Gandara Eta De La Quadra 
  
Gernikako Eta 
  
Lan Hau Aurrerago Egin 
  
  
  
  
  
  
  
  
  
oraingo

Keywords: 

leudekeen antzekotasun eta desberdintasunak ere. Lanarekin amaitzeko, ondorio orokor batzuk aterako ditugu.

Autoreak

Gandara

Sebastian Antonio de la Gandara XVIII. mendeko idazle gernikarra izan zen. Jose Antonio Arana Martijaren arabera (1984:505), 1700 urtearen inguruan jaio zen eta 1780 inguruan hil. Gernikako Andra Maria Parrokiako apaiz izan zen 1749ra arte eta zazpi urtez Madrilen egon bazen ere (1749-1756), 1757an Gernikara itzuli zen. Bere bizitzan zehar gaztelaniazko lan batzuez gain, euskarazko 6 lan idatzi zituen (Arana Martija, 1984: 506-507):

1) 1757 Gabon Canda del año de 1757.

2) 1762 Gabon Canta Guernicacoa. Hurte 1762.

3) 1764 Guernicaco Gabon Cante. Hurte 1764. 4) 1768 Ama maitegarriari zortziko. Cecellaren 3. Hurte 1768. 5) 1768 Ama maitegarriari bere jaiotzan. Cecellaren 14garrenean. Urte 1768.

6) D.g.  Ardaoaren ganian.

Ikusita Gandarak 10 urteko aldea duten lanak idatzi zituela, ahal den neurrian Gandara beraren euskarak 10 urtean izandako bilakaera aztertzen saiatuko gara, Gernikako euskara nondik nora aldatu den ikusteaz gain, nola aldatu den ikusten saiatzeko.

De la Quadra

Gidor Bilbaok dioskunez (1997: 249), Nicolás Manuel de la Quadra 1713an jaio zen. Jatorriz Bilbokoa zen, aita (eta honen gurasoak) Somorrostrokoa zuen eta ama Bilbokoa (eta honen aita Villa Lonjin-ekoa eta ama Iurretakoa). 13 urtera arte, behintzat, Bilbon bizi izan zen, baina 1784ko Doctrina Bermeoko frantziskotarren komentuan sinatu zuen, beraz, badakigu 71 urterekin Bermeon zegoela. Bi lan idatzi zituen eta gaur egun Markinako fraide karmeldarren komentuan daude biak:

1) 1784 1. Doctrina Christinaubarena.

2) 1784 Exercicio santo de ayudar a bien morir, compuesto y sacado de autores que aqui se citan.

Ikusten denez, De la Quadraren lan biak urte berekoak dira, beraz, ezin genezake Gandararekin bezala, urteetan zehar bere euskarak jasandako bilakaera aztertu. Hala ere, Gidor Bilbaok2 gure eskuetan jarri zuen Bermeoko XVIII. mendeko hirugarren eskuizkribua delakoaren transkribaketa. Eskuizkribua Euskaltzaindiko bibliotekan dago, baina ez dugu aukerarik izan esku artean izateko, beraz, Bilbaok egindako transkribaketa baino ez daukagu momentuz. Bilbaok berak esan zigunez, eskuizkribua ez dago datatuta, XVIII. mendekoa dela dakigun arren eta, gainera, ez da baztertzen De la Quadrak berak idatzia izatea. Hala ere, aurreragoko atal batean aztertuko dugu zehatzago bi eskuizkribuen artean dauden alde eta berdintasunak.

Esan bezala, De la Quadra jatorriz Bilbokoa zen eta 71 urterekin, behintzat, Bermeon zegoen. Honek zalantzak sortzen dizkigu testuaren fidagarritasunaren inguruan. Mesfidati azaltzen gara testuaren aurrean, ez baitakigu zenbateraino islatzen duen autoreak herri honetan XVIII. mendean hitz egiten zen euskara, jaiotzez bertakoa ez izanik. Hala ere, berak dio Bermeon eta honen inguruko herrietan hitz egiten den modura idatzi duela, bertako jendearentzat egina dagoelako batez ere: …y a más va escrita con algún cuidado, sacada de autores y en vascuenze usual y tribial de este recinto de Bermeo, Mundaca, Albóniga, etc. en términos usuales patrióticos y significativos con que se explican y dan a entender en sus conversaciones, ya porque assí se pidió se dispusiera y ya por el útil que de ello se origina; y en quanto en mí dependa, desprecio el decir no va en términos que en todo el recinto de Viscaya entiendan, porque si solo vascuenze saben entenderán con cortíssima diferencia todo, a más de que si assí avíamos de escribir, era necesario escribir para cada lugar, villa, etc. (Bilbao, 1997:252-253). Hala ere, De la Quadrak bere lanetan Larramendi aipatzen du, beraz, ez dago zalantzarik ezagutu behintzat egiten zuela.

Testuen azterketa

Gandara eta De la Quadraren testuen arteko konparaketa egiteko, Gandararen testuetatik 1757koa, 1762koa eta 1764koa hartu ditugu, aurrerago ikusiko dugunez, 1764az geroztiko testuetan aldaketak nabari daitezkeelako hauetan. Halaber, aukeratutako ezaugarri jakin batzuen arteko konparaketa egingo dugu, lana zehatzagoa izan dadin eta garrantzia duten ezaugarriei bakarrik erreparatzeko, bestela luze joko liguke eta, gainera, txikikerietan erortzeko arriskua legoke. Onartu beharrean gaude ezaugarrien hautaketa, batez ere gaur egungo ikuspegitik egin dela, hau da, gaur egun Bermeon eta Gernikan egiten den euskararen ezagutzatik abiatuta. Horrela, bada, bi herrien artean gaur egun dauden desberdintasunak hartu ditugu batez ere eta XVIII. mendeko testu hauetan aurkitzen dena aztertu dugu, gaur egungo ezaugarriak XVIII. mendean zein egoera zeukaten ikusteko, hau da, ezaugarri zaharrak diren ala azken bi mendeetan egindako berrikuntzak diren aztertzeko. Berrikuntzok edo arkaismook seguruenik ez ditu Bermeoko edo Gernikako euskarak bere kabuz soilik egin, inguruko isoglosen eraginez baizik. Horregatik, Bermeoko eta Gernikako euskararen artean gaur egun dagoen desberdintasuna XVIII. mendean zenbaterainokoa zen ere ikus genezake modu honetara eta bi herrien arteko isoglosak non zeuden eta norantz aldatu diren ere, aldatu badira, behintzat. Caminoren aipu hau gogoan izanik aukeratu ditugu ezaugarriak:

Etenak eta loturak finkatzeko baliagarri diren hizkuntza-ezaugarriak zein diren jabetu ondoan, hauen guztien artean lanerako egokienak hautatzea da kontua. (Camino 2004: 75-76) Jakina da testu hauetatik lan honetan aurkezten dena baino informazio gehiago atera daitekeela, baina gure helburuak orain bestelakoak dira. Etorkizun hurbil batean, seguruenik, erreparatuko dugu bestelako kontuetan.

Taula moduko batera ekarrita, hauek lirateke Gandara eta De la Quadraren testuetan aurki genitzakeen antzekotasun eta desberdintasunak: Quadrak antzera jokatzen dutela. Partizipioa -atu duten aditzekin -etan atzizkia erabiltzen dute biek aditz-izenak egiterakoan; partizipioa -tu duten aditzekin, ostera, -tuten eta partizipioa -te edo -au dutenekin, aldiz, -ten. Gaur egun, ostera, joera nagusiak bestelakoak dira. Bermeoko hizkeran ez da apenas (edo sekula) -etan atzizkia erabiltzen; honen ordez -ten erabiltzen da. Gernikako hizkeran, ostera, alderantziz gertatzen da, -etan atzizkia nagusitu da eta -ten oso gutxitan erabiltzen da. Beraz, Bermeon: kantaten, preparaten, urteten, beteten esaten da, eta Gernikan, ostera:

Fonologia GANDARA DE LA QUADRA 1) u + V  gauea, buruac, ceruac santube, desterratubac, erreinuba 2) i + V  guztiac,
kantetan, preparetan, urtetan / urteten, betetan / beteten. Ikusten denez, Bermeoko hizkeran aditz izenak egiteko -ten atzizki zaharra mantendu zen eta Gernikako hizkeran, ostera, -etan atzizki berria nagusitu zen gerora.

Gandararen euskararen bilakaera

Gandara eta De la Quadraren testuen arteko konparaketa egiteko, Gandararen testuetatik 1757koa, 1762koa eta 1764koa hartu baditugu ere, orain egin nahi genukeena Gandararen euskarak 10 urtean aldaketarik jasan duen ala ez aztertzea da. Horretarako goian aztertutako testuez gain, 1768ko data daukaten beste bi testu ikertu ditugu eta lehengoen eta oraingoen artean leudekeen desberdintasunak atera ditugu. Dauzkagun datuekin ez dugu aldaketa handirik ikusi, baina hala ere, Gernikako gaur egungo hizkerarantz doazen aldaketak antzeman daitezke 1768ko testuetan. Taulara ekarriaz, hauek genituzke 1768ko testuetan aurkitzen ditugun desberdintasun txikiak: 1768aurrekoak 1768 1)i + v> eguzquia (57), gustia (62), eguia (64) eguiya (baina anaiac, gustia) 2)a + a> ea direanac (57), coitea (62), eusquerea (64) dirian 3)o + a> ???? iguelescua, amparua baina: gosoa, gustoac Taulari begiratuta, ikusten dugu 1768ra bitartean gertatu diren aldaketa txiki batzuk badirela. Bide batez, gertatu diren aldaketa guztiak fonologiari lotutakoak dira; ez daukagu aldaketa morfologikorik Gandararen testu hauen artean, aztergai ditugun ezaugarriei dagokienez, behintzat.

Hiatoan dauden i eta beste bokalaren artean 1768 aurretik Gandarak ez zuen inoiz kontsonante epentetikorik tartekatzen, baina 1768az geroztik <y> tartekatzen du.

Goian ikusi dugu De la Quadrak berak 1784an joera hauxe zeukala, beraz, iduri luke 1764ko Gandararen lanak bilakaera honen hastapeneko egoera erakusten duela. Izan ere, Gandararen 1768ko lanean ez da sistematikoki egiten aldaketa hau vicia, barria, anaiac, gustiac, etab. gisakoak ere idazten baititu. Bestalde, ikus daiteke ezaugarri hau Gernikaraino eta Bermeoraino hedatu zela denborarekin, lehen ikusi baitugu gaur egun bi herrietan emaitza bera daukagula ezaugarri honetan, nahiz eta ahoskera desberdina duten.

Bokalez bukatzen den hitz bati artikulua gehitzean 1768 aurreko Gandarak -ea bilakaera egiten duela ikusi dugu. 1768ko testuan, ostera, dirianac daukagu, hau da, 1784an De la Quadraren testuan aurkituko dugun -ea> -ia. Adibidea bakarra da, baina gerora izan duen garapena ikusita pentsa daiteke -ea> -ia bilakaeraren hastapena islatzen duela adibide honek, urte batzuk beranduagoko De la Quadrarengan aurkitzen duguna, hain zuzen ere. Beraz, Gernikako hizkerak XVIII. mendean beste behin ere Bermeokoarekin bat egiten duela esan liteke. Bestalde, gogoratu lehen esan dugula gaur egun bi herrietan emaitza bera daukagula, hau da, -ea>-ia> -ie bilakaera.

Aurreko atalean esan dugu Gandararen testuan ez dagoela o bokalez bukatzen den artikuludun hitzik, baina hau esan dugu 1768 aurreko testuak aztertzen ari ginelako eta hauetan ez dagoelako horrelakorik. 1768ko testuetan, ostera, badira zenbait adibide eta honako hau da aurkitzen duguna: onguiroa, gogoa, gosoa, gustoac… Baina honekin batera: iguelescua, amparua ere irakur genitzake. Honek erakuts diezaguke beste behin ere -oa> -ua aldaketa bidean zela jada, baina oraindik ez zela erregela sistematikoki aplikatzen. Lehen esan dugu De la Quadraren testuan -oa daukagula, baina gaur egungo Bermeoko hizkeran -ue. Behar bada bilakaera hau Gernika aldean hasi zen eta beranduago hedatu zen Bermeora, baina gero Gernikan atzera egin zen -oa-ra eta Bermeon aurrera jarraitu zuen bilakaerak. -e bokalez bukatzen diren hitzei artikulua gehitzean, De la Quadrak -ia egiten duela ikusi dugu. Anonimoaren testuan -ia nagusitzen bada ere, -ie ere aurki genezake zenbait kasutan. Gaur egun Bermeon -ie egiten dela kontuan izanik, badirudi Anonimoaren testu honetan erregela horren hasierako egoera ikusten dugula berriro ere eta gerora Bermeon nagusituko den joera zabaltzen hasia zela jada XVIII. menderako.

Bermeoko euskararen bilakaera

Lehen

-o bokalez bukatzen diren hitzei artikulua gehitzean, De la Quadrak beti -oa egiten duela ikusi dugu. Anonimoaren testuan, ostera, -oa, -ua edota -ue ere aurki genitzake. Gorago ikusi dugu Gandararen 1768ko testuetan jada -ua egiten zela, -oa nagusitzen bazen ere eta hau ikusita proposatu dugu aldaketa honen isoglosa barruko aldetik kostaldera hedatu zela, gero barrualdean atzera egin bazen ere. Anonimoaren testu honek, agian, gure argudioa indar lezake; izan ere, hiru aukera dantzan egoteak isla dezake isoglosa nahasketa dagoela eremu horretan eta oraindik ondo finkatu gabe dagoela erregela, hau da, noraezean dagoela Bermeoko euskara erregela honi dagokionez. Gaur egungo Bermeoko euskaran, ostera, beti egiten da -ue, beraz, ikus daiteke XVIII. mendean abiatutako erregelak arrakasta izan duela gerora.

Ezaugarriok ikusita, esan genezake funtsean, Anonimoaren testuan ikus daitekeen hizkera De la Quadraren testuan ikus daitekeena baino berritzaileagoa dela.

Beraz, Anonimoaren hizkera beranduagokoa dela ematen du. 

(

  Doc. iv-v) …Zeriana zeriala notadun adisquide maitea: bateti, liburuchu au eguin edo atera da eusquera modu au adituten daben lecuraco… (Doc. 122-123) … se ha procurado usar de un estilo y términos usuales y más adaptados al bascuenze de este recinto de Viscaya [eskuineko alboan: Máxime Berm., Mund. etc] (Ex.112-114) Ez dakigu De la Quadrak zenbateraino asmatu zuen inguru hartako euskara islatzerakoan, baina hau denez daukagun garai hartako Bermeoko lekukotasun bakarra, honetara mugatu beharko dugu besterik agertu ezean. Gidor Bilbaoren artikuluan (1997: 255) esaten denez, ba omen da 1780an Bermeo ingururako «devoto batec» Bilbon argitaratutako liburutxo bat, Lacombe-k 1910ean RIEVen argitaratutako ohar bibliografikoetan aurkezten duena, baina, zoritxarrez, galduta dago. Bestalde, De la Quadraren lanak Larramendiren Diccionario Trilingüe (1745) argitaratu ostekoak badira ere, oraindik mendebaleko testuetara Larramendiren eragina bere osotasunean heldu aurrekoak dira

  esan bezala, ez daukagu De la Quadrak bi garai desberdinetan idatzitako testurik, beraz, ezin genezake bere hizkeraren bilakaera aztertu, baina bada beste eskuizkribu bat XVIII. mendeko Bermeoko hizkera islatzen omen duena eta, agian, De la Quadrak berak idatzia, baina eskuizkribua bera anonimoa da. Bestalde, kontuan izan behar da jatorriz De la Quadra ez zela Bermeotarra eta, agian, ez zuela %100ean asmatu XVIII. mendean Bermeon hitz egiten zen hizkera islatzerakoan. Hala ere, Bermeoko XVIII. mendeko hirugarren eskuizkribu-ko hizkera aztertuta, gehientsuenean De la Quadraren hizkerarekin bat datorrela ikus daiteke, aldaketa txiki batzuk egon arren. Agian hau izan daiteke arrazoi bat pentsatzeko bi eskuizkribuak autore berarenak direla, baina autore desberdinena izatekotan, De la Quadrak XVIII. mendeko Bermeoko hizkera islatzen asmatu zuela onar daiteke. Funtsean honako hauek dira bien artean aurki daitezkeen desberdintasunak: ia: berbia, catoliquia ia: sariala, penia, arimia ie: santisimien, arimien, vicitcien 2)e+a> ia: biar, egunian, betia ia: maitia, biar, nevanian ie: semien, maitien 3)o+a> oa: escumacoa, benetacoa, osoa oa: odijoa, salvacinoa, juicijoa ua: gozua, parevacua, amodijosua ue: eternuen, poderosuenac, besuetan Taulari erreparatuz gero, ikus genezake desberdintasun guztiak fonologian ematen direla, beraz, bi testu hauen artean ere ez da aldaketa morfologikorik antzematen aztergai ditugun ezaugarriei dagokienez. Anonimoaren testuan pausu bat gehiago eman da erregela fonologiko hauetan, baina erregela oraindik ez da sistematikoki aplikatzen.Horrela, bada, -a bokalez bukatutako hitzei -a artikulua gehitzean, De la Quadrak -ia egiten du beti, baina anonimoak -ie egiten du batzuetan eta, maiz, hitz bera bi moduetara idazten du. Gorago esan dugu gaur egun Bermeon a + a > ie egiten dela, beraz, badirudi XVIII. mendeko eskuizkribu horrek arau honen hastapenak islatzen dituela, Gandararen 1768ko testuetan ikusi dugun bezala.

  Gernikako eta Bermeoko testuak aztertu ditugu Busturialdeako hizkeraren iragana ahal bezain zehatzen ezagutu ahal izateko, oraina aztertzeko beharrezkoa delako iraganaz zerbait jakitea. Horretarako, herri bakoitzeko testuek islatzen duten hizkera beste herriko testuek erakusten duten hizkerarekin erkatu dugu, XVIII. mendean Gernikako hizkeratik Bermeokora zegoen aldea handia hala txikia den ikusteko. Ezaugarriak zerrendatu ostean ikusi ahal izan duguna da euskara mailan ez dagoela alde handirik eta, funtsean, erregela fonologikoetan datzala desberdintasuna. Horrez gain, herri bakoitzeko testu bat baino gehiago izan dugunez eskura, testuen artean dauden desberdintasunak ere aztertu ditugu eta gauza bera da ikusi duguna, hau da, desberdintasun nagusiak erregela fonologikoetan gauzatzen direla. Bestalde, Bermeoko XVIII. mendeko eskuizkribu anonimoan De la Quadraren eskuizkribuan baino urrutirago eraman dira erregela fonologikook. Honek iradoki lezake testu hau beranduagokoa dela eta gaur egungo Bermeoko hizkeratik De la Quadraren testua baino gertuago dagoela. Kasu batzuetan ikus daiteke XVIII. mendeko Gernikako hizkeran egiten zena baino pausu bat aurrerago egin duela Bermeoko hizkerak, adibidez o + a> -ue egitea. Gandararen testuetan gehienez ere -ua aurki daiteke, beraz, pentsa daiteke hasiera batean Bermeo eta Gernika isoglosa berak besarkatzen zituela, baina gerora banandu egin direla, gaur egungo Gernikako hizkeran ez baitago, Bermeoko hizkeran dauden hainbat ezaugarri.

  Gauza bera ikusten dugu e bokalarekin bukatzen den hitz bati artikulua gehitzen zaionean, hau da, Gandararen testuan -ea mantentzen bada ere, De la Quadrarenean -ia aurkitzen dugu eta, gaur egungo Gernikako eta Bermeoko euskaran, ostera, -ie egiten da. Beraz, ikusten da XVIII. mendean Bermeoko euskarak bere kontura egin zuela berrikuntza (beti ere hedadura zabalagoa izan zezakeela baztertu gabe). Agian, Bermeoko euskarak lehenago egin zuen ia>ie bilakaera Gernikako euskarak baino (kontuan izan pausu bat atzerago zegoela XVIII. mendean). Nolanahi ere den, gaur egun, behintzat, emaitza bera ikus genezake bi herrietan, beraz, badirudi isoglosa berak besarkatua leudekela Gernika eta Bermeo ezaugarri hau kontuan izanik. jajo], [jatala], [jakaś], [jaśtea], [joaŋgo],[janarira], etab. ahoskatzen zela, beraz, [j]. Gauza bera De la Quadraren testuan ere: jajac, jajo… gisakoak baitauzkagu, baina orokorrean jayo idazten duelako.Gaur egun, aldiz, Gernikan [xajžo] 

	Aditzaren morfologia Errigoiti, Kortezubi eta Ereñoko hizkeretan, behintzat, -kin atzizkia ere aurki genezake
	GANDARA pluralean, baina ez da batere sistematikoa, -kaz ere erabiltzen baita. Beraz, badirudi DE LA QUADRA
	1) Nor-nori sailean isoglosen arteko dantza bat egon dela noizbait eremu honetan. <y>: yat, yacaz, yac 2)Aditz-izenak egiteko -etan milletan, assentetaco ahoskatuko litzateke eta Bermeon, ostera, [džajžo]. Hala ere, hau hipotesi hutsal bat <j>: jatan, jacaz, jaco parquetan, jusguetan, erreinetan -tuten artuten, pariduten, aguertuten sinistuten, escatuten, artuten baino ez da eta Mitxelenak (1977, [1961]: 174) oin-ohar batean dioenarekin bat egiten Aditzaren morfologian, nor-nori saileko adizkietan erabiltzen den kontsonanteari
	-ten erreparatzeaz gain, aditz-izenak egiteko atzizkiei ere begiratu diegu. Nor-nori saileko urteten, beteten prestauten, errebocauten dugu:
	Sería muy importante determinar cuál es la pronunciación real en adizkietan, Gandarak beti <y> grafema erabiltzen du. Honek, zalantzarik gabe esan nahi
	Vizcaya de bastantes formas que quedan enmascaradas en la escritura por du XVIII. mendean [j] ahoskatzen zela Gernikan nor-nori saileko adizkietako hasierako Beti ere, kontuan izan behar da bien artean 20 urteko denbora tartea dagoela eta, agian, desberdintasunak geografia kontuarenak izateaz gain belaunaldi kontua ere izan escribirse uniformemente con j-. kontsonantea. Gaur egun ere, orokorrean horrela da bai zahar bai helduengan, baina
	daitezkeela. badirudi azken urteetan Bizkai kostaldeko hizkerak biltzen dituen isoglosa berri baten
	Morfologia
	Izenaren morfologia euskalkiek singularreko atzizkitik abiatuta egin duten berrikuntza bat da, hau da,
	GANDARA -gaz: beragaz mendebal sortaldeko euskalkietan ez dugu aurkitzen. Hala ere, harrigarri suertatzen da DE LA QUADRA 1) soziatibo sng.  Kontsonanteei dagokienez, euskal hitzen hasieran <j> idazten dute bi autoreek. -gaz: zeugaz -kin: biozaquin, tristeaquin Gandararen kasuan, nahasmendu handiagoa dago, <j>-rekin batera <y> ere idazten Gandara gernikarraren testuan -kin atzizkia erabiltzea soziatibo singularrean, honek -kin: ez dago adibiderik soz. pl.  -kaz: begiacaz -kaz: onacaz duelako: jayo, yayo, jatala, yacaz, yaztea, yoango, yanarira. Ikusten denez, maiz hitz goian aipatutako multzoetatik hirugarrengoan kokatuko bailuke Gernikako euskara, hau
	-kin: ez dago adibiderik bera idazteko erabiltzen ditu <j> eta <y>: jayo, yayo. Lehenengo begiradan ezin -kin: ez dago adibiderik da, Gipuzkoako mendebaleko hizkeren barruan. Pluralean erabiliko balu, ordea, ez
	genezake jakin <j> horrek zein ahoskera izango zukeen garai hartan edo zeren isla zen, litzateke hain harritzekoa. Izan ere, gaur egun Gernikan eta inguruko herriak diren

habia, andia gustija, oguija 3) a + a  ea: eusquerea, direanac, Virjinearen ia: criaturia, penia, berbia, personia 4) e + a  ea: jabea, bitarteac, bear ia: zanian, bihar, egunian 5) o + a ez dago adibiderik oa: escumacoa, benetacoa, osoa 6) hitz hasieran <j>: jayo, jausten jajo (eta jayo), jajac, jatorrisco, jazi Baina <y> ere: yayo, yacaz, yaztea ez dago horrelakorik 7) izan 1.p. sng.  enas, nas naiz, nas, naz Taulak erakusten digunez, bien arteko alde nagusiak fonologiaren atalean leudeke; batez ere hiatoen trataeran. De la Quadrak Bermeoko hizkeran idazterakoan u eta i bokalekin hiatoan dauden bokalen artean hiatoa apurtzeko kontsonante bat tartekatzen du; u-ren kasuan <b> kontsonantea eta i-ren kasuan <j>: santube, desterratubac, erreinuba eta gustija, oguija… Gandara gernikarrak, ostera, ez du kontsonanterik tartekatzen hiatoa apurtzeko: gauea, buruac, ceruac eta guztiac, habia, andia… Gaur egun, Bermeon eta Gernikan ez da kontsonanterik tartekatzen u bokalarekin hiatoan dagoen bokalaren artean, baina bai i bokalarekin hiatoan dagoen bokalaren kasuan: Bermeon [ž] ahoskera duen kontsonantea tartekatzen da eta, Gernikan helduek igurzkari ahostuna eta gazteek ahoskabea. Horrez gain, taulan ikusten dugu Gandarak -a bokalarekin bukatzen den hitz bati -a artikulua gehitzean, mendebalean ohikoa eta zaharra den -ea bilakaera egiten duela: eusquerea, direanac, Virjinearen. Nolanahi ere den, De la Quadrak kasu hauetan -ia egiten du, hau da, erregela fonologikoa urrutirago eraman du 20 urte beranduago: criaturia, penia, berbia, personia. Gaur egun ez dugu desberdintasunik ikusten Gernikako eta Bermeoko hizkeren artean, biek eraman baitute erregela fonologikoa urrutirago eta -ie egiten da bi herrietan. Ez dakigu eta lekukotasun gehiagorik ezean ezin zehatz dezakegu, ordea, aldaketa batera egin duten ala garai ezberdinetan erregela bera egin duten. Gaur egun ikusten duguna da emaitza bera dagoela bi herrietan. Artikulua o bokalez bukatzen den hitzari gehitzen zaionean, ostera, De la Quadraren testuan ez da -ue bikalabidea gertatzen, gaur egun Bermeon gertatzen denaren kontrara. Horrela, bada, De la Quadraren testuan escumacoa aurkitzen dugu, baina gaur egungo Bermeotar jatorrak eskoikue esango luke benetakue edo osue esango zukeen bezala, beraz, erregela hau azken hiru mendeetan garatu dela dirudi. Bestalde, gaur egungo gernikar batek, aldiz, De la Quadrak bezala eskumakoa esango luke eta benetakoa zein osoa. Garai hartan Gernikan zer egiten zen ezin esan genezake, ez baitugu aurkitu adibide bakar bat ere ez Gandararen testuetan. Hala ere, badirudi erregela honek ez duela Gernikako euskaran eraginik izan, gaur egun -oa egiten baita bertan. Beraz, irudi luke berrikuntza hau ez dutela elkarrekin egin bi herriek. Bestalde, Gernika inguruko herriek Bermeorekin batera egin dute berrikuntza, nik dakidanez Nabarnizek, Ereñok, Eak, Gautegiz-Arteagak, Kortezubik, Busturiak eta Mundakak. Errigoitin eta Morgan, ostera, ez dirudi berrikuntza hau eman denik, beraz, itxura guztien arabera, kosta aldeko berrikuntza da eta isoglosa ez da barrualderago heldu. baina pentsa daiteke hasierako hotsa eta hitz barrukoa ez direla berdinak. Hala ere, kontutan izanik <j>-ak [x] zein [j] adieraz dezakeela, baina <y>-ak [j] bakarrik, ondoriozta daiteke [Bestalde, testu bietan izan aditzaren orainaldiko lehen pertsona singularreko adizkian naiz> nax > nas bilakaera gertatu dela ikus dezakegu, mendebaleko hizkeretan ohikoa den bezala. Hala ere, De la Quadraren testuan 7 aldiz aurki genezake naiz izenordaina ere. Gaur egun, berriz, Bermeoko hizkeran aurkitzen duguna nai aldaera da, hau da, -z gabeko forma. 3 Ez dakigu noiz gertatu zen aldaketa eta, gainera, mendebaleko hizkeretan baditu kideak ere, esate baterako Ondarroa, Berriatua eta Elorrioko hizkeretan na izenordaina erabiltzen da. Morfologiari dagokionez, soziatiboa egiteko atzizkia izan dugu aztergai. Gandarak eta De la Quadrak biek erabiltzen dute -gaz atzizkia singularrean, baina Gandararen testuan -kin ere erabiltzen da. Gaur egun mendebaleko hizkerak hiru multzotan daude banatuta soziatiboaren erabilerari dagokionez: 1) singularrean -gaz eta pluralean -kaz dutenak, 2) singularrean -gaz eta pluralean -kin dutenak eta 3) singular eta pluralean -kin dutenak. Soziatiboko -gaz eta -kaz atzizkiak mendebal sartaldeko eragina ari dela sartzen, gero eta gehiago entzuten baitira d-formadun adizkiak, hots: dast(e), dasku, datzu… De la Quadraren testuetan, ostera, beti aurkitzen dugu <j>. Hala ere, nor-nori saileko adizkiak behin ere ez dira agertzen <y> grafemaren bidez idatzita. Ez dugu asmatu datu honek adierazi nahi duena interpretatzen (gogora bedi, beste behin, gorago eman dugun Mitxelenaren aipua). Hala ere, gaur egun d-ahoskatzen da eta, beraz, mendebaleko kostako hizkerekin bat egiten du Bermeoko hizkerak. Hona hemen adibide batzuk: datzo, dazt, daku… Aditz-izenak egiteko atzizkiei erreparatuta ikus dezakegu Gandara eta De la

2010-2011 ikasturtean Hizkuntzalaritza eta Euskal Filologiako masterreko Dialektologia I izeneko ikasgaian Iñaki Caminorentzat egindako lana da honako hau.

Bihoakioz, bide batez, nire esker handienak.

Gogora bedi Azkuek 1891an egin zuen iruzkina, hots, -z hori ezabatu egin behar zela pluralaren marka zelako. Hala ere, larregi esatea litzateke Azkuek eraginda aldatu dela izenordaina herri hauetan eta agian anekdota hutsa bada ere, bitxia da bere jaioterria zen Lekeition ez zela aldaketa hori gertatu, bertan nax esaten baita. Nonbait eragin balu, normalena bere jaioterrian eragin izana zatekeen.