Keywords: 

AIZKIBELEN EUZKERATIK ERDERARA BIURTZEKO ITZTEGIA:

ESKUIZKRIBUTIK ARGITALPENERA 0. SARRERA1 0.1 Nor da Jose Francisco Aizkibel?

Jose Francisco Aizkibel Epelderen (1798-1864) inguruan idatzi izan dira zenbait orri. Azkoitian sortua, betidanik izan zuen kulturarako zaletasuna. Kalonje baten babesean zientzia askotan murgiltzeko aukera izan zuen eta Erroma ezagutu zuen. Liburutegi bikaina osatzera ailegatu zen. Toledon ere bizi izan zen eta euskararekiko kezka, nabarmena da bere lanetan. Horietako asko galdu dira eta beste zenbait argitaratu, edo geroago agertu. Erromantikotzat jo izan da baina bere sorterriko Ilustrazioaren seme ere bazela gaineratu daiteke. Gazterik kultura handia lortu zuen pertsona izan zen Aizkibel.

Bere bizitzaz gehiago jakiteko, aski ongi dago Satrustegik Bidegileak bilduman idatzitakoa (1998).

Garatek ere Aizkibelen bizitzaren berri ematen digu baina ezagutu izan zituen azkoitiarraren lanen zerrenda baliagarria ere badakar (1947: 530-532). Aguirrek ere bizitza eta obra kontatu dizkigu (1983), obren deskribapena egitearekin batera. Guk garrantzitsuenak aipatuko ditugu: eskuizkributan, "Diccionario Español-Vascongado" edo "Gramática analítica dela lengua bascongada" aipa ditzakegu: azken honetan ortografia eta literaturari buruzko disertazioak dakartza. Bestelako hiztegi batzuen eskuizkribuak ere burutu omen zituen: "Diccionario de Toponimia" edo "Diccionario de Inflexiones Verbales" eta etimologiei ere eskaini zien bere tartea, "Tratado de Etimologias"-en, esaterako. Gauza gutxi argitaratu zituen euskararekin lotuak, bizi izan zen bitartean, eta zenbait hil ondoan argitaratu dira (Aguirre, 1983: 246-248), baina lanik ezagunena, dudarik ere gabe, Diccionario Basco-Español da, Euzkeratik Erderara Biurtzeko Itztegia izenez ere ezaguna eta hil ondoan argitaratua.

Gure lanaren nondik norakoak

Esan dugun bezala, Euzkeratik Erderara Biurtzeko Itztegia da Aizkibelen lanik ezagunenetarikoa. Hil ondoan argitaratu zen eta edizioaren dotoreziak ikertzaile zenbaiten atentzioa deitu du. Bistan dena, hiztegia autorea zenduta argitaratu baitzen, eskuizkribu batetarik abiatu zen editorea. Zorionez eta beste kasu batzuetan ez bezala, eskuizkribua eta edizioa, biak ditugu egun ikusgai. Argitalpena egin zenerako ia 40 urte pasa zirenez, eskuizkribua eta egin zen argitalpenaren artean desberdintasun eta berrikuntza zenbait egonen zirela zen gure susmoa, teknika lexikografikoak, euskarari buruzko ezagutzak eta irakurleen interesak aldatuko ziren heinean.

Gutxitan dugu euskalaritzaren munduan eskuizkribua eta edizioa konparatzeko aukera eta Aizkibelen Itztegiaz mintzatu direnek edizioa soilik izan zutela kontuan ikusita, bien arteko konparazioa egitera ausartu gara. Makro eta mikroegiturak alderatu ditugu, edukia eta formatua; ondoren, ikertzaileei aski buruhauste sortu dizkien gai bati, hiztegiaren egiazko argitalpen urtearen auziari alegia, argi pizar bat ematen saiatu gara, konparazioak egitean ustekabean egindako aurkikuntza zenbait hona bihurtuz.

Finean ikusiko dugunez, hiztegiaren edizioko ezaugarri zenbait ez dakizkioke Aizkibeli egotzi, bai gero egindako moldaketa edo akatsak izan direlako edo eskuizkribuko hutsak zuzendu egin direlako. Edonola ere, eskuizkribua behatu izanak Aizkibelen beraren zuzeneko lekukotasuna eskaini digu, bere lan egiteko moldeez zerbait gehiago jakiteko.

EUZKERATIK ERDERARA BIURTZEKO ITZTEGIA

Tolosan argitaratu zen Eusebio Lópezen moldiztegian, 1883 edota 1884 urteetan, egilea hil eta 20 bat urtetara, beraz. Atalka argitaratu zen, eta harpidedunei bidali zitzaien lehenik. Azkibelen helburua Larramendiz geroztik egon ez zen lan lexikografiko zabala egitea izan zen, filologoen lanaren lagungarri eta hizkuntz altxorraren gordetzaile, euskarak behar zuen garapena Europa mailan lor zezan:

...para los estudiosos aplicados á estas dos ciencias [filologia eta etnografia], que siempre van unidas, he trabajado en reunir esta recopilación de voces bascongadas, que podrán serles de alguna utilidad en sus investigaciones... (Aizkibel, 1883: "Prólogo") Hiztegia norentzat idatzi zuen, beraz, ezaguna da, baina dakigunez, ez zuen argitaratzerik izan eta pentsatzekoa da hiztegi horren publikoa alda zitekeela, 20 urte beranduago argitaratu zenean. Edizioaren hondarrean harpidedunen zerrenda heldu da, oso eranskin interesgarria, XIX. mendearen azken 20 urteetan horrelako obra baten publikoa zein zen jakin nahi badugu. 1420 bat harpidedunen izenak ageri dira eranskin horretan eta bertan esaten zaigunez: "Todavía no hemos recibido la lista de los Suscritores de algunos puntos lejanos" beraz, gehiago izanen ziren harpidedunak eta gehiago oraindik gerora erosiko zutenak. Beraz, bistan dena, Aizkibelek bere helburua betea ikusi zuen, hil ondoan izanik ere, filologoez gain, jende askok eskuratu baitzuen bere obra.

ESKUIZKRIBUTIK ARGITALPENERA

Sarrera Gisa

Konparazio lana egiteko, jakina, ez dugu hiztegi osoa kontuan hartu, lagin bat baizik. Konparaketa egiteko, makroegitura eta mikroegitura hartu ditugu kontuan. Horien barnean, tipografia, grafia/fonologia, formatua eta edukiak begiratu ditugu.

Testuan sartuz

Formatua

Eskuizkribuaren formatua deskribatuko dugu lehenik; modu horretan, ezagunagoa den argitalpenarekin konparatzeko aukera izanen dugu gero. Koldo Mitxelena Kulturunean gordetzen da "091 AIZ euz" signaturapean. Lópezek eskuizkribu hau erabili zuela hiztegia argitaratzeko gauza nabarmena da,2 enkoadernatua agertzen baitzaigu, geroko argitalpenak izanen zuen antzeko estalkiekin eta litekeena da hiztegiari izenburua Lópezek berak eman izana (Diccionario Basco-Español)3 beraz, enkoadernazioa Lópezen garaikoa da, 1883 ingurukoa.

Eskuizkribuaren kanpoko itxura. Tamainaz ohartzeko, boligrafoarekin erkatu.

1200 orrialde inguru kalkulatu dizkiogu eskuizkribuari. Bertan, "Euskaldunak" hitzaurre amaitugabea, 4 gaztelaniazko "Prólogo" eta hiztegia bera daude. Hiztegiko sarrerak bi zutabetan banatuak daude, argitalpenean bezala eta izenburutxorik ez da ageri. Argitalpenean datorren eranskina ez dago eskuizkribu honekin batera. Aizkibelek jadanik ES-eko "Prólogo"-n dioskunez, "Si bien a estas fechas tengo concluído mi Vocabulario bascuence-español, tengo que añadir un largo apéndice" (Aizkibel, 1883: "Prólogo" V) beraz, eskuizkribu honetan agertzen dena amaitua zuen (hiztegia barne), beste eskuizkribu batean hitzaurrea idatzi zuenean. Eranskina non dagoen ez dakigu eta gainera, ez dugu bilatu.

Orri baten adibidea: bi zutabe eta izenburutxorik ez.

Argitalpena (hemendik aurrera zenbaitetan AR deituko duguna) liburuki bakar batean edo bitan egin zen eta 1304 orrialde inguru zenbatu dizkiogu ( §3). Lau orrika plegua zenbatzen da (salbu 5.a, inprenta huts batengatik) eta izenburutxoak gehitu dira. ES-en sarreren artean hutsuneak aurkitzen ditugu, dudarik gabe, gehiketak egiteko, noizbait ere hiztegia osatzeko; izan ere, hori ez zen izanen behin betiko testua: "no pienso por ahora, publicar mi obra, hasta tanto que pase muchas veces por el crisol de una crítica justa y razonada, valiéndose para ello de personas inteligentes en la materia" (Aizkibel, 1883: "Prólogo" V). López editoreak ez zion garrantzirik eman baieztapen honi eta obra gutxi gorabehera zegoen bezala argitaratu zuen. Aurrerago erakutsiko dugun moduan, obra guztiz bukatu gabe egotearen ondorio batzuk badira argitalpenean. AR-en, jakina, hutsune horiek ez dira errespetatu eta sarrera guztiak elkarren segidan doaz, aditz eta deklinabide paradigmak sartzen direnean salbu, horiek espazio baten bidez bereizi baitira gainontzeko sarreretatik.

Tipografia

ES-en ez da letra larririk erabiltzen, denak dira letra xeheak; AR-en, ordea, letra larriz agertzen dira sarrera-buruak eta azpisarrerak. Azken hauek ES-en azpimarratuak agertu ohi dira.

Aizkibelek eskuizkribuan zenbakiak zifren bidez adierazteko ohitura du baina edizioan, estilo kontu hutsengatik segur aski, zifrak zenbaki erromatarren bidez ordezkatu dira.

Sarreretan antolakuntza eta puntuazio zeinuak ageri dira, espero bezala. Bai AR-en bai ES-en puntuazio zeinuak berberak dira: puntua, koma, puntu eta koma eta pleka bikoitza (||) erabiltzen dira, baina ez dira beti ES-en agertzen diren kasu berberetan ARen erabili.

ES-en puntuazioa erabiltzean sistematikotasun eza nabarmena da, batez ere eskuizkribuaren hasiera eta amaiera konparatzen baditugu. Horretaz jabeturik, AR-en koherentzia mantentzen saiatu dira, baina ez dute beti lortu, zenbaitetan Aizkibelek ES-en zekarren puntuazioa zuzen-zuzenean moldatu gabe kopiatzeak duen erosotasuna aprobetxatuz, ziur aski. Ikus ditzagun adibide zenbait. AR-en plika bikoitzak adierak bereizteko erabitzeko joera dago baina ES-en ez dira beti agertzen: horregatik batzuetan gehitu egin dira, esaterako, ADIGARRI sarreran. Significación eta prospecto hitzen arteko plekak ez daude ES-en; bai aldiz, Inteligible-ren aurretikoak. Azpisarrerak bereizteko plekak erabili ohi ditu Azikibelek, baina AR-en kendu egin dira oro har, azpisarrera letra larriz egoteak markatzen duelako hasiera. Edonola ere, sistematikotasun eza nabarmena da bai AR-en, bai ES-en.

AR-en zenbaitetan letra etzanak ageri dira, oro har azalpenak gehitzen direnean. ES-en batzuetan azpimarraturik agertzen badira ere, ez da beti horrela. Esaterako, EPERR-IDIA sarrerako azalpena, AR-en letra etzanez, azpimarratua dago ES-en, baina ERAA sarrerakoa, aurrekotik ez sobera urruti, ez dago hala.

ES eta AR-en artean bada desberdintasun garrantzizko bat tipografiari dagokionean. AR-en sarrera buruen eratorpen morfemak gidoi bidez banatuak daude, esaterako: GIZON-EKIN, dizki-EGUNEAN edo SOÑU-GILLEA eta batzuetan banaketa morfologiko gardena ez duten hitzetan, horrelako gauzak ageri dira: SOÑ-UZTAIA (soñu+uztaia), NAGITSUA-GO, nahiz eta A letran oso bakanak diren banaketa morfologiko hauek, paradigmetan salbu. Edonola ere, argi geratu behar da gidoi bidezko morfema banaketa hauek edizioan soilik ageri direla, hots, ez direla inolaz ere Aizkibelenak; hortaz, euskal morfologiaz egindako saioa 1883 urte inguruan Tolosako editoreak edo enkarguz beste inork egin zuen eta ez da Aizkibelen euskarari buruzko ideiekin lotzen ahal.

Aizkibelek, "Euskaldunak" hitzaurrea amaitu gabe utzi zuen, eta hori da euskaraz idatzitako ekoizpen bakanetakoa, baina oso interesgarria, egilearen beraren hizkeraz jabetzeko. Atal honetan puntuazioa aldatu da zenbaitetan, komak, batik-bat, baina puntu eta aparte bat ere bai. Puntuazio gaurkotzea bat izan da, eta gaur egungo puntuaziotik hurbilago dago AR-ekoa, ES-ekoa baino. Berdin gaurkotu dira letra larri batzuk: ES-en Prusiatar edo Euskerazko dauden bitartean, AR-en letra xehez ageri dira.

Arestian aipatzen genuen gidoi bidezko morfema banaketa, hitzaurreko zenbait hitzetan ere ageri da AR-en, baina ez ES-en, jakina: itz-aurrean edo itz-tegi gidoigabeak dira ES-en.

Grafia eta fonologia

Aizkibel ezaguna da jadanik XIX. mende hasieran euskal grafia bat proposatu zuelako, gaur egungoarekin antz handia duena, bide batez. Pentsatzekoa da bere lanetan grafia horri jarraituko ziola, baina gauzak ez dira uste bezain argiak. Ulertu behar da ohiturarik gabe euskara estandar bat grafia estandar batekin besterik gabe egitea zaila izan behar dela. Eskuzikribuan bere grafia sistema, sistema tradizionalagoekin nahastua ageri da eta argitalpenean hori berdintzen saiatu dira, nahiz eta kontradibideak badiren. Datozen lerroetan Aizkibelek erdal grafiari eta euskalkiari zion halabeharrezko lotura adierazten saiatuko gara.

Lehenik eta behin, argi gera dadila, berriz ere, berak bazekiela bere eskuizkribuko grafia ez zela beti koherentea, baina gogoan izan hori ez zela momentuz argitaratzeko moduko zerbait, bere ustez: "como he adoptado el nuevo sistema de ortografia que hallo más razonable, no pienso por ahora publicar mi obra..." [START_REF] Aizkibel | Diccionario Basco-español titulado Euzkeratik Erderara biurtzeco itztegia[END_REF]: "Prólogo" V).

2.2.2-n aipatu dugun "Hitzaurrea"-k <c> batzuk baditu ES-eko bertsioan, Francian, Probincia, cergaitik edo cer bezalako hitzetan, eta horiek <z> bihurtu dira AR-en, grafia gaurkotuz. 5 Azikibelek bere grafia berriari buruzko pasartean hau dio: "yo uso de la k en ka, ke, ki, ko, ku, porque esta letra por si solo llena mis necesidades..." [START_REF] Aizkibel | Diccionario Basco-español titulado Euzkeratik Erderara biurtzeco itztegia[END_REF]: "Prólogo" VII) eta Euskaldunak-en betetzen saiatzen da, baina argitalpenean horri muzin egin, eta ES-en asko,6 asabak, aregandik eta billatuko dugun bitartean, AR-en <c>-z eman dituzte hitzok, dena <k>-rekin eman beharrean, jatorian ez zeuden txandaketak agertuz.

Denbora berean, Aizkibeli ez zaizkio gustatzen /g/ soinurako <u>-dun digrafoak: no debe preceder la u en guizon, guero, etc.; (...) sino que se debe suprimir, y escribir gizon, gero, etc." [START_REF] Aizkibel | Diccionario Basco-español titulado Euzkeratik Erderara biurtzeco itztegia[END_REF]: "Prólogo" VII). Baina bera da araua apurtzen lehena, ES-en eguiten dagoen bitartean, AR-eko "Hitzaurrea"-k egiten baitakar.

Dudarik gabe, ES-eko "Hitzaurre"-tik AR-ekora zerbait aldatzen bada, fonologia da. 

Edukiak

Luze mintzatu gara desberdintasun formalez, baina edukietan zenbait bariazio badira eskuizkributik argitalpenera: esaldien egituretan kausi daitezkeen aldaketetatik, desbideratzeetara, gehiketak eta ezabaketak tarteko.

Eskuizkribuaren idatzaldiak

Zuzeneko konparazioan hasi baino lehen, eskuizkribuan nabarmena den baina argitalpenean ezin igarri den kontu bati buruz solastu nahi genuke, idatzaldiez, alegia. Esan dugu jada eskuzikribua nahiko txukuna dela, ez duela lehen bertsioa irudi; dena dela, definitiboa ere ez zela frogatu dugu: gogoan izan Aizkibelek berak esaten digula testua behin eta berriz errepasatu nahiko lukeela ( §2.2.1). Lan horretan hasi zela, ES begiratuta berehala ikusten da. Bi tinta mota oso ongi bereizten dira, bata bestea baino ilunagoa baita. Gisa horretan, tinta ilunagoarekin gehiketak egin zaizkio lehen idatzaldiko eskuizkribuari. Alde batetik, lehen idatzaldian Aizkibelek hitzen jatorria zein zen esateko parentesi hutsak irudikatu zituen (non laburdurak idatzi behar ziren). P letraraino aurkituko ditugu parentesi horiek bigarren idatzaldian beteta (laburdurarekin), hortik aurrera hutsik kausituko ditugu. 10 Horrezaz gain, G letratik hasi eta P-raino berriz ere, definizio batzuk bigarren tinta horrekin osatu direla nabarmena da. Gainera, eskuizkribuko orriak bigarren idatzaldiko tinta horrekin berarekin agertzen dira zenbakituak, 865. orrialdera arte, hots, P letraraino berriro. Nabarmena da, beraz, hiztegiaren bigarren idatzaldi hori P letran amaitu zela eta bereziki emankorra izan zela G eta P letren artean. 11

Irudi txar honetan, bi tinten arteko aldea irudikatu nahi dugu. Sarrera burua eta Hiztegi Hirukoitz-eko [START_REF] Larramendi | Diccionario Trilingue del castellano, bascuence y latín[END_REF] ordaina idatzi ziren lehenik, eta iturria eta definizioa gero.

Baina idatzaldien kontu horrek eta C letrari buruzko disertazioan aipatzen denak, zer pentsa ematen digu. Hara zer esaten duen Aizkibelek: …mi diccionario Basco-Español es buen testimonio de que en aquella época [1831n] habia adoptado esta reforma [ortografiarena]; pues las cédulas eran casi todas de mi puño para ponerlas en orden alfabética (sic) y de ellas copió mi escribiente (con mucho errores, por cierto,) los referidos cuatro tomos, dejando grandes entreglones 12 para añadir las voces que encontrase en la lectura de libros bascongados (Aizkibel, 1883: 146).

Horrek argi uzten du aztergai dugun eskuizkribua 1838 ondorengoa dela, baina zalantza handi bat pizten du. ES-en kopiatzailea Aizkibel bera da? Ezin da jakin ES-ek lau liburuki zituen, enkoadernatua baitago, baina egia da hutsune handiak dituela geroagoko gehiketak egiteko. Beste tintaz ageri diren gehiketa horiek, lehen idatzaldiko kaligrafia berean eginak daude, autore berak, segur aski. Antza, ES-eko kaligrafia Aizkibelen gainontzeko testuetan ageri den berbera da eta horrek Aizkibelen egiletzaren alde egiten du, baina paragrafo honek zalantza irmoa uzten digu.

CH-ren auzia eta eromena

Aizkibelentzat <ch> hizkitzat hartu beharra zen, soinu baten adierazgarri zelakoan. Are gehiago, alfabetoan H-ren ondotik kokatu behar dela uste du. Editoreak, bitxitasun horretaz jabetuta, Aizkibelen nahia errespetatzen du, honako ogarra eginez: "Nuestros suscritores observarán cierta anomalía en el orden de colocación de la letra Ch; el Editor, por respetar las indicaciones del Autor, la publica en el mismo lugar en que la ha encontrado" (Aizkibel 1883: 381). Ba bai, baina ez. Ohartzen bagara, CH letra H-ren ondoan dago AR-en, bai, baina zeinahi letra hartuta, hitz barneko <ch>-ak <b> edo <c>ren ondoren kokatuak daudela ikusiko dugu, 13 esaterako, IBOIL-KOIA, IBOILA, ICHABALKIA, ICHADON etab. Aizkibelek, ES-en azken muturreraino darama bere ustea, eta hitz barneko <ch>-ak ere <h>-ren ondotik kokatzen ditu. Gogorregia izanen zen AR-en irakurleentzako horrelako hurrenkera berezia, eta beraz, ES-en <h>-ren ondoren ziren <ch> guztiak lekuz aldatu zituzten, <c>-ren ondotik ezartzeko. Horrek izugarrizko lana eskatuko dio editoreari, eta saiakera horretan ez dira gutxi eginen dituen akatsak, baita horietarik eratorritako desbideratzeak ere.

10 Salbuespen bakarren batean izan ezik. 11 Sorta-kija eta Sortatu hitzen artean ere 2. idatzaldi hori ageri da. S letran eta ingurukoetan, hutsune handiak daude eskuizkribuan, Aizkibelek sarrera horiek osatzeko asmoa zuelako seinale. 12 ES-en entrerenglones 13 Aizkibelek ez du C letra kontuan hartzen.

Horren erakusgarri da, adibidez, Ach-hasieradun letretan gertatzen dena. 14 Aizkibelek, A letrarekin ibilki, oraindik ez du argi <ch> horiekin zer egin eta ES-en ere, ACHA eta ACHOTEGI bitarteko hitz batzuk <c>-ren ondotik ezarriko ditu, ez <h>-ren ondotik (1. sorta deituko duguna). Gero, <g>-ren ondotik, berriz ere ACHA-tik hasiko da hitzak gehitzen (2. sorta), ach-guztiak amaitu arte. Horien artean, lehendik ere sartutako batzuk errepikatuko ditu: akatsa dago, beraz, ES-en. Nola ekin zaio horri AR-en? ES-en <c> ondoren gehitutako hitz horiek AR-en ere modu horretan agertzen dira; ongi, kontuan izanik AR-en <ch>-dun hitzak <c> ondotik kokatu nahi dituztela. Baina, eskuizkributik zuzenean kopiatzen, ach-dun hitzak amaitu eta ad-hasierakoak kopiatzen hasten dira, ES-en ageri diren hurrenkera berean. ADABURUA hitzetik ADABURUTZEAra. Honainoko hitzei 1. sorta deituko diegu. Horren ondoren, 2. sorta deituko duguna hasiko da: berriz ere ach-hasierako hitzak txertatzen hasten dira, baina oraingoan ache-hitzetik amaierara. Kontua da, 1. sortan sartuak zituztela achohasierako pare bat hitz, eta 2. sorta honetan errepikatuko dituzte, kanpoan utziz ES-en bigarren sortan dauden acha-hasierako hitzak. Gainera, AR-en 1. sortan sartuak zituzten ADABURUA hitzetik ADABURUTZEAra gehitutako hitzak berriz sartuko dituzte, ad-hasierako hitzekin hastean.

Egindako nahaste hau izanen da, segur aski, editorea A letraren bigarren argitalpen bat egitera bultzatuko duena ( §3): horretan errepikaturik zeuden hitzak kendu eta ES-en 2. sortan agertzen diren baina AR-enean saihestu ziren acha-hasierako hitzak gehitu dira, denak <c> letraren ondotik, jakina. Bide batez, beste desbideratze batzuk ere zuzendu ziren (ABUINDULLEA ABUINDUTZEAren aurretik ezartzea, esaterako) eta gero aipatuko dugun akats berriren bat ere egin.

Desbideratzeak

CH-ren hurrenkera ES eta AR-en desberdina izateak aldaketa batzuk egitera behartzen du editorea. Haratx adibide batzuk (ez denak): ES-en ADINONGI eta ADINONCHOA hurrenkera horretan ditugu, <ch> <h> letraren ondotik baitoa. AR-en, <ch> <c>-ren ondotik ezartzean, hitz horien hurrenkera irauli dute. EPURCHOA hitza ere, gorago ageri da AR-en, ES-en EPURGAIZTUA eta EPURKADAREN artean dagoen bitartean. NACHOAKIK eta NACHOA-KIÑANEZ bitarteko deklinabide paradigma, nab-en ondotik dago AR-en eta ES-en, dagokion tokian. CH letraren barnean desbideratze franko daude AR-en, eta ez ditugu ES-ekin erkatu gure lagina urria baita eta ez baitigu horretarako lain ematen. Edonola ere, CHANCHA eta CHANCHAKETA bitarteko hitzak AR-en lekuz kanpo dauden bitartean, ES-en bere tokian daude, chang-eta chanj-artean.

Auzi hau alde batera utzita baina desbideratzeena abandonatu gabe, ES-en kausitzen ditugun desbideratze batzuk AR-en zuzendu direla ikusi dugu. Ez ditugu denak aipatuko, baina bai batzuk, adibide gisa. ABITUa sarrera ABINARTATZEA sarreraren ondotik dago ES-en, eta ABITOZALEA sarreraren ondoren ezarri da AR-en, dagokion tokian. ADIZAK ES-en ADITZA eta ADITZAKOA sarreren artean dago eta AR-en ADIUTZA-ren ondotik jarrita zuzendu da. EPPEA, EPPAITZA eta EPPATZEA sarreren artean zena eskuizkribuan, bere lekuan dago AR-en. SORRERA eta SORRERIA kontrako hurrenkeran daude ES-en. Eta gisa horretan, beste anitz. Badira, halere, gaziki zuzendutako desbideratzeak. Adibide gisa, honakoa: SOSAGATU eta SOSAGUA daude ES-en. AR-en irakurketa oker baten ondorioz, SOSAGUTU irakurri da, eta jakina, SOSAGUA sarreraren ondotik ezarri. Gauza bera gertatzen da AR-eko SORAIOTU eta SORAIS-TASUNA sarrerekin; hurrenkera horretan daude ARen, baina ES-en kontrakoan daude: zergatik? Bada, hitza ez delako SORAIS-TASUNA, SORAIOTASUNA baizik. Zuzendu beharreko baina zuzendu gabekorik ere bada: ABSOLBIZIONEA hitzarekin gertatzen dena hori da; ES-en <c>-z idatzia dago eta bere tokian agertzen da; AR-en grafia aldatu, baina tokia gorde diote, desbideratzea gertatuz.

Laburdurak

Ezinbestekoa da laburdurez mintzatzea. Cuberok bere lanean esaten digun gisan, "Itztegia-ren hasierako zerrendan azaltzen den zenbait laburdura ez da hor ageri bezala azaltzen ondorengo testuan" (Cubero, s.a. 9). Horri ekin baino lehen, aipatzekoa da ARen hasierako labuduren zerrenda, AR-ekoa dela bakarrik, hau da, ez dela ES-en ageri. 15Horrek erakusten digu editoreak esfortzua egin duela ES-en azaltzen diren laburdurak bildu eta berdintzeko. Ikus dezagun: Hiztegi Hirukoitza aipatzeko "D.T." laburdura erabiltzen da AR-en, eta ES-en ere bai oro har, baina zenbaitetan "D" ere bai, edo "Dic. Tri." AR-erako, laburdura denak berdindu dira. Dena dela, antza ez ditu dauden laburdura guztiak bildu eta beste batzuetan, berdindu gabe, Aizkibelen laburdura zuzen zuzenean kopiatu du, editoreak berak erabakitako laburdura erabili gabe. Cuberok (ibid.) ematen digu adibidea: "plur." agertzen da ES-eko adibide batean, eta hori bera erabili da AR-en plurala adierazteko, laburduren taulan egokitu zaion "P"-ren ordez.

Baina badira arazo larriagoak laburdurekin. Aipatu dugu jada, Aizkibelentzako hiztegia ez zegoela argitaratzeko moduan ( §2.1.1). Horren froga nabarmena da, askotan, laburdura ezartzeko espazioa utzia zuela, baina ez zuela laburdura idatzi, esan dugun bezala.

Hori batez ere amaiera aldera gertatzen da, P letra amaitu bezain laster. Gure laginean bederen, editoreak parentesi hutsak dituzten sarreretan "D.T." laburdura gehitu du sistematikoki, ES-en egon ez arren (N letrako lagineko adibideetan ez du editoreak hala jokatu, hitzok Hiztegi Hirukoitzean (HH) agertzen diren arren: "Neur-goitia: Dioptra" kasu). Hala ere, gure lagineko (S letrako) hitz laburduragabe zenbait HH-n zeuden konprobatu dugu eta hala da; beraz, ezin dugu ehuneko ehunean baieztatu, baina ematen du falta ziren laburdurok ez direla modu arbitrarioan ezarri, egiazki HH-n ageri direla, nahiz eta akatsak badauden, esate baterako, ZUHURES-BAGEA AR-ek Pouvreauri egozten dion bitartean, ES-en parentesia hutsik dago. Kontrako fenomenoaren adibideak ere badaude, ES-en "Dic. tri." laburdura duten zenbait azpisarrerek AR-en ez dute horrelakorik, BARBILDUA edo BALDA kasu. Edo DITU aditzaren paradigmak, ES-en "G", "L" edo "V" laburdurak ditu, hots, gipuzkera, lapurtera edo bizkaiera, baina AR-en saihestu dira horrelako zehaztasunak. Berdin gertatzen da CHANJA eta CHANJATU hitzekin, "Gº" laburdura baitute ES-en, AR-en ez bezala.

Horiezaz gain, argitalpenean maskulino eta femeninoari dagozkien laburdurak "h" eta "m" dira hurrenez hurren, D letran topatu ditugun adibideetan. N letrako aditz paradigman eta laburduren taulan aldiz, "m" eta "f" darabiltza. Eskuizkribua koherentea da beti eta azken biak erabiltzen ditu. Editoreak erdal izenak (hombre eta mujer) hobetsiko zituen hasieran, nahiz eta gero ES-ekoak nahiago izan. Honek pentsaraz diezaguke, espero bezala, laburduren zerrenda hiztegia amaitu zenean egin zela, hau da, jada ES-eko sistema onartu zenean.

Laburdurei buruzko esanekin amaitzeko, esan dezagun laburdurak adieraztean hutsak ere aurkitu ditugula. NEURRI-ERA-GO sarreran "D.T." dago AR-en baina Aizkibelek ES-en "Der" idatzi du.

Gehiketak, ezabaketak, moldaketak eta zuzenketak

Edukian ere badira gehiketak, ezabaketak edo moldaketak. Batzuk zuzenketak dira baina beste batzuk estilo kontuak edo justifikazio handirik gabekoak. ES-en ez dauden (edo guk aurkitu ez ditugun) sarrera eta hitz batzuk AR-en ageri dira, esaterako, ABOKATU sarreraren arrastorik ez dago ES-en; horrezaz gain, definizio batzuk osatu dira, adibidez, ABIJA CHIKIYAC16 sarrera hutsik dago ES-en, baina AR-en definizioa gehitu zaio. Berezia da CHANGARRIA hitzaren sarrera, letra etzanez honakoa baitakar: a que se sujeta la bondad ó malicia de una persona ó cosa. Eskuizkribuan honakoa dator: con que se [..]ira la realidad de una cosa. Aski irakurgaitza da ES-eko letra pasarte honetan eta edizioa prestatzean, antzekoa baina eurek asmatua den definizioa sartu dute, egiazki zer jartzen duen ezin izan zutelako jakin. Honek erakusten du, dudarik ez dagoela eskuizkribu hau AR prestatzeko oinarrian izan zutela. Zuzendu egin dute halaber HARITZA sarreraren definizioa, ES-en encina ematen baita, eta AR-en roble.

Baina oro har, ezabaketak dira ES-etik AR-era igarotzean gehien aurkitzen direnak. ESen badiren sarrera zenbait AR-en kendu dira. AR-en ez daude, esaterako, ABERASTU, ABOKATZE, BALDAILCHOA, HARDOA,17 SORABURU, SORBAN, SORNOZA edo SORNOZTEGI sarrerak. Gainera, definizioetan pasarte batzuk saihestu dira, esate baterako, SORR-EGIN sarreran, datorren definizioaz gain, contraer una deuda ere bada ES-en, AR-en agertzen ez den bitartean. SORTALDEKA18 sarreran, ES-en contrario al Javonio ere gehitzen da, AR-en ez bezala. Gure ustez, elisio hauek ongi ulertuko ez ziren elementuekin, edo osatu gabe zeuden sarrerekin eginen zituen editoreak, edo ustez tokiz kanpo zeuden definizioekin.

Moldaketak ere badira, gaztelaniazko testuan batez ere, alguna vs. algo, líquido vs. líquidos eta horrelako txikikeriak. C letrari buruzko disertazioan ugariak dira estilo arrazioengatik egindako horrelako moldaketak.

Desagun badirela, bistan dena, ES-en ez dauden hutsak, tipografikoak oro har: Bocaabajo, MEURRIA (vs. Neurria), DIOPTRA, ZUKARRA vs. ZUHARRA, ZUAZKITU vs. ZUAZKION, etab. Oso bakanetan izaten dira akatsok desbideratze iturri.

Edukiez mintzatzen bukatzeko, aipa dezagun "Hitzaurrea"-n ere halakoak badirela: ESeko huts batzuk zuendu dira (ES: SAJOXONIAKO, AURBENDENDE, ZAITIRAUTZEN AR: SAJONIAKO, AURBENDE, ZAITIRAUNTZEN), baina beste batzuk egin edo moldatu (ES: GEROAGO, NASTEGABEKOAGO, ONEKOA, PISKA, NERONEK BAKARRIK DAUZKAT AR: GEROGO, NASTEGABEAGO, ONCHOA,19 PUSKA, NERONEK DAUZKAT).

3. "Prólogo"-aren informazio baliagarria

Gaztelaniazko "Prólogo"-ak argigarria den zerbait frogatzen du. "Prólogo"-an (PR) ere ohiko puntuazio aldaketak eta grafia gaurkotzeak daude, baina espero izatekoak eta errazak dira, oraingoan ez baitira euskaraz ari, gaztelaniaz baizik. Paradoxikoa badirudi ere, gaztelaniazko zati honetan hain zuzen ere froga daiteke inprentako langileak ez zekikeela euskaraz, edo ez zela aski alfabetatua, Aizkibelen euskararen inguruko proposamenak ulertzeko. Ezjakintasun hori, PR-ren plantxak inprimategian atondu zituenak edo zuzentzaileak izan zezakeen; dudarik ez da editoreak edo beste norbaitek egokitze lan sakona egin zuela eskuizkributik argitalpenerako jauzi horretan (aipatu dugun morfema banaketa, zuzenketa zenbait...) eta horretarako euskararen gaineko ezagutza pizar bat behar da: horregatik, duda izpirik gabe, ez dira pertsona bera moldaketak egin dituena eta PR-ko plantxen atontzailea edo zuzentzailea. Langile honi egotziko zioten erdarazko testua inprentarako prestatzea, segur aski hizkuntza hori baino ez zuelako menperatzen edo etxeko euskara baizik ez zekielako: horrexegatik, ezagutza eza hori gainontzeko hizkuntzetan dauden hitz bakanek frogatuko dute. Ikus dezagun:

ES-en honako pasarte hau aurkitzen dugu: "...se llaman en latín litterae" eta AR-en "se llaman litterah". "en latín" hitzak jateaz gain, nonbait ez zekien inprentako langileak latinik eta bistan dena, ez zuen "litterae" letra ulertu eta "literah" irakurrita, hori ezarriko zuen, eskusizkribua gaizki irakurtzearen ondorioz hain segur.

Bestetik, grekerazko tipoak izan ez, eta latinoak ezarri behar izan zituela pentsa daiteke, ES-en "ΛΙΤΟS ή, óν" dugun bitartean, hitza bere desinentziekin, alegia, AR-en "AITOS, ú, ó v" dugu. Maltzur jarriz gero, inprentakoaren ezjakintasunari lepora geniezaioke akats hau, ez tipo faltari. Pentsa daiteke langileak letra grekoak zirela ez zuela orduan jakin, eta ikusi zuena kopiatzen saiatu zela, interpretazio okerra eginez: desinentziak ikusi beharrean aurkaritza juntagailuak ikusi zituen (ú,ó='edo'), horrelako zerbait ulertuz: "Aitos edo v". Bestela ezin esplika liteke, ó eta v-ren arteko espazioa.

Baina gehien interesatzen zaiguna inprentako tipografoak euskara (asko) ez zekiela frogatzea da. Akats larriak daude euskal hitzetan. Aizkibelek bustidurak adierazteko goian edo azpian marra gehitzeko aholkatzen du (1883: "Prólogo" VII), eta adibideak eman: oña, oĜua, t ipia, as erre hobesten ditu eta oina, ollua, ttipia, asserre arbuiatu. Hala idatzirik agertzen dira ES-en, AR-en aldiz, olua dugu azpiko marrarik gabe, otlua olluaren ordez eta aserre dagokion marra gainidatzirik gabe, hitzok ongi ulertzen ez zituelako seinale. Bestelako irakurketa okerrak ere badaude: hitza ulertu ez izanaren erakusgarri aipkamena dago ES-eko aiphamenaren ordez, edo aißamena, ese luzearekin, Aizkibelek f arrunt bat idatzi zuen lekuan.

HIZTEGIAK BI ARGITALPEN? ZENBAT FASZIKULU?

Hiztegiaren argitalpen data 1883koa edo 1884koa den ez dago argi, alez ale edo liburukiz liburuki data aldatzen baita. Zentzuzkoena litzateke hiztegiak bi argitalpen izan dituela esatea, primera eta segunda edición ere idatzirik ageri baita argitalpenetan. Lana egiteko, eskuizkribuaz gain, hiztegi inprimatuaren hainbat ale izan ditugu eskutan eta kontua uste baino konplexuagoa da: ikus dezagun.

Has gaitezen ezagutu ditugun ale inprimatuei buruzko deskribapena emanez, euren arteko desberdintasunak agerian utziz. Desberdintasun horien artean, honakoak dira aipagarri: ale batzuk liburuki batean enkuadernatuak dauden bitartean, beste batzuk bitan daude. Estalki batzuk jatorrizkoak dira eta beste batzuk, geroagokoak; jatorrizkoen artean, estalkia berde edo gorria izan daiteke. Batzuek 1883eko data dakarte barneko azalean, beste batzuek 1884koa eta beste batzuek datarik ez. Portaden tipografia ere alda daiteke eta bertan aipatzen den edizio zenbakia ere bai, lehena edo bigarrena, alegia. Gainera, A letran desbideratze batzuk ale zenbaitetan (eta eskuizkribuan) agertzen diren bitartean, beste batzuetan zuzenduak daude, 2.2.4.2-n erakutsi dugun bezala. Ale batzuek bakarrik dituzten desbideratze horietarik bat hartu dugu, denen erakusgarri:

Eskuizkribuan desbideratzea dago, <g> < d> baino lehenago ageri baita, hurrenkera alfabetikoa hautsiz. Argitalpen batzuetan hutsa zuzendua dagoen bitartean, beste batzuetan ez.

Horrezaz gain, azal txikia dago, non hiztegiaren izenburua eta edizio zenbakia aipatzen den (lehen edo bigarrena) eta hori ere aipatu dugu taulan. azal txikian agertzen den autorearen izena, ale batzuetan gaztelaniaren grafian (Aizquibel) eta beste batzuetan euskal grafian (Aizkibel) dago idatzia eta hori ere adierazi dugu, lehenarentzako GA laburdura erabiliz eta bigarrenarentzako EU. Bi liburukitan enkoadernatutako aleek azal eta azal txiki bana dute liburuki bakoitzean eta ez dute zertan bat etorri. Kasu horietan, barra baten bidez (/) bereizi ditugu lehen liburuki eta bigarreneko datuak.

Estalkia, azal txikia eta azala

Esan bezala, azal batzuen eta besteen artean hiru tipografia bereiz daitezke, hara adibide bana:

Lehenari Edonola ere, argitalpen kopuruaz mintzatzen ari garen une honetan, datei erreparatzea da hoberena. Iturralde y Suiten testutik atera daiteke 1882an inprimatzen eta ziur aski banatzen hasiak zirela hiztegiaren lehen koadernoak. Hain segur, banaketa 1883. urtean zehar eginen zen eta 1884. urtean amaituko. bigarren liburuki guztiek eta bakarrik horiek dute 1884ko data eta euren azal txikian 1. argitalpena direla esaten zaigu; hortaz, bigarren liburukiek argitalpen bakarra izan zuten, 1884an.

Lehen liburukiek eta ale bakarrean kaleratutako hiztegiek akaso, argitaraldi bi ezagutu zituzten. 1) Etx, Mitx1 eta Mitx2 alde batetik, hau da, desbideratzea zuzendu gabe zutenak, beste ezaugarri komun batzuen artean, eta 2) Ast1, Ast2, Mitx3 eta SS2 bestetik, desbideratzea zuzenduta dutenak.

Nabarmena da, beraz, bi talde daudela, baina, zein da lehena kronologian? Arazoa pizten zaigu: ediziorik zaharrena desbideratzea zuzendu gabe duena dela pentsatu behar genuke, eskuizkribuan ere hutsa hala agertzen baita: 1. taldea litzateke zaharrena. Baina, zergatik diote, orduan, azal txikian eta azalean 2. edizioa direla? Eta zergatik diote 2. taldekoek 1. edizioa direla, akatsa zuzendua badute? Ez dakigu zein erantzun eman. Nabarmena da lehen edizioek, azal txikian egilearen izena gaztelaniaren grafian dakartenak, desbideratzea zuzenduta dutela eta 2. ediziokoek egilearen izena euskaratu zutela baina desbideratzea mantendu.

Pentsa genezake azal eta azal txikiak alde batetik eta hiztegia bera bestetik banatu zirela (faszikuluka banatu baitzen lana) eta nahastu egin zirela argitalpen zaharrak eta azal berriak, baina hori sistematikoki gertatu dela sinetsi beharko genuke. Baliteke lan horiek leku desberdinetan enkoadernatu izana, Mitx3-k Irunen Pio Garmendiarenean enkoadernatu zutela baitio eta elementuen ordena (kromoa, kromoaren deskribapena, Akademiaren gutuna, etab.) ez baita ale guztietan berbera, nahiz eta estalkia gainontzeko aleek ohi duten estalki gorri originala den.

Edonola ere, lehen letra, A, eta gainontzekoen artean, desbideratzeak zuzenduta egon edo ez, bada tipografia desberdintasun bat. Izenburutxoen letra mota ez da berbera A letran eta gainontzekoetan. Letra tipo diferente hori desbideratzedun aleetan zein desbideratzegabeetan egoteak iradokitzen digu A letra inprimatzen ari zirenean ohartu zirela desbideratzeaz, hura zuzendu, eta beranduago hasi zirela gainontzeko letrak inprimatzen, lehena, A, proba moduan edo eginen zutelakoan lehenik.

A letrako eta gainontzeko letren izenburutxoen tipografia desberdina da

Nabarmena da, zeinahi gisaz, A letrak bi argitaraldi izan zituela, lehen aipatu dugun desbideratzeaz gain, badirelako desberdintasun gehiago, batean letra etzanean ematen dituen hitz batzuk bestean ez daude hala: AINA dakar batek eta besteak ADINA, ES-ek bezala, ABOST batek eta ABOTS bigarrenak. etab. Finean, bigarren bertsioan desbideratze zenbait zuzendu dira eta gauza batzuetan jatorrizko testuari fidelkiago atxiki zaizkie, nahiz eta akats berri batzuk ere egon, esaterako, Bertsio zaharrean "ABRIKOTZEA: Albaricoquero" dator eta bertsio berrian "ABRIKOTZEA: Albaricoqu ero" soberan dagoen espazio batez banatua, bide batez, inprentan plantxak hasieratik eta osorik bermoldatu zituztelako seinale, plantxa zaharrak aprobetxatu izan balituzte, ez litzatekeelako A letraren lehen bertsioan ez dagoen eta zuzenduan dagoen huts berririk agertuko.

Auzi hau behar bezala argitzeko ale gehiago kontuan hartu beharko liratekeela uste dugu eta elementuen hurrenkera gehi guk kontuan hartutako elementuak aztertuta, ondorio zehatzagoak ateratzen saiatu. Edonola ere, ematen du A letra kaleratu zutela, zituen akats ugariez ohartuta berriz atera zela A letra hori eta gero kaleratu zirela ondorengo letrak. Zuzenketa sartua dutenak lehen edizioa direla dioten bitartean, zuzendu gabe daukatenak bigarrena direla diote eta horretarako ez dugu erantzunik.

LABURBILDUZ

Segur aski gauza garantzitsu asko utzi ditugu bidean, asko lerro hauetarik at. Zeinahi gisaz, esandako guztitik zer ikasi badela uste dugu.

Eskuizkribua nolakoa den deskribatu dugu: zein egoeratan eta non dagoen azalduz deskribapen formala egin dugu, argitalpenarekin erkatuta. Atal honekin batera eta beste zenbaitetan, eskuizkribua osatugabea dela erakutsi dugu. Gainera, bi idatzaldi bederen ezagutzen zaizkiola ikusita, eskuizkribuaren egiletasun fisikoari buruz sor daitezkeen zalantzak azaleratu ditugu. Arazoak arazo, López editoreak bere ediziorako eskuizkribu hau erabili zuela erakutsi ahal izan dugu, edukiari eta formari buruzko argudioak emanez.

Bai AR bai ES-ek tipografiaren alorrean duten koherentzia ezaren berri eman dugu, nahiz eta AR-en txukuntze lana egin nahi izan dela bistakoa den. Banaketa morfologikoa tipografikoki AR-en soilik bereizteak editorearen hizkuntzari buruzko hausnarketa agerian utzi du.

Grafia eta fonologiari so, AR-en Aizkibelen arau ortografikoetara moldatu nahia nabarmena da, nahiz eta saio horretan hutsak egon. Eskuizkribua ikusita, Aizkibelek berak grafia berrira moldatzeko zailtasunak izan zituela agerian geratu zaigu. Zenbaitetan Aizkibelek ES-en agertzen dituen ezaugarri dialektalak saihestu nahi izan dira AR-en, baina ES kontuan hartu izanak egilearen hizkeraren berri eman digu.

Editorearen euskararen ezagutza eta egindako hausnarketa aipatu dugu, grafia gaurkotzeetan, moldaketetan eta zuzenketetan nabarmena dena, baina AR-en prestatze lanetan euskaraz jakin ez edo etxeko euskara baizik ez zekien norbait egon zela uste dugu; kultura handirik gabeko inor, topatutako hutsak lekuko.

<Ch>-ren auziaz solastu gara eta hori eta grafia gaurkotze zein zuzenketek eragindako desbideratzeak erakusti ditugu. Aitzitik, AR-en zuzendu diren desbideratze batzuen adibideak ere gaineratu ditugu. A letran <ch> grafia eta desbideratzeek sortutako akats larriak hona ekarri ditugu eta letra horrek bi argitalpen eduki izana justifikatu dugu.

Laburdurak gogoan, AR-en egindako bateratze lana aipatu beharrean gaude; gainera, akatsak akats, falta ziren laburdurak osatzeko ahalegian egon dela erakutsi nahi izan dugu, beste laburdura batzuk AR-en kendu diren bitartean.

Sarrera batzuk zuzendu, batzuk ezabatu eta beste batzuk gehitu egin dira, editorearen irizpideen arabera, gaizki ulertuak saihestu asmoz batez ere. Moldaketa batek hain zuzen lagundu digu AR-en oinarrian eskuizkribu hori egon dela erakusten.

AR-en argitalpen kopuruari buruz solastean, A letraren auzia berriz azaldu zaigu, adibide batzuk gehitu ditugularik. Argitalpenen artean dagoen aniztasuna agerian geratu da eta zein edizio kaleratu zen zein baino lehenago ezin izan dugu argitu, A letraren kasuan izan ezik, desbideratzeak zuzenduak dituena izan baita bigarren atera dena, jakina, nahiz eta hori ez den portadek eta portadillek aditzera ematen dutena. Edozein gisaz, faszikulu kopuruaren hurbilketa bat egin nahi izan dugu eta ekoadernazioa modu eta akaso toki anitzetan egin zela iruditu zaigu.

  

  pasartearekin, A letrako 2-7 orrialdeak, B-ko 79, C-ko 145 eta 189, D-ko 189, E-ko 225, H-ko 357, Ch-ko 383, N-ko 735 eta 753, S-ko 907-911 eta Z-ko 1028. orrialdea. Eranskina kanpo utzi dugu, eskuizkribuan (hemendik aurrera ES) ez delako agertzen. Azkenik, harpidedunen zerrenda ere hartu dugu. Horrezaz gain, ale argitaratuen arteko konparaketarako ale desberdinak erabili ditugu ( §3).

Testu argitaratutik hautatu dugu lagina, EHU-ko Koldo Mitxelena liburutegian dagoen fotokopiatik, alegia. Honako hauek hartu ditugu kontuan konparaziorako: azal txikia, azala, kromoa, kromoaren deskribapena, López editorearen hitzaurrea, Real Academiaren ebazpena, laburduren zerrenda, "Euskaldunak" hitzaurrea, gaztelaniazko hitzaurrea ortografiari buruzko

  AR-en denak kendu dituzte, dudarik gabe, erakusten duten sistematikotasun ezagatik. Hiztegiaren amaierako letretan gehiago agertzen dira hasieran baino eta ez da erraza noiz eraman behar duten berreraikitzea, nahiz eta bistakoa den adibideotan, -ro atzizkiak, -tu partizipioak, eta -a artikuluak hartu ohi dutela baina inolaz ere ez beti.Hiztegian grafia gaurkotzeak egon dira, Aizkibelen beraren sistemara egokitzeko. A letraren hasieran GIZON hitzaren deklinabidea ageri zaigu: AR-en GIZON idatzi duten bitartean, ES-en GUIZON dugu. Paradigma horretan bertan, -quin idazten du Aizkibelek eskuizkribuan, baina -kin gaurkotu da AR-en. Eta BALAKU GEZURTIA da AR-en, ESen BALAKU GUEZURTIA dena. Gauza bera gertatzen da diakritikoekin, ADAUSSIA baitugu ES-en eta ADAUS IA AR-en, Aizkibelek berak egindako proposamenari jarraiki. SORT-ALDERONZ bezalakoak ere auki ditzakegu. Bestalde, ABERTIMENDUA, ABISAMENDUA, ADIMENDUA dago ES-en eta AR-en ABERTIMENTUA, ABISAMENTUA, ADIMENTUA. Azken honetan AR-ek bateratzeko joaera izan du, ESen bertan badugulako <t>-dun formarik. Grafia/Fonologia atala ixteko, esan dezagun hemen ere herskari aurreko txistukari zenbait ES-en apikariak direnak, AR-en bizkarkari direla: ES: SORTALDEKO AISEA, SORTABASTA, ABOSTUKIA, 8 ADIARASI, ADIARASIA, 9 ADIARASTEA; AR: SORTALDEKO AIZEA, SORTABAZTA, ABOZTUKIA, ADIARAZI, ADIARAZIA, ADIARAZTEA. Ildo berekoa da <ñ> grafemaren auzia: DIZKIÑ, DIZKIÑALA dago AR-en, ES-en DIZKIN eta DIZKINALA dauden bitartean, baina paradigma horretan bertan ES-en <ñ>-dun formak agerten hasten dira; horregatik AR-en bateratzera jo dute. Erdarazko zatietan ere aipatzekoak dira gaurkotze/moldaketa batzuk, hala-nola: ES; substituyendo, fojas AR; sustituyendo, hojas, edo azentuazio kontuak.

	Ildo beretik, ES-en dauden <c> batzuk <z>-k ordezkatu ditu AR-en (CHANKA-LUCE,
	ABSOLBICIONEA). Grafia berria hiztegiaren A (eta B akaso) letra idatzi zuenean
	oraindik guztiz sartu gabe zuela frogatzen digu honek, bakanak baitira aurrerago
	horrelako gaurkotzeak (SOMIÑAKIN dator ES-en, adibidez). Gurerako axola urriagokoa
	bada ere, erdal grafian ere gaurkotzeak egin dira: ES; muger, obillos, congeturar,
	estension etab. AR; mujer, ovillos conjeturar, extensión.	
	Grafia gaurkotzeez gain, moldaketak ere badira "Hiztegia"-n. Ozen ondoan frikaria
	idazten	du	Aizkibelek	zenbaitetan:	GUIZONARONZ,	GUIZONENZAT,
	BALDANZARRA, BALANZATEGI ditu, denak afrikatuarekin testu inprimatuan. AR-en
	ordea,					

Aizkibelek euskalkiko fenomeno fonologiko batzuk agertzen ditu testu honetan (gero hiztegian ez daudenak) eta argitalpenean saihestu dira. Nabarmenak dira, lexikoko zenbait adibide:

ES; Euskel, eskueraz, ifiniak, jente, ecein, onore, orietan AR; euskal, euskeraz, ipiniak, jende, ze, ohore, oietan. 

Baina fonologiakoak ere badaude. Hiatoetan, ES-en usu kontsonante anti-hiatikoa ageri da: aijen, errijetan, begijak andijarekin, eiztarijak, anaijeri, gustijari. Argitalpenean <j> horiek guztiak ezabatu dira eta bakan batzuetan <y> sartu; ayen, begiyak edo anaiyei dira horren adibide. Morfologian ere badira aldaketak, esaterako, datibo pluralerako, aurreko adibideek erakutsi bezala, -ari azaltzen da ES-en eta -ei aldatu da AR-en. A+a>ea fenomenoaren adibideak ere badaude ES-en, testu inprimatuan kendu diren bitartean (ES: gauzia, AR: gauza).

Mendebaldeko (eta erdialdeko) hizkeretan bezala, Aizkibelek txistukarien neutralizazioaren adibide gardenak ditu ES-en. Testuinguru ohikoenean, herskari horzkari aurrean, beti apikaria dakar: gustian, Gastelaniaz, bastertzen, astartzen; baita jatorri apikariko formetan ere, apikaria dakar eta ez euskaraz ohikoa den bizkarkaria, eskutu edo Eskribau hitzak adibide. Bokalartekorik ere badu, irabasi kasu. Horiek denak, AR-en bizkarkariarekin ordezkatu dira. Txistukarien neutraltze horren adibiderik politenetarikoa azko da, hiperzuzenketaz egina, eta AR-en zuzendua. Apikaria gehitu dute, bestalde, AR-en ES-ek aberatzenak dakarren tokian.

Egin dezagun jauzi hiztegira berera. Aizkibelek, euskal autoreek ohi ez bezala, azentu grafikoak erabiltzen ditu, nahiz eta oso bakan (cf. lan honen azala). "Hitzaurre"-ko adibidea da SORTERRÓ eta hiztegikoak HARÁ, CHALKIÁá,CHALKARRÁ, NEURRITÚ, NEURRI BAGERÓ, SORRÁ, SORKIDARÓ, SORIRÓ, SORIEZKIRÓ, SORTÁ, SORTIZKORÓ, SORTÚ, SOSTAGIRÓ, SU ARMÁ, SUARRÁ, SU

ANTÚ, etab. 7 

  A deituko diogu bigarrenari B eta hirugarrenari C. Azken hau da bigarren liburukietan ageri denaAleak izendatzeko honako laburdurak erabiliko ditugu: Atera ditzagun ondorioak. Ikusten denez, liburuki kopuruak ez du zerikusirik edizioen auzian, SS2 eta Mitx3 aleak erkatuz, ikusten baitugu gainontzeko ezaugarriak berdinak izan arren, batek liburuki bat duela eta beste batek bi. Azalaren koloreak ez digu, aldi berean, bi argitaraldi bereizten lagunduko, Mitx1 eta Etx aleak berdinak baitira guztiz, horretan izan ezik. Baina badira joera koherenteak kaos horren erdian. Desbideratzea zuzenduta duten aleek azal txikian lehen edizioa dela diote eta autorearen izena erdal grafian dakarte; desbideratzea zuzendu gabe, hots, eskuizkribuan bezala ematen duten aleek, azal txikian Aizkibel, euskaraz, dute eta 2. edizioa dela esaten digute. Bestetik, desbideratzea duten aleek, oro har A azala dakarte, 1883ko datarekin, salbu SS2 alea, zeinak B azala duen, datarik gabea berau.Beraz, zer argitaratu zen zer baino lehenago? Kontuan har dezagun hiztegia ez zela zuzenean liburukietan argitaratu, faszikuluka baizik. Oso argigarriak dira hori bermatzeko eta faszikuluen tamaina kalkulatzeko, honako deklarazioak: La Real Academia Española ha examinado con la debida atención el prospecto, el prólogo y los cinco cuadernos del DICCIONARIO BASCO-ESPAÑOL compuesto por D. J. Francisco de Aizquíbel, cuyos cuadernos se extienden hasta la página 140 y comprencen desde el artículo A, El, Ella, hasta el sustantivoBURNI BRAZKIA. 23 [START_REF] Aizkibel | Diccionario Basco-español titulado Euzkeratik Erderara biurtzeco itztegia[END_REF]: "Dictamen de la Real Academia Española". Letra etzana gurea).

		Bigarren liburukiei erreparatuko diegu orain. Koherenteak dira euren artean, denek
		baitaramate lehen edizioaren marka eta egilearen izena euskaraz azal txikian, C
		tipografiako azala 1884ko dataduna eta ediziorik aipatzen ez duena.		
		Nahas-mahasa eta desberdintasunak lehen liburukietan ditugu, eta liburuki bakarreko
		Laburdura EHU Etx. Ast1 Ast2 Mitx1 Mitx2 Mitx3 SS1 SS2 Eta datorren taulan, aleen arteko konparazioa eginen dugu: Alea EHU-ko Koldo Mitxelena liburutegiko fotokopia Gure etxean goretzen dugun alea Bilboko Astarloa liburudendan salgai dagoen ale bat 20 Bilboko Astarloa liburudendan salgai duten beste ale bat. Donostiako Koldo Mitxelena Kulturuneko ale bat Donostiako KMK-ko beste ale bat Donostiako KMK-ko hirugarren alea. Sancho el Sabio fundazioko ale bat Sancho el Sabio fundazioko beste alea Alearen Ezaugarriak Azala edizioetan, jakina. edo	
	Alea	Liburuki	Estalkiaren	Desbideratzea	Azal txikiko	Edizioa	Data	Tipografia
	kopurua [El diccionario de Aizkibel] se pública (sic) en cuadernos de 8 entregas, siendo el precio de cada kolorea zuzendurik edizioa EHU 1 Beste enkuadernazio Ez 2.EU 2. 1883 uno de aquellos una peseta. El diccionario constará de 25 ó 30 cuadernos. (Iturralde y Suit, 1882: 349).	A
		bat Academiaren errana zuzena bada, 140 orri ziren 5 koaderno, beraz, koaderno bakoitzak
	Etx Ast1 21 1 2 28 orrialde inguru izanen zituen, 3 edo 4 plegu laurden. Hiztegiak 163 plegu izan Gorria Ez 2.EU/1.EU 2./Ø 1883/1884 A/C Beste Bai 1.? ? Ø ? bazituen orotara, 1304 orrialde inguru, pentsatzekoa da, hiztegi osoaren orrialde
		enkuadernazio kopurua koaderno bakoitzeko orrialde kopuruarekin zatituta, Aizkibelen hiztegiak 46
		bat koaderno inguru izanen zituela. Kalkulu hauek, edonola ere, ez datoz bat Iturralde y
	Ast2	1 Suitek egindako estimazioarekin, nahiz eta ezin dugun jakin zer den Iturralde y Gorria Bai 1.? ? Ø ?
	Mitx1 2 Suitentzako "entrega" bat. Hiztegi osoaren orrialde kopurua (1304) Iturralde y Suitek Berdea Ez 2.EU/1.EU 2./Ø 1883/1884 A/C
	Mitx2 1 egindako koaderno estimazioarekin zatituz gero (demagun 27 koaderno izan zirela), 48 Gorria Ez 2.EU 2. 1883 A
	Mitx3 1 orrialde inguru zituzkeen koaderno bakoitzak. Ikusi ditugun aleen enkoadernazioak ez Gorria Bai 1.GA Ø Ø B
	SS1	1 digu koadernoak bereizteko aukerarik ematen; beraz, argitu gabeko auzia izanen da hau. ? 22 Ez 2.EU 2. 1883 A
	SS2	2	?	Bai	1.GA/1.EU	Ø/Ø	Ø/1884	B/C

Lan honetan agertzen diren argazkiak dagokion Koldo Mitxelena Kulturunearen baimenarekin egin ditugu, baina ikerketarako baino ezin dira erabili. Argitaratzeko eta hedatzeko eskubiderik ez dugu, beraz.

Baliteke Azikibelek honen aurretik beste bertsio batzuk egin izana, oso bakanak baitira aurkitzen diren ezabaketa edo zuzenketak.

Gaztelaniazko izenburua ez da zuzenean Aizkibelek emana, editoreak baizik. Eskuizkribuan soilik Euzkeratik Erderará biurtzeko Itztegia izenburua da ageri dena. Diccionario Basco-Español Aizkibelek C letrari buruzko disertazioan aipatzen du(Aizkibel 1883: 146).

"La introduccion escrita en vascuence que dejó sin concluir el malogrado Sr. Aizquibel, ha sido terminada, á instancias de la Diputacion de Guipúzcoa, por el ilustrado bascófilo D. Manuel A. de Antía, rector de Urnieta, quien ha desempeñado su cometido con sin igual acierto" (Iturralde y Suit 1882: 348).

Aizkibelek berak ES-en Franzian idazten du pixka bat gorago.

Egia da Aizkibelek berak ES-en asco ere idazten duela lerro batzuk beherago.

Hemengo asko HH-tik hartuak dira eta bertan azentugabeak dira.

HH-n aboztukia, apikariarekin. 

HH-n apikari.

Hori frogatzeko beste argudio bat, zera da: Laburduren zerrendan "Humb: Humboldt" agertzen da, baina Aizkibelek "Humbold" idazten zuen beti, amaierako -t gabe. Are gehiago, hizkuntzalari alemaniarraren izena edizioan bertan aipatzen denean, jatorrizko grafia erespetatu dute eta -t gabe idatzi; beraz, zerrenda hau ez zuela Aizkibelek egin bistan da.

Bide batez, grafia gaurkotzea ahantzi dute.

ES-en honen sarrera eta laburdura "Ohi." ageri dira, baina definizio edo ordainik ez, segur aski horregatik saihestu dute.

Errata bat dago, Es-en SORTALDEKOA dugu.

Hemen dudarik gabe, <ek> bilkura gazki irakuri dute, antzekoa den <ch>-rekin nahasiz.

Mila esker Bilboko Astarloa liburudendako arduradunei, nire presupuestoa liburua erosteko adinakoa ez zela jakin arren, aleak begiratzen eta oharrak hartzen nahi beste denbora egoten utzi zidatelako.

Tamalez Astarloako aleak denbora laburrez begiratzeko aukera izan genuen eta ez genuen argazki kamara soinean; beraz, datu batzuk falta ditugu.

Irudiak txuri-beltzean daude, beraz...

Eskerrak ez ziren Academiakoak hiztegiari oniritzia emateko birpasa egiten ari zirenean, C letraraino ailegatu, bertan egurra banatzen baitzaie: "La Academia mira tal vez con alto desprecio[etimologiak] sólo por la razón de que no las entiende" edo "El alfabeto castellano es sumamente defectuoso y es muy extraño que la Academia Española no haya tratado de expurgarlo"(Aizkibel, 1883: 143).