Jean-Baptiste Coyos 
email: jean-baptiste.coyos@wanadoo.fr
  
Iker Euskarari 
  
« Azkarraren Eta Ahul Denaren Artean 
  
  
  
Euskara eta legeria Ipar Euskal Herrian: Gizarte elebidun baterantz aukerak eta mugak

Keywords: Euskara eta legeria Ipar Euskal Herrian: Gizarte elebidun baterantz aukerak eta mugak, aberatsaren eta pobrearen artean, nagusiaren eta morroiaren artean

The Basque language and legislation in the Northern Basque Country: Possibilities and obstacles in the move towards a bilingual society This paper examines current French language legislation and the language ideology upon which it is based. It shows how imbalanced the legislation is, in favour of French. Regional languages are not protected. Nevertheless, a number of resolute Basque associations and scholars have striven to develop certain fields of language policy, and subsequently, the public adminstration has recently presented a language policy which favours the Basque language.

The paper also highlights the fact that within the current imbalanced legal framework, public language policy, the activities of various societies and associations and society's commitment could be more effective and longer-lasting.

EUSKARAREN OFIZIALTASUNA ETA OFIZIALTASUNIK EZA Ezaguna da legeria mesedegarria biziki garrantzitsua dela hizkuntza gutxitu bat laguntzeko, jakinez legeria onuragarria izanik ere hizkuntza mehatxatua izan daitekeela. Hizkuntzaren estatutuari dagokionean, ofizialtasuna da hizkuntzaren aldeko estatutu juridiko baliagarriena izan daitekeena.

Frantziako eskualdeetako hizkuntzen kasuan estatutu horretatik urrun gaude. Frantziako hizkuntza propioek ofizialtasun izpirik ez dute oraino, frantsesak ez ezik. 2008. urteaz geroztik Frantziako konstituzioan aipatuak dira, baina ez Espainiakoan autonomiaerkidegoetan dagozkien hizkuntzak diren bezala. Bi estatu hoietan nazionalak ez diren hizkuntzen estatutu ofiziala osoki desberdinak dira.

Espainian hizkuntza horiek ofizialak dira gaztelania den bezala. 1978ko espainol konstituzioak bere 3.2. azpi-artikuluan aitortzen du : « Espainiako beste hizkuntzak ere ofizialak izango dira haiei dagozkien autonomia-erkidegotan, beraietako estatutuekin bat etorriz ». Bere aldetik frantses konstituzioak dio bere 75.1. artikuluan : « Eskualdeetako hizkuntzak Frantziako ondare dira » (2008ko uztailaren 23ko lege konstituzionalaren emendakina).

Konstituzio hoietan nazionalak ez diren hizkuntza horiek izendatu ez dira, nahiz « eskualdeetako hizkuntzak », nahiz « Espainiako beste hizkuntzak »4 .

Autonomia-erkidegoetako legeriek konstituzioak euskarari emate dion ofizialtasun hori berresten dute. Euskal Autonomia Erkidegoko 1982ko Euskararen Erabilpena Arauzkotzeko Oinarrizko Legeak errepikatzen du aintzin-idazpuruaren hirugarren atalean, euskara aipatuz : « Euskal Herriko Autonomia-Elkartearen hizkuntza-ofizialak euskera eta gaztelania dira »5 . Nafarroako Foru Komunitatearen 1982ko Nafarroako Foru Eraentza Berrezarri eta Hobetzeari buruzko Legeak dio bere 9. artikuluan « 1. Gaztelera da Nafarroako hizkuntza ofiziala. 2. Euskarak ere hizkuntza ofizial-maila izango du Nafarroako eskualde euskaldunetan ».

1. FRANTZIAKO LEGERIA ETA HIZKUNTZAK 1.1. IPAR EUSKAL HERRIA ONARPENIK GABE, EUSKARA BEREZKO LEGERIK GABE Hasi baino lehen oroitarazi behar da Ipar Euskal Herriak berak onarpen juridiko edo politikorik ez du. Beraz ezin du euskararen aldeko lege bat asmatu eta berretsi, Euskadin egin den bezala 1982ko Euskararen Erabilpena Arauzkotzeko Oinarrizko Legearekin edo Nafarroako Foru Komunitatean 1986ko Euskarari buruzko Foru Legearekin.

Ipar Euskal Herriak existentzia legalik ez du, Pirinio Atlantikoetako departamenduaren zati bat baizik ez da. Aitortze administratiborik, autonomiarik ez du euskara ezagutzeko eta erabiltzeko eskubidea aitortzeko. Ondorioz, euskararen legezko estatutua, euskararen egoera juridikoa frantses legeriak du erabakitzen, trenkatzen, indarrean dagoean legeriak eta noski bereziki hizkuntza-legeriak. Euskarak berezko legeriarik ez du. Halaber euskaldunen balizko hizkuntza-eskubideekin.

Ikus dezagun beraz, laburbilduz, legeria hori zein den eta zein den oinarritzen duen ideologia6 .

LEGE-TESTUEN LABURPENA

Frantzian indarrean den lege-testu zaharrena Gizakiaren eta Herritarren Eskubideei buruzko Adierazpena da (1789). 11. artikuluak dio : « Pentsamenduak eta iritziak askatasunez komunikatzea gizakiak dituen eskubideetatik baliotsuenetako bat da : herritar orok askatasunez hitz egin, idatz eta inprima dezake ». Hizkuntza ez zela aipatua ohartzen da. Iduriz, libertate osoa zen. XX. mendeko bukaeran legeriak hizkuntza-alorra finkatuko du.

1.2.1. Konstituzioa 1958ko Errepublikaren konstituzioan ere hizkuntza ez zen aipatzen. Hona 1. artikuluak zer dion : « Frantzia Errepublika zatiezin, laiko, demokratiko eta soziala da.

Herritar guztien legeekiko berdintasuna ziurtatzen du, jatorri, arraza ala erlijio berezitasunik gabe. Sineste guztiak errespetatzen ditu (...) ».

Konstituzioaren 2. artikulua. 1992an legebiltzarrean diputatuek emendakin bat egin diote konstituzioaren 2. artikuluari : « Errepublikaren hizkuntza frantsesa da (1992).

Nazioaren ikurra hiru koloreko bandera da, urdina, gorria eta zuria. Nazioaren ereserkia « Marseillaise » da. Errepublikaren goiburua « Askatasuna, Berdintasuna, Elkartasuna » da.

Bere printzipioa da Herriaren gobernua, herriarengatik eta herriarentzat ». Bandera, ereserkia, goiburua berrehun urte goizago iraultzaren garaian finkatuak izan ziren. Itxaron behar izan ditugu XX. mendeko azken urteak hizkuntza, frantsesa hain zuzen, frantses konstituzioan sar dadila.

Konstituzioaren 75. artikulua. 2008ko uztailean azken emendakina egin diote konstituzioaren 75. artikuluari, lurralde-kolektibitateei buruzkoa denari : « Eskualdeetako hizkuntzak Frantziako ondare dira ».7 Kongresuaren bi ganberek testua bozkatu dute, Legebiltzarra eta Senatua elkarrekin, eta 2008ko uztailaren 23az geroz indarrean da. Lehen aldikoz frantses konstituzioak eskualdeetako hizkuntzak aipatzen ditu.

Aitortze hastapen mota dela erran dezakegu. Urrats bat da, baina egiazko aurrerapena den ala ez errateko ez da erraza. Geroak erranen du. Bistan da, oraiko galdera da Estatu Kontseiluak eta Konstituzio Kontseiluak etorkizunean artikulu konstituzional berri hori eta bigarren artikulua nola irakurriko dituzten, zeini lehentasuna emanen dioten. Noski, euskaltzaleek eta elkarteek azpimarratu dute emendakin horrek hizkuntzak ondaretzat hartzen baititu, bizigabeko ondasun immaterialtzat eta ez eguneroko komunikazio tresna gisa hartzen dituela, onarpena sinbolikoa dela, zehaztapen konkreturik eskaintzen ez duela.

Legeak

Konstituziotik at, eskualdeetako hizkuntzei buruz indarrean diren lege edo testu juridikoen gehienak irakaskuntzarekin zerikusia du. Lege bakarra da, 1951ko Tokiko hizkuntza eta dialektoen irakaskuntza legea (Deixonne legea), eskualdeetako hizkuntzei emana dena8 . Lege horrek lehen aldiz « tokiko hizkuntzen eta dialektoen ikastea » baimentzen zuen (1. artikulua). Baina irakaskuntza hori nahierarakoa zen (3. artikulua) eta hori ordudanik ez da sekula aldatu.

Geroztik hizkuntza horien irakaskuntza arautzeko dekretu batzuk onartu dira, lege berririk ez9 . Hezkuntzaren alorrean indarrean diren lege-testuak denak biltzen dituen testua Hezkuntzaren Kodea deitzen da et hori da orain erreferentzia-testua. Bere L312-10 artikulua, «L'enseignement des langues et cultures régionales» deitzen dena, 2005ko apirilean aldatu izan da. Hau dio : « Lurralde-hizkuntza eta kultura irakaskuntza eman daiteke eskolaibilbide osoan zehar, estatuaren eta lurralde-kolektibitateen arteko hitzarmen baten bidez finkatuak diren modalitateen arabera, hizkuntza horiek erabiliak diren eskualdeetan ».

Hedabideei buruz 1986ko Komunikazio Askatasunari buruzko legea badugu (Léotard legea) 10 . Lehen artikuluak dio, besteak beste : « Ikus-entzuneko komunikazioa askea da » eta bigarrenak : « Ikus-entzuneko komunikazioaren zerbitzu publikoak frantsesaren sustapena ziurtatzen du, eta erregioetako nahiz tokietako kultura-eta hizkuntza-ondarea balioesten du ». 20-1 artikuluan esaten da : « Frantsesaren erabilera beharrezkoa da programa eta publizitate denetan (...) jatorrizko bertsiozko obretan ez ezik ». 11 Konstituzioa izan ezik, Frantsesaren erabilerari buruzko legea (1994, Toubon legea) da lege-testu garrantzitsuena. Bere lehen artikuluak adierazten du : « Frantsesa, Konstituzioaren aginduz Errepublikaren hizkuntza dena, Frantziaren nortasuna eta ondarearen oinarrizko osagaia ere bada. Horixe da hezkuntzaren, garraioaren, trukeen eta zerbitzu publikoen hizkuntza (…) ». 1992ko konstituzioaren 2. artikuluaren emendakinean oinarritzen da. Ondotik 13 artikulun zehar legeak frantsesari beharrezkotasuna eta bakartasuna ematen dizkio, bizi publikoko alor desberdinetan dokumentu, jarraikibide, iragarki, argitalpen, hitzarmen, emankizun, ikuskizun, gertakari mota denetarik aipatuz. Ez ditugu hemen zerrendatuko. 16. eta 17. artikuluetan, arau hoien hausteko zigorrak zehaztu dira.

Halere 21. artikuluak dio : « Lege honen xedapenak aplikagarriak dira, Frantziako erregioetako hizkuntzen legeriari eta araudiei kalterik egin gabe, eta ez dira haien erabileraren aurkakoak ». Baina artikulu horren hedadura, horren balioa neurtzeko ohartu behar da Frantziako eskualdeetako hizkuntzek berezko araudirik ez dutela, legeria propiorik ez dutela. Lege-testuetan diren hizkuntza hoiei buruzko aipamenek eraginik ez dute. Gainera erran dezakegu, eta hau da ohar nagusia, Frantziako hizkuntza-legeria osoki desorekatua dela, frantsesaren aldekoa da12 . Frantziako eskualdeetako hizkuntzen kasuan jasankortasun mota indarrean da legezko eremuan, ez gehiago.

Legeria ingelesa gelditu nahian, eskualdeetako hizkuntzentzat kaltegarria

Orotara ere erran dezakegu azken bi hamarkada hoietan frantsesa aterpetzeko eta sostengatzeko Frantziako hizkuntzei buruzko legeria emendatu, aldatu izan dela. Frantsesa arriskuan omen zela, bere biziraupena segurtatua ez zela eta beraz legeria babesgarriagoa asmatu behar zela erraten zuten ingurune politiko eta intelektual batzuetan.

Baina, azkenean, legeria berri hori Frantziako beste hizkuntzen aurka sistematikoki erabiltzen da. Beherago horri buruzko adibide batzuk emanen ditugu. Eta aipatzen zuten ingelesaren "inbasioa" legeriak ez du bat ere oztopatzen, helburu horrekin eginik izan bazen ere 13 . Ingelesa zientzien, ekonomiaren, kultura produktuen eta teknologia berrien bidez sartzen da frantsesean. Baina hori fenomeno normala da, hizkuntzak harremanetan dira eta bata besteari mailegatzen dute, bereziki sorburu-hizkuntzak bizindarra duen gizarteeremuetan. Balizko lana daiteke gero mailegu horien itzultzea xede-hizkuntzan, gure kasuan frantsesean.

Hizkuntza-legeria erreberrituak ingelesaren sartzea ez du gelditu, baina eskualdeetako hizkuntzentzei kalte egiten diete.

1.3. LEGERIA OINARRITZEN ETA BALDINTZATZEN DUEN IDEOLOGIAZ 1.3.1. Hizkuntza-ideologia kontzeptua -Hizkuntza-legeria desorekatua Lege baten analisatzeak bere sortzea baimendu duen testuinguruaren analisia behartzen du. Halaber legeria oso batekin. Bistan da lan hori luze eta handia da, artikulu xume honetan handiegia litzatekeena. Halere uste dugu garrantzitsua dela aipatzea, laburzki izanik ere, zein den gure ustez legeri hori oinarritzen eta baldintzaten duen ideologia.

Hitz bat ideologiaren definizioaz. Eguneroko bizian ideologia hitza konnotatua da. Aldiz hemen bere lehen adieran hartzen dugu, erran nahi baita ideia-sistema gisa. Gure kasuan bistan da jakin nahi genukeena da legeria sortu nahian zein zen legegileen hizkuntzei buruzko ideia-sistema, zein zen beren hizkuntza-ideologia. Toni Mollà soziolinguista katalandarrak definizio bat ematen digu : « Hizkuntza-ideologiak (linguistic ideology) hiztun baten edo hizkuntza-komunitate baten berezko hizkuntzari edo beste bati buruzko sineste, judizio eta aurreiritzi sistemak dira » (2005 : 100) 14 .

Beraz gure helburua litzateke jakitea zein den legegileen, parlamentarien fransesari eta Frantziako beste hizkuntzei buruzko ideologia, gutxi gorabehera bederen.

Hizkuntza-legeriaz hori da Toni Mollàk erraten diguna : « Legeriaren gizarte-funtzioa hizkuntza baten erabilera ala ez izanen denaren zirkunstantzien erregulazioa da (lurraldea, markoak, pertsonak, mintzagaiak, etab.). Lege-ordenamendua gutxi-asko ezberdin izanen da hizkuntza-taldeen botere graduaren arabera » (2005 : 224) 15 .

Azken ohar hori neurgailu gisa kontuan hartuz eta Frantziako hizkuntza-legeria zein desorekatua den ikusiz, euskararen eta eskualdeetako hizkuntzen kasuan hoien hizkuntzataldeak, hizkuntza-komunitateak ahulak direla erran dezakegu. 13 Alain Lamassoure lapurtar diputatu ohiak, 1992an Legebiltzarrean konstituzioaren 2. artikulari emendakina aurkeztu zuen deputatuetatik batek, erraten zuen : « Haserre naiz… emendakin bat pausatu dugu frantsesak ingelesaren onuran ez zuela desagertu behar markatzeko … Emendakin horri iruzkin publikoak lotuak zitzaizkion… Frantziako eskualdeetako hizkuntzen garapena jokoan ez zela zehaztuz…. Eta, Estatu Kontseiluak berariaz ginenen konstituzio egileen asmoa ez du kontuan hartu… », Mintza, Euskararen Kontseiluko aldizkaria, 2003, 4, Ustaritze. Beherago ikusiko dugu nola Estatu Kontseiluak emendakin hori baliatzen duen.

Hizkuntza-legeriaren desoreka hori desoreka demolinguistikoarekin (hiztun kopuruak, banaketa geografikoa), desoreka soziolinguistikoarekin batera doa (hizkuntzaren gizartefuntzioak batez ere), desoreka psikolinguistikoarekin ere (norbanakoaren eta gizartearen mailan : segurtasun-falta linguistikoa, aitortze publikorik gabezia, hizkuntzaren balio sinboliko txikia, etab.). 1.3.2. Hizkuntza-ideologiaz Frantzian : adibide batzuk Hizkuntza-ideologia hori aski ezaguna da. Halere garrantzitsua da zein den oroitaraztea, Ipar Euskal Herrian aukerak eta mugak ebaluatu nahi baditugu. Erran dugun bezala ideologia hori aurkezteak eta aztertzeak bere osotasunean lan sakon eta gotorra merezi luke, artikulu honetan luzeegi litzatekeena. Halere hona adibide batzuk.

« Frantsesa, salbuespen bakunarengatik, bakarra da ordena zuzenari leial egon zaiona. Frantses sintaxia ustelezina da. Horretatik bere argitasun miragarria etortzen da, gure hizkuntzaren oinarri betikoa. Argi ez dena frantses ez da », Antoine Rivarol (Frantses hizkuntzaren unibertsaltasunari buruzko mintzaldia, 1783) 16 . Aipamen hori ez da gaurkoa. Halere gaur eragina badu oraino, gure ustez, eta Frantzian klase sozial denetan frantsesa hizkuntza berezia, nagusia delako ustea hedatua da, besteak baino garrantzitsuagoa dela eta beraz bakarra izan behar dela Frantzian, eta aldi berean munduan zehar hedatuagoa.

Aldiz eskualdeetako hizkuntzek, interesgarriak izanik ere, frantsesak baino balio gutiago luketela. Ikus ildo honetan eskualdeetako hizkuntzen onarpena konstituzioan Frantziako ondarearen zati gisa. Horri buruz ohartarazi behar da ere nola, 2008ko ekainaren 12an, Frantziako Akademiak agiri batean jakinarazi zuen, besteak beste, frantsesa ez ziren Frantziako hizkuntzak konstituzioan agertzearen aurka zela. Gehiago ere, hizkuntza guzti horiek konstituzioaren lehen artikuluan aipatuko baldin balira, diputatuek lehen bertsioan egin nahi zuten bezala, eta frantsesa frantziar guztien hizkuntza dena bigarrenean baldin balitz, hizkuntza horiek frantsesaren gainetik egongo liratekeela jakinarazi zuen erakunde ospetsuak. Iruzkin hortan hizkuntza batzuen nagusitasunaren aurreiritzia agertzen da berriz. Gehiagotasun-sentimendu hori hedatua da frantses gizartean, iritzi publikoan, baina bai ere eta hori bitxiago da elite intelektualen zati batean.

Har dezagun beste adibide bat. Hélène Carrère d'Encausse akademikide andereak 2002ko abenduaren 5ean frantses akademian « Fransesaren sokorri alde » (Au secours du français) deitutako mintzaldian erran du : « Baina bukatzeko zerumugan agertzen den beste motatako eta larritasun izigarriko mehatxua aipatu behar dut... Gaur egun botz batzuk entzuten dira, XVI. mendeaz geroztik bizi pribatuko aukerakoak ziren hizkuntzen alde mintzatzen direnak, frantsesaren ondoan lekua izan behar dezaten irakaskuntzan, bizi publikoan... Frantses hizkuntza bakarra da Frantsesen batasun morala eta kulturala eginen eta begiratuko duen hizkuntza... Ez dezagun bazter utz arrisku hori, salba dezagun gure hizkuntza garaia deno… » 17 . Hor beste aurreiritzi bat agertzen da : eskualdeetako hizkuntzek frantsesari kalte egiten diotela. Hemen hizkuntza hoien egoeraren errealitateari buruzko ezjakintasuna begi-bistan azaltzen da. Dakigun bezala frantsesa da eskualdeetako hizkuntzei kalte egiten diela, edo zuzenago frantsesaren eta eskualdeetako hizkuntzen aldeko politika desberdinek azken hoiei kalte egiten diete eta ez frantsesari. Frantsesa da sostengatu dena, eskualdeetako hizkuntzak gutxi edo inolaz ere hizkuntza-erabileraren gizarte-eremuen arabera. 16 « Le français, par un privilège unique, est seul resté fidèle à l'ordre direct (…). La syntaxe française est incorruptible. C'est de là que résulte cette admirable clarté, base éternelle de notre langue. Ce qui n'est pas clair n'est pas français », Discours sur l'universalité de la langue française, 1783. 17 « Mais je dois pour finir évoquer une menace d'une toute autre nature et d'une extrême gravité qui pointe à l'horizon… Aujourd'hui des voix s'élèvent pour plaider qu'il faut faire place aux côtés du français dans l'enseignement, dans la vie publique aux langues qui étaient depuis le XVIe siècle du ressort de la vie privée… C'est la langue française qui seule incarnera et maintiendra l'unité morale et culturelle des Français… N'ignorons pas ce péril, sauvons notre langue quand il est encore temps… ».

Hona orain beste goiko erakunde publiko baten hizkuntza-ideologiari buruzko ilustrazioa, Konstituzio Kontseiluarena. Aipatu ditugun konstituzioaren lehen bi artikuluak eta Frantsesaren erabilerari buruzko legea baliatuz, Kontseilu Konstituzionalak 1999an erabaki du Frantziak Eskualdeetako edo Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Gutuna berretsi ezin zuela. Gutun horren hiru kontzeptu baztertzen zituen konstituzioarekin inkonpatible zirelakotz. Lehena, hizkuntzen lurraldetasuna, errepublikaren batasunaren aurka baitoala (konstituzioaren 1. artikulua). Bigarrena, hiztun multzoen eskubide kolektiboak onargaitzak dira, hiritarren berdintasunagatik (1. artikulua ere). Hirugarrena, eskualdeetako hizkuntzen erabilera publikoa ezin onartua dela frantsesa baita bizi publikoaren hizkuntza (2. artikulua). Beraz legeriaren irakurketa horren arabera frantses ez diren hizkuntzak norbanakoaren mailakoak dira, ez besterik.

« Egungo estatuetako hizkuntz politika gehienek beren «nazio hizkuntzak» sustatzea izan dute helburu, azken mendeoaten behintzat... estatu barruan, beren «nazio hizkuntza» gisa hartutako hizkuntza edo aldeari prestigioa eman zaio... Politika horrek ondorio larriak izan ditu gainerako hizkuntza eta aldaerenzat: bazterketa, prestigio galtzea, arriskuan jartzea eta, batzuetan, baita haiek betiko galtzea ere » (Hizkuntzen Mundua: 145-146). Frantzia estatu hoietatik prototipoa eta abiarazlea da. Nazio hizkuntzaren aldeko politika hori beste zutabe batek egituratzen zuen eta egituratzen du, frantses iraultzaren geroz hedatu zen beste dogma batek : Estatu batek hizkuntza bat izan behar du eta ez gehiago. Europan XIX. mendean sortzen ziren estatu berrietan arrakasta handia izan zuen, eta gero ere munduan zehar sortzen ziren herri berrietan. « Iritzi hau sortu du: estatu modernoek, moderno izateko eta hala sustatzeko, herritar guztiena hizkuntza bakar bat izan behar dute » (Hizkuntzen Mundua: 146). Dakigun bezala dogma hori, zentralismo estatalari lotua dena, oraiko gizarte modernoetan gero eta gehiago onartua eta bultzatua den eleaniztasunaren aurka badoa. Elebitasunaren, eleaniztasunaren balioa ez du kontuan hartzen.

Laburbilduz erran dezakegu Frantzian hizkuntza-ideologia publikoa eskualdeetako hizkuntzen aurka doala, era orokorrean, aldatzen ari bada ere azken bi hamarkada hoietan, Europako eraginarengatik bereziki.

LEGERIAREN ERAGINAK IPAR EUSKAL HERRIAN -GIZARTE ELEBIDUN BATERANTZ

Testuinguru ideologikoa eta hizkuntza-legeria aurkeztu eta, lerroalde honen aztergaia da legeria horren gizarte-eragina zein den aztertzea Ipar Euskal Herrian, jakinez jurista ez garela. Gure analisia ez da aditu batena, ez ere ikerketa sakon baten emaitza. Halere uste dugu gauzak aski argiak direla, uste nahi genuke bederen.

EUSKALGINTZAREN EKINTZAK ETA ERAGINAK -HIZKUNTZA POLITIKA PUBLIKO BATEN LEHEN URRATSAK

Euskararen aldeko hizkuntza-politika publikoaren sortzea eta bilakaera euskalgintzaren historiari lotua da Ipar Euskal Herrian. Oraiko hizkuntza-politika publikoa ibilbide zail eta luze baten emaitza da. Hiru etapa izan ziren. 1995 : Garapen Kontseilua eta hizkuntza-antolaketa. 2000 : Hitzarmen berezia eta hizkuntza politika. 2005 : Euskararen Erakunde Publikoa eta hizkuntza politika berria 18 . Euskararen Erakunde Publikoa (EEP, Office Public de la Langue Basque) da 2004ko uztailaren 9an sortutako hizkuntza 18 Bibliografian den artikuluan Erramun Baxokek dokumentu hoien laburpena eta sorkuntzaren testuingurua emaiten ditu (Euskera, 2007, 52-3). Egituraren partaideak Frantses Estatua, Akitania Eskualdeko Kontseilua, Pirinio Atlantikoetako Kontseilu Orokorra eta Euskal Kultura sostengatzen duen Herrien arteko Sindikata dira. politikarako egitura publikoa. 2007an bete du hizkuntza politikarako proiektuaren lehen urtea. Ikus bibliografian EEP-ren 2007-2010 proiektua : Hizkuntza politika proiektua « Hiztun osoak helburu, haur eta gazteak lehentasun ». Horretan lehen aldikoz egiazko hizkuntza-politika egitarau bat proposatzen da, jakinez halere egiazko hizkuntza-plangintza ez dela. Politika berri horren eragina zein den ebaluatzeko goizegi da, egitura gaztea baita, jakinez urteak eta urteak behar baitira hizkuntza baten egoera aldatzeko 19 .

Hiru etapa horiek baino lehen euskal elkarte batzuek, euskaltzale ausart eta gogotsuek hizkuntza-politika eremu zenbait ideki zituzten. Horiek dira laburbilduz, prentsa eta literatura gabe :

-Euskararen irakaskuntza euskaraz : Ikastolak, murgiltze ereduarekiko ikastetxeak Seaska sarean. Lehen ikastola 1969an sortu da Ipar Euskal Herrian.

-Helduen euskalduntze eta alfabetatzea : AEKrekin bereziki, 1980an sortua den gau eskolen federazioa. Helduentzako klaseak eta ikastaldiak antolatzen ditu, besteak beste.

-Euskarako ikastresna sortzea edo euskaratzea : Bereziki Ikas euskal pedagogia zerbitzuak eskaintzen dituen argitalpenak eta dokumentazio zerbitzua.

-Euskara hutsezko irratiak : Gure Irratia Lapurdin, Irulegiko Irratia Nafarroa Beherean eta Xiberoko Botza Zuberoan. Beren aldetik irrati publikoek betebehar gutxi badituzte eskualdeetako hizkuntzekin eta Ipar Euskal Herriko kasuan France Bleu Pays Basque irratiak euskarazko eguneroko oren erdi bat ematen du gutxi gorabehera20 .

-Euskarazko aisialdiak haurrentzat : Uda Leku elkarteak eskolatik kanpoko euskarazko astialdi-jarduerak antolatzen ditu.

Denak ekimen pribatuak izan ziren. Administrazioak, kolektibitate publikoek ez zuten lan horretan parte hartzen. Alderantziz ere. Elkarteek, euskaltzaleek erakutsi eta erakusten dute laguntzarik gabe edo gutxirekin ere lan asko egin daitekeela.

ORAIKO MUGAK ETA OZTOPOAK : BOST ADIBIDE

Aipatu dugun konstituzioaren bigarren artikuluaren eranskin hori da eskualdetako hizkuntzendako oztopo juridiko nagusia, hizkuntza horien aldeko aurrerapausoak oztopatzeko erabiltzen baitute Estatu Kontseiluak eta Kontseilu Konstituzionalak.

1. adibidea : Eskualdeetako edo Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Gutuna. Oroitaraz dezagun nola 1999ko ekainaren 15ean, Kontseilu Konstituzionalak 2. artikuluaren eranskinaren irakurketa murriztailea egin eta, jakitera eman zuen Eskualdeetako edo Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Gutuna Konstituzioaren aurkakoa zela. Horrengatik, nahiz eta Frantziak Gutuna sinatu zuen, ez zuen berretsi. 1.3.2. lerroaldean Kontseilu Konstituzionalaren arrazoiak aurkeztu ditugu, nola frantses errepublika oinarritzen duen ideologiari lotuak ziren erakutsiz.

2. adibidea: Estatu Kontseiluaren 238653 erabakia, 2002/11/2921 . Murgiltze eredua legeriaren aurkakoa dela.

Instituzio publiko horren arabera, eskualdeetako hizkuntzak irakasteko murgiltze eredua Hezkuntzaren kodetik (Code de l'éducation) urrunago joaten da, ama-eskolan erabili diren hizkuntzak bakarrak baitira, euskara gure kasuan, eta gero ikasgelan eta bai ere ikasgelatik kanpo hizkuntza nagusiak baitira. Beraz murgiltze eredua, Seaskaren ikastoletako sarean erabilia dena, jasana baldin bada ere Frantzian, ez da osoki onartua. Alde batetik hezkuntza nazionalak ikastoletako irakasleen soldatak ordaintzen ditu, baina bestetik ikastoletako eredu pedagogikoa ez litzateke konforme konstituzioarekin.

Argi da irakaskuntza eredu hori hoberena, eraginkorrena dela hizkuntza gutxitu bat ikasteko eta irakasteko, bereziki Frantzia bezalako herri kasuan non eskualdeetako hizkuntzak bizi publikotik kasik baztertu diren eta familietan gutxi transmititu. Irakaskuntza eredu hori garatzen da Ipar Euskal Herrian, baina bere onarpena zalantzan dela esan dezakegu, osoa ez dela.

3. adibidea: 2002ko Estatu Kontseiluaren 238653 erabaki horren bigarren ondorioa da parekotasuneko elebidun eredua mugatu behar dela.

Estatu Kontseiluak erabaki du, Hezkuntzaren kodean oinarrituz berriz, elebidun ereduan ikasgai oroen irakaskuntzaren zati bat frantsesez egin behar dela 22 . Beraz parekotasuneko elebidun ereduaren pedagogia mugatu dela esan dezakegu. Halere esan behar da, errealitatean, erabaki hori ez dela beti eta klase oroetan aplikatua. Klase elebidunetan, frantsesaren erabilera gerta daiteke euskararen irakaskuntzaren denboran, bainan ikasleen mailaren arabera, mintzagaiaren arabera, irakasleak beharra asmatzen duen denboran eta ez, hain zuzen, urrutiko instituzio baten aginduaren bidez, hizkuntzekin eta irakaskuntzarekin deus ikusteko duenik. Halere erabaki murrizgarri hori hor dago.

Hiru kasu hoiekin euskararen ofizialtasuna, euskararen legezko onarpena beharrezkoak liratekeela begi-bistan agertzen da, Estatu Kontseiluaren erabakien deuseztatzeko. Horrez gain, frantses instituzioen eta bai ere frantses herritar arrunten eskualdeetako hizkuntzei buruzko aurreiritziak aldarazi lituzke. 4. adibidea: Azterketak eta konkurtsoak frantsesez 1994ko Frantsesaren erabilerari buruzko legeak, bere 11 artikuluan, dio frantsesa dela irakaskuntzaren, azterketaren, konkurtsoen hizkuntza, nahiz ikastetxe publikoetan, nahiz pribatuetan, atzerriko edo eskualdeetako hizkuntzen eta kulturen irakaskuntzaren beharrei lotuak diren salbuespenetatik at 23 . Eta ondorioz ikasleek proba denetan frantsesa erabilten dute, ikastoletakoek barne, bigarren hezkuntzaren erdian pasatzen duten DNB delakoa (Diplôme national du brevet) edo batxilergoa izan dadin. Hizkuntza-proba baldin bada orduan eskualdetako hizkuntza erabil dezakete, baina beste ikasgaietan frantsesa da azterketahizkuntza. Haur eta lehen hezkuntzan ez da hizkuntzari buruzko azterketarik edo neurketarik. Horrek erran nahi du Frantziako estatuan frantsesa ez den hizkuntza ikasten duten ikasleen hizkuntza-gaitasunak ez direla ebalatuak edo bederen gaizki, hori irakasleen-prestakuntzarako unibertsitate-eskoletako ikasleak arte. 22 Erabakiak dio : « Considérant que ces prescriptions ouvrent des possibilités qui vont au-delà des nécessités de l'apprentissage d'une langue régionale et excèdent ainsi les possibilités de dérogation à l'obligation d'utiliser le français comme langue d'enseignement prévue par les dispositions des articles L. 121-3 et L. 312-11 du code de l'éducation ». 23 Hau da Frantsesaren erabilerari buruzko legearen 11. artikuluaren testua : « La langue de l'enseignement, des examens et des concours, ainsi que des thèses et mémoires dans les établissements publics et privés d'enseignement est le français, sauf exceptions justifiées par les nécessités de l'enseignement des langues et cultures régionales ou étrangères (…). / Les écoles étrangères ou spécialement ouvertes pour accueillir des élèves de nationalité étrangère, ainsi que les établissements dispensant un enseignement à caractère international, ne sont pas soumis à cette obligation ».

Ohar dezagun halere, baina ez gaude frantses hezkuntza nazionalaren alorrean, 2009ko martxoaren 3an Euskararen Erakunde Publikoak, Paueko eta Bordeleko unibertsitateek hitzarmena izenpentu dutela, euskara gaitasuna egiaztatzeko neurgailu bat indarrean ezartzeko, hau da Euskara Gaitsasunaren Agiria. EGA Europako sailkapeneko C1-ren heinekoa da. Orain arte Euskaltzaindia zen EGA ematen zuen erakundea Ipar Euskal Herrian. EGAren onarpena ofizialago dela erran dezakegu. 5. adibidea: Diru-laguntzaz prentsari frantsesez ez denean Eskualdeetako hizkuntzazko prentsa aski xumea da. Eta Frantziako legeriak bizitzeko ez du laguntzen. 1996ko 96-140 dekretuak zion estatuak diru-laguntza publikoak frantsesez idatzi ziren aldizkariei begiratzen zizkiela. 2004an bereizkeria linguistiko hori ezabatu dute beste dekretu baten bidez, Frantzian erabili diren eskualdeetako hizkuntzei diru-laguntza horiek hedatuz 24 .

Halere, podere publikoek jakinarazi dute frantsesez inprimatuak ez diren Frantziako aldizkariak beren buruari buruzko beharrezko lege-aipamenak frantsesez ere eman behar dituztela (argitalpenaren zuzendaria, bitariko batzorde zenbakia, inprimatzailea, etab.), prentsari ematen dion diru-laguntza eskuratzeko. Erabaki horrengatik ez da orain Frantzian, frantsesez salbu, argitaratuak diren hizkuntza hutsezko aldizkaririk gehiago.

Bukatzeko, luzeegi ez izateko nahian, esan behar da ere oztopoak eta mugak legezkoak ez direla bakarrik baina buruetan direla. Hori 1. zatian ikusi dugu hizkuntzei buruzko ideologiaz mintzatzen ginenean. Administrazioetan, baina ere enpresa pribatuetan ere, elkarteetan, pertsona batzuk ez dira prest oraino euskara bultzatzeko, euskara onartzeko bizi publikoan, egunorozko bizian.

AUKERAK ETA AURRERAPAUSOAK

Halere, orain arte lege lagungarririk gabe izan ere, elkarteei esker bereziki aurrerapen lortu dira euskararen alde Ipar Euskal Herrian, ikusi dugun bezala. Hizkuntza-politika baten lehen urratsak egin dira. Hona beste adibide batzuk. Idazki ofizialetan dena euskaraz ematea, frantsesezko bertsioaren parean, haizu zela jadanik bagenekien. Berritasuna da gutunaren bi izenpetzaileetarik bat frantses estatuaren departamenduko ordezkari gorena dela. Gutun horrek legezko balizko estakuru denak kentzen dizkie udal-administrazioko buruei euskara baztertzeko beren udal-idazkietan. Erakusten du frantses estatuko ordezkari batzuen jarrera aldatu dela.

Noski adierazpen horiek Ipar Euskal Herriko administrazio osoari hedatzea posible litzaiokeela, era guztietan frantses testua beharrezkoa dela jakinez. Faltatzen eta behar bada faltatuko dena da nahimena, bereziki administrazio zentralean.

Euskararen eta euskarazko irakaskuntza

Munduan zehar familian transmititu ez diren hizkuntza gutxituen babesteko nahian irakaskuntza lehen edo tresna bakarra dela ohartzen da. Hori da Ipar Euskal Herrian gertatu dena ere. Azken urte hoietan euskararen eta euskarazko irakaskuntza garatu da, bereziki amaeskola eta lehen hezkuntzan. Garapen horri buruz hona zenbaki batzuk. 1993an adibidez, parekotasuneko elebidun eta murgiltze ereduek 2 907 ikasle eskolatzen zituzten. Ipar Euskal Herriko lehen hezkuntzako eskoletako ikasleetatik % 10 ziren gutxi gorabehera. 2007an ikasleak 7 259 ziren, lehen hezkuntzako eskoletako ikasleetatik % 29 izanez, ama-eskoletan % 35 baino gehiago. Baina eredu eraginkorrena, ikastoletako murgiltze eredua, da gutxiago garatzen dena, garatzen bada ere.

Halere, emendapen azpimarragarri hori eta Euskararen Erakunde Publikoak prestatu duen irakaskuntzaren epe luzeko programazioa zalantzan izan daitezke. Datozen urteetan Hezkuntza nazionalak irakasle lanpostu asko kendu beharko lituzke, Frantziako administrazio publikoaren murrizte politika aplikatuz25 .

Beste alor batzuk eta gizartearen engaiamendua

Gauza baliagarri berri batzuk egituratu ditu Euskararen Erakunde Publikoak. Euskararen teknikari sare bat garatu du sei lanposturekin herri elkargo edo hiritan, soldaten erdia bere gain hartuz. EPPko talde profesionala bera ere azkartu da zazpi langilekin orain. Giza-eremu berri bat ireki zaio euskarari, haur txikien harrerarena haurtzaindegi elebidun edo euskaradunetan. Beren aldetik elkarteek alor berririk sortu gabe, beren egiturak eta ekintzak azkartu dituzte, informazio eta komunikazio teknologiak baliatuz ere.

Hots eta bukatzeko, frantses legeria aurkakoa izanik ere, azpimarratu behar da, gure ustez, euskararen aldeko gauza, ekintza, aurrerapen gehiago egin daitezkeela Ipar Euskal Herrian. Baina gizartearen atxikimendurik gabe euskararen aldeko eginahalak alferrikakoak lirateke. Iduri luke oro har, gutxitu nahi gabe ere, Ipar Euskal Herriko gizartearen euskararen aldeko jarrera orokorra indartsu ez dela. Halere, eta aldi berean, iduritzen zaigu euskararen aldeko ekintzak eta eginahalak gero eta gehiago normaltzat hartuak direla26 .

3. AZKEN HITZA : LEGERIA DESOREKATUA Artikuluaren izenburura itzultzeko, oraiko legezko markoan ere hizkuntza-politika publikoa, elkarteen ekintzak, gizartearen engaimendua azkarragoak, eraginkorragoak izan daitezkeela azpimarratu behar da. Horrek ez du esan nahi euskararen ofizialtasuna ez dela aldarrikatu behar, euskararen aldeko legeria onuragarria ez dela galdetu behar.

Egin dugun ibilbidea irudikatzeko hona zuzenbide mailan bi hizkuntzen arteko desoreka laburbiltzen duen taula bat.

« La démocratie, ce n'est pas la loi de la majorité, mais la protection des minorités ».

« Entre le fort et le faible, entre le riche et le pauvre, entre le maître et le serviteur, c'est la liberté qui opprime et la loi qui affranchit ».

Artikulu hau Udako Euskal Unibertsitatean Baionan 2008ko uztailean eman dudan hitzaldiaren segida da, edukia aski berriztatua duena.

Frantziako kasuan, 1999an Eskualdeetako eta Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Gutuna izenpetu nahi zuenean, gobernuak txosten bat galdetu zion Bernard Cerquiglini hizkuntzalariari jakiteko zenbat ziren. 75 aurkitu zituen euskara barne, itsas-haindiko frantses lurraldeak kontuan hartuz.

Mikel Zalbiden ustez gaztelaniaren eta euskararen ofizialtasun-bikoitz horren esanahia hain zehatz ez da, « ez formulazio teorikoaren aldetik eta ez, bereziki, bere inplikazio praktikoen ikuspegitik », in Euskararen legeak hogeita bost urte eskolako alorreko bilakaera : baliospen-saioa, Euskera, 52-3, Bilbo, Euskaltzaindia: 1481. or.

Euskaltzaindiak bere Hizkuntza-zuzenbidea. Testu bilduma euskaraz liburuan nazioarteko, Europako, Espainiako eta Frantziako hizkuntza-legeriaren laburpen esanguratsuenak euskaratu ditu. Legeria konparatua egin nahi duenak liburu hortara jo beza.

« Les langues régionales appartiennent au patrimoine de la France » (article 40 de la loi constitutionnelle n° 2008-724 du 23 juillet 2008).

2008an Kulturaren eta komunikazioaren ministroak erran du hizkuntza horien aldeko lege bat bozkatuko dutela 2009an. Aldi berean, ministroak Eskualdeetako edo Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Gutuna berresten saiatuko ez direla erran du, Frantzia jadanik Gutanaren helburuetatik urrunago joaten dela baieztatuz. Pentsa dezakegu lege-proiektu horrek egoera ez duela asko aldatuko, eta, are okerrago, aitzakia izan daitekeela indarrean dagoenetik urrunago ez joateko. Indarrean dena onartzeko lege bat izan daiteke, eta ez gehiago.

Saio ugari izan da esukaldeetako hizkuntzen aldeko beste lege bat eskuratzeko. 1951ez geroz, berrogeita hamar bat baino gehiago lege proposamen aurkeztu izan dira Assemblée Nationale delakoan, hizkuntza horiek legeonarpena izan dezen, edo konstituzioaren 2. artikulu hori emendatzeko edo aldatzeko, edo Eskualdeetako edo Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Gutuna berrestarazteko. Gehienak ez dira eztabaidatuak izan ; izan direnak denak baztertuak izan dira. Erantzuna betikoa izan da : ezinezkoa dela edo geroko ikusteko litzatekeela.

10 Loi n°86-1067 du 30 septembre 1986 relative à la liberté de

communication. 11 « L'emploi du français est obligatoire dans l'ensemble des émissions et des messages publicitaires des organismes et services de radio ou de télévision, quel que soit leur mode de diffusion ou de distribution, à l'exception des oeuvres cinématographiques et audiovisuelles en

version originale ».12 Frantziak, bere legeria propioa frantsesari osoki eman eta, nazioarteko testu batzuk izenpetzen eta berresten ditu, eragozgarriak ez direnak. Bestela bere erreserba-eskubidea baliarazten du edo, Europako Gutunarekin ikusiko dugun bezala, testua ez du berresten. Hor argi eta garbi da oztopo handi bat dugula Ipar Euskal Herrian hizkuntza-politika eraginkor bat indarrean jarteko, nahitaez.

« Les ideologies lingüístiques (linguistic ideology) són sistemes de creences, de judicis e prejudicis d'un parlant o d'una comunitat lingüística sobre la llengua pròpia o sobre une altra ».

« La funció social de la legislació serà la regulació de les circumstàncies (territori, àmbits, persones, temes, etc.) en què una llengua serà o no serà usada. L'ordenament legal serà més o menys igualitari segons le grau de poder dels grups lingüístics implicats ».

Laburbilduz, argumentuak aurkezteko lekurik ez baitugu, esan genezake Euskararen Erakunde Publikoaren politika berri horren proiektua aski aurreikusi, hausnartu, zehaztu ez dela, aurrekontua aski murritza. Iduri luke politika berri hori ez dela hain eraginkorra izanen, euskararen egoera zein den ikusiz Ipar Euskal Herrian.

Radio France erakunde nazionalaren karguen koadernoko 6. artikuluak dio, besteak beste : « La société veille à ce que les stations locales contribuent à l'expression des langues régionales [Erakundeak tokiko irrati estazioek eskualdeetako hizkuntzazko adierazpena bultza dezatela begiratzen du] ».

Estatu Kontseiluaren 238653 erabakia frantsesez in http://www.lexeek.com/jus-luminum/decision-ce-29-11- 2002-238653,93333.htm. 

Décret n°96-410 du 10 mai 1996 instituant une aide aux publications hebdomadaires régionales et locales : « L'aide est accordée aux publications régionales visées à l'article 1er et répondant aux conditions suivantes : -être écrites en langue française ». Décret n°2004-1312 du 26 novembre 2004 : « -être écrites en langue française ou dans une langue régionale en usage en France ».

Irakaskuntza horren muga eta ahulezia batzuei buruz ikusCoyos, 2008 : 90.-91. or. 

Botere publikoen jarreraren aldaeraz hona adibide bat Pirinio Atlantikoetako departamenduko prefetarekin. 2000an Euskal Herriko Hitzarmen berezirako bilkura batean, prefetak Eusko Jaurlaritzaren elkarteendako dirulaguntza « diruaren bidezko kolonizazioa (colonisation par l'argent) » zela esan zuen. Baina 2007ko otsailaren 7an Eusko Jaurlaritza eta Euskararen Erakunde Publikoaren arteko hitzarmena izenpetu dute, Eusko Jaurlaritzak Ipar Euskal Herrian ematen dituen diru-laguntzak elgarrekin kudea ditzaten eta 2008ko urtarrilaren 24ean Pirinio Atlantikoetako prefeta Bilbon zen Euskaltzaindiak eta Euskararen Erakunde Publikoak beren arteko hitzarmena izenpetu dutenean. Zer aldaketa !