Irantzu Epelde 
  
MAILEGUEN ERABILERA EKIALDEKO ESKUIZKRIBU BATEAN

Keywords: 

In this article I examine the use of borrowing in a Basque manuscript from the Bibliothèque Nationale in Paris. The manuscript is a cooking book, and it contains 28 recipees. We do not know who the author is, nor the year in which it was written (see the introductory section). Dialectwise, the text should be ascribed to the oriental dialects (Souletin in particular), and both the expressions and the naturalness of the turns of phrase employed by the author that Basque was his or her mother language. At the same time, the big number of French borrowed expressions in the text shows that the author was not afraid of making extensive use of foreign terms. Sometimes, those borrowings do not seem to obey the phonological and morphological rules of the Basque language. This feature of the text follows probably from the technical status of the material, and the fact that the text is a translation. In this paper, I present the list of borrowings employed by the author, and point out the extens to which those borrowings have undergone phonological and morphological accomodation to Basque.

Sarrera

Lan honetan aztergai duguna zubereraz idatzitako sukalde-liburuxka bat da, 29 orrialdetakoa eta, dakigula, inoiz argitara eman gabea. Eskuizkribua Pariseko Bibliothèque Nationale-ean dago, eta "Celtique et Basque 119" erreferentzia darama. 1Egoera onean dago jatorrizkoa, eta ondorioz letra argi eta erraz ulertzeko moduan ageri da (faksimile ediziorako, ik. Epelde inprim.).

Testua, bere laburrean, euskara hizkuntza paisaian nagusi eta osoki naturala zeneko lekukotza bat da, eta alde horretatik orduko Zuberoako herri hizkerez argitasunik ekar dezake.2 Oraingo honetan, halere, bide hori hartu beharrean, erdarak testuan duen presentziaz arduratuko naiz, eta, zehatzago, hizkuntza kontaktuak eragindako fenomeno nagusienetako batez: mailegutzaz.

Maileguz eta frantsesezko itzuliz ongi betea dago testua. Lehenbiziko begi kolpetik nabarmen ikus dezake irakurleak hori. Hartan sukaldaritzako termino bereziak erabiltzen direnez, zenbaitetan euskaraz falta diren itemak izendatzera datoz mailegu horiek. 3 Beste batzuetan, berriz, euskarazko ordainak eskueran izanda ere saihestu egiten ditu egileak, eta maileguz beldur gabe eta ausarki ordezkatzen. Maiz irudipena da testua itzulpena izatea egon daitekeela horren azpian -itzul tzaileak begien aurrean behar zuen jatorrizko erdal testua-, baina beste batzuetan besterik gabe garbizalekeriarik eza eta konplexurik eza erakusten dutela iruditzen zaigu. Guztiz segurua da euskarazkoa itzulpena dela, egileak berak aipatzen baitu pasarte batean: "Behiaren filetaren farsitceco maneria hao estuçu francian eçaguturiq içan lan hounen traductoraq erakhoussi artecan (sic)" ('behiaren azpizuna be te tze ko modu hau ez da Frantzian ezagutu lan honen itzultzaileak erakutsi artean'). Jatorrizko bertsioaren berririk, ordea, ez daukagu.

Bestalde, eskuizkribuko maileguen artean asko aspalditik euskarak beretuak dituen item lexikoak dira. Weinreich-ek (1953: 1) interferentzia esan zien halakoei, hizkuntzen arteko kontaktuak eragindako gertakariak azterbidean abiatu zireneko hastapen haietan. Geroagoko hizkuntzalari batzuen (ad. Clyne 2003: 72) iritziz, bereizi egin beharko lirateke mailegua barneratu artean gertatzen den bilakaera (transference) eta azken emaitza (transfer). Izan ere, hizkuntza batetik bestera iragate horretan kate maila bat baino gehiago dago; esate baterako, ez da beti gardena maileguen eta hizkuntza-lerratzeen (code-switching) arteko muga. 4 Testuan, adibidez, badira euskaraz hasi eta frantsesez bukatzen diren errezeta-izen batzuk (ad. arraolcé à la Tripe 130,5 jambou à l'oseille 136), eta badira erabat frantsesez idatzi zituen beste errezeta-izen batzuk: oeufs à la tripe 136, chou farsi 136, gigot à l 'eau 112, 136 (baina gigota 112, 113, gigot erretiq 121), oeufs au vin doux 132, pain au lait 119, 136... Horiek euskarara aldatzeko zailtasunak eraginda hartuko zuen, seguru ere, frantsesez uzteko erabakia. 1864an idatzitako beste sukalde-liburu batean ere -Escualdun cocinera, ceinarekin nornahic cocina ona errechki eguin baiteçake6 -agertzen da zailtasun hori, eta, areago, egileak berariaz ohartarazten du irakurlea, liburuaren hasieran datorren "abisua" delakoan (1. or.): "Liburu huntan hanitz gauça franses guisa icendatuac içanen dire, ezdaquiulacotz escuaraz icenac". Luzeagoa da liburu horretan honelakoen zerrenda: çopa à l'Italienne, çopa à la Condé, yigota à la braise edo ilharrekin, jambon glacé, oilasco à la Crapaudine, macallaua au Gratin, aça à l'Anglaise, arroltce farcituac à l'Espagnole, crema au Caramel, tarta à la Compote, ophilac à la gelée de Groseille... Sucre 112,115,116,sucré 117,118,119,123,126,128,129,130,132,133,134,soucré 118,122,sucria 123,129 Tabla 108 Tendre 120 Terrina 122,123 Thassa 119 Torchou 114,115 Tourtiéra 116 Traductora 124 Trancha 108,112,113,128,133 Trempa (trempan) 109,126 eta trempatu 112,114,115,119,122 Trossatu 114 Zerrendan gehienak substantiboak dira, eta horietatik ia denak elikagai edo sukaldeko ontzi izenak. Kontuan izanik liburuxkaren izaera teknikoa, itzultzaileak aldianaldian beharrezko zituen hitz teknikoen bilduma inguruko erdaretatik edanez osatu zuen. Bigarren atalean ikusiko dugunez, gaskoi jatorrikoak dira mailegu horietako asko. 2006ko lan batean, zubererak Bearnoko gaskoi okzitanierari mailegatu dizkion hitzen zerrenda oparoa aurkeztu zuen Jean-Baptiste Coyos-ek, eremu semantikoka antolatuta. Gaskoiak sentimenduen, kalifikatzaileen, ekintza-izen eta aditzen eta eguneroko tresna eta gauzen eremuei hitz asko eman dizkiela erakusten dute multzo horietan bildu zituen mailegu ugariek. Ordea, mailegutza ahulagoa bide da, esate baterako, familiaren, erlijioaren, denboraren eta espazioaren eremuetan (2006: 212-213 eta 216).

Maileguen egokitzapen fonologikoaz

Atal honetan alfabetoko hurrenkeraren arabera antolatu ditugu eskuizkribuan agertzen diren mailegu lexikoak, eta erregela fonologikoei erraparatu diegu, euskarak horiek bereganatzeko zein bitarteko erabili dituen erakutsi nahian. Hona, beraz, gertakari nagusien aurkezpena: Aboundantqui 108, 125

Frantsesezko abondemment 'ausarki, nasaiki' aditzondoaren ordaina da. Ahoz nekez erabiliko zuten ziur aski garaiko euskaldunek, zeren euskarazko kide arruntak ditu zuberotarrez, eta esate baterako Lhanderen hiztegian ez dator. 7Egokitzapen fonologikoaren aldetik, fr. o > eusk. u (eskuizkribuan ou grafiarekin) oso arrunta izan da zubereraren historian kontsonante sudurkari aurreko inguruneetan [START_REF] Gavel | Éléments de phonétique basque[END_REF][START_REF] Gavel | Éléments de phonétique basque[END_REF]: 26), baina ez da zubereraz bakarrik gertatu (Mitxelena 1990: 55): "No son exclusivamente suletinos, (...) sino también bajonavarros y labortanos, los ejemplos de u frente a guip. vizc. o. En líneas generales, se diría que el límite coincide con la frontera franco-española". Bestalde, Haasek dio (1990: 407) gaskoi fonologiari dagokiola bilakaera hau, "gaskoinean o hertsi eta o azentugabeak u itzuli zirelakotz". Horren gertakari indartsua izan da, euskarazko hitzetan ere bete baita:

Orozgainetik, elebitasuna ahultzen denean, gure kasuan gaskoina galtzen denean, periferiako fonologiaren parte bat erdigunekoa senditzen ahal da. Horrengatik hizlariek sendimendua badute, muntatü edo kuntatü hitze tan u fonema o baino euskarago dela. Azkenean erdal hitzen fonologiak "egiazko" euskal hitzak lotzen ditu, horrengatik Iparraldeko euskalki batzutan untxa (edo untsa), hun, edo zumbait bezalako formak baditugu, horrengatik ere biarnes-ezko fonologia azkarra da zuberotarrez eta ü fonemaren erabilera oso zabala da Amikuzeko euskalkiaren parte batetan (Haase 1990: 409).

Amanda

amandasco 115, 129, amandaq 129 Frantsesezko amande 'arbendola' izenaren ordaina da. Gèze eta Lhanderen hiztegietan agertzen da (Lhanderenean amanda nahiz arbendol sarrerak azaltzen dira). Forma hau erabiltzen da gaur egun Iparraldean. Idatzizko lekukotasuna denez, ez dago jakiterik bigarren silabako -an-bilkura [ã] ahoskatuko ote zuten, gaur egun mailegu berrietan maiz gertatzen den bezala [START_REF] Jauregi | Bokal sudurkariak tentatzen[END_REF].

Arraspatu

arraspatuco doçu 112, 119, 126, sucré arraspaz 115 Lhanderen hiztegian badatoz, bai izena eta bai aditza ('birrindu'). Latinezko raspa bide da jatorrizko forma (Bloch eta Von Wartburg 1996: 533), baina euskarak bere-berea eta aspaldikoa du r-ingurunean bokal protesia eransteko erregela fonologikoa, euskalki guztiek batera dutena. 8Dena dela, liburuxka honen itzultzaileak hitz hasierako bokal protesirik gabeko forma ere badarabil hiruzpalau pasartetan (ik. raspatu sarrera). Hori da gaurko joera nagusia, mailegu berri guztiz gehienetan (protesirik gabeko gaur egungo adibide gehiago Epelde 2004 lanean, 64-65. or.). Gaia sakonago aztertu dutenek diote erregela honek fonologikoki emankorra izateari utzi diola (Haase 1992: 36, Trask 1997: 146). Palay-ren hiztegian ere bi formak azaltzen dira: arraspà eta raspà. Pentsatzekoa da gaskoiari zor diola mailegu hau euskarak, frantsesez râper baita.

Arrengeatu arrengeaturiq 113

Gaur egun erabiltzen da arranjatu aditza 'konpondu, antolatu' (OEH-n9 arranjatu, arrañatu, arrenjatu, erreniatu), baita honetatik eratorritako izenak ere (arranjamendu, arrenjamendu eta abar). Gaskoieraz arranjà da Palayren arabera. Arestian azaldu dugun r-inguruneko bokal protesiaren beste adibide bat litzateke honako hau (frantsesez arranger da, baina ranger dokumentatuta dago ha ma bigarren mendetik; ik. Bloch eta Von Wartburg 1996, rang sarrera).

Hitz barruko kontsonante sudurkari ondoko g-ren ahoskerari dagokionez, ez daukagu jakiterik gaur egun bezala [ɟ] ahoskatuko zuten edo sabaiaurreko frikari ahostuna, hots, [ʒ]. Ik. objet sarrera.

Articulu articulu hountan 110

Latineko articulus-etik heldu bide zaigun mailegu zaharra.

Assaisounatu10 assaisouna éçaçu 110, assaisonnaturiq 114, assaisonnatuco duçu 125, assaisonatuco duçu 128

Euskarak aditzak beretzeko baliabide bizi-bizia du -tu atzizkiaren bitartez, guztiz emankorra gaur egun ere. Hau da adibide bat, nahiz euskara mintzatuan ez dudan entzun (alde horretatik aditzondoetako -ki-ren tankerakoa izan daitekeelakoan nago; ik. aboundantqui sarrera). Frantsesez assaisonner da 'gatzpipertu', hogeita hirugarren errezetan itzultzaileak berak azaltzen duen bezala (128. or.): "Eçarçu behar den houra araguiaren estalçéco, assaisonatuco duçu sopa beçala, gaz eta piper appur éçarten duçulariq".

Attensione

attensione 109, 110, attensionea 121, 123 Iparralde guztian bezala, erdal -(t)ione-k -zione eman du itzultzailearen hizkeran. Précautionia (109) ere bide beretik eratutakoa da. Ikusten denez, hitz bukaerako erdiko bokalak mugatzailea hartzen dueneko hiatus inguruneetan ez du beti berdin jokatzen: attensionea vs précautionia.

Aygardent

aygardent amignibat11 111 Gaurko zubereraz ere erabiltzen da edari-izen hau 'pattarra, edari txuria'. Gaskoian du jatorria: aigardént 'eau de vie' (Coyos 2006: 212).

Banil banil amignibat 117

Frantsesezko ezpainhorzkari ahostuna ahoskabetzea (v > b) egokitzapen fonologiko arrunta izan da Iparraldean berriki arte, hots hori ez baitzen hiztun tradizionalen fonologia-sisteman. Fr. vanille > eusk. banil 'banilla' da horren adibide bat. Pentsatzen dut bilakaera hau -gorago hitz hasierako dardarkarien bokal protesiaz esan bezala-jadanik ez dela horren emankorra gaur egungo hiztun gazteen ezpainetan, eta mailegu berrietan ahostuna gordetzen dutela maiz, jatorri hizkuntzan bezala [START_REF] Jauregi | Bokal sudurkariak tentatzen[END_REF].

Billa bi billa chocolat 117

Frantsesezko bille [bij] 'bola txikia' hitzaren mailegu egokitua, batetik, bokalarteko sabaiko albokariari dagokionez (ez baita desabaikaritu), 12 eta bestetik hitz bukaerako -a-ri dagokionez (frantsesez -e mutuz bukatzen diren hitzetan ohikoa da euskaraz -a eranstea; ik. 3. atala).

Bletarraba 122

Frantsesezko betterrave (< lat. beta) 'erremolatxa' hitzaren ordaina da. Beterrau zein beterraba formetan gutxienez bizi da gaur egungo Iparraldeko hizkera batzuetan (Epelde 2004: 74;OEH: betarraba, betarraga, beterraba).

Lehen silabako albokaria latineko blitum-etik bide dator (Bloch eta Von Wartburg 1996: 69), eta blette forman hamaseigarren mendetik dokumentatuta dago frantsesez.

Bola bolabat 113

Frantsesezko boule 'bola' hitzaren ordaina da. Egokitzapenaren aldetik nabarmentzekoa da lehen silabako u > o (bouteilla hitzean ez bezala) eta frantsesez -e mutuz bukatzen diren hitzetako bukaerako -a (ik. 3. atala).

Bouchi

bouchi çoumbayt 112, bouchincaq 112, bouchibat 116, 120, 131 Gaur egun erabiltzen da zubereraz buxi 'zatia', baita honen eratorriak ere (buxiñi eta abar). 13 Testuan hitz elkarketan azaltzen da beti: ourdaqui bouchi çoumbayt (112), çagar bouchincaq (112), canéla bouchibat (116), jambou bouchibat (120), ogui bouchibat (131). Lhanderen arabera (ik. boxi eta buxi sarrerak) 'petit morceau' adierazten du, eta bearnesean du jatorria (bear. bouci). Hala dirudi: Palayk ere badakar, boucî forman, 'morceau, petit bout; bouchée'. Buxibat aldaera elkartuak (gaurko poxi bat) 'pixka bat' esan nahi du; hala, canéla bouchibat 'kanela pixka bat'. Buxinka-k, berriz, 'zati txikia' adierazten du; horrenbestez, "trempatuco dutuçu bédéraca orhen barnen çagar bouchincaq" dioelarik (112), 'trenpatuko dituzu banaka orearen barnean sagar puska txikiak' adierazten du.

Bouteilla bouteillabat esné 117, bouteilla erdibat hour 123

Frantsesezko bouteille [butɛj] 'botila' hitzaren ordaina da. Aurreko hitzean bezala, ou grafiak u adierazten du (Lhanderen hiztegian butila azaltzen da zubererarako). Ez dakit ill-bilkuran agertzen den palatalizazioa ebakiko zen edo ez; hain zuzen mailegu honetan despalatalizatu egin da Iparraldeko hizkera askotan [START_REF] Gavel | Éléments de phonétique basque[END_REF][START_REF] Gavel | Éléments de phonétique basque[END_REF]: 484).

Hitz bukaerako -a-ri dagokionez, bi adibideetan argi gelditzen da itzul tzailearen tzat mugagabeko forma -a-duna zela (ik. 3. atala).

Briocha

briochabat 119, çoure briocha 120 Frantsesezko brioche hitzaren ordaina da. Nabarmentzekoa da hitz bukaerako -a itsatsia lehen adibidean (ik. 3. atala) eta txistukaria sabaiaurreko frikaria eba kitzea (afrikatu gabe), frantsesez bezala: [bʀioʃ].

Burra

burraz 116, 129, burra hortan 117, burré, burréz 120, 129

Frantsesezko beurre [boeʀ] hitzaren ordaina da. Euskara tradizionalean ez zegoenez [oe]-rik, zubererak [y] bilakatu du hots hori,14 ad.: traktür (Peillen 1998: 38). Halere, banil hitzean azaldu dugun aldaketan bezalatsu, badirudi hiztun gazteagoen euskaran bilakaera hori ez dela horren emankorra [START_REF] Jauregi | Bokal sudurkariak tentatzen[END_REF]. Ondorioz, sarritan frantsesezko [oe]-dun mailegu berriak bere horretan ahoskatzen dira (bilakaera berri hauek sor ditzaketen eragileez, ik. [START_REF] Oñederra | Early bilingualism as a source of morphonological rules for the adaptation of loanwords: Spanish loanwords in Basque[END_REF].

Kontsonante dardarkariari dagokionez, ez daukagu jakiteko modurik ubularra (gaur erabat nagusitu den ebakera) ahoskatuko zuen edo ez, testuaren izaera idatziagatik.

Cabillou 116, 119

Gaskoiari mailegatu bide dio zubererak hitz hau: Palay-k cabilhòt, -lhoû "chevillon, petit bout de bois" ('ziri txikia') dakar, eskuizkribukoaren antzeko forma. Lhandek kabillü sarrera dauka zubererarako, hiru adiera hauekin: '1. chevillon. 2. bouchon. 3. bonde'. Bloch eta Von Wartburg-en etimologia hiztegian cheville hi tza re kin lotzen da antzinako probentzaleko cavilha (1996: 128). Peillenek, berriz, khabéilla 'xiria' aipa tzen du zubererarako (1998: 89).

Bestalde, erdal -on bilakatzearen ondoriozko -u sudurkaritua oso berea du zubererak hitz bukaeran (Mitxelena 1990: 137-153) 

Cantitate cantitatia 120

Hitz bukaerako erdiko bokala ez da beti ixten mugatzailea hartzen dueneko hiatus inguruneetan (ik. attensione sarrera), baina kasu honetan disimilazioaz dator: "béna manériaz belhar hounen cantitatia".

Cantou cantouréquin 115, 134

Kantoi hitzaren zubererazko ordaina da. Lhanderen hiztegian hiru forma biltzen dira (kantu, kantoi eta kantoin) eta lau adiera: '1. coin, angle. 2. pierre de taille. 3. tranche, bord, fil d'un instrument tranchant. 4. morceau. Ogi kantoin, morceau de pain'. Erdal -on > zub. -u sudurkaritua bilakaeraren adibide bat da. Gaskoieran bide du jatorria (Palay-k cantoû jasotzen du).

Caosséra caosséraq 119

Gaur egun kausera erabiltzen da Lapurdiko partean ('gari irin, arrautza, esne eta azukrez egindako orea koipetan frijituz egiten den opil modukoa'). Lhanderen hiztegian kausera eta kauxera sarrerak jasotzen dira (bearn. caucère), eta Larrasquetenean kausera (1939: 156). Eskuizkribuan hitzez hitz dio "ogui bihotz horiq frigi assico tutçu caosséraq béçala", 'ogi bihotz horiek frijiaraziko dituzu kauserak bezala'. Carrota 108,113,124,125,128 Frantsesezko carotte 'azenarioa' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala).

Casserola casserolabaten 108, 109, 110, 111, 112, 113, cassérolabat étan 114, 116, 123, 124, 125, 126, 128, 129, cassérola horren barnia 117, cassérola batétan 117, 118, 119, 121, cassérolan barnen 125, cassérola 129, 132, 133 Frantsesezko casserole 'kazola' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala). Hitz arrunta da sukaldeko ontzia izendatzeko. Aranartek eta Lafittek ere jasotzen dute 16 (35. or.).

Cayer

cayen (sic) hounen 108, cayer hountaco 135 Frantsesezko cahier hitzaren ordaina da (ik. 3. atala). Lehenbiziko aldian agertzen den cayen formak hutsa behar du (cayer behar du).

Chalota 131

Frantsesezko échalotte 'tipulatxa' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala). Nabarmentzekoa da sinkopa eta hitz hasierako txistukariaren ahoskera afrikaziorik gabea, jatorri hizkuntzan bezala (afrikatua tch idazten du).

Charlotta charlottabat 116

Frantsesezko charlotte 'azkenburuko mota' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala). Berriz ere aipatzekoa da hitz hasierako txistukariaren ahoskera afrikaziorik gabea.

Charpoyl

charpoyl 120, charpoil 108, 122, 124 Gaskoierazko charpot 'belar mota' (fr. thym) hitzetik eratorritako forma (Coyos 2001: 411). Hitz hasierako txistukari frikaria gordetzen da honetan ere.

Chipa 132

Gaskoierazko chipe 'zarboa (arrain mota)' hitzaren ordaina da. Hitz hasierako txistukaria afrikaziorik gabea da testuan, baina gaur egun afrikatua ebakitzen da [tʃipa] (Coyos 2001: 411). Hitz bukaerako -a-z, ik. 3. atala.

Citron citron 134 eta çitroubat 129

Frantsesezko citron 'limoia' hitzaren ordaina da. Zenbait mailegutan (ik. cabillou sarrera) azaltzen da erdal -on > zub. -u, -ü (sudurkaritua, ziurrenik, nahiz testuan tremarik gabe agertzen den). Chahok eta Gèzek ere zitru dakarte (Chahok zitruñ ere bai). Batzuetan, ordea, bitasuna ikusten da, ad. citron & çitrou, jambon & jambou. Ik. limou sarrera.

Compota compotabat 125

Frantsesezko compote 'konpota' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala).

Créma 123, 124, 136 Frantsesezko crème 'krema' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala).

Crematu 109

Frantsesezko crémer 'kiskali' aditzaren ordaina da. Testuan hitzez hitz dio: "eçar çu guisa hortan houriq gabé, fournéu ahalbéçayn bero batetan, cassérola hori. 17 16 Tournier-Lafitteren Lexique Français-Basque (1954) hiztegiaren bertsio laburtu modukoa da Aranart eta Lafitterena. Hitz erabilienak bakarrik sartu zituztela diote egileek sarrerako ohar batean (ohiko eremu semantikoen arabera antolatuta). 17 Puntuaren ondotik askotan ez du letra larririk erabiltzen.

attensione casserola eztadin crema", 'ezar ezazu gisa horretan, urik gabe, su ahal bezain bero batean kazola hori. Kontuz kazola ez dadin erre'.

Cuillera cuilleratabat hour 109, 111, 112, 128, 132, cueillerata 130, 132, cueillerabat 131 Frantsesezko cuiller hitzaren ordaina da (ik. 3. atala). Aranart-Lafitteren hiztegian kuillera dator; Peillenek, berriz, külléa jasotzen du. Adibide guztietan, azkenekoan izan ezik, forma eratorria azaltzen da: kuillera + -ta (< -tara) 'koilarakada'. Ik. gobeleta sarrera.

Different different bat 126

Frantsesezko différent izenondoaren ordaina da. Aspaldiko mailegua behar du; idaz ke ra ri erreparatzen badiogu, behintzat, pentsa genezake azken silabako -enbil ku ra ez zuela frantsesez bezala [ã)] ahoskatzen. Badirudi Iparraldean do ku menta tzen dela bukaerako -e gabeko forma (OEH).

Disposatu disposatuco 115

Frantsesezko disposer 'ezarri' aditzaren ordaina da. Testuan zehar gehienetan euskarazko ordaina (eçarri) erabiltzen du; horregatik pentsatzen dut itzulpenaren efektua izan daitekeela aukera hau (ik. aboundantqui).

Dominant 120

Frantsesezko dominant 'nagusi' hitzaren ordaina da. Behin bakarrik azaltzen da testuan.

Ençalada 120

Lhanderen hiztegian entsalada azaltzen da, gaur egungo forma (< fr. en salade). Euskarak osoki beretu du kontsonante sudurkarien ondoko txistukarien afrikazioa, eskuizkribuan (eta inguruko erdaretan) gertatzen ez dena (ad. pentsatu, kontserba...; gai honetaz sakonago, ik. Jauregi & Oñederra 2007). Egiazki testuan ençalada chouri hitz elkartua agertzen da, Lhandek 'laitue cultivée' aldatzen duena frantsesera. Ik. expériencia sarrera.

Entrada

entrada 110, 111, entradan 126 Gaskoierazko entrade izenaren ordaina da, Palay-ren arabera 'plat de viande avec de la sauce' (ik. 3. atala).

Expériencia 124

Frantsesezko expérience hitzaren ordaina da. Egokitzapenei dagokienez, aipatze ko moduko bi puntu daude: bata, egokitzapen fonologikorik eza erakusten duena, -xp-kontsonante multzoa gordetzea. Bestea, azken-aurreko silabako kontsonante sudurkariaren ondoko txistukariari dagokiona: frikaria da, orri berean agertzen den francia hitzean bezala (vs. chercatçia). Ik. ençalada sarrera.

Farsitu

farsitu (assa farsitu) 113, farsitceco 124, farsidura 124, 125, 126, 131, farsituriq 130.

Frantsesezko farcir 'bete' aditzaren eratorriak dira. Gaur egun ere erabiltzen da (OEH-n fartzitu).

Fayçou fayçouan (ber fayçouan 'era, gisa berean') 126

Frantsesezko façon 'modua, moldea' izenaren ordaina da. Lhanderen hiztegian fazoin jasotzen da (gaur egungo forma). Testuan azaltzen den aldaera zubereraz ohikoa den -on > -u, -ü (sudurkaritua) bilakaeraduna da (ik. cabillou sarrera).

Filet

filetaren 124, filet hori 124, filet horren gagnia 124 Frantsesezko filet 'azpizuna' izenaren ordaina da (ik. 3. atala).

Finiment finimentian 108

Finiment eta finimentu aldaerak dituen zu be re raz ko hitza 'bukaera, azkena'. Chahok jasotzen du. Aurkitu dudan hurbileneko forma fenimén 'achèvement, fin' da, gaskoi hiz kun tza koa (Palay-k jasotzen du). Na bar men tze koa azken silaba frantsesaren fonologiaren arabera [ã)] bilakatu ez izana.

Finituriq 123

Frantsesezko finir aditzaren ordaina da.

Fiscéla fiscélabatez, fiscéla 124

Frantsesezko ficelle 'listaria' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala).

Foilla paper foilla 108

Frantsesezko feuille 'orria' [foej] hitzaren ordaina da. Hitzez hitz dio "behi aspiqui trancha çoumbayt paper foilla beçain mehé piquéçacu", 'behi azpiki xerra zenbait paper orria bezain mehe ebaki ezazu'. Lhanderen hiztegian fula aldaera dator 'feuille de papier'. Ik. burra. 

Forcheta

Goustu 126

Latineko gustum-etik bide datorren mailegu zaharra da. Lhanderen hiztegian gustu nahiz gostu agertzen dira (azken hau da gaur egun nagusitu den forma).

Grillatu grilla assi 125

Frantsesezko griller 'erre' aditzaren forma arazlea da: grillarazi (ik. bouteilla sarrera).

Hachatu

hachatuco duçu 112, 120, 121, 130, ounça hachaturiq 125, 128, 131 Frantsesezko hacher ['aʃe] 'xehatu' aditzaren ordaina da.

Imaginatu imaginatcen 123

Lhanderen hiztegian imaxinatu jasotzen da. Hirugarren silabako kontsonantea sabaiaurreko frikari ahostuna ebakitzen da gaur egun. Idazterakoan -gi-ren aldeko hautua egin izanak pentsarazten digu itzultzailearentzat ere hala zela.

Marmelada 116, 117

Frantsesezko marmelade 'konfitura' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala).

Mineta minetetan 126, minétaq 127

Gaskoierazko binàt (Palay) hitzaren ordaina bide da ('minatxa edo ardo motela, barrikako mahats lapari urarekin batean ardoa isuririk egina').

Minuta minutabatez 123, minutabat 134

Frantsesezko minute hitzaren ordaina da (ik. 3. atala).

Mouchérou mouchérou çoumbayt 109

Palayren hiztegian jasotzen den moucheroû 'perretxiko mota' hitzaren ordaina dateke: "psalliote champêtre d'automne, appelée aussi bole-de-nèu".

Mouléta moulétabat 133

Gaskoierazko moulète hitzaren ordaina da 'arrautza egosteko modu jakina' (ik. 3. atala).

Moyéna 110

Gaskoierazko mouyén 'modua, bitartekoa' hitzaren ordaina bide da (ik. 3. atala). Muscada 122,126,133 Frantsesezko muscade 'intxaur muskatua' hitzaren ordaina bide da (ik. 3. atala).

Nombre nombria 108

Frantsesezko nombre 'kopurua' hitzaren ordaina bide da (ik. 3. atala). Na barmen tze koa da hitz bukaerako disimilazioa.

Numéro numérouac 108

Frantsesezko numéro hitzaren ordaina bide da. Hitz bukaerako disimilazioa nabarmendu behar da.

Objet 108 "Bi objet hoyetças garnituco duçu casserolabaten sola" dio hitzez hitz ('bi gauza horiekin beteko duzu kazola baten zola'). Pentsatzen dut hitz egokiago bat bilatu ezinean gertatu zela, kontuan izanik jakiak direla aipatzen dituen bi "objektuak" (behi azpikia eta urdaiazpikoa). Testu idatzia baita, ez daukagu jakiterik nola ahoskatuko zuen tarteko j hori: sabaiko frikari ahostuna (jujatu hitzean bezala), edo sabaiaurreko frikari ahostuna (biologia hitzean bezala); fr. [ɔbʒɛ]. Ik. arrengeatu sarrera.

Ordenatu ordenaturiq 110

Lhanderen hiztegian hiru adiera hauek ditu mailegu zahar honek: "1. ordonner, conférer un ordre. 2. recevoir un ordre (sacrement). 3. ordonner, donner un ordre". Eskuizkribuan 'antolatu' esanahia du.

Ouinhou

ouinhou trancha 108, bi ouynhou buru 112, ouynhou 124, 128, 130, 132, ouinhu 125, ouinhou 126, ouynhoua 130 Lhandek uñhu 'tipula' jasotzen du zubererarako (fr. oignon). Hitz bukaerako -on > -u, -ü bilakatzeaz, ik. cabillou sarrera.

Paja pajac 108

Frantsesezko page 'orrialdea' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala). Testu idatzia denez, ez daukagu jakiterik bigarren silabako kontsonantea sabaiaurreko frikari ahostuna [ʒ] ebakiko ote zuten frantsesez bezala.

Pala palabat 127

Aranartek eta Lafittek suphala (fr. pelle) jasotzen dute (35. or.). Testuan hitzez hitz dio "igaranen doçu palabat ounça gorrituriq", beraz sutegiko tresnari egiten dio erreferentzia (ik. 3. atala).

Passouer

passouer batetan 109, 119, 124, passouer bat étan 125, 131, passouer bat etara 127

Lhandek pasoarra (fr. passoire) 'iraztontzia' jasotzen du (ik. 3. atala).

Pénible lan pénibliagoua 123

Frantsesezko pénible 'astuna' izenondoaren ordaina da. Aipatzeko modukoak dira bi bokal disimilazioak: -ea-> -ia-eta hitz bukaerako -oa > -ua.

Persil

persil 108, péresil 120, peresil 122, pérésil 124, 131, 132 Frantsesezko persil 'perrexila' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala).

Pessa pessa 110, phessabat 128 Gaskoierazko pèce 'haragi zatia' hitzaren ordaina bide da (ik. 3. atala).

Pijou pijoubat 128, pijouaren 129, pijoua 129 Lhanderen hiztegian pijo eta piju 'usoa' aldaerak jasotzen dira zubererarako (fr. pigeon [piʒɔ ]). Bigarren silabako kontsonanteari dagokionez, j letra sabaiaurreko frikari ahostuna [ʒ] adierazteko erabiliko zuen.

Hitz bukaerako -on > -u, -ü bilakaeraz, ik. cabillou sarrera.

Pilatu pilatu 115

Frantsesezko piler 'eho' aditzaren ordaina bide da.

Piloir piloir bat étan 115

Frantsesezko pileur 'ehogailua' hitzaren ordaina bide da.

Pintou pintoubat 134

Lhandek pintü eta pintu aldaerak jasotzen ditu zubererarako 'pinta (eduki neurri zaharra, pitxerraren erdia balio zuena)'.

Plat

plat 116, 130 plat bat étara 121, 128, 133 plat bat étan 124 plata 108, 134, plat hao 111, 118, plat haren gagniala 134

Frantsesezko plat [pla] hitzaren ordaina da '1. erretilua. 2. jakia'.

Poularda poulardabat 126

Frantsesezko poularde 'kapoia' izenaren ordaina da (ik. 3. atala).

Précautione précautionia 109

Frantsesezko précaution hitzaren ordaina da. Aditz elkartu gisa azaltzen da testuan: "hartu duquécu précautionia". Aipatzekoa da hitz bukaerako hiatuseko disimilazioa (-ea > -ia).

Préparatu préparatu 119, 127

Lhanderen hiztegian jasotzen da, preparatü aldaeraren ondoan 'prestatu' (fr. préparer). Uste dut euskalki guztiek batera dutela aditz hau.

Purificatu purifica dadin 123

Latineko purificare-tik datorren mailegu zaharra 'araztu' (fr. purifier).

Quart cuillérata quart bat ogui irin 112, hirour quart libéra sucré 117,118,120,122,123 Frantsesezko quart [kar, kart] hitzaren ordaina bide da 'laurdena'. raspaturiq 122, 126, 131, 132 Bloch eta Von Wartburg-en etimologia hiztegian (1996: 533) rasper aditza jotzen da frantsesezko râper-en aurretiagoko formatzat (hortik italierako raspare, espainoleko raspar etab.).

Raspatu

Fonologia egokitzapenaren aldetik, nabarmentzekoa da hitz hasierako bokal protesirik eza (ik. arraspatu).

Scéléri scéléri amignibat 108

Frantsesezko céleri hitzaren ordaina da 'apioa, perrexil hezea'.

Séparatu séparatuco 118

Frantsesezko séparer aditzaren ordaina da. Behin bakarrik azaltzen da testuan: "çouré oppila erré datinian séparatuco çayçu cassérolaren baster étariq". Es kuizkri buan, testuinguru bereko beste pasarte batean, honen euskarazko kideko bat agertzen da: deslotu. Hitzez hitz dio (121. or.): "oppila cassérolaren cayhessétariq des lo tcen çaycunian, marca duqueçu eguinic déla". 

Serbieta

Erdal substantibo eta adjektiboak morfologikoki egokitzeko bitarteko batez

Iparraldeko euskaretan bizi-bizirik dagoen egokitzapen morfologiko bat azaldu nahi nuke laburki atal honetan: frantsesez kontsonantez (a. azpiatala) edo e mutuz (b. azpiatala) bukatzen diren substantiboetan eta adjektiboetan euskaraz sarritan -a eransteko joera. Uztaritzekoak eta ahozkoak dira adibideak [START_REF] Epelde | Larresoroko euskara, UPV/EHUko tesi argitaragabea[END_REF]): a. brazeleta bat 'eskumuturrekoa' (fr. bracelet), estomaka 'urdaila' (fr. estomac), trikota bat 'jertsea' (fr. tricot), klianta bat 'bezeroa' (fr. client), kluba bat (fr. club), blonda bat 'ilehoria' (fr. blond)... b. montra bat 'ordulari bat' (fr. montre), telefona bat (fr. téléphone), mikroba bat (fr. microbe), krabata bat 'gorbata' (fr. cravate), flexa bat 'gezia' (fr. flèche), bila 'behazuna' (fr. bile), grama bat (fr. gramme), trantxa'at tomate 'tomate xerra bat' (fr. tranche), [autoko] fara bat 'argi bat' (fr. phare), krexa bat '1. Eguberrietako jaiotza. 2. haurtzaindegia' (fr. crèche), xeka bat 'txekea' (fr. chèque)... Eskuizkribuan ere -a-dun formak (46 adibide guztira) gailentzen zaizkie -a gabekoei (11 kasu): pajac (108), trancha coumbayt (108), casserolabaten (108), siétabatez (108), bi minutas (109), pessa ederbat (110), bi forchétarequin (111), hirour carrota (113), serbieta thobatez (113), tourtiérabat eta tourtiéran (116), charlotta bat (116), burra hortan (117), bi billa chocolat (117)... Baina, esan bezala, horien ondoan badira hitz azkenean kontsonantea gordetzen duten kasu batzuk ere: cayer hountan (108), bi objet hoyetças (108), passouer batetan (109), aygardent amignibat (111), piloir bat étan (115), plat bat étan (116)... Zubereraz azentuak bereizten ditu -a-z bukatzen diren hitz mailegatuen mugagabeko eta mugatu singularreko formak, Peillenek ohar honetan azaltzen duenez:

Si l'emprunt -comme il advient très fréquemment en gascon ancien-se termine en -a, pour distinguer la forme indéterminé: -o de la forme à l'absolutif [mugatu singularra]: -a, le souletin jouera sur l'accent: arràga, fraise, arragà, la fraise. Dans la même voie le souletin, lorsqu'il emprunte au français moderne, ajoute un -a terminal dès la forme indéterminée: faucheuse: foxüsa, fourchette: furxèta, cuillère: küillèra et pour l'absolutif joue de la même de l'accent, foxüsà, furxetà, etc. Dans ce même ordre d'idées l'accent et la phonétique nous permettent de distinguer le mot, intégré, emprunté, du mot "cité". Ex.: faucheuse: foxüsa. (Peillen 1998: 37-38) Euskal hizkuntzalariak ez datoz bat euskarazko -a zehazki zer den definitzerakoan. Iritzi zabalduena izan da artikulua dela, baina berrikitan numero mar ka tzat ere jo izan da [START_REF] Artiagoitia | The functional structure of the Basque noun phrase[END_REF]. Dena dela, ezin ukatuzkoa da maileguak ego ki tze ko bidean urrats bat gehiago dela, egokitzapen morfologiko osorako bidean pauso edo bitarteko bat gehiago.

Azken oharrak

Lexikoiaren eratzean guztiz esanguratsua da maileguak egokitzeko hizkuntza har tzaileak zein bitarteko -fonologiko, morfologiko nahiz morfonologiko-erabiltzen duen (euskararako, ik. [START_REF] Hualde | Patterns of correspondence in the adaptation of Spanish borrowings in Basque[END_REF]eta Oñederra 2009). Hainbat arrazoirengatik, hiztunek inguruko hizkuntzetatik hitzak mailegatzen dituzte beraien inbentario lexikoan izan ditzaketen hutsuneak betetzeko («gap hypothesis» delakoa). Azken urteetan fonologialarien artean interes bizia piztu da maileguen egokitze bilakabideak aztertzeko eta deskribatzeko (kaleratzear dagoen Loan Phonology horren lekuko, zeinetan hainbat hizkuntza pareren kasuak18 bildu dituzten). Izan ere, L1 hizkuntzaren fonologia sinkronikoa aztertzeko interesa dutenentzat ezin utzizko iturria da mailegutzak ekartzen duena, haren bitartez ikus dai te keela ko hots eta hots sekuentzia arrotzak nola txertatzen diren hizkuntza hartzailearen soinu egituran.

Bigarren atalean, laburki bada ere, eskuizkribu ezezagun honetako maileguetan txertatze horiek nola gauzatu diren erakusten saiatu naiz, bertako mailegu ugarietan. Hirugarrenean, berriz, Iparraldeko euskarak mailegu jakin batzuk morfologikoki egokitzeko bidean beretu duen mekanismo batez mintzatu naiz. Kanpoan geldituko ziren, seguru ere, hemen aipatu ez ditudan beste egokitze modu eta bateratze bitarteko batzuk. Frantsesetikako eta neurri handi batean gaskoieratikako mailegu horiek euskara zuberotarrak bere egiteko zein bide fonologiko, morfologiko edota morfonologiko erabili duen erakutsi beharrak nahitaez eraman nau oso gutxi ezagutzen dudan iker-eremu batera: etimologiak eta euskararen historiari emandako begiratu sakon batek bakarrik daukate argibidea ekartzea mailegu hauetako bakoitzaren nondik no-rako zehatzaz. Lekukotasun idatzi berezi honetan mailegatutako itemak euskararen soinu eta gramatika egituraren arabera zenbateraino egokitzen diren ikusteko beste biderik ez da.

Euskarazko testuen tradizioa oparoa eta emankorra izan da elizako gaietan, baina urria bestelako gai teknikoetan. Salbuespenetako bat da eskuizkribu hau. Ez gara arduratu mailegu hitzen premia eragin dezaketen faktoreak aztertzeaz; alde batera utzi dugu motibazioen gaia (mailegatzeko motibazioez, ik. Matras 2009: 149-153). Ukipen egoeretan ezin saihestuzkoak dira fenomeno batzuk, eta batzuetan ez dago argi zergatik egiten duen hiztunak -itzultzaileak, kasu honetan-egiten duen aukera. Pasarte batean deslotu aukera dezake, beste batean separatu, batean ezarri, beste batean disposatu eta abar. Hizkuntza hartzailean paraleloak badiren kasuetan (deslotu vs separatu, ezarri vs disposatu) prestigio kontuak izaten dira tartean, paralelo horiek sekula ez direlako izaten pragmatikoki guztiz baliokide (hiztunari ez zaio iruditzen elkarrizketan "efektu bera" eragiten dutenik). Adibidez, ingelesak su kal da ritza ko lexikoian aspaldi bereganatuak ditu frantsesetikako mutton, poultry, pork eta beef («'prestige' loans» direlakoak). Garai batean, frantses aristokraziaren goi mailako sukaldaritza finarekin lotzen ziren haragi-izen horiek. Horiek mailegatu aurretik anglo-saxoitik eratorritako ordainak soilik zerabiltzan ingelesak: lamb, chicken, pig eta ox. Bereizkuntza semantiko bat gertatu zen orduan (eta oraindik ere badirau be reizkun tza horrek): jatorrizko hitzak animaliak izendatzeko erabiltzen dira, eta frantses maileguak haragi mota horiekin prestatzen diren jakiak izendatzeko.

Prestigiodun formen hornitzailea ez da beti soziolinguistikoki indartsuena den hizkuntza izaten (ingelesezko mango fruitu tropikalaren izena portugesezko mangatik mailegatua da,19 adibidez), baina maizenik hala gertatzen da. Gurean nabarmenki. Hizkuntzaz kanpoko eragileak erabakigarriak dira honetan:

The goals that speakers pursue when integrating foreign vocabulary items in conversation are oriented toward the communicative interaction and the effect that language use will have on the interlocutor. Those are shaped by the range of speakers' associations with each of the languages involved, and these associations in turn are determined by the roles and functions that the languages have in the social routines of the speech community. It is in this somewhat indirect and mediated way that social factors are involved in borrowing. (Matras 2009: 151) Beñat Oyharçabalen bitartez izan nuen eskuizkribu honen berri. Hain zuzen maileguak nola tratatuak ziren erakusteko ekarri zidan egun batez. Harira zetorren egun haietan generabilen gaiarekin. Bereziki deigarri gertatzen zitzaion bertan azaltzen den mailegu kopuru handia, eta batez ere haien nolakotasuna. Hori da es kuiz kri bua ren berezitasuna, euskarazko hitzak alde batera uzten baditugu. Beñat omentzeko keinu apal-apala izan nahi du berak erakutsitako maileguak nola txertatzen -eta zein neurritaraino egokitzen-diren pixka bat polikiago ikusteko saio honek.

Esker-erakutsia alderdi askotatik zor diot, nik neuk, Beñat Oyharçabal maisuari. Omenaldi liburu honetan parte hartzen dutenek aipatu dituzte berak eus ka la ri tza ri egin dizkion ekarpen handienak -asko eta askotarikoak-, eta ez nuke lagunek

  : arrazu ˜' 'arrazoia', arrathu ˜' 'arratoia'... Ik. cantou, citron, fayçou, jambon, limou, ouinhou, pijou eta torchou sarrerak.

15 Canéla canéla 116, 119, canella 122, 123, 134 Frantsesezko cannelle 'kanela' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala).

  Lhanderen hiztegian frijitu eta frikitu aldaerak jasotzen dira. Larrasquetek, berriz, bearnesetik mailegatutako aditza dela dio (friji eta frijit aldaerak ematen ditu). Pentsa liteke bokalarteko -g-honen ebakera sabaiaurreko frikari ahostuna izan zitekeela, maileguetan bakarrik erabiltzen dena. Lhanderen hiztegian gobelet eta godalet aldaerak datoz. Bigarren hau jasotzen dute Aranartek eta Lafittek ere: 'verre' (35. or.).

	Frétatu
	Frétatu 129 eta frotatuco 129, frota içeçu 130
	Lehenik azaltzen den e-dun aldaera gaskoierazko fretà 'igurtzi' aditzaren or-
	daina bide da (fr. frotter).
	Fricando
	fricandenetiq 111, fricandoaren 111
	Frantsesezko fricandeau 'frikandoa, gisatu mota' hitzaren ordaina da (esp. fri-
	candó).
	Fricassey
	oillasco fricasseyaren salça 121
	Gaskoierazko fricassèje 'frikandoa' hitzaren ordaina da (fr. fricassée).
	Frigitu
	frigi assicotuçu 112, 119, 132, frigitu 113, 131, frigi assi duçunian 130, 131,
	frigi errassico 116, frigituriq 132
	Garnitu
	garnituco duçu 108, 117, 124, garnituriq 133
	Frantsesezko garnir 'hornitu, bete' aditzaren ordaina da.
	Glaça
	glaça 111, glaçatcéco 114
	Frantsesezko glace izenaren eta glacer 'azukreztatu' aditzaren ordainak dira (ik.
	3. atala).
	Gobeleta
	gobeletatabat 111, 125, 131, gobelétabat 116, gobeleta 131
	Frantsesezko gobelet [gɔblɛ] 'edalontzia' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala eta
	cuillera sarrera).
	forchétarequin (bi forchétarequin) 111, forchetabat équin 112
	Frantsesezko fourchette 'sardexka' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala). Le-
	hen silabako o bokalari dagokionez, Aranartek eta Lafittek ere forcheta aldaera
	dakarte.
	Forma
	forman 117
	Behin bakarrik azaltzen da mailegu zahar hau testu osoan: "Çutiq idoquico
	duçu gasna holandaco baten forman" dio hitzez hitz.
	Fournéu
	fournéu 109, furneuin 110, fourneuin 111, 123, 133, fourneuen gagnen 118
	Frantsesez fourneau 'egur ikatzeko sua eta labea' da baina hitz azkeneko
	bokal bil ku rak pentsarazten digu gaskoieratik mailegatutako forma dela (gask.
	fournèu, Palay).

Fresq

gobeletatabat hour fresq 111 Gaskoierazko frésc 'fresko' izenondoaren ordaina da (fr. frais).

  serbieta thobatez 113, 115, 118, 122, serbietabat étan 123, 134, serbieta different 134 Lhanderen hiztegian zerbieta (fr. serviette) jasotzen da, mahaineko oihal-en sinonimotzat. Testuan, berriz, 'ahozapi' esanahiarekin erabilia da.

	Tourtiéra
	tourtiérabat, tourtiéran 116
	Frantsesezko tourtière 'ontzi mota' izenaren ordaina da (ik. 3. atala).
	Traductor
	traductoraq 124
	Frantsesezko traducteur 'itzultzailea' izenaren ordaina da. Hitz bukaerako
	-eur > -or bilakatu izana nabarmenduko nuke (ik. burra sarrera).
	Trancha
	trancha 108, 113, trancha çoumbayt 108, 112, 128, tranchatan 133
	Frantsesezko tranche 'xerra' izenaren ordaina da (ik. 3. atala).
	Trempa
	trempan (eçarri) 109, 126, trempatuco 112, 114, 115, 119, trempatcen 122
	Frantsesezko tremper 'beratu, beratzen jarri' aditzaren ordaina da (ik. 3. atala).
	Trossatu
	trossatuco duçu 114
	Frantsesezko trousser 'bildu' hitzaren ordaina da. Testuan dio "[aza egosia] ser-
	bieta thobatez trossatuco duçu", '[aza] ahozapitxo batez bilduko duzu [ura ken-
	tze ko]'.

Aurelia Arkotxa ikerle eta IKER-kideari zor diogu aurkikuntza. Eskerrik zintzoenak Aureliari, urteetan biblioteketako funts gordeak arakatzeaz hartu duen artagatik, eta, lan honi dagokionez, eskuizkribua aztertzeko eta argitaratzeko baimena eta kuraia eman

izanagatik.2 Hainbat ezaugarriren baturak erakusten dute egilea hizkeraz zuberotarra zela: ü [y]-ren erabilerak, u + a bilkurako u-ren erabateko palatalizazioak (buruan > burian), -on > -u, -ü bilakaerak oinhou 'tipula' bezalako hitzetan, mugagabearen erabilerak eçarico duçu hour bezalako egituretan, zuka erabiltzeak...[ASJU, XLIII, 2009, 261-282] 

Euskarak latinari arrazoi berberagatik zor dizkion mailegu lexikoez mintzo daEtchebarne (2006: 12). Gai honetaz, ik.Mitxelena (1995).

Bereziki emankorra izan zen 90eko hamarkada bien arteko aldeaz idatzi diren lanetan, eztabaida handiko garai horretan ikertzaileek terminologia zehazteko eta bateratzeko premia ikusi zutelako (Treffers-Daller 2009: 66).

 5 Testuaren lehen orriak 108 zenbakia darama, eta 136 azkenak. Hemen eskuizkribuko orrialde zenbakiak erabiliko ditut, faksimile edizioari jarraituz(Epelde, inprim.

).6 Liburuaren azalak honako erreferentzia hau dakar, tituluaren azpian: «Salcen da Bayonan, Cluzeau liburu eta paper martchantaren baithan Cilharguin carrican, 12 numeroan. 1864». Uste dugu garai beretsukoak izan daitezkeela bi liburuak.

Batzuetan euskal eratorbidea erabiltzen zuten itzultzaileek erdal hitzak euskaratzeko baliabide gisa, nahiz sortzen zuten forma berriak ahoz tradiziorik ez izan. Hain zuzen atzizki hau bera honela erabili izan zuen Leiçarragak. Adibidez, Heuskaldunei ataleko -ki-dun formak hartzen baditugu: klaroki, espe zial ki, expresuki, disolutoki, seignalatuki, eternalki, dilijentki eta abar. Beñat Oyharçabali zor diot ohar hau.

Garai bateko euskararen fonotaktikak ez zuen onartzen hitzak dardarkariz hastea(Mitxelena 1990: 155): «No hay palabras antiguas con r inicial: en préstamos r-, pronunciada siempre fuerte, va precedida de una vocal protética».

Mitxelena, Koldo & Ibon Sarasola. 1989-2005. Diccionario General Vasco. Orotariko Euskal Hiztegia. Bilbo: Euskaltzaindia. (Aurrerantzean OEH).

Bokal bilkuretan frantsesezko grafiari eusten dio: ai > e eta ou > u.

Bat zenbatzailea gehienetan izenari lotua idazten du. Deklinabide hondarkiak, aldiz, bereiz jartzen ditu askotan: cassérolabat étan (114). Beste batzuetan bi eratara idazten du: passouer batetan (109, 119

, 124) baina horren ondoan passouer bat étan (125, 131). 12 Honetaz ez daukagu ziur egoterik, berriz ere, testuaren izaera idatziagatik.

Jean-Baptiste Coyosi eskertu nahi diot zubereraren gainean emandako informazio lagungarria.

Eskuizkribuan u [y]-ri dagokio eta ou [u]-ri.

Itzultzaileak ez zuen sudurkaritzea dieresiaz markatzen, baina, Mitxelenaren adibideen haritik, pentsatzekoa da ebakera hori izango zela.

Euskara-gaztelania barne[START_REF] Oñederra | Early bilingualism as a source of morphonological rules for the adaptation of loanwords: Spanish loanwords in Basque[END_REF]. Eskerrak eman nahi dizkiot, bihotzez, Lourdes Oñederrari bere laguntzagatik, eta bereziki kontaktu egoeretako gertakariez irakatsi didan guztiagatik.

Eta hau era berean Asiako bi hizkuntza gutxitutatik, norabide honetan: tamil hizkuntzan mankay > malaysieraz mangga > portugesez manga > ingelesez mango.

Fonologia egokitzapenen aldetik nabarmentzekoa da v > b ahoskabetzea eta hitz bukaerako -a (ik. 3. atala).

Serbutchatu

serbutchatu beyssauçu 110, 113, 114, 118, 126, serbutchéçaçu 121, 125, 126, serbutchatuco 111, 112, 115, 119, 122, 124, 125, 128, 129, 131, serbutchatcéco 124, 129, serbutchasséco 134 Zerbitzatu-ren kideko forma da zubereraz (fr. servir). Oso aditz erabilia da testuan, errezeten bukaeran. Bigarren silabako [y]dun forma ohikoa bide da zubereraz (Lhandek ere zerbütxatü dakar).

Siéta

siétabatez 108, 113, siétabat étan 130 Gaskoierazko siéte 'platera' (& assiéte, Palayren arabera) hitzaren ordaina bide da (ik. 3. atala). Aranarten eta Lafitteren hiztegian ere bi formak jasotzen dira (35. or.): azita, zieta.

Sopa sopa 128

Frantsesezko soupe 'zopa' hitzaren ordaina bide da (ik. 3. atala).

Sucre sucre amignibat 112, 115, 116, sucré 117, 118, 119, 123, 126, 128, 129, 130, 132, 133, 134, soucré 118, 122, sucria 123, 129 Frantsesezko sucre 'azukrea' hitzaren ordaina da. Mugatzailedun sucria formatik atera daitekeenez, hitza e-z bukatua da, beraz ez da orain artean gehienetan bezala e mutua a bilakatu (ik. tendre sarrera).

Tabla tablala 108

Table (des matières) 'aurkibidea' hitzari dagokion euskarazko forma (ik. 3. atala).

Tendre tendre 120

Frantsesezko tendre 'samurra' izenondoaren ordaina da. Gaur egun bukaerako e-z ebakitzen da, beraz ez da orain arte ikusitako kasu gehienetan bezala e mutua a bilakatu (ik. sucre sarrera).

Terrina terrinabat 122, 123

Frantsesezko terrine 'terreina (sukaldeko ontzi mota)' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala).

Thassa thassabat 119

Frantsesezko tasse 'kikara' hitzaren ordaina da (ik. 3. atala).

Torchou torchoubat etan, torchou batez 114, 115 Frantsesezko torchon 'eskutrapua' hitzaren ordaina da. Lapurteraz tortxoin erabiltzen da. Nabarmentzekoa da dardarkariaren ondoko txistukaria afrikatu gabea izatea eta -on > -u bilakaera gertatzea (ik. cabillou).