nafarroako osoak egin dira datu-basea soinuz hornitu ondoren.
	Unibertsitate Publikoko eta IKEReko 25 hizkuntzalarik hartu zuten parte mintegi hartan 8 .
	Galdetegia luzea eta itzulpenean oinarritutakoa dela kontuan hartuz, hiru partetan zatitzea 3. Datu-baseko ezaugarri baten azterketa: pertsona komunztaduraren gauzapena
	erabaki zen, eta parte bakoitzean morfologiazko, joskerazko eta fonologiazko zatiak komunztadura anitzeko adizkeretan
	ere, arazo teknikoengatik errepikatu egin behar izan dugu galdera bat baino tartekatu genituen. Elkarrizketatuari erraztasunak eskaintzea bilatu genuen galdetegia Asko ziren NORANTZ datu-basearen aurkezpen honetan erakusten ahal ziren datu
	gehiago, are galdetegiko parte oso batzuk zenbaitetan. Halakoetan grabagailua izan da hirutan zatitzearekin, lekukoarentzat astunegia ez izatea, baina alderdi on horrek alderdi
	gehienetan arazo iturria, gutxi batzuetan mikrofonoa. Kanpoko zarata grabazioan agertzea txar bat ere baduela ikusi dugu gero, datuen tratamendua eta bilduma zaildu egin dituelako
	saihesteko edo gutxienez apaltzeko, paparreko grabagailua erabiltzeari utzi eta aho-zatikatze horrek.
	belarrietakora pasatu ginen aski goiz. Emaitza hobea lortu dugu, alde handiarekin. Metodologiari dagokion beste arazo aipagarri bat izan da, erantzunetan, zatika
	Baldintza akustikoak ez dira beti idealak izan, baina hiztunaren erosotasuna bilatu da beste
	gauza guztien gainetik; horregatik, grabazio asko lekukoaren etxean egin dira, sukaldean
	gehienetan. Inoiz, baita lantokian ere. Elkarrizketak egiten hasi aurretik, tartea hartu da
	elkarrizketatuari zehazki esplikatzeko zer egin behar zuen, eta esan zaio behar zuen astia
	patxadaz hartzeko ariketa bere kasa burutzeko.
	Arazo teknikoez beste, eduki dugun zailtasun handiena metodologikoa izan da.
	Galdetegi itxia erabiltzeak (ik. 3. taula) eta bereziki itzulpenean oinarritutako elizitabidea
	hautatzeak nahikoa egoera artifizialean eginarazi dizkigu elkarrizketak. Ariketa luze baten
	aurrean jartzen genituen informatzaileak, bat-batean erantzun behar baitzuten. Galde-
	erantzunen pasarteak ez dira inondik ere hizketa libre naturalaren erakusgarri onak, eta Transkripzioa baliabide praktikoa da hizkuntza azterketa zehatzak egiterakoan,
	halakoen lagin batzuk izateko bestelako bat-bateko jardunak ere grabatu ditugu biderik lasterrena da behar ditugun datuak elkarren segidan ikusi eta ordenatu ahal izateko,
	informatzaileekin. Galdetegiaren bidez lortutako materialaren osagarri gisa eskainiko audio artxiboa baino egokiagoa azterketa unerako. Turell eta Moyer-ek diote datuen
	ditugu testu libre horiek sarean. interpretaziorako eta analisirako lehen urratsa transkripzioa dela (2008: 194), eta izatez
	Galdetegiaren luzetasunak ere zaildu egin du bilketa, eta beharrezkoa ikusi genuen hala da. Horrenbestez, transkripzio oharrak gure helburuen arabera eginak izan dira,
	behin betiko grabazioekin hasi aurretik proba pilotoak egitea, besteren artean diseinatu bereziki datuaren fidagarritasunaz argibidea ekartzeko. Bi transkribatzaileren artean egin
	genuen galdetegia egin ote zitekeen ikusteko. Aditzaren morfologiako parte handienarekin
	eta joskerako atal batzuekin egin ziren proba pilotoak, 2009ko udaberrian, adin guztietako

itzultzea edo itzulpenaren zatikako lanari dagokiona. Izan ere, bereziki perpaus luzeenetan, lekuko batzuei nekeza egin zaie perpausa osorik prozesatzea, eta halakoetan parteka joan izan dira itzuli beharrekoa moldatzen. Batzuetan huts garbiak eragin ditu jokabide honek.

Adibidez, B89 galderari -(Peio a repris des forces). Avec un peu d'aide, il peut se lever du lit-honela erantzun zion MAILA lekuko gazteak: Peiok (sic) arra azkartü düzü.

Lagüngoa amiñi batekila ahal düzü ohetik jeikitzen 'Peiok (sic) berriz bizkortu da.

Laguntza pixka batekin ohetik jaiki daiteke'. Ildo beretik, B112 galdera (Avant les paysans ne pouvaient pas travailler le dimanche) honela itzuli du XALEZ lekukoak: Lehenau laborariek etzuten igandetan lanian artzen al 'lehenago laborariek (sic) ez zuten igandeetan lanean aritzen ahal'. Badirudi holako kasuetan, ez beti menturaz, baina batzuetan behintzat, subjektuaren kasuaren eta adizkeraren arteko komunztadurarik eza edo aditz laguntzailearen aukeraketa itzulpena zatika egiteak sortu duela. Konplexutasunaren 7 aldetik, bereziki nabarmendu behar dira galdetegiko atal hauek: izenaren morfologian, erakusleei dagokiena; aditzaren morfologian, solaskideen arteko adizkiei dagokiena; joskeran, bereziki perpaus erlatiboak, baldintzazkoak eta konparaziozkoak.

Elizitabide gisa itzulpena erabiltzeak sortzen duen efektuaz ere ohartu gara hiztun batzuen erantzunetan. Adibidez, hitzez hitzeko itzulpenak egin dituztenetan, normalean erabiltzen ez dituzten formak emanez. Esaterako, honela euskaratu du JOSA lekuko gazteak C131 perpausa: Ze erraten al duzu zozokeri bezala! (Qu'est ce que vous pouvez dire comme bêtises!). Bat-bateko solasaldi librean, hots, egoera normaletan, ez du horrelako harridura perpausik erabiltzen lekuko honek.

Kontu metodologikoez gain, izan dira interakzioan sortu diren bestelako arazo batzuk ere, interpretazio desberdin batzuk iturrian zituztenak (ikus, adibidez, 18. oin-oharra).

Halakoak elkarrizketetan gertatu ahala moldatzen saiatu gara, baina horiek ere aintzat hartu ditugu. Oso kontuan izan behar da galdera bakoitzarekin gramatika puntu jakin bat bilatzen genuela, eta batzuetan delako galderaren bitartez ez dugula neurtu ahal izan bilatzen genuen hura, hiztunak beste bide bat aukeratu duelako.

Bestalde, galdera baten eremutik kanpo ere aurkitzen dira gramatika egitura jakinei buruzko datuak. Adibidez, ergatiboari dagozkion galderetan hiztun guztiek markatu dute ergatiboa, bai singularrean eta bai pluralean, baina gero galdetegian zehar besterik gertatzen da itzulgaian bestelako konplexutasunen bat dagoenean (arreta konplexutasun horretan jartzen dutelako). Eman dezagun, C35 galderan (Peio n'a pas confiance en lui), bi lekuko gaztek ez dute ergatiborik markatu (XILAk eta PEOLOk); ergatiboari dagozkion galderetan, berriz, bai.

Goian aipatu ditugunak bezalako metodologia arazo asko inkestak egin ahala agertu dira, horregatik dute aldez aurreko test pilotoek duten inportantzia, galdetegiaren behin betiko bertsioa finkatzeko eta lanaren gida fidagarri bat ziurtatzeko. Gure kasuan, ez dugunez adin bereko hiztunekin lan egin, galdetegia diseinatzerakoan aldez aurretik ikusten genuen galderak adinaren arabera egokitzeko beharra. Izan ere, galdera batzuk izan daitezke, erreferentzia kulturalen aldetik, adin talde batentzat egokiak baina beste batentzat erabat desegokiak. Maileguak hartzen baditugu, adibidez, beharrezkoa zen hots edo hots bilkura bakoitzeko kasu bat baino gehiago sartzea galdetegian: adineko batzuek ezin izan dituzte fonologia ataleko club (F29), surf (F30), pub (F31), rapport (F52) eta horrelako mailegu berriak euskaratu, ez dutelako ezagutu halakorik. Alderantziz, gazteek nekez itzuli ahal izan dituzte garai bateko bizimoduari eta bereziki baserri munduari lotutako zenbait mailegu: zinguerie (F14), luzerne (F15), sergent (F37)... NORANTZ osoki ahozko datuetan oinarritua denez eta sarean kontsultagai dagoenez, aldez aurretik informatzaile bakoitzari baimena eskatu zaio bere boza Interneten jartzeko, betiere anonimotasuna gordez. Baimen-agiria idatzizkoa da eta lekukoen sinadura darama.

Prozedura etikoak Frantziako jokabide estandarraren arabera erabaki dira

[START_REF] Baude | Corpus oraux. Guide des bonnes pratiques[END_REF]

.

Datuak transkribatzeko ere baimena eskatu zaio informatzaile bakoitzari. Izan ere, ahozko datuek badute zailtasun handi bat idatzizkoen aldean: transkripzioa eskatzen dute.

NORANTZen, transkripzio ortografikoa erabili da, ez estandarra, ez fonetikoa. Estandarra baztertuz, iruditu zaigu fidelkiago ematen genuela lekukoak emandako erantzunaren berri, eta arrazoi horregatik beragatik gorde dugu, transkribatzerakoan, hiztun bakoitzaren barne aldakortasuna: adibidez, C214 galderan bañon 'baina' dio ALAZI lekuko gazteak, bustidurarekin; hurrengo galderan, C215ean, berriz, bainon, bustidurarik gabe. Ordea, salbuespena egin dugu aditzaren morfologian, forma jokatuetan morfemak osorik ematerakoan edo gehienez ere parentesiak baliatuz, anbiguotasuna saihesteko asmotan: adibidez, ABE lekuko gazteak gomitatu itugu esan du A10 galderari dagokion erantzunean, baina (h)itugu 'haugu' bai baita Iparraldeko formetan, (d)itugu transkribatzea hobetsi dugu, berak hitz hasierako kontsonantea ahoskatzen ez badu ere. 9 B73. Mes amis veulent que vous me connaissiez. «Ene lagünak nahi likezü eni ezagütü züdan». Beste adibide argi bat, tarteko adin multzoko (40-60) euskaldun garbi batena: B72. BERLA: Beñat veut que je vous vois. «Beñatek nahi du zu ikus dezadan». dira interesgarriak. Adin taldeak konparatuz, bereziki argi da aldaketa batzuk bidean direla, batzuetan doi-doia abiatuak direnak, eta beste batzuetan aurreratuagoak. Egin ditugun ahozko aurkezpenetan, euskararen barneko konbergentzia aldaketa batzuk erakutsi ditugu, hala nola ezetzaren pean diren perpaus osagarrietan -enik atzizkia baliatzea (Iparraldean horrelako ingurumenetan ohikoa den -ela atzizkiaren ondoan), edo -gan eta -gandik bezalako morfemak erabiltzea (baitan eta -ganik-en ondoan). Argi da, bestalde, ez direla konbergentzia fenomeno hauek beti euskara batuak ekarriak, eta Hegoaldeko euskalkien eraginak bestela ere ageri direla. Adibidez, objektu zuzen biziduna datiboan markatzen dute gazteen taldeko hiztun batzuek erantzun batzuetan (absolutiboan egin ordez, oro har Iparraldeko euskalkiek orain arte egin duten bezala 10 ); halaber, mendebaleko hurbiltze adlatiboaren morfema sartzen hasia bada, ez da forma arautuan (-rantz) egiten gehienetan, mugaz beste aldekoengandik berriki entzun duten forman baizik (-runtz). Beste aldaketa batzuk ere, dibergentziazkoak hauek, berdin erakutsi ditugu, frantsesarekiko kontaktuak ekarriak batzuetan, berez sortuak besteetan. Lehenbizikoen adibide gisa, IZEN+egin bezalako aditz lokuzioen forma kausatiboak aipa daitezke; haietan, frantsesaren eraginez iduriz, argumentu arazia (causee delakoa) osagarri absolutibo gisa tratatzen dute lekuko gehienek (irri eginarazi nauzu esanez, beraz). Bigarrenekoen eredu gisa, gazteen taldeko zenbait hiztunek erabiltzen duten beri izenordain indartu datiboa aipa daiteke. Izenordain 10 Yrizarrek nuzu & daazu 'nauzu & didazu', zitut & dauzut 'zaitut & dizut' bezalako pareak bildu zituen Baigorrin

(Yrizar 1999: 64 eta 89)

. Lehenago, Bonapartek ere Baigorrin bi paradigmak aukerakoak zirela seinalatu zuen hemeretzigarren mendearen erdialdean, eta holako adibide batzuk jaso zituen (Bizkaiko Foru Aldundiko Bonaparteren ondareko 101. eskuizkribua). Iñaki Camino lankideari zor diogu ohar hau.

  B85 -Avant, Peio ne voulait pas que vous me racontiez des mensonges. '… gezurrik erran zeniezadan.' B86 -Maialen préférerait que vous me portiez des biscuits de la maison. Si ce jour là je vous avais offert de l'or, à moi aussi vous m'auriez parlé d'une autre manière. '… eskaini banizu.' B132 -Si à vous aussi je vous parlais tous les jours, vous me diriez la vérité. '… erran zeniezadake' edo '… erranen zenidake.' B133 -Si je vous payais le voyage, vous iriez en Amérique. '… paga baniezazu, …' edo '… pagatzen/pagatuko banizu…'.

	'… ekar
	diezazkidazun/zeniezazkidan.'
	B87 -Donnez-moi ce livre! '… emaidazu.'
	B88 -Racontez-moi des histoires! '… konta iezazkidazu.'
	B114 -Moi également, je peux vous donner un peu d'argent. '… eman diezazuket' edo
	'… ematen ahal dizut.'
	B115 -Vous avez ma permission. Vous pouvez me dire la vérité sans crainte. '…
	erran diezadakezu' edo '… erraten ahal didazu.'
	B116 -J'avais assez d'argent. Je pouvais vous en donner un peu. '… eman
	niezazukeen' edo '… ematen ahal nizun.'
	B128 -Si à ce moment-là vous m'aviez parlé à moi, je vous aurais donné un peu
	d'argent. '… emanen nizun.'
	B130 -

  B131 -Si demain vous veniez jusqu'à Cambo à pied, après je vous inviterais au restaurant. '… gomita zintzaket' edo '… gomitatuko zintuzket'. B134 -Si demain vous m'invitiez à un tel restaurant, je vous parlerais autrement. '… gomita banintzazu' edo '… gomitatzen baninduzu'.

	DS ergatiboarekiko komunztadura markatu gabe. Beste batzuetan, adizkera segurtatu
	gabeak dituzten hiztunetan, komunztadura ager daiteke, baina ingurumen morfologiko ohiz
	kanpoko batean. Horrela, 'Peio souhaite que vous me donniez l'argent ce matin' elizitazio
	perpausa, (B83) 'Peiok nahi dizü zük eman deizian sosa goiz untan' eman du euskaraz
	XILA gazteen taldeko lekukoak. Nahiz, itxuraz bederen, 'deizian' adizkera horrek -zü
	komunztadurako morfema baduen, adizkera jokatuaren osamoldea ez da guztiz argia. Dena
	den, gorago esan bezala, guztiz bazterrekoak dira komunztadura ergatiborik gabeko formak
	paradigma ditrantsitiboetan, eta bat edo beste haietatik kenduz edo haiei gaineratuz, deus
	funtsezkorik ez da aldatzen ikuspegi orokorrean.
	Orain, ikus dezagun komunztadura ergatiboa markatua ote den NOR-NORK
	saileko solaskideen arteko paradigmetan.
	B77 -Emmenez-moi au restaurant! 'Eraman nazazu …'.
	B106 -(Ne bougez plus.) Maintenant je peux vous voir. '… ikus zaitzaket' edo 'ikusten Huts baten ondorioa izan daiteke. Adibidez, adina duten taldeko LOUSEN hiztunak, ahal zaitut'.
	'Maialenek nai luke zuk bixkotxak ekar ditzan, zuk eni' erantzun du (B86), seguraz ere huts B110 -De là où j'étais, je pouvais vous voir, mais pas facilement. '… ikus zintzakedan'
	edo 'ikusten ahal zintudan'. eginik bere erantzunean. Halaber, iduri luke hala gertatu dela aspaldian hirian bizi izanik B111 -De là où vous étiez, vous pouviez nous voir tous. '… ikus gintzakezun' edo
	eta bere haurreko euskara zerbait herdoildua izanik, euskara batuko formak ere batzuetan 'ikusten ahal gintuzun'.

erabiltzen dituen KOBA hiztunaren kasuan (40-60 urteko hiztunen taldekoa). '(Vous avez ma permission.) Vous pouvez me dire la vérité' elizitazio perpausa (B115) iraganaldia erabilirik eman du euskaraz '(Bazenuen ene baimena.) Egia erraiten al zidaten' esanez, eta 3.1.2. Pertsona komunztadura ergatiboa aditz monotrantsitiboetan Datu-baseak 16 elizitazio perpaus ditu [+pA_+pE] ezaugarria dutenak, hots, subjektua eta objektu zuzena 1. eta 2. pertsonakoak dituzten adizkera monotrantsitiboak ekar ditzaketenak. Hona 944 (16x59) erantzun ekartzen ahal zituzten elizitazio perpausen zerrenda (ondoan xedatua den erantzuna, euskara batuan emanik): B68 -Je vous vois. 'Ikusten zaitut'. B69 -Vous me connaissez. 'Ezagutzen nauzu'. B70 -Avant, je vous voyais tous les jours. '… ikusten zintudan'. B71 -En ce temps là, vous me connaissiez bien. '… ezagutzen ninduzun'. B72 -Beñat veut que je vous voie. '… ikus zaitzadan'. B73 -Mes amis veulent que vous me connaissiez. '… ezagut nazazun'. B74 -Avant, vous préfériez que je vous voie tous les jours. '… ikus zintzadan'. B75 -En ce temps là, je voulais que vous me voyiez tous les jours. '… ikus nintzazun'. B76 -Je voudrais que vous m'invitiez au restaurant. '… gomita nezazun/nintzazun'. B129 -Si hier j'avais apporté les livres, vous m'auriez invité au restaurant. '… gomitatuko ninduzun' edo '… gomitatu nindukezun'.

  Adibide gisa, XILA gazteen taldeko hiztunak B75 elizitazio perpausari ('En ce temps là, je voulais que vous me voyiez tous les jours') ematen dion erantzuna har daiteke: Denbo hoietan nik nahi nizün zük ikhus nezan egün oz. Ikus daiteke hiztunak ez duela

	ergatiboaren indizea sartu aditzean eta objektuarekiko komunztadura baizik ez duela egiten
	(nezan). Ohartzekoa da jokabide hori bera erabiltzen dutela alegialdian eta iraganaldian
	beste bi hiztunek: MOBA hiztunak (40-60 urtekoen taldekoa) B76 elizitazio perpausean
	('je voudrais que vous m'invitiez au restaurant') Nahi nuke zuk komita nezan ostatura
	erantzun du, eta MAILA hiztunak (gazteen taldekoa) Nahi nikezü restaurant*ilat khümit
	nezen. Horiek ikusiz, badaiteke morfologia mailako nahasbide baten ondorioz gertatzea
	komunztadurarik eza (-za-aditzerroa eta zu pertsona morfema bateraturik edo).

Ordea, esan dezagun berriz ere guztiz bakartuak direla horrelako datuak erantzunetan, eta elizitazio bideak kontuan hartuz (bat-bateko itzulpena, zerrenda efektuak eta akidurak sorraraz ditzakeen nahasmenduekin) gehiegikeria litzateke zenbait hiztunek komunztadura ergatiboa galtzen ari dutela, edo aukerakoa dutela, datu horietatik ateratzea. Badirudi arazoa hiztun batzuek morfologiazko konplexutasuna zenbait paradigmatan kudeatzeko duten zailtasunagatik gertatzen dela.

Euskal irratiek pisu handia dute Ipar Euskal Herriko euskalgintzan. Gure Irratia-n eta Irulegiko Irratia-n gehienik Lapurdi-Baxenabarreko euskaran izaten dira emankizunak, eta Xiberoko Botza-n, zubereraz.

Zaila da ikastolan ibili gabeko hiztun gazterik hirian aurkitzea. Horregatik dira bi bakarrik gure lekukoetan.

Eskerrik zintzoenak hasieratik bidelagun izan ditugun irakasleei, bereziki proiektua abiatzen ari ginela mugikortasun programa bati esker gutartean izan genituen Lourdes Oñederra, Javi Ormazabal eta Myriam Uribe-Etxebarriari ekarri diguten laguntza handiagatik.

Horrela, Allières (1985), Urteren gramatika zaharra ikertuz, euskal aditzaren polimorfismoaz aritu zen. Larramendiren gramatikan ere (1729) aurkitzen da polimorfismo horren adibide garbirik.

Solaskideen arteko adizkerak hauek dira: batetik, objektua eta subjektua 1. eta 2. pertsonak dituzten NOR-NORK adizkerak; bestetik, zeharkako objektua eta subjektua 1. eta 2. pertsonak dituzten ZER-NORI-NORK adizkera ditrantsitiboak.

Konbinatzeko posibilitate teoriko guztien artean bat falta da, [+pA_-pD] ezaugarriari dagokiona. Holako elizitazio perpausik ez zen sartu NORANTZen galdetegian, haietan komunztadura jokoak[+pA_+pD] ezaugarria dutenetan bezalatsu egiten direlakoan.

Aditz ditrantsitiboen komunztadura jokoak aztertzeko [-pA_+pD_+pE] ezaugarria duten adizkerak bereziki sartu dira elizitazio perpausetan. Halere, bi perpaus dira, adizkera ditrantsitiboa elizitatuz, argumentu ergatiboa 3. pertsonakoa dutenak eta datiboa 1. edo 2. pertsonakoa (B117, B159), eta hauek ere kontuan hartu

Dakigun bezala, hirugarren pertsonako datibo komunztadura markatua da euskaraz. Beraz, [-pD] ezaugarria ere balia daiteke pertsona komunztadura datiboa egiten denetz ikusteko. NORANTZ datu-basean, sail berezia osatzen dute [-pA_-pD] ezaugarria xedatzen duten elizitazio perpausek.

taula. Pertsona komunztadura datiboa aditz ditrantsitiboetan.

Inkestaren baldintzen ondorioa izan daiteke EHENek perpaus matrizeko subjektuan ergatiboa ez markatzea (ez du iduri topikalizazio kasu markarik gabeko bati dagokiola: Maialen). Hiztun horrek normalean ergatiboa markatzen du.

Ohartzekoa da, bestalde, datiboa erabiltzen duten

kasuetan, hamalau +70 urteko taldekoen artean agertzen direla.

Erantzunak hala erakusten ez badu ere, elizitazio perpauseko aditz sintagmak modalki markatuak dira: baldintza irrealeko protasia (aspektu bukatugabea) B132 perpausean, baldintza irrealeko apodosia B134 perpausean. Ez da argi horrek eraginik izan duen 'mintzatu' aditzari besteetan ez bezalako erregimena emateko hauetan.

Ez du iduri kasu honetan 'zituen' 'zi(n)tu(d)an' baten gauzapen fonetikoa den, baina duda gelditzen da halere.