Ekaitz Santazilia 
  
San Vicente 
  
Arlegi 
  
Ala ffede, bada! Euskal testu berri gehiago Nafarroako XVI. mendeko justizia-auzibideetan

Keywords: Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa Justizia-auzibideak, Hizkuntzalaritza historikoa Navarre, Archaic Basque, Judicial processes, Historical linguistics. HIZKUNTZALARITZA

Nafarroa • Euskara arkaikoa •

Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa

Sarrera 1

Gauza jakina da -edo behar luke-euskararen edo zeinahi hizkuntzaren bilakabide historikoa ezagutzeko, zeinahi berreraiketa edo hipotesiren aurretik, iturri idatziei eman behar zaiela lehentasuna, eta horiek behar bezala aztertzea eta kokatzea biziki garrantzitsua dela (Mitxelena, 2011(Mitxelena, [1963]]; Mitxelena 2011Mitxelena [1971]]: 327; Crowley, 1986, 101;Herring et al., 2000: 3-4). Haatik, hizkuntzalariak ez du beti tokian tokiko eta garaian garaiko aski lekukotasunik ikerketarako, bereziki denboran gibel egin ahala. Iturri berri oro, beraz, pieza baliagarri bat gehiago da euskararen historiaren puzzle geografiko eta kronologikoan.

Justizia-auzibideek eragindako erdarazko dokumentazioak zeharka euskarazko pasarteak ere tarteka zitzakeela aspaldi dakigu han eta hemen argitaratutako zenbait lani esker, baina besteak beste Mitxelenaren (TAV) eta Sarasolaren (ConTAV) lanetan horiek beste testu zenbaitekin batera bildu izanak ikertzailearendako ikusgarriago egin zituen hain segur. Zeregin horretan eta berrikiago, zedarri ditugu Trebiñoren (2001) testu administratiboen bilduma edo Madariagaren (2014) liburua. Nafarroari zuzenean dagokionez, ezin ahaztu dugu Maioraren (2011Maioraren ( , 2018) ) ekarpena, justizia-auzibideetan oinarritua osorik, horri neronek [START_REF] Santazilia | Garai arkaikoko euskara nafarraren lekukotasun berriak: gehiketak eta zuzenketak F. Maioraren liburuari[END_REF] egindako emendakina, Urtzi Regueroren (2017) doktorego-tesi baliagarria, edo lekukotasun berriekin atera berri dudan lana (Santazilia, 2017).

Hartara, lan honetan Nafarroako Errege Artxibo Nagusian (NEAN) gordetzen diren XVI. mendeko -hots, euskararen garai arkaikoaren hondarreko (Lakarra, 1997: § 7;Gorrotxategi eta Lakarra, 2001: § 7;[START_REF] Mounole | Euskara arkaikoa[END_REF]-zenbait justiziaauzibidetan txertatutako euskarazko pasarte orain arte ezezagunen edizioa eta azterketa dakargu. Beroriek erdal prosaren artean edireteko ez dago beste biderik dokumentu eskuizkribatuak banaka eta goitik behera miatzea baino. Hala egin dut auzibide bakoitzarekin, baina egiari zor, argi utzi nahi dut lehen miaketa-lana Peio J. Monteanok hartu zuela bere bizkarrean, eta berak kausitu euskal pasarterik gehienak. Zinez eskertzen diot egin duen lana, baita lan hori nire eskuetan jarri izana ere.

Testuen ekoizpen-prozesuaz

Esan bezala, euskarazko pasarteak erdaraz idatzitako justizia-auzibideetan daude txertaturik, eta galdeketei lekuko euskaldun elebakarrek emandako erantzunetan batik bat. Horiek nola ekoitzi eta jaso ziren ulertzea ezinbestekoa zaigu darabilten euskara behar bezala kokatzeko. Printza batzuk baizik ez ditut hemen emanen, luzeago aritu bainaiz horretaz beste lan batean (Santazilia, 2017).

1. Lan honek MINECOk diruz hornitutako Monumenta Linguae Vasconum 5: Periodización y cronología ikerketa-proiektuaren sostengua du (FFI2016-76032-P). Bestalde, UPV/EHUko Euskararen Historia eta Hizkuntzalaritza Historiko-Konparatua (GIC 10/83, IT 486-10) ikerketa-talde kontsolidatuaren barnean kokatzen da, Hizkuntzalaritza Teorikoa eta Diakronikoa: Gramatika Unibertsala, Hizkuntza Indoeuropearrak eta Euskara (HiTeDi) (UFI 11/14) Prestakuntza eta Ikerketa Unitatearen baitan. Orobat, bihoakio nire esker ona Monumenta Linguae Vasconum ikerketa-taldeari, Aziti Bihia elkarteari, bereziki Dorota Krajewskari eta Eneko Zuloagari, baita Iker Salaberri Izkori eta Patxi Salaberri Zaratiegiri ere, lan honen prestaketan eman laguntzagatik, eta aldizkariaren errebisatzaile anonimoei ere bai, egindako iruzkin baliagarriengatik. Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa Lehenik eta behin, kontuan har lekukoen aitortzak euskaraz jasotzen zituztela eskribauek lekukoa euskaldun elebakarra zenean, eta gero erdarara bihurtzen, idatziz emateko. Hori horrela, sinestekoa da euskal pasarteak dituzten aitortzak osorik egin zirela euskaraz, ez soilik euskaraz ageri diren pasarteak, eta hori hala zela eskribauek berauek azaltzen dute batzuetan. Kasu horietan, idatziz jasotako araubideak argi zioen eskribauek deus aldatu, kendu edo gehitu gabe, zorrotz eta fidelki itzuli behar zituztela lekukoen hitzak, baita, behar balitz, euskarazkoak ere eman, hemen aztergai ditugun testuetan gertatu bezala (Monteano, 2017: 55).

Lekukoak esandakoa jatorrizko hizkuntzan jasotzea ezinbestekoa zenean bakarrik biltzen ziren hitzok euskaraz, eta usu ondoren itzulpena ematen, eskribauak. Bihurtze-lan hori egiteko, bistan dena, euskaraz jakin behar zuen. Gainera, Gaztelan ez bezala, Nafarroako justizia-sisteman debeku zitzaien eskribauei itzultzaileak erabiltzea (Monteano, 2017: 51-52, 58-59).

Eskribauak berak bidaiatzen zuen zegokion herrira galdeketak egitera, eta ostatu hartzeko hautatutako tokira banan-banan etorrarazten lekukoak. Galdeketa egin, eta hitzez hitz, deus aldatu gabe, jaso behar zituzten lekukoen hitzak. Lekukoari irakurri eta horrek berretsi ondoren, edukiak sekretupean gordetzeko, dokumentua ongi itxi eta Iruñera eramaten zen epaitegira (Monteano, 2017: 48-50).

Eskribauek Iruñean jasotzen zuten formakuntza eta han bizitzeko agindua zuten, Nafarroako zeinahi tokitan izanik ere jatorria. Auzi batean galdeketak egin behar zirenean, zerrenda baten hurrenkeraren arabera hautatzen ziren eskribauak, eta zerrenda bakarra zegoen erresuma osorako. Ondorioz, euskara jakitea garrantzitsua zen eskribauentzat, XVI. gizaldi hartan aski zabala zen eremu euskaldunean lan egin nahi bazuten. Eremu erdaldunean sortutako eskribau zenbait euskaldundu zirela dirudi, eta segur aski Iruñean, formakuntza-sasoian ikasi zuketen hizkuntza (Monteano, 2017: 57 eta hur.).

Testuen interes eta fidagarritasun historiko-dialektologikoaz

Euskarazko testutxoen interesa bi alderditatik heldu da. Batetik, XVI. mendeko egoera soziolinguistikoaren berri dakarte. Euskararen muga historikoak finkatzeko balio dute eta hiztunei buruzko informazioa ere badute: badakigu nor ziren, nongotarrak, zein adinetakoak, noren senideak, eta zein zen zuten egoera sozioekonomikoa. Beste aldetik, euskararen barne-historiarako ere garrantzi handikoak dira. XVI. mendean jasoak izanik, frankotan, pasarte horiek dira herri bateko eta garai horretako hizkeraz dugun testigantza bakarra, edo zaharrena behinik behin2 . Gainera, asmo literariorik gabe ekoitziak dira, alfabetatu gabeko hiztunen ahotik atereak, emakumeak frankotan, eta eguneroko hizkeratik hurbil daude edukietan eta forman3 . Hori horrela, bestelako testuetan kausitzen ahal ez Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa diren formak eman ohi dituzte: biraoak, lexiko berezia, arkaismo eta berrikuntzak, zenbait formaren lehendabiziko testigantzak... 4 Hori esanda, pasarteok aingura-testu onak direnetz eztabaidatzea komeni da; hots, kokapen linguistiko garbirik ez duten testuei testuingurua emateko tenorean konparaziorako tresna egokiak diren eta, beraz, tokiko eta garaiko hizkeraren ordezkari onak diren ala ez [START_REF] Mcintosh | A Linguistic Atlas of Late Mediaeval English[END_REF][START_REF] Ulibarri | Testuak kokatuz dialektologia historikoan: egiteetatik metodologiara[END_REF]. Ikusi dugu eskribauek entzundakoa zorrotz jaso behar zutela, pizarrik ere aldatu gabe. Gainera, testuak denboran eta espazioan ezin hobeki kokatuak ditugu, datu horiek auzibideetan aski ongi zehazten baitira; hartara, garaiko eta tokiko mintzamolde arruntaren isla ona beharko lukete izan, lehen ustean bederen. Hala ere, egia esan, alderdi kronologikotik zalantzarik pizten ez duten testuak dira, baina geografikotik badute zer esan: Monteanok (2017: 163 eta hur.) iradoki duen gisan, Iruñean bizi eta hezitako eskribauek zekarten euskara prestigiotsu hiritarraren herexarik ere ez ote dagoen susmoa dut (cf. hiriko aldaeren izaeraz, Camino, 2009: § § 6, 7.6 eta Santazilia eta Zuloaga, 2018); hots, euskara administratibo erlatiboki diatopiko batena (Camino, 2009: 311 eta hur.), edo are eskribauek sehaskatik zekarten mintzoarena. Hala ere, hori behar bezala erakusten ez den bitartean eta orduko jardunbide eta arautegiei so, abiabururik ukigarriena tokiko hizkera islatzen dutela pentsatzea da, eta hala jokatu dut lan honetan 5 .

Pasarteei egin dizkiedan iruzkin linguistikoen helburuak bi dira nagusiki: batetik, ezaugarrien lekukotasuna jasotzea XVI. mendeko euskarari egiten dioten ekarpenagatik eta horretan duten lekuagatik, baita, zenbaitetan, lehen aldikoz ageri direlako ere. Bestetik, egin ditudan irakurketak eta iruzkinak garaian eta tokian posible direla ziurtatzea da iruzkinen xedea. Bi zeregin horietarako bestelako testuekiko konparazioak ere baliatu ditut. Tokitik eta garaitik hurbilen dauden testuak erabili ditut konparagai, nahiz eta gutxitan dugun aski materialik, eta horretan generoari ere begiratu diot, lehentasuna emanik beste justizia-auzibideetako pasarteei.

Tokian tokiko datu garaikideak ere sartu ditut inoizka, baina dagokien lekua emanez. Argi utzi behar da, ez badugu baieztapen akronikoetan labaindu nahi, oraingo datuek XVI. mendekoekin bat egiten dutenean, ez daitekeela automatikoki ziurta ezaugarriak bertan lau mendez iraun duela. Gisa berean, bi garaitako datuak bat ez etortzea ere ez da aski hizkerak leku berekoak ezin izan daitezkeela esateko, pentsatzekoa baita isoglosek ez dutela zertan estatiko egon gizaldiz gizaldi. Hortaz, datu garaikideek ez digute balio ziurtasun osoz testua leku berekoa den ala ez esan ahal izateko, baina zenbait bilakaera diakroniko ikusteko balio digute, baita testuen irakurketa zuzena egiten ari garela bermatzeko ere.

4. Zilegi bekit dagoeneko beste lan batzuetan ere aldarrikatutakoa beste behin hona ekartzea. Oso garrantzitsua da auzibideak patxadaz eta goitik behera miatzea, huts-hutsean euskarazko pasarteetan gelditu gabe. Hori eginda, hiztunei buruzko datu soziolinguistiko baliagarriak ateratzen dira, eskribauen letrakera hobeki ulertzen dugu, pasarteak dagokien testuinguruan behar bezala kokatzen eta ulertzen ditugu eta, gainera, ezustean pasarte berriak ere azaltzen dira tarteka.

5. Betiere kontuan izanik eskribauen helburua ez zela, ezta urrunetik ere, XXI. mendeko filologo eta hizkuntzalari aseezin eta inkonformistentzat dialektologiarako eta hizkuntzaren historiarako materialak ekoiztea, eta hizkerez zuten ezagutza eta kontzientzia ere ez zatekeela gaur egun bere lana horretara bideratzen duen hizkuntzalariak duena (cf. Camino, 2009: 313-314).

Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa

Lanaren antolaketa eta transkripzio-arauak

Auzibideak hurrenkera kronologikoan antolatu ditut, zaharrenetik hasi eta berrienera. Izenburuetan auzibidea zein herritan gertatu zen eman dut, urtea ondoren eta, azkenik, parentesi artean, NEANen auzibideak duen katalogo-zenbakia ere bai.

Ondotik, auziaren nondik norakoak azaldu ditut, lekukoei eta galdeketen egileei buruzko informazioa eta datak ahal bezain xeheki emanez, eta euskarazko pasarteak ahalik eta testuinguru zehatzenaz hornituz. Euskal testuak paragrafo beregainetan eta zenbaturik eman ditut eta, ondoren, parentesi artean, auzibideko zein orrialdetan dauden esan. Horren ondotik, hiru izartxoz banaturik, hizkuntza-azterketa heldu da.

Hala euskarazko nola gaztelaniazko pasarteetan, puntuazio-markak eta letra larriak gaur egungo moldera ekarri ditut, baita hitzen banaketa ere, hitzen bilkurak aldaketa fonologikorik ekarri ez duenean. Ohar paleografikoak eta zuzenketak oinoharretan eskaini ditut, baita euskal pasarteen itzulpenak ere, auzibideak berak eskaini duenean.

Transkripzioak erdipaleografikoak dira eta testua ahal bezain gutxi ukitu dut, baina badira salbuespen batzuk aipagarri: ese luzeak arrunt bilakatu ditut, eta <u> eta <v>-ren arteko txandaketa ere gaur egungo moldera bihurtu, lehena bokalerako eta bigarrena kontsonanterako utziaz, ez baita beti garbi ebazterik bietarik zein baliatu duen eskribauak. Azkenik, azalpenetako (ez pasarteetako) izen bereziak bateratu, eta grafia gaurkotuan eskaini ditut.

Testuak

San Vicente, 1578 (NEAN 11330)

Urraulgoitin euskarak orain gutxi arte iraun zuela badakigun arren (Jimeno [START_REF] Jurío | El vascuence en Urraul Alto (1785)[END_REF], baita inguruko ibarretan ere, Urraulbeitin lehenago itzali zela dirudi (Salaberri Zaratiegi, 2012: 150). Bonapartek dagoeneko 1863an erdal eremuan kokatu zuen; gainera, gutxi dira bertako egoera linguistikoaz ditugun datuak, eta are gutxiago bertako hizkeraren lekukotasunak. Jimeno Juriok (1993: 245-246) erakutsi zuenez, 1593. urtean Tabar, San Vicente, Alduate eta Nardozeko zenbait lagun Irunberrira bildu ziren euskarazko predikua entzutera, eta 1627an San Vicenten denak bide ziren euskaldunak, orduko Irunberriko dokumentu batean jaso zenez. Orain azterkizun dugun testua euskaraz idatzitako testigantzen aldetik oso dokumentu emankorra da eta, une honetan, tokiko euskararen testigantza bakarra, nik dakidala. 1577ko maiatzaren 12an, igandez, Pedro Martinez de Arieltz eta Joanes Villanueva, Urraulbeitiko San Vicenteko biztanleak biak, eztabaidan hasi ziren bezperetako meza aurretik, batak besteari zerga bat ordain zezan eskatzean. Arieltzek errejidore kargua zuen urte hartan, eta hari zegokion Villanuevari zor zuena galdegitea, baina zordunak ez zuen, nonbait, eskaera begi onez ikusi. Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa Meza ondorean, elizatik atera eta kanposantu ondoan 6 , urak baretu zirelakoan, Arieltz Villanuevari beste behin inguratu zitzaion kontu berberarekin: berriz kalapita. Arieltzek kuartelen 7 ordainetan zor zituen tarjak 8 pagatzeko eskatu, eta Villanuevak Arieltzi berak karitatezko bi imina gari zor zituela ekarri zion gogora. Ahoa berotu eta irainak agertu, dena bat. Hainbat herritar bakea ezartzera inguratu ziren, bien tartean sartuta. Horien artean zeuden, besteak beste, herriko alkate Juan Murillo, Pedro Azparren, Simon Esparza bikarioa eta Martin Villanueva, Joanesen anaia. Fiskalaren akusazioan irakur daitekeenez, tirabiren erdian Arieltzek sastakaia atera eta, Joanes eraso nahian, tartean zen Martin anaiari sartu zion puñala ezkerreko mehakan, ukaldi bakarrean. Arieltzen alde ageri zirenek, aldiz, puñala Villanuevatarrek ere atera zutela zioten, eta Martin, bakea ezartzera baino gehiago, giroa berotzera inguratu zela. Sastada Arieltzek eman izana ere ukatu zuten, eta kexu ziren, gertakariaren ondotik akusatuak elizan babes sakratua hartuta ere, Murillo alkateak elizaren atean guardak jarri zituelako lehenik, eta gero bertatik atera zutelako atxilo. Badaezpada, Joanes Villanueva ere giltzapetu zuten eta Iruñeko presondegira igorri biak. Irunberritik Amendux zirujauak bidalitako ordezkoak ahal izan zuen guztia egin bazuen ere, hiru egunen buruan hil egin zen Martin Villanueva.

Eskribauek egindako frogantzei esker, eztabaidan bi akusatuek elkarri esandako hitz lodiak zein izan ziren jakin dezakegu. Lekukotasun askotan erdaraz jaso zituzten hitzok eskribauek, baina beste batzuetan, aldiz, euskaraz kopiatu ziren, egiazki iskanbila guztia hizkuntza horretan gertatu zela erakutsiz.

Juan Villava eskribaua bereziki eskuzabala da euskarazko pasarteak emateko orduan, 1577ko ekainaren 28an egindako galdeketan. Migel Azparren dugu Pedro Martinez de Arieltz eta Joanes Villanueva bereiztera joan zen horietarik. Villava eskribauari kontatu zionez, Arieltzek Villanuevari zerga kitatzeko eskatzean, Villanuevak horrela deitu zion Arieltzi:

(1) borracho xarquia! (56r) eta Arieltzek Villanuevari, aldiz,

(2) guiton çarra! (57r) Gaston Gil Espartza herriko biztanleak galdeketa berean Hualde eskribauari esan zionez, erditik kentzeko esan zion Villanuevak Arieltzi, hitzokin:

(3) quen aquit ortic, vorracho dollor xarrori! (57r) Gil Orozek, beste auzokide batek, eskribauari kontatu zionez, «que amagays, borrachuelo ruyn» (59r) esan zion Villanuevak Arieltzi, baita beste hau ere:

(4) borracho xarr guiton xarra! (59r) Simon Espartza auzoak, 23 urteko Gastonen semeak, hau entzun bide zion Villanuevari:

6. Kanposantua elizari atxikia zegoen orduan, eta hartzen zuen eremua egun ere hor dago. 7. Zerga mota bat da, bakoitzak zituen lurren araberakoa (cf. Bartolomé, 1985Bartolomé, , 1993)). 8. Felipe II.aren garaiko txanpona da.

Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa (5) dollor xarraorrec guiçonari atra bear badio puñalori! (60r) 9 Eta Joanes Villanuevaren morroi Tabarko Juan Iribarrenen ustez, Villanuevak Arieltzi hitzok bideratu zizkion, Villavak idatziz jaso zuenez:

(6) dollor vorracho xarra! (61r) Villavak 1577ko uztailaren 6an egindako galdeketan ere bada euskarazko pasarterik. Simon Espartzak, San Vicenteko bikarioak deklaratu zuenez, «Villanueba dixo al dicho Arielz que se fuese de alli con todos los diablos, deziendole que era un vellacuelo» (73v-74r) eta gatazka baretzera Martin Villanueva iritsi zenean, honek labana eskuan hartu zuen eta apaizak honako hitzak entzun zizkion, nahiz eta oso apal eta inork ez entzuteko moduan esan:

(7) ala ffede, bada! (74r) 10 Bikario horri berari 1578ko urriaren 16an Juan Zudaire eskribauak egindako itaunketan, zehazkiago jaso ziren Villanuevak Arieltzi esandakoak, zergen ordainketak tarteko:

(8) çoaz deabruetara, guilote vorracho çarquiori, erromessori! çertaco çagozquit niri coartel galdez? paga eçaçu 11 çuc çor duçuna Pedro Salari! (205v-206r) 12 Ezin izan zuen Arieltzek hiru urteren galera-zigorra saihestu.

* * * Fonologian, <x> grafema dugu irainetan ageri den txar indargarrian. Zalantza egin daiteke soinu frikari edo afrikatua islatzen duen, eta sabaikaria edo bizkarkaria den; izan ere, çarra eta çarquiori ere baditugu (2)n eta (8)n, eta (8)ko esaldi horretan berean ageri diren gainerako <ç> grafemek bizkarkari frikaria islatzen dute. OEHk (sv. txar eta zahar) esanahi honekin forma bizkarkariak baizik ez ditu ematen, nahiz eta horien etimologian zahar dagoela esan. Gaur egun, ordea, txar, tzar zein zar agertzen da funtzio hanpagarri berarekin (Salaberri eta Zubiri, 2007: 17). Iruñeko 1563ko prozesu batean xarra eta charra biak ditugu batera, eta charra zein çarra franko ageri dira Iruñean XVI. eta XVII. mendeko irainetan ere [START_REF] Maiora | Reino de Navarra. Euskera. Injurias, coplas, frases, egilearen argitalpena[END_REF]Reguero, 2017: 725 eta hur.) 13 . Funtzio hanpagarria duela dirudi, baina XVI. mendean zentzu etimologikoa atxikitzen zuen oraindik; izan ere, Iruñeko auzibide 9. Hots, «el ruynçillo si ha de rancal (sic) el punal (sic) al hombre» (60r). 10. «Que en castellano quiere dezir: pues a fee» (74r). Pasarte hau beste bitan ageri da, baina batean feede dator (207r) eta beste batean fede (209r). Bokal bikoitzak ez du azalbide garbirik (cf. Mounole eta Lakarra, 2018: 415). Hasteko, ez da sistematikoa testu honetan bertan. Bestalde, garai bertsuko Utergako ezkontza-fedean beste bokala da bikoitza, ala fedee baitago. Sistematikotasun falta ikusita, kontu grafiko hutsa izan daiteke, gaztelaniaz oraindik fee idazten baita, eta akaso inoiz ahoskatu, latinetiko fe(d)e(m) batetik.

11. Jatorrizkoan eçacu. 12. «Que quieren dezir en romançe: ¡Iros a los diablos, guiton, borracho, ruyn, romero! ¿para que me estays a mi pidiendo los quarteles? ¡paga vos lo que debeys a Pedro Sala!» (205v-206r).

13. Errebisatzaile anonimoaren gaztiguz badakit 1743ko sermoi batean costumbre zarra becatuan egoteco datorrela eta hori, itxuraz, 'txar' omen dela (Reguero 2017: 366).

Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa batean, 1529an, çu çara vellaquo çarra, 'vos soys vellaco viejo' itzuli zuten eta 1584ko batean, Iruñean ere bai, cornudo çarra eta adaburu çarra 'cornudo viejo' zen. Edonola ere, ordurako hasperenaren galerak eragin zukeen bokal bikoitza bakandua dago, testu nafar arkaikoetan ohi bezala 14 : mendebalderago jo behar dugu testu arkaikoetan horrelakoak kausitzeko (Mounole eta Lakarra, 2018: 415).

Sinkopa bat dugu atra hitzean, (5)eko adibidean. Oso ohikoa da sinkopa hitz honetan, baita beste hitzetan sinkoparik ageri ez duten hizkeretan ere. Altsasuko auzibide batean 1648an frankotan ageri da, nahiz eta atera ere baden, Badoztaingo batean ere bai 1606an, eta orobat Iruñean 1596an eta Leitzan 1626an, aterarekin batera (Reguero, 2017: 126 eta hur., 142, 162, 293 eta hur.). Beriainek ere badu, eta geroagoko testu nafarretan ere ardura ageri da. Haatik, hau dateke lekukotasunik zaharrena une honetan 15 .

Izen-morfologiara jauzi eginda, irainetan batez ere ageri diren -ori eta -orrec erakusletzat baino, artikulutzat har daitezke, segurik. Hala ere, badira horren alde zein kontra egiteko zenbait aipagai. Artikulua izan gabe, irainetan egun ere ohikoa da bigarren graduko erakuslea kausitzea 16 . Gainera, çarra/xarra ere badugu (2) eta (6) adibideetan, baita xarquia ere (1)en. Reguerok (2017: 725 eta hur.) Maioraren ( 2011) datuetatik ateratako irain-zerrendan, bestalde, adibide gehienak dira hirugarren graduko artikuluarekin eginak, Barasoainen 1565ean dagoen andurr çarr orrec 17 , 1571n Iruñean ageri den agot çarrori eta Beteluko 1598ko mandory kenduta. Dena den, interesgarriena puñalori dugu, artikulu baten aurrean gaudela baieztatzeko. Irainen itzulpenak eman direnean, bokatiboak baitira, gaztelaniaz ez daramate artikulurik. Ordea, puñalori 'el puñal' itzuli du eskribauak, eta ez 'ese puñal'. Nire ustez, horrek artikulu baten aitzinean gaudela pentsatzeko aukera indartzen du. Bestalde, xarraorrec forma dugu, hutsa segur aski, bi formen arteko nahasketa datekeena, eta 'el ruyncillo' itzuli dena. Reguerok (2017) horrelakoak artikulu hurbiltzat ohi ditu, eta Nafarroan bakanka ageri direla erakutsi du, baina maila berean sartzen ditu plural hurbilak eta horrelako singularrak. Horri loturik, ez ditu graduak bereizten; hots, zaku berean ageri dira -au eta -ori, bi gradu desberdin direla kontuan hartu gabe eta, ondorioz, kronologia eta hedadura desberdina izan dezaketela aipatu gabe (cf. Mounole eta Lakarra, 2018: 421-422;Mounole eta Gómez-López, 2018: 500) 18 . Inoiz euskararen eremu osokoak izan bide dira horrelako artikuluak (Mitxelena, 1979: 392 eta hur.;Trask, 1997: 199;Manterola, 2015: 27 eta hur.), eta euskara arkaikoan ere hala da hein batean (Mounole eta Lakarra, 2018: 421-422).

14. Beriainek badu, hala ere, leen (Mounole eta Gómez-López, 2018: 495). 15. XIX. mendean ere adizki sinkopadunak bazeuden hizpide dugun eremuaren inguruan: dre jaso zuen Bonapartek Agoitzen, Mugetan, Aietxun edo Adoainen, besteak beste (Irizar, 1992: 26).

16. Iker Salaberrik gaztigatu didanez, zenbait autorek erakusletik artikulurako gramatikalizazioprozesuan tarteko urratsean daudenei «artroide» deritzote. Propietate bereziak izan dituzte; besteak beste, erreferentzia adierazgarri/peioratiboa egiteko baliatzen dira (cf. Ratkus, 2010: 246). 17. Testuinguruak ez du argitzen erakuslea edo artikulua den. Ikus beherago, gainera, ergatiboan egoteak dakarren oztopoa.

18. Errebisatzaile batek gaztigatu didanez, Nafarroan garai arkaikoan lehen gradukoak baizik ez dira ageri, eta garai zaharrean bigarrenekoak, baina datu gutxiegi daude horien banaketa diakronikoaz ondorio irmorik ateratzeko.

Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa Postposizioei nagokiela, ablatiboa -tik dugu singularrean, eta adlatibo pluralean -etara. Horiek dira ohiko aldaerak Nafarroan XVI. mendean (Mounole eta Lakarra, 2018: 426). Badira, hala ere, -rat batzuk Nafarroako testu zaharretan. Horien artean bereziki aipagarria deritzot, aztergai dugun testuarekiko hurbiltasun geografiko eta kronologikoagatik, Irunberrin 1629an ageri den onat formari (ConTAV 160), nahiz eta ezin ziurta daitekeen esaldiaren ekoizlea irunberriarra zen.

Erakuslea ortic da, hastapeneko herskaririk gabe. XVIII. mendetik aitzina Nafarroako erdialde eta ekialdean batik bat forma herskaridunak baditugu ere (hedadurarako, cf. Camino, 2003a(hedadurarako, cf. Camino, : 443, 2003b: 74): 74) Helburua adierazteko -tako dugu, Sueskunen bertsoetan (TAV § 3.1.19), Felipe IV.aren omenezko kopletan (TAV § 3.1.28), eta oro har Nafarroa osoan bezala, baita geroago ere, Elizalderen edo Lizarraga Elkanokoaren hizkeretan kasu. Bai Euskal Klasikoen Corpusak (EKC) bai OEHk (sv. zertako eta zertarako), bestalde, ez dute zertarako aldaera XVIII. mendera arte jasotzen.

Aditz-morfologiara jauzi eginik, aginterazko adizkiek aditzoina darabilte, quen aquit (3) eta paga eçaçu (8) adibideetan ikus daitekeenez. XVI. mendeko Nafarroan hori da espero dugun egoera, are gehiago -tu/-du partizipiodun adizkiekin (Mounole, 2007: 85): horrelakoetan -i partizipioaren erabilera lehenago sartu bazen ere, XVII. mendetik aurrera hedatu bide zen, mendebaldetik abiatuta (Reguero, 2017: 590, Mounole eta Lakarra 2018: 427-428). Ez dago, guk dakigula, -tu partizipiodun formarik indikatibotik landara XVI. mendeko testu nafarretan.

Testua aski ekialdekoa baita, merezi du aipatzea Nor-Nori-Nork saileko badio forman -i(n)-erroa dugula, eta ez *eradun (cf. honen historiaz Lakarra 2011: 197-198). Iparraldeko testu zaharretan datiboa 3. pertsona denean agertzen da -i(n)-*eradun baino gehiago (Mounole, 2011: 137 eta 259), Gipuzkoan bada alerik garai arkaikoan objektua plurala denean (Mounole eta Lakarra, 2018: 432) eta Nafarroako testuetan ere bi erroen arteko txandaketa ohikoa da, baina horietan ez da erraza beti hautu hori zeren araberakoa den argitzea (Mounole, 2011: 137-138;Reguero, 2015: 591-592). Ezkurrako eta Etxauriko 1596ko auzibide banatan, esaterako, biak ageri dira batera (Santazilia, 2015: 129) 19 . Berriki Reguerok (2018) argudio zenbait eman ditu *eradun formaren zahartasunaren alde, -i(n)-erdigunetik hedatu dela Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa esanez. Haatik, bi formak ageri dira Nafarroan XVI. mendetik, eta -i(n)-San Vicenten agertzeaz gain, Otsagabian eta Ezkarozen ere badugu XVI. mende hondarrean (Reguero, 2017: 601). Nire ustez, Reguerok arrazoia badu, XVI. menderako berrikuntza ekialdera aski hedatua bide zegoen 20 . Hizpide dugun adizki horretan, bestetik, baldintza adierazteko badio dugu, eta ez garai arkaikoan oraindik kausi zitekeen [aditzoina + ba-*ezan] egitura (Mounole eta Lakarra, 2018: 444).

Hikako aginteran aquit dugu. Lazarragak (Bilbao et al., 2012) duen quen aquit neure begietaric edo quen aquit orrean formekin alderatuz, garaian ohiko egitura zatekeela dirudi.

Joan aditzaren agintera trinko singularrean çoaz dugu. Adizki honetako -i amaieradun formak Lapurdin XVII. mende hastapenetik bederen baditugu, Materraren testuan esaterako. Nafarroan, ematen du geroagoko garaietara jo behar dugula horiek edireteko, nahiz eta gero eremu zabala hartu duten (Camino, 2013: 131). Reguerok (2017: 596-7) dakarrenez, Gorritiko 1554ko lekukotasunean çoaz dugu, eta çoas Artaxoan 1607an. Lehen forma bokalduna 1656ko Aroztegi-Atezko lekukotasunean dugu, çoaçe baitakar singularrean, eta Obanosko 1744ko bertsoek dakarte -i-dun doaci lehendabizikoz. Nire ustez, Iruñean 1632an dagoen çoaça ez da -e eta -i hondarrekiko formekin nahasi behar, azken biak loturik egon baitaitezke, baina ez lehena: horrek bestelako jatorria duke.

Egon aditzaren Nor-Nori forma dugu çagozquit. Uste dut adizki honen forma trinkoaren lehen lekukotasuna dugula Nafarroan, eta EKCren arabera, are euskal testuetan ere. Forma hau -z egon egituraren barnean ulertu behar da. Gaztelaniaz «para que me estays a mi pidiendo los quarteles?» itzuli bazen ere, ez dugu zertan ari izan espero. Gisa bereko egiturak, hots, moduzko adiera puntukaria duen -z egon tankerakoak, Iparraldeko testu zaharretan inoiz emankorragoak izan zitezkeela ematen du. Aipa ditzadan adibide gisa Etxeparek edo Leizarragak duten miraz egon edo aski hedatua dagoen otoitzez egon, besteak beste Oihenarten Her-jauna otoiez dagoenean botoiari, keinuz dauke uheari errefrauan ageri dena, baita lapurtera klasikoko anitz autorerengan ere. Nafar testuetan ere badira; esaterako, Obanosko XVIII. mendeko bertsoetan oyus dago daukagu (Reguero, 2017: 350). OEHk (s.v. galdez), ordea, galdez egon bezalako egitura bat, 'eskatu'-ren adieran eta objektua absolutiboan duela, Iparraldekotzat du esklusiboki Leizarragaren testuetarik dagoeneko. Honako hau litzateke gisa horretako Hegoaldeko lehen testigantza, eta bakanetakoa.

Aditz-morfologiari amaiera emateko, gogora dezadan datibo-komunztadura falta dela paga eçaçu çuc çor duçuna Pedro Salari esaldian. Datibo-komunztadura ezaren adibideak ere badira 1549an Irañetak Juan Saldiasi idatzitako gutunean (TAV § 2.2.16), Pedro Ezkurrak eta Aldatzek idatzi eta 1609an Iruñean saritu olerkietan, eta Leitzako 1626ko gutun batean (Reguero, 2017: 295), baita geroagoko testuetan ere. Haatik, ez dago garbi komunztadura eçaçu adizkiak edo duçunak behar duen; hau da, Pedro Salari sintagma zein adizkiri dagokion. Erdal itzulpenean hala dator: paga vos lo que debeys a Pedro Sala. Hitz-ordenak duçuna adizkiarekiko 20. Reguerok berak onartzen duenez, Erronkaribarko eta Zaraitzuko lekukotasunetan lehen testuetarik dauden -i(n)-erroko adizkiak arazotsuak dira erro horren berritasunaren alde egiteko orduan.

Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa komunztaduraren alde egiten du, baina ez da argudio sendoa. Mounolek (2015), baina, perpaus ditransitiboetako datibo-komunztaduraren gramatikalizaziorako honako hurrenkera kronologiko hau proposatu du: adizki trinkoak > izan eta *edun erroko perifrasiak > *ezan erroa. Pasarte berean çagozquit trinkoa dugu, eta beste batean dio. Pedro Salari sintagmak paga eçaçu sintagmarekin komunztatzen duela onartzen badugu, Mounoleren aurreikuspena beteko litzateke, eta honako ordena hau ezar genezake: trinkoa (çagozquit) > izan eta *edun erroko perifrasiak (dio) > *ezan erroa (eçaçu). Hori horrela, San Vicenteko testu honek ageri duen hizkera azken urratsa eman gabe legoke; *ezan erroko adizkiek ez leukakete oraindik datibo-komunztadura guztiz gramatikalizaturik 21 .

Hiztegiari so, irainetan bereziki aberatsa da prozesu hau. Horietarik franko konposatuak dira, euskaraz ohi bezala (cf. Salaberri eta Zubiri, 2007), halaber dollor vorracho xarra edo borracho xarr guiton xarra. Ikus ditzagun hitzok banaka. Vorracho mailegua da prozesu honetan ageri den bakarra. Horren kontra (h)ordi dago Iruñean 1535eko, 1583ko eta 1595eko justizia-auzibide banatan, eta mende batzuk geroago, Lizarraga Elkanokoak ere badakar. Ematen du (h)ordi inoiz orokorra izan dela; izan ere, mendebaldeko euskaran ere kausi daiteke: Refranes y Sentencias bilduman badugu, baita Landucciren hiztegian ere besteak beste, OEHk (s.v. hordi) darakusenez. Erdaratiko mailegu zuzena, haatik, ez dugu inongo garai edo hizkeratan kausitu. Doilor ere -eta horren aldaerak-aski irain ezaguna da XVI. mendeko Nafarroan. Iruñean 1545ean badugu, baita Bakedaon 1566an eta Larrasoañan 1606an ere (Reguero, 2017: 140, 147, 726). OEHk (s.v. doilor) dioskunez, Nafarroatik landara ere, garai bertsuan Lazarragak badu, eta Refranes y Sentenciasek ere bai: hartara, irain ezaguna zen tenore hartan 22 .

Guiton hitza erdal mailegua da. DRAEk hala definitzen du hitza: 'vagabundo (errante y sin domicilio fijo)'. Guk dakigula ez da euskaraz beste inongo izkiriotan ageri. Zentzu bereko beste bi hitz ere baditugu; erromes batetik, eta guilote bestetik. Lehena nasaiki erabili izan da zentzu horrekin euskal autoreen artean. Dagokigun eremuan eta garaian, errumes çar dugu hurbilen Añorbe-Tirapun 1546an, eta Martinez Saratsakoaren olerkietan, 1610ean 23 . Ordea, guilote hitzaren lehendabiziko testigantza hemengoa dela uste dut. Guiton itzuli da auzibidean berean, baina guillote hitz ezaguna da gaztelaniaz, eta 'Holgazán y desaplicado' adiera du DRAEn. Çarquiori eta xarquia hitzetan çarqui/xarqui identifika daiteke. Irainetan ageri ohi den txar edo zahar delakoarekin loturik, OEHk (s.v. zaharki) dio Harrieten hiztegian 'guraso zaharrengandiko umea' ere esan nahi duela, edo 'haragi zaharra'. Salaberri Zaratiegik iradoki didanez, ordea, -ki(n) hipokoristiko despektiboa izan daiteke (cf. ruyncillo); izan ere, bestelako izen bereziekin batera, Sanso Zarquina izena dago Artaxoan 1158an (Salaberri Zaratiegi, 2009: 139-141).

Alafede edo horren aldaerarik Uitziko ezkontza-fedean kausi daiteke 1506an, Zufikoan 1552an eta Espartzakoan ere bai 1556an (Reguero, 2017 Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa horietan ez du zentzu txarrik, zin hutsarena baizik, eta hala da horren jatorrian dagoen gaztelaniazko a la fe forman ere. Ez dakusat oso garbi zergatik jaso ziren hitzok auzibide honetan irain gisa eta zergatik esan ziren ahapeka, zentzu txarrik ez baitzuten. Testuinguruari begiratuta ere, ez dirudi juramentu faltsu batekin ere lot daitezkeenik. Menturaz, Villanuevak labana erabiltzeko zina egin zuen orduan.

Arlegi, 1581 (NEAN 39144)

Pedro Arana Arlegiko apaizak Juan Beltzuntze eta haren aitaginarreba Beltran Bergara, Arlegiko biztanleak biak, salatu zituen indarrez etxe eta ardandegi bat bereganatzeagatik. Martin Arlegi eta Katalina Subizarenak ziren jabetza horiek eta apaiza zen horien legezkoa. 1581ean, Beltzuntzek apezak gordetzen zituen etxeko giltzak lortu zituen amarru bidez. Barnetik upel bat atera behar zuelakoan, apezaren neskame Graziana Etsaini galdegin zion elizgizonari giltzak eskatzeko. Grazianak hastapenean ezetz, ez zuela Aranaren atsedena eten nahi. Geroago, ordea, Graziana erretorearengana joan eta Beltzuntzeren asmoa agertu ondoren, apezak giltzak eman zizkion neskari, mutila etxera lagun zezan. Sartu zirenean, neskameak giltzak sarrailan zintzilik utzi zituen, baita Beltzuntzek hori profitatu ere, giltzak harrapatzeko eta Graziana handik bidaltzeko. Apeza, gertatutakoaren berri jakitean, herriko bi kargudunekin batera inguratu zen etxe okupatura, giltzak eskuratzera. Orduan sortu zen liskarra. Beltzuntzek eta Beltranek etxea erabiltzeko eta barnean zuen guztia berenzat gelditzeko eskubidea aldarrikatu zuten, eta apaizak barneko gauza zenbait bereak zirela ihardetsi. 1581eko urriaren 2an Migel Arizkun eskribauak Grazianari, 28 urteko neskameari egin zion galdeketa. Neskak gertatutakoa kontatu, eta Beltzuntzek erretoreari ukabila erakutsi ziola salatu zuen. Neskameari, nonbait, errespetu falta iruditu zitzaion, gainera, salatuak elizgizonari konfiantzazko tratamenduan zuzendu izana 24 . Galdeketa berberean, Esteban Baigorri Arlegiko biztanleak ere tratamenduarena aipatu zuen 25 .

Gertakarian euskara erabili izanaren arrastorik ez dago dokumentazio guztian, eta gauzak euskaraz gertatu zirela ez genezake jakin, Pedro Gabadik 1581eko abenduaren 2an Baigorriri bigarrenekoz hartutako lekukotasunagatik izan ez balitz. Eztabaida egiazki euskaraz izan zela, hain zuzen ere, tratamenduaren gorabeherei esker jakin daiteke. Aurreko aitortza berretsi egin zuen Baigorrik, baina oraingoan salatuek konfiantzazko tratamendua erabili zutela ukatu egin zuen. Salatuek apaizari zuka egin ziotela erakusteko, Beltzuntzek Aranari etxera sartzea eragozteko baliatu zituen hitzak errepikatu zituen Baigorrik: «donde dize que el defendiente trato al demandante de tu no ha de dezir sino de vos, porque conforme el comun ablar del bascuençe, le trataba...» (9) su eçara emen çartuco (60v) 26 24. «…y al tiempo tambien bio y oyo de como le trataban dichos acusados al dicho abad de tu…» (8v).

25. «con el puño cerrado al dicho abad tratandole de vos y de tu a bezes» (8v). 26. «que quiere dezir: no entrareis aqui» (60v).

Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa * * * Txistukariak adierazteko eskribauak darabiltzan grafemei begira, deigarria da bizkarkarirako <s> eta apikarirako <ç> agertzea, ez baitugu testuinguru horretan neutralizaziorik espero Nafarroan (FHV § 14.2), eta ez baitirudi Migel Arizkun eskribauaren hizkeran ere halakorik zegoenik, jatorria abizena ematen dion herrian badu, behinik behin. Garai arkaikoan mendebaldeko hizkeretan ere hasiberritan da neutralizazioa, eta garai zaharrean hedatuko (Mounole eta Gómez-López, 2018: 498-499). Egia da egungo Nafarroan balio apikaria izan dezaketen <s>-ak badirela auzibideetan, hala hitz-hasieran nola bokalen artean 27 , Regueroren (2017: 132, 142, 185) ustez orduan bizkarkari ahoskatzen bide zirenak, sein 'zein' (Santsoain, 1594), Alsusaten (Olatz-Txipi, 1596) 28 , saisquit (Badoztain, 1606) edo suc (Lesaka, 1549; Altsasu, 1648) kasu, baina ez dago sistematikotasunik, are testu bakoitzaren barnean ere 29 . Nik neuk, hala ere, ez nuke baztertuko hautu grafikoa baino ez izatea. Arraroagoa da, ordea, sartu aditzaren txistukari ustez bizkarkaria, zeinarendako azalpen garbirik ezin eman dezakedan.

Apaizaren estatusari zegokion tratamendua ez beste bat erabiltzea ere ez zen nolanahiko gauza. Ikusi dugunez, auzian apaizari zuka egin ziotela argi utzi nahi izan zuten salatuek, eta ez hika. Altsasuko 1648ko auzi batean ere, apezari çure mersedea edo orre mersedea esatea ohikoa izanagatik ere, zuka zuzentzea -eta ez berorika-iraintzat ezin har zitekeela frogatzen saiatu ziren akusatuak (Erdozia, 2005: 315).

Geroaldia islatzeko [-tuko + *izan] motako perifrasia dugu hemen. Hura zen garai arkaikoan formarik ohikoena, nahiz eta bestelako aukerak ere egon, fase sparitan hain segur: *iron erroa edo [aditzoina + *ezan-te/-ke], esaterako (Mounole eta Lakarra, 2018: 436 eta hur.). Egitura horrek gainerakoak baztertuko ditu garai zaharrean (Mounole eta Gómez-López, 2018: 513).

Ezeztapenaren hitz-ordenan bada zer esanik. XVI. mendeko testu zenbaitetan oraindik [aditz nagusia + ez + aditz laguntzailea] hurrenkera ikus dezakegu perpaus nagusietan. Salaberri Izkok (2018) berriki erakutsi duenez, ekialdera jo eta denboran aurrera egin ahala, [ez + aditz laguntzailea + aditz nagusia] gailenduko da. Mendebaldeko euskaratik landara, Etxepareren lanean eta Amenduxen olerkian oraindik bada hurrenkera zaharraren aztarnarik (Salaberri Izko, 2018) eta XVII. mendean Errazkingo apaizak ere eman zuen horrelako bat (ConTAV 108). Nafarroan, beraz, oso bakan dago forma zaharra garai hartan, eta ohikoena hemen duguna da.

27. Hitz-bukaeran eta herskari aurreko posizioan, ordea, ohikoagoa da. 28. Patxi Salaberri Zaratiegik ohartarazi didanez, lekukotasunek Altsusate dakarte izen honendako, eta baliteke jatorrian bizkarkaririk ez egotea.

29. Mounolek eta Gómez-Lópezek (2018: 499) Nafarroan garai zaharrean neutralizazioa herskari aurrean baizik ez dela gertatzen diote. Ez dituzte, hartara, Regueroren adibideak aintzat hartu. Bestalde, Eneko Zuloagak gaztigatu didanez, kontuan hartu behar da XVI.-XVII. mendeetan iraultza fonologiko bat gertatu zela gaztelaniaz: zeuden bi afrikatuak ahuldu egin ziren eta frikari bihurtu, eta ahostun/ahoskabe bereizketa ahoskabeen alde neutralizatu. Aldaketa-prozesu hori luze samarra izan bide zen, eta zalantzak eta gorabeherak eragin bide zituen hainbat hizkera eta egileren hautu ortografikoetan.

Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa

Iruñea, 1581 (NEAN 294859)

Konkistaz geroz, Gaztelako soldaduz bete zen Iruñea hiri gotorra, eta erresuma guztia. Hein handi batean gipuzkoarrak ziren soldaduok, besteak beste, euskara balia zezaketelako nafar euskaldun elebakarrekin. 1580ko martxoaren 5eko gauean, 30 urteko Campuzanoren konpainiako soldadu tolosar bat, Juan Urrutia izenekoa, Mari Juan Agorreta «Txutxurrua» eta Joanes Ozkaritz senar-emazteen etxera inguratu zen. Domingo Lariz eta Domingo Aiertza soldadu gipuzkoarrak ere bertan ziren senar-emazteekin afaritan. Kartetan aritu ondoren, biharamunean bazkaritarako itzultzea adostu, eta hiru soldaduek etxetik alde egin zuten horditurik.

Bazkaltzeko hitzordua ailegatu, eta Urrutia agertu ez. Astelehenean, neskame batek Urrutiaren gorpua aurkitu zuen San Nikolas ondoko putzu batean eta, zirudienez, putzuratu baino lehen norbaitek eskuz ito izanaren arrastoak zituen. Gau hartan hildakoarekin batera egon ziren beste bi soldaduek ezin izan zuten azalpen garbirik eman, eta putzura erori bide zela esan zuten.

Franko dira euskaraz egin ziren galdeketak eta esan ziren hitzak, auzibidean berean aitortzen denez, baina bakar bat ere ez zen zuzenean euskaraz jaso. 1580ko martxoaren 7an soldaduen alkate Ibáñez Viñasprek galdeketa egin zuen Jacobo Ondarra eskribauaren laguntzaz. Galdeketa horietako batean Mari Juan Agorretak gau hartan afarian zuten giroa deskribatu zuen: Urrutia amodiozko kantutan ari omen zen, euskaraz:

(10) lastan enea, lastan enea... (4v) Mozkorragatik edo, ez omen zuen oso ongi asmatzen kantuan 30 . Ez dago euskarazko pasarte gehiagorik, 1580ko apirilaren 27an Katalina Berriozar Mari Juan Agorretaren neskame izandakoak Ibañezi emandako erantzunean ageri den hitza baizik. Neskatilak Urrutiari zerbait egingo ziotelakoan, honakoa esan zuen:

(11) ay, ay, ama! ¡que llevan al hombre! (60r) * * * Zoritxarrez ez dugu amodio-kantuaren hasiera baizik, baina zuzenean dakarkigu gogora garai bertsuan idatziz paratutako Estibaliz Sasiolakoren eskuizkribuan honako hasiera duen amodiozko olerkia: Laztan enea, naygaran sure atean arteti... apur bat aurrerago Ene lastan çuri ederra... dioena. Eskuizkribu horretan berean, Ene laztana, ene lindea... (1184r) du abiaburu beste poema batek (cf. Bilbao et al., 2012).

Horrek pentsarazi dit izenordain posesiboa eskuinetara daraman egitura hori ez ote dagoen orduko kantetan iharturik 31 ; izan ere, ediziogileek berek diotenez (cf. Bilbao et al., 2012), ordena hori zazpi aldiz baizik ez da ageri Lazarragaren 30. «le pareçe a esta testigo que no açertaba muy bien…» (4v). 31. Hala bide da euskara zaharrean agertzen diren adibideetan (Mounole eta Gómez-López, 2018: 521).

Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa eskuizkribuan, eta bi aldiz ama enea bezalako egituran, baina ene lastana du Lope de Vegak (cf. TAV § 3.1.23), eta 1695eko Eguberri kanta arabarrak (Knörr eta Zuazo, 1998: 508) 32 . Krajewskak (2017: 285) dioenez, testu zaharretan izenordainak dira maizenik izenaren eskuinetara ageri direnak, hemen bezala, eta batik bat Araba eta Nafarroako testuetan.

Bestetik, izenordainaren beraren forma dugu aipatzeko. Ene da XVI. mendean euskararen eremu osoan aurkitzen dugun forma indartugabe bakarra (cf. OEH s.v. ene; Mounole eta Lakarra, 2018: 424).

Fonologia atalean, herskari aurretiko <s> grafemak hots apikaria adieraz dezake, orokorra baita, lehen testuetatik, herskari aurreko apikaritze hori (FHV § 14.2). Gainera, laztan hitzean, Hegoaldeko testuetan XVI. mendetik dokumentaturik dugun horretan (cf. OEH s.v. laztan), forma apikaria dago txistukarien neutralizaziorik ageri ez duen mendebaleko kanta zahar batean (Irigoien, 1978), eta Oihenartek ere hala darabil. Are gehiago, garai arkaikoan mendebaleko hizkeretan geroago orokortuko den txistukari apikari eta bizkarkariaren arteko neutralizazioa hasiberritan egonik ere, herskari aurrean ohikoagoa da (Mounole eta Lakarra, 2018: 418) Bukatzeko, desadan ai ama! harridurazko perpausa, hizkera guztietan posible dena, Uxuen ere agertu dela idatziz, 1637an (Maiora, 2017: 34).

Uxue, 1581 (NEAN 56284)

Ez dira gutxi XVI. mendean -eta geroago batez ere-Uxue herri euskalduna zela erakusten duten zeharkako lekukotasunak. Toponimiatik erauz daitezkeen ondorioez gain [START_REF] Salaberri Zaratiegi | Eslaba aldeko euskararen azterketa toponimiaren bidez, Euskaltzaindia, Bilbo[END_REF][START_REF]Sobre la frontera lingüística vasco-romance en la zona de Ujué[END_REF], 2006), 1587ko Nafarroako herrien zerrendan euskaldun ageri da Uxue (Lekuona, 1933: 371, 373), nahiz eta 1527ko gatibuen buldatik eratorritako kontuetan erdaldunen artean egon (Monteano, 2017: 247). Bestalde, 1611n uxuetar bati egindako ebakuntzan, zirujauaren laguntzaile aritu zen Mañeru delakoak euskaraz esan omen zituen hitz zenbait. Mañeru jatorriz ziraukiarra zen, baina euskarazko hitzak entzun eta ulertu zituena, Anton Burgi uxuetarra [START_REF] Casanova | En reivindicación del cirujano de Uxue[END_REF]). Berriki Fernando Maiorak (2017: 35) aurkitu duenez, San Martin Unxeko biztanle batek Pedro Sola eskribauak euskaraz oso ongi zekiela argitu zuen 1666. urtean, Uxuekoa baitzen, «a donde todos son vascongados». Bestalde, 1676. urtean priorea hautatu behar izan zuten. Erregeari zegokion lan hori, eta koroak hautagaiak euskaraz jakin behar zuen ala ez galdetuta, apezpikuak ikerketak egin, eta baiezkoa erantzun zuen, herrian hori baitzen ohiko hizkuntza [START_REF] Garmendia | Mandato sobre predicación en lengua vasca (en Ujué, Navarra, 1676)[END_REF]Monteano, 2017: 178-179).

Geroagoko lekukotasunak ere badaude; beraz, dudarik ez dago hizpide dugun urtean, 1581ean, euskalduna zela herria. Haatik, zuzeneko lekukotasunak ments ziren: orain arte ez genuen euskarazko testurik, laburra izanik ere 33 . Aztergai dugun 32. Egitura jakin batzuetan iharturik agertzeak ez du esan nahi, hala ere, aurretiko genitiboak baino zaharragoak direnik (cf. Krajewska, 2017: 294).

33. Salbuespen txiki batekin: 1637ko auzibide batean «ay, ay, ama» ageri da Uxuen (Maiora, 2017: 34). Bestalde, berriki, artikulu hau bukatua zenean, 1581ko pasarte luzexeago bat aurkitu du Peio J. Monteanok. Laster eskainiko dugu horren edizioa hurrengo lan batean. Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa prozesuak badakar esaldi labur bat, Peio Monteanok (2017: 178) ere gaur egungo euskarara bihurturik eman duena.

Gertakaria aski gordina da. Juan Muru eta Juana Martinez, Graziana Muru neskatoaren gurasoek, salaketa jarri zioten Juanes Arbeloari, alaba bortxatu zuelakoan. Eztabaidagai dago gertatutakoa bi gazteek hala nahita gertatu zenetz, egiazko bortxaketa izan zenetz, eta Arbeloa bera erruduna zenetz. 1581eko maiatzaren 4an herriko alkateak hamar urte inguru besterik ez bide zuen biktimaren testigantza jaso zuen. Gertakaria aurreko astelehenean, maiatzaren 2an jazo zen. Grazianaren aita Otrollosandi delako aurkintzan omen zebilen unai, eta alaba herrira bidali zuen ogi bila. Mendialdeko batzuen behiari ezkila jartzekotan zen han Arbeloa ere. Herriraino legoa baten bidea baitzen, eta Graziana gaztea izanik, begi onez ikusi zuen aitak Arbeloak egindako eskaintza; neska gaztea laguntzekoa. Neskatoak laguntzarik nahi ez, baina mutikoa, ogia eramateko zakutoa neskari hartuta, tematu. Han joan dira biak. Legoa erdiren bidea egina zutenean, Arbeloak saihesbide batetik gidatu Graziana, eskuak estekatu, neskaren buruko zapiaz ahoa estali, eta bertan kendu omen zion birjintasuna.

Epaiketan berebizikoa zen bi gazteen adina ezagutzea, mutila uste baino gazteagoa bazen eta neska, aldiz, helduagoa, ez baitzen mutikoari estuproa leporatzerik. Bataio-agiriari esker Grazianak hamalau urte zituela jakin zuten, hamar zituela esan arren, baina Arbeloaren agiria elizan aurkitzerik ez, eta lekukoek argitu behar izan zuten hogeita bost urtetik beherakoa zela; hogeita bi ingurukoa, hain zuzen. Lekuko horiei esker dakigu, bide batez, ikuspegi soziolinguistikotik garrantzi handikoa den datua, hitzen ekoizlearen sorlekua. Besteak beste Gartzia Zuria edo Joan Xurio lekukoek Kristobal Mendigorria eskribauari esan ziotenez, Juanes Arbeloa gaztea Domenjon delakoaren semea zen eta Uxuen sortua, betidanik baitzuten auzo eta ez baitzuen sekula herria utzi (29v, 30r).

Prozesuak ziraueno Arbeloa Iruñeko presondegira eraman zuten eta, presoaren abokatuak horretarako arrazoi garbirik ikusi ez bazuen ere, tortura eman zioten gazteari, egia aitor zezan. Rada eta Sueskun alkateak bertan zirela, Esteban Martinez borreroa lagun, Arbeloak, sufrikarioan, honakoa bota zuen ahotik:

(12) estugu alacoric eguin (55v) 34 Eta sokak berriz estututa ere, Arbeloa tinko, ezetz eta ezetz, ahoan ura bota eta konortea galdu zuen arte. 1581eko uztailaren 18an kondenatu zuten mutila Iruñeko karriketan barna zaldi gainean ibiltzera gerritik gora larru-has, tronpetek eta pregoilariak iragarrita eta, horrezaz gain, ehun zigor-ukaldi jasotzera eta bost urteren galeretara, nahiz eta irudi duen gerora bestelako konponbidea aurkitu zutela harentzat: neskarekin ezkontzea. Azkenean auzia nola ebatzi zen ez dakit. * * * Esaldiaren garrantzia ez dator hizkuntzaren barne-historiari edo dialektologiari egindako ekarpenetik, zoritxarrez ez baita bereziki aberatsa. Haatik, Uxueko 34. «no hemos hecho tal cosa» (55v).

Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa lekukotasun bakarra dugu, eta herrian sortutako eta bertan bizitako batek esana dela ere frogaturik gelditu da.

Fonologian herskariaren ahoskabetzea dugu txistukariaren ondoren. Ezin jakin, ordea, txistukaria bizkarkaria den edo apikari bilakatu den herskari aurrean (FHV § 14.2), ala hautu grafiko hutsa den. 1609ko Elizalderen olerkian baditugu dagoeneko çatoste edo ezpagaysque bezalakoak, ez sistematikoki, beraz, baliteke hots apikaria islatzea. Ikusi, ordea, ezpagaysque forman ez adizlagunak bizkarkaria atxiki duela. Ondoko autore zenbaitek ere bakanka badute horren adibiderik, hala Beriainek, nola Urdozko XVII. mendeko prozesu bateko pasarteek (Reguero, 2017: 556), eta mendebaldeko testuetan, garai arkaikoan, testuinguru horretan abiatu zen gero orokortuko den txistukarien neutralizazioa (Mounole eta Lakarra, 2018: 418).

Harrigarri suertatzen da pluralaren erabilera, bai euskarazkoan, bai erdarazko itzulpenean ere. Testuinguruak, Arbeloa sufrikarioan dagoela, ez du plural maiestatikoaren alde egiten inondik ere, baina ezin argitu dezaket horren zergatia. 35 Ezeztapenari nagokiola, esan daiteke [aditz nagusia + ez + aditz laguntzailea] hurrenkera XVI. mendeko testuetan oraindik kausi badaiteke ere, ekialdera jo ahala [ez + aditz laguntzailea + aditz nagusia] gailentzen dela, nahiz eta Etxepareren lanean eta Amenduxen olerkian oraindik baden alerik [START_REF] Salaberri Izko | Ezeztapenaren hurrenkera euskal egitura perifrastikoetan: hurbilpen diakroniko-tipologikoa[END_REF]. XVII. mendean Errazkingo apaizak ere eman zuen horrelako bat (ConTAV 108), baina urrun dago Uxue eremu hartatik.

Ezaugarrien zerrenda, hiztegia eta adizkitegia

Atal honetan aurreko testigantzetan iruzkindu ditudan ezaugarrien zerrenda eman dut lehenik, hiztegia gero eta adizkitegia buruenik 36 .

Ezaugarrien taulan (cf. 1. taula), ezkerreko zutabean ezaugarriak zerrendatu ditut atalka sailkaturik, eta eskuinean zein auzibidetan ageri diren. Agerrera zalantzazkoa denean irakurketa, interpretazio edo analisiari so, galdera-ikurra paratu dut parentesien artean. Hiztegian (cf. 2. taula) adizkiak ez beste hitz guztiak sartu ditut. Lemetan grafia gaurkotu dut egungo arauetara doituz, baita bustidurei dagokienez ere. Izenordainen eta erakusleen kasuan forma deklinatuak gorde baditut ere, izenak eta adjektiboak absolutibo mugagabean eman ditut. Aditzei partizipio marka gehitu diet parentesi artean, jatorrizkoak bestelako aspektua duenean. Orobat, berrezarritako hasperenak parentesi artean ezarri ditut. Adizkitegian (cf. 3. taula) forma trinkoak eta perifrastikoak banatu ditut, eta hurrenkera alfabetikoan eman. Hurrengo zutabean adizkiaren analisia heldu da, eta azkenik, zein lekukotasunetan ageri den. 

Hondar-hitza

Azken urteetako ikerketak argi erakusten ari dira justizia-auzibide zaharrak datuiturri interesgarria izan daitezkeela euskararen historiaren ezagutzarako; izan ere, erdaraz egonik ere, tarteka euskarazko pasarteak tartekatzen dituztela erakutsi dugu, eskribauek herritarren ahotik jasota. Kronologikoki ongi kokaturik ditugun testuak dira, eta ahozko euskaratik hurbilak. Gainera, usu leku eta garai bateko testigantza idatzi bakarra dira horrelakoak.

Lan honetan testu horiek nola ekoitzi eta jaso ziren azaldu dut, hizkuntzalaritza eta dialektologia historikorako datu-iturri gisa duten fidagarritasuna zenbaterainokoa den eztabaidatzeko. Ikusi dugunez, kronologiari so ez dute duda-izpirik uzten, eta badira tokiko hizkera jasotzen dutela esateko argudioak, baina baita Iruñeko euskara administratiboaren zantzuak egon daitezkeela pentsatzeko ere. San Vicente, Arlegi, Iruñe eta Uxueko datuak ekarri ditut hona. Inoiz euskaradun izan zirela frogatzeko datuak egon arren, gutxi da bertako euskarari buruz dakiguna; are gutxiago, XVI. mendeko egoeraz. Hemen jasotako pasarteek, beraz, tokian tokiko hizkeren ezagutzari ekarpena egitearekin batera, euskara arkaikoari buruz dakigunari ere egin nahi diote ekarria.

Pasarte bakoitzaren ikerketarako auzibide guztiak osorik miatu ditut, testuak ahal bezain zorrotz testuinguratuz. Azterketan, ahal den neurrian, garaiko, tokiko eta genero bereko lanekin erkatu ditut, lan filologikoaren berme gisa, eta testuak dialektologian eta hizkuntzaren historian dagokien lekuan kokatzeko asmoz.

Justizia-auzibideetako testuen ikerketa sistematikoa hasiberritan da oraindik eta, segur aski, etortzeko dauden ikerketek corpusa zabaltzeko datu berriak ekarriko dizkigute. Hori horrela, justizia-auzibideetako euskarazko pasarteei testu-genero bateratu gisa etorkizunean ikerketa berekia eskaintzeak emaitza interesgarriak ekar ditzakeelakoan nago. 

Erreferentziak

  35. Grazianak eta berak, hots, biek harremanak eduki izana bera ukatzen ari ez bazen, bederen. 36. Laburdurok baliatu dira tauletan: A = Arlegiko lekukotasuna (1581); a. = aditza; ad. = adberbioa; adj. = adjektiboa; Agint. = agintera; I = Iruñeko lekukotasuna (1581); Ind. = Indikatiboa; interj. = interjekzioa; iz. = izena; izord. = izenordaina; or. = orainaldia; SV = San Vicenteko lekukotasuna (1578); U = Uxueko lekukotasuna (1581).Bilbo, 2019ko urtarrila-martxoa 

  Bartolomé, C. (1985): «Cuarteles y alcabalas en Navarra (1513-1700)», Príncipe de Viana, 173, 561-594. ----------, (1993): «Los "remisionados" del pago de cuarteles, (1513-1700)», Príncipe de Vianaren eranskinak, 15, 85-91. Bilbao, G. et al. (arg.) (2012): Lazarraga eskuizkribua: edizioa eta azterketa (v2.0), <http:// lazarraga.com> (Kontsulta: 2018-01-30). ----------(arg.) (prestatzen): «Gabriel Echart zuberotarraren eta Miguel Ros erronkariarraren arteko gutuneria (1615-1617)» [UPV/EHUko eskuizkribu argitaragabea]. Camino, I. (2003a): «Hego-nafarreraren egituraz», FLV, 94, 427-468. ----------, (2003b): Hego Nafarrera, Nafarroako Gobernua, Iruñea. ----------, (2009): Dialektologiatik euskalkietara tradizioan gaindi, Elkar, Donostia. ----------, (2013): «Euskalkien historiaz: Lapurdi eta Nafarroa Garaia», in R. Gómez et al. (arg.), Koldo Mitxelena Katedraren III. Biltzarra, UPV/EHU, Vitoria-Gasteiz, 77-140.

  , testu zaharrenetan ez da horrela. Herskari ahoskabedun formak (izan) dituzten hizkeretako testu zaharretan ez dira ageri: XVI. mendeko Erronkaribarko Burgiko sorginkeria-prozesuan (ConTAV § 5.2.3), Zuberoa eta Erronkaribarren arteko 1616ko gutunetan (Lakarra, 2011: 209-210; Bilbao et al., prestatzen), edo Otsagabiko 1598ko pasarteetan (Santazilia, 2015: 124 eta hur.) ez dago halakorik, baina XIV. mendeko Pater Noster Txikian arras gardena ez den gura bat dago (TAV § 2.2.15: 7. lerroa). Forma hauek inoiz orokorrak izan zirela pentsatzeko arrazoi handirik ez dago (cf. Reguero, 2012: 141) eta, berrikuntza badira (Lakarra, 2015: 432), baliteke XVI. mendean oraindik sortu edo sobera hedatu gabe egotea.

Horrelakoez landara, gutxi dira, berez, XVI. mendeko testuak Nafarroan (cf.Mounole eta Lakarra, 2018: § 2).

Ahozkotik zuzenean jasota egon arren, idatzira pasatzeak beti izan dezake modu batean edo bestean eraginik (cf.[START_REF] Linell | The written language bias in linguistics[END_REF], nahiz eta teorian eskribauek bere horretan jaso entzundakoa.

Horra txandaketaren adibide garbi bat. Beran XVII. mendearen bigarren erdian ekoitzi eta jasotako pasarte batek honakoa dio: «otoy eguiten derauçut eguin deaçadazun favore egorceaz bi eun erreal diruriq, berce aldi batean falta yzanen bada ere, eta dozena bat errugo ogui eta baba, eta otoy eguiten dizut despacha detzatzun, arren, laster»(Urrizola, 2006: 265. Beltza geurea).