Keywords: Uscaldunac garen ezquero. Berako… Bera, Bera, Bortzerriak, textes administratifs basques, XIX e siècle, histoire du basque Bera, Bortzerriak, Basque administrative texts, 19th century, history of Basque

Lan honetan Berako Udal Artxiboan gordetako 1822. urteko eskuizkribu bat dugu aztergai. Euskal testu administratibo bat da, herriko batzarrean irakurtzeko prestatua eta euskararen kanpo

Sarrera 1

Ezinbertzean, gero eta handiagoa da euskal testu zaharren corpusa. Artxiboak miatu ahala eta jendea horien balioaz ohartu ahala, etengabe ari zaizkigu dokumentu berriak agertzen.

Horien barnean, atentzio berezia merezi dute, gai erlijiosotik at, bertzelako kontu administratiboez mintzo direnek, lehenak baino zinez bakanagoak direlako. Lan honetan halako bat dugu aztergai.

1822an Berako herriak mediku edo barbera hautatzeko tenorean izandako eztabaidaren inguruko testua dugu hau. Harrigarriro, Berako besten 1981eko programan faksimilea bere horretan argitaratu bazen ere, oharkabean pasatu da ikertzaileen begi aitzinetik. Hala, Satrustegiren (1987 eta bertze batzuk), Trebiñoren (2001) eta Madariagaren (2014) testu bildumetan ez dago horren arrastorik, ezta Bortzerrietako mintzoari zuzenean eskainitako ikerketetan ere.

Interes handikoa da, batetik, orduko Berako mintzoaren nondik norakoez gehiago jakiteko; bertzetik, alderdi soziolinguistikotik, sasoi hartan euskarak bizitza administratiboan izan zezakeen lekuaz jabetzeko. Horri dagokionez, egiaztatzen ari gara mugaldeko eremu honetan bereziki aberatsa dela euskarazko testu zaharren corpusa, are izaera administratibokoa, lan honetan berean ikusiko denez. Bistan dena, mugaz haraindiko herriekiko harremanek (Sara, Azkaine, Lapurdiko kostaldea...) euskara baliatzera behartzen zituzten alde banatako administrazioak, baina, horretaz gain, Bortzerrietan ugariak dira, Espainiako bertze euskal lurraldeetan baino ugariagoak hain segur, herrien barne kontsumorako euskaraz idatzitako testu administratibo publiko zein pribatuak. 2 Gure ustez, honetan Bortzerriek Lapurdiko tradizioarekin egiten dute bat, ez baitira gutxi XVIII. eta XIX. mendeetan beraietan ekoitzitako euskal testu administratiboak (cf. Madariaga, 2018). Bai Lapurdiko bai Bortzerrietako testuetako ortotipografiek eta kaligrafiek, gainera, euskaraz irakurri eta idazteko tradizio bat agerian uzten dutela deritzogu, bertze leku batzuetan baino emankorragoa datekeena. Bada etorkizunerako ikergairik, beraz.

Lan honetan, lehenik, dokumentua dagokion testuinguru soziohistorikoan kokatu dugu ( § 2), alderdi soziolinguistikotik duen garrantzia azpimarratuz. Ondoren, dokumentuaren sinatzaileen gaineko informazioa ekarri dugu, eta egilea zein datekeen frogatu ( § 3). Dokumentua bera deskribatu dugu jarraian ( § 4), eta edizioa eskaini gero, testua orrazturik aurkeztuz ( § 5). Hizkuntza-azterketa gaineratu dugu ondotik, egileak darabilen mintzoa Berako eta inguruko herrietako testu zahar zenbaitekin erkaturik ( § 6). Ondorio zenbait aletu eta gero ( § 7), erreferentzia zerrendaren gibeletik eta eranskin gisa, testuaren hiztegia eta adizkitegia heldu dira batetik, eta faksimilea bertzetik.

Dokumentuaren testuinguru soziohistorikoa

2.1. Eskuizkribuaren edukia 1822ko lehenbiziko egun haietan, Berako herriak problema larria zuen: herriko medikua, Altzate karrikako Kataliñenean3 bizi zen Juan Manuel Moleda Lostra zugarramurdiarra, hil egin zen ustekabean, 4 gazterik, berrogeita bederatzi urte bertzerik ez zuela. Haren hutsa beteko zuena hautatu behar zen, nahitaez eta ahalik eta agudoena. Argi dago estu zeudela, zeren sendagilearen heriotza 1821eko abenduaren hogeita seian izan baitzen, eta harekin loturiko idazkiak, hemen aztergai dugunak, urtarrilaren 12ko data baitu.

Iduri duenez, medikuak, lehendik alarguna izaki,5 bazuen bere kargura alaba gazte bat bederen, izkribuan aipatzen dena (haren izenik ez, ordea). Herrian, nonbait, zenbaitek uste zuten zirkunstantzia hori kontuan hartu behar zela ordezko berria hautatzeko, eta, horregatik, mediku ezkongabea ekarri beharko zela Berara, umezurtzaren bizilagun (bizitzarako bidaide) ere izan zedin.

Iritzi itxuraz nahiko zabaldu hori desegokia ez ezik txoil arriskutsua ere iruditu bide zitzaien, ordea, bertze zenbait herritarri, zeinek pentsatu zuten ongi arrazoituriko argudioak erabili behar zituztela, erabaki haien ustez okerrik har ez zezan herriak. Horretarako prestatu zuten, hain zuzen ere, eskuartean darabilgun idazki hau, herritarren batzarrean goraki irakurtzeko ideiarekin, dudarik gabe, hartan biltzen zirenetako aunitz eskolatu gabeak izanik, ez baitziren bertzela ulertzeko gauza izanen.

Izkribuaren sei sinatzaileek aitortzen zuten eurak ere ohartzen zirela alaba urrikalgarriari nolabait lagundu beharko zitzaiola, baina arrunt arriskutsua iruditzen zitzaien borondate hori sendagilea hautatzeko prozedurarekin nahastea. Haien ustez, barber berria bereizteko, hori ez bertzelako arrazoiak hartu behar ziren kontuan, ez baitzen nolanahikoa langile horren eginkizuna, herritarrak heriotzatik libratzeko kontratatuko baitzuten.

Erraten zuten bermatu behar zela guzien osasunaz arduratuko zenak mediku ona izan behar zuela, jakintsua eta eskarmentuduna, ahal bazen ospitaleetan kasu aunitz ikusi eta ikasi zituena. Gisa horretako argudioak ematen zituzten, ezin egokiago adieraziak, eta jakin nahiko genuke nork eta nola hartu zuen parte eztabaida mamitsu hartan. Hori ezinezkoa zaigu, ordea, balizko borroka dialektiko hartatik ez baitzaigu alde batekoen hasierako arrazoibide katea bertzerik ailegatu.

Garai historikoa

Izkribuaren goiburuan, sinatzaileek aditzera ematen dute nori zuzentzen zitzaizkion: alkatea, errejidoreak, vecinoak (etxejabe ziren bizilagunak) eta habitanteak (etxerik gabeak, maizter zirenak); alegia, herritar guzi-guziak (betiere gizonak, hori bai, gauza jakina baita, bertan aipatzen ez bada ere, emakumeek ez zutela halako biltzarretan parte hartzeko eskubiderik). Beraz, euren arrazoibideak herriko gizon guziei azaldu gogo zizkieten, gero, batzuenak eta bertzeenak aditurik, udalak behar zen erabakia har zezan.

Ezohikoa iruditu zaigu orduko hartan maizterrei ere erabakimena espres ematea, eta horren arrazoia une hartako koiuntura historikoan aurkitu dugu: 1820ko martxoan berriz ere indarra hartu zuen 1812ko (Espainiako) Konstituzioak, zeinak maizterrei ematen baitzizkien Antzinako Erregimenak ukatzen zizkien hainbat eskubide; horien artean zegoen, adibidez, herriko batzarretan parte hartzekoa (Mikelarena, 1990).

Testuinguru politiko horrexen eragina berriz ere agerian gelditzen da testu berean aitzinxeago, sinatzaileek ematen zituzten arrazoietako batzuetan, beharbada pisu handienekoetan. Zehazki, azpimarratzen zutenean zein garrantzitsua zen herrirako sendagile ona hautatzen asmatzea, pobre zirenak hartaz bakarrik baliatzen ahalko baitziren; ez hala, ordea, aberatsak, zeren haiek (haiek bakarrik), behar izanez gero, ordaintzen ahalko baitzuten kanpoko bertze mediku hobe bat, euren familietako eriak artatzeko.

Hortxe berriz ere sumatzen da Espainian aldarrikatu zen Lehenbiziko Konstituzioaren oihartzuna, jakinik testu legegile hark, bertzeak bertze, estreinakoz aldarrikatu zuela toki-erakundeek arduratu behar zutela herritarren osasunaz, osasun publikoaz (cf. 321. artikulua), eta, lehenago erran bezala, 1822an, hain zuzen ere, berriz ere indarra hartua zuela, une hartan Gobernu liberala zegoelako agintean Madrilen (Hirurteko Liberala: 1820-1823).

Urte haietan Berako herriak bizi zuen kinkaren berri jakiteko argibide gehiago ere ematen dizkigu testuak; adibidez, sinatzaileek diru kutxaren aipamena egiten dutenean. Herriak kontratatzen zuenez sendagilea, udalak ordaindu behar zionez gero, kontatzen dute larri dagoela Bera, garai tristea pairatzen ari dela, eta inbidiaz begiratzen dietela tamaina bertsuko Nafarroako bertze herri batzuei (Gares -Cares idazten dute-, Tafalla eta Peralta aipatzen dituzte), haiek hagitzez hobeki daudelakoan ondasunetan.

Dudarik gabe, herria oraindik ere jasaten ariko zen Frantsesteak (1808-1814) eskualdean eragin zuen deskalabru ekonomikoa, historialariek euren ikerketetan behin baino gehiagotan aipatu dutena (cf. Mikelarena et al., 1998: 45, 91, 149).

Euskaraz idatzia

Izkribuaren gorputzaren lehenbiziko hitzek ere merezi dute oharra egitea. Antologikotzat jo genitzakeen lehenbiziko lerroetan, sinatzaileek 'justifikatu' egiten dute zergatik eman behar dituzten euren azalpenak euskaraz. Herriko Etxeko sala batean bildurik zeuden, den-denak euskaldunak ziren, eta hala eginez hobeki ulertuko zuten elkar. Erran nahi baita, denbora hartan hainbat beratarrek ez zuten erdara konprenitzen.

Ondorio argia: Berako populazioa (1700 lagun inguru) 6 ehuneko ehun euskalduna zen 1822an; 7 batzarrera deituriko gizon guziak behinik behin hala ziren, eta haietako kopuru segur aski handi bat euskaldun elebakarra zen. Eta, hala ere, iduri duenez, Herriko Etxean gaztelaniaz aritzea bide zen norma, agindua.

Zergatik kasu eta kausa honetan euskaraz? Uste dugu balitekeela hori ere liberalen Konstituzioaren hatsari esker gertatu izana, ordura arte halako plazatik baztertuak izan ziren herritar xeheenak ere bertara gonbidatu zituztelako. Baina jarrera hori noiz arte izan ote zen? Hirurteko Liberalak iraun zuen arte (1823ko apirila)?

Barberaren hautaketa eta hizkuntza-eskakizuna

Berako artxiboan berean bertze bi agiri aurkitu ditugu, 1822ko uztailaren 4koa eta abenduaren 30ekoa, 8 zeinetan irakurri baitugu, gaztelaniaz, Berako 6 1691 bizilagun, 1824an (Mikelarena, 1998).

7 Suposatzen dugu herrian izanen zela armadaren destakamenturen bat (XIX. mende hasierako ordenantzetan "erregimentuba" aipatzen da - Idoate & Villanueva, 1981-), eta bertan kanpotar jende ez euskalduna, baina, iduri duenez, halakoak ez zituzten batzarretara deitzen. 8 Berako Udal Artxiboa (BUA). 423 kutxa: osasun-langileak (1796-1935), 423/2 karpeta. herriak batzar orokorrean erabaki zuela ("…en junta gral.…") medikuaren heriotzaren ondorioz ("…por fallecimiento de Dn. Juan Manuel Moleda Cirujano anterior…") hutsik gelditua zen lanpostua oposizio bidez betetzea.

Ez baita ageri izangaiek nahitaez ezkongabeak izan behar zutela, garbi gelditzen zaigu izkribuaren sinatzaileen argudioek bertzela pentsatzen zutenenak baino pisu handiagoa izan zutela eta batzarrak bere egin zuela haien iritzia.

Oposizioaren emaitza ere heldu da, hein batean arrazoitua. Hura epaitu zutenek sinatu zuten: Mateo Lopez eta Santos Huarte ("…ambos cirujanos vecinos de la ciudad de Pamplona…"), haiek ere herritarren batzarrak hautatuak. Bi jaun horiek ziotenez, bi hautagairen lanak neurtu behar izan zituzten, Pedro Jose Goizuetarena eta Manuel Lopezena, zeinek azterlan zorrotza egin behar izan zuten ("…un riguroso esamen de todas las partes mas esenciales de la Cirugía…"). Aztertzaileek Berako Udalari erraten zioten lasai egoteko, biek gainditu baitzuten jarri zieten ariketa, eta bietako edozeinek ongi beteko zuela sendagile lana.

Hori adierazi ondotik, ordea, hautagai bat lehenetsi zuten, Berako Udalaren borondatea kontuan hartuz ("…con arreglo á los deseos de Ayuntamiento para el mayor acierto en la eleccion, y mas escrupuloso informe…"). Ez zuten argitzen zein ziren Udalaren nahi horiek eta hautatuaren zein ezaugarri balioetsi zuten, baina gure ustez euskalduna izatea ere kontuan hartu izanen zuten, ikusi dugunagatik zentzuzkoena litzatekeelako eta geroxeago aipatuko dugun bertze agiri batean irakurri dugunak hala pentsarazten digulako.

Pedro Jose Goizueta hautatu zuten, epaileek hura hobetsita. Inon horren berri eman ez bazaigu ere, pentsatzekoa da Goizuetak euskaraz jakinen zuela, agiri horietan jartzen baitu Igantzin ari zela 9 sendagile lanean eta ikasi ere egin baitugu sortzez lesakarra zela, aita Goizuetakoa eta ama Lanzkoa zituelarik. 10 Baina, bertzalde, ezin dugu erran bertze hautagaiak baldintza hori betetzen ez zuenik, ez baitugu horretarako informaziorik aski. 9 BUA. 423 kutxa: osasun-langileak (17969 BUA. 423 kutxa: osasun-langileak ( -1935)), 423/2 karpeta. 10 IEA/BPES. Bataiatuen 7. liburua (1823-1843), 19/1823 (alaba Maria Josefaren agiria).

Bidezkoa iruditu zaigu hemen aipatzea 1822ko oposizio hartan izangai hautatuak euskaraz jakitea kontuan hartu ote zuten, alde batetik, begi bistakoak diren arrazoiengatik (ondorioztatu dugun herritarren egoera linguistikoa), eta, bertzetik, Berako Udalaren artxiboko handik agudoko bertze agiri batean, gisa bereko bertze kasu baterako, betebehar horixe bera idatziz adierazita ikusi dugulako.

Hain zuzen ere, 1831ko irailaren 1eko agiria da.11 Bertan, Berako Udalak iragartzen du bigarren mediku titularra hartu nahi duela, lehen bezala orduan ere oposizio bidez. Espresuki aipatzen da hautagaiek euskaldunak izan behar dutela ("…Los pretendientes deven poseher el idioma bascongado…") eta behar bezala egiaztatu beharko dutela aitzin hartan "politikoki zuzen" jokatu zutela ("…y acreditar en forma la conducta politica obserbada durante las pasadas epocas de turbulencias…").

Bertzalde, gure izkribuko kasura itzulita, sendagile hautatu berria 1781ean jaioa zen, eta Sunbillako Maria Andres Agesta Zozaiarekin ezkondua zegoen; 12 beraz, ez zen izaten ahalko Moledaren alabaren bikotekidea, herritar batzuek nahi zuten bezala.

Egiletza

Sinatzaileak

Sei sinadurak ixten dute testua amaieran. Sei gizonen izenak ematen zaizkigu, bata bertzearen gainean bi zutabetan, hiru eta hiru. Afera biziki garrantzitsua zela uste izanik, euren iritzia ematea deliberatu zuten, erabaki okerra izan zitekeenaren ondorioz herriak kalte makurrik jasan ez zezan. Nor ote ziren batzarrean denen aitzinean agertzeko pausoa eman zutenak? Nolako pisua ote zuten, nolako autoritatea, gainerako herritarrentzat? Eskuratu ditugun agirietan ikasi dugunez, denak sortzez beratarrak ziren. Haietako hiru, elizgizonak (ez ziren elizak garai hartan Beran zituen ordez-kari bakarrak), 13 bertze bat, oraindik ikaslea baina hura ere apez izateko bidean, eta gainerako biak, pertsona zibilak, baina ez nornahi, arlo desberdinetakoak izanagatik, bakoitzak bere itzala zuena.

Azkenekotik hasita, hona hemen, banan-banan: a) Frantzisko Esteban Etxenike Mitxeo (1760-1827) 14 Etxeniketarren familia boteretsuaren ordezkaria. 1810eko katastroan, Berako hiru aberatsenetako bat zen. 15 Bazuten maiorazko bat, XVIII. mendearen hasieran Frantzisko Etxenikek sortua, hainbat ondasun biltzen zituena. Bertzalde, Frantzisko Estebanen ama, Tomasa, aitoren alaba zen, 16 Donamaria-Gazteluko Mitxeo-Ustariztarren familiakoa. 17 Urtsula Minondo Zubieta goizuetarra emazte zuela, 18 leinuaren oinetxean bizi izan ziren lehenik, Garmenditxipiko palazioan, 19 eta gero, halabeharrez, eurena ere bide zen Altzate auzoko Iribarrenean. 20 Izanez ere, XVIII. mendearen amaierako eta XIX.aren lehen erdiko gerra ekintzek bete-betean harrapatu zuten jauregia, eta dena deseginik eta hondaturik gelditu zen haien ondorioz; azkenean, erre eta suntsitu egin zuten. 21 Behin baino gehiagotan aipatu da jauregi hura gaur 13 Erretorea eta sei apez ziren 1824an (IEA/Apezpikutzako Auzitegia -AA-, 2729. kartoia, 8. zk.). Haietaz gainera, kaputxinoen komentua ere bazen herrian (IEA/AA. 2731. kartoia, 9. zk.).

14 IEA/BPES. Bataiatuen 3A liburua (1729-1763), 63/1760; Hildakoen 3. liburua (1824-1842), 32/1827. 15 BUA. 361. liburua: Katastro-aberastasunaren liburua (1810). Etxenike, bertzeak bertze, etxe eta baserri hauen guzien jabe ageri da: Garmenditxipia, Bordaberria, Iribarrenea, Iribarren borda, Ezponda, Ezpondako borda, Hugainea, Hugain borda, Arotzenea, Urrola, Garzezuria, Matxikoteneko borda eta Donsimonbaita. 16 BUA. 368 kutxa: soldaduska (1775-1858), 368/1 karpeta. egun Kaxerna izenez ezagutzen den parajean zegoela, eta tokiak frantses armadari zor diola izena 1808an Berara sartu zenean Garmenditxipia kuarteltako hartu zutelako (Baroja, 1913).

Frantzisko Estebanen anaia Jose Frantzisko apez izan zen Beran, eta, hain zuzen ere, 1822 hartan hil zen, martxoaren 30ean. 22 Ez da ageri bera hil baino bi hilabete lehenago idatzi zen izkribuaren sinatzaileen artean, segur aski ordukotz eri egonen zelako. b) Santos Etxenike Minondo (1802-1852) 23 Frantzisko Estebanen eta Urtsularen semea. Agiria sinatu zen unean, hemeretzi urte bertzerik ez zuen. Haren sinadurak agerian uzten du mutil eskolatua zela, eta badakigu orduan apez izateko bidean zela. Handik urte pare batera, oraindik ikasle zelarik, Berako parrokiako kapilautza bateko onuradun izendatu zuten, eta berak onartu, 1824an. [START_REF]IEA/ Apezpikutzako Auzitegia[END_REF] Hurrengo urtean, ordea, uko egin zion onurari, elizako ikasketak utzi nahi zituela adierazita. [START_REF] Iea/Aa | [END_REF] Ezkongabe hil zen. 26 Halako familiako semea izanagatik, deigarria zaigu gizon gazte honen sinadura bertzeenen ondoan ikustea. Beharbada eri bide zegoen osaba apezaren ordezko modura gonbidatu izanen zuten parte hartzera, edo, bertzela, aitak bulkatu nahiko zuen herrian, laster abitua jantziko zuela sinetsirik. c) Gregorio Etxegarai Zidardia (1782-1862) 27 Indar militarren itzala gehitzen zion Etxegaraik taldeari. 1803an sartu zen armadan, eta Frantsestean esku hartu zuen Nafarroatik kanpoko hainbat gerra ekintzatan. 1820ko martxoan Espoz y Minaren laguntzaile hasi zen, eta 1822ko abenduan Baztango Ehiztari konpainiaren kapitain izendatu zuten (García-Sanz, 2014). Elizaren artxiboko heriotza-agirian, armada nazionaleko kapitain teniente koronela zela jartzen du. 28 Jaiotza-agirian ez du jartzen sortetxearen izena; bai, ordea, aita Juan Jose Etxegarai Garmendiarena, zeina Mendigorriberea baserriko semea baitzen. 29 Gregorioren izena 1842ko erroldan aurkitu dugu: Altzate karrikako Mikelezkerrenea etxean bizi zen, alargun, bi seme-alabarekin. 30 Ogibidea zela medio, batera eta bertzera ibili beharra egokitu izanen zitzaion nahitaez, baina, iduri duenez, izkribua egin zen garaian herrian zegoen: haren emazte Rafaela Arregi Mitxelena lesakarra haurdun zegoen, urte hartako maiatzean jaioko baitzen Beran izan zituzten hiru seme-alabetako hirugarrena. 31 d) Juan Esteban Iratzoki Ezponda (1756-1834) 32 Herriko parrokiako erretorea zen 1822an. Beraz, seiko taldean, hauxe genuke elizaren ordezkari nabarmenena. Denbora luzea zeraman kargu horretan (1795etik), 33 eta, ikusi dugunez, garai ez bereziki lasaian. Eskarmentu horrek sendotuko zuen haren figura herritarren aitzinean. 34 Berako Herriko Etxeko plazan jaio zen, Retonean, 35 denboraren buruan gobernatuko zuen elizaren ondo-ondoan.

28 IEA-BPES. Hildakoen 4. liburua (1843-1870) 33 IEA-BPES. Hildakoen 2. liburua (1777-1824), 1795eko maiatzaren 6ko heriotza-agiria. 34 Aztergai dugun izkribuaz gainera, bere kargualdikoak dira, baita ere, ezagunak ditugun euskaraz idatziriko Berako ordenantzak, artikulu honetan berean gehiagotan aipatzen ditugunak, ohartu baikara bere eskuaz idatzirik dagoela bi bertsioetako bat. e) Martin Josef Hualde Legarrea (1783-1853) 36 Bertze elizgizon bat, apez Beran. Gurasoak merkatariak zituen, 37 Ansorenea etxearen jabeak (aitaren aldetik heldu zitzaien jabetza), 38 eta Martin Josef gerora ere etxe hartan bizi izan zen, 39 gaur egun berriturik Ansonea izenez ezagutzen den hartan, oraingo Foruen plazan. Ama, berriz, Altzate karrikako Iriartea etxekoa zuen, 40 eta haren bi anaia ere elizaren zerbitzari izan ziren herrian; bata erretore, Martin Joseph (beraz, ilobaren izen berekoa), eta bertzea apez soil, Juan Angel (behin-behineko erretore, anaia hil ondotik, baina tarte laburrean, hura ere hil baitzen bi hilabeteren buruan). 41 Martin Josef kasu bitxi bateko protagonista izan zen denbora hartan. Goitiago aipatu dugun Hirurteko Liberalaren (1820-1823) Gobernuaren indarra amaitu eta Madrilen berriz ere erregezaleak agintzen jarri zirelarik, atxilotu egin zuten, 1823ko azaroan, bertze beratar batzuekin batera, eta Herriko Etxeko kalabozoan eduki zuten preso. Leporatzen zioten aitzineko urteetan nabarmendu izana sistema liberalaren alde eta monarkikoen aurka.

Haren kontrako auzian, hamalau lekukori deitu zieten, eta gehienak Hualderen kontra mintzatu ziren. Kontu politak irakurri ditugu haien deklarazioetan. Konparazio batera, Martin Josefek herritik ihes egiten zuela, mozorroturik, erregezaleen aldeko boluntario talde armatuak etortzen zirenean, edo Fermin Legia beratar gudari liberal ospetsuaren laguna zela haurrak zirenetik eta harekin pozik elkartu zela sorterrira sartu zen aldietan. Azkenean, hilabetetik goiti giltzapean iragan ondotik, zigor gisara, gogo-jardunak eginarazi zizkioten (Berako kaputxinoen komentuan egin zituen, Berako gainerako apezek hala eskaturik), eta isuna ordaindu behar izan zuen. 42 f) Juan Esteban Garmendia Zubigarai (1779-1843) 43 Azkena, baina ez, horregatik, garrantzi txikiagokoa. Hirugarren elizgizona, apez soila Hualde bezalaxe, eta, Ansoreneko semearen gisara, hau ere dendarien semea zen. 44 Gurasoak Bidaburua etxearen jabeak zituen, 45,46,47 baina ez dakigu garbi etxe hartan edo bertze batean jaio ote zen (gurasoek denda bide zuten hartan, beharbada). 48 Iruñeko San Migel Apaizgaitegian egin zituen eliza ikasketak, 1793tik 1803ra. 49 Filosofiako hiru ikasturte, Eocis Theologiciseko bat, Teologia 45 IEA/BPES. Bataiatuen 4. liburua (1775-1789), 40/1779: "…hijo lexítimo de Martín Estevan de Garmendia y Maria Fran(cis)ca de Zubigarai… dueños de la casa de Bidaburua".

46 Bidaburua izeneko bi etxe ageri dira urte hartan Beran: bata, "Bidaburua de Vera" (herriari ez ezik, parrokiaren inguruko auzoari ere Vera erraten zitzaion), non bizi zen "Josef Xabier Laviano, Presv(iter)o"; bertzea, "Bidaburua de Alzate", non bizi zen gerora izkribu hau idatziko zuena, "Juan Esteban Garmendia, Presv(iter)o". Gaur egun ere zutik daude bi etxe horiek: lehena, orain San Esteban deritzon etxadian; eta bigarrena, orain Legia deitzen zaion karrikan (NEAN. Berako notarioen protokoloak. Jose Frantzisko Etxenike notarioa. 1809. urtea. 40. zk.). 47 1803an, Juan Esteban Garmendiak berak eskuratu zuen etxea, gurasoek eginiko dohaintzaren bidez (IEA/AA. 2666. kartoia, 17. zk.). 48 Floridablancaren zentsuan (NEAN. CR. ALISTAMIENTOS. Leg. 6 N. 27-6), Bidaburua bakarra ageri da, eta hartan Martin Joseph Iturria izeneko maizter bat bizi zen, eta Juan Estebanen guraso merkatariak "Casa Nueba" izendatzen den bertze etxe batean, eta han ere maizter, nahiz eta apezaren jaiotza agirian jartzen duen gurasoak Bidaburuaren jabe zirela. Geroagoko agirietan, ordea, bai, Garmendiatarrak agertuko dira Bidaburuan bizitzen (ik. aurreko oin-oharra).

eskolastikoko bat eta eskritura sainduari buruzko bertze bat egin zituen bederen; latina eta gai moralak ere ikasi behar izan zituen. 50 Fisika ikastaro bat ere egin zuen, 1795ean, Calahorra eta La Calzadako Apezpikutzako El Salvador Apaizgaitegian. 51 

Izkribuaren egilea

Sei sinatzaile izanagatik, haietako bat arduratu zen seien ideiak idatziz jartzeaz, argudioei forma egokia emateaz, arrazoiak apain janzteaz. Idazkera argia da, eta egilea euskaraz eskolatua zegoela ematen du, euskal moldeaz idazten ohitua.

Gure ustez, Juan Esteban Garmendia Zubigarairen eskuak erabili zuen izkribua idatzi zuen luma. Sei sinadurei erreparatuz gero, huts egiteko kezka handirik gabe, ausartu gintezke erratera Garmendiaren izenaren idazkera dela izkribukora gehien hurbiltzen dena. Baina, susmo hori egiaztatzeko, Garmendiaren sinadura daramaten bertze testu batzuk bilatu ditugu elizako artxiboetan. Haiek eta hau alderaturik, baieztatzen ahal dugu bera izan zela izkribua idatzi zuena.

Garai hartako agiri gehienak Iratzoki erretoreak idazten bazituen ere, Juan Estebanek berak eta parrokiaren bertze zerbitzariek sinatuak ere bai baitira, Garmendiaren sinadura daraman 1828ko otsailaren 18ko bataio-agiri bat hautatu dugu egiaztapena egiteko. 52 Aztergai dugun testua eta bataio-agiria alderaturik, ez dago dudarik idazkera bera dugula bietan, pertsona berak idatziak direla biak. Horren erakusgarri, lagin ttiki bat prestatu, eta hona ekarri dugu (ik. 1. taula). 

Eskuizkribuaren kokapena eta deskribapena

Eskuizkribua Berako Udal Artxiboan dago, 423 zenbakia eta "Osasun langileak (1796-1935)" katalogo-izena duen kutxaren barrenean, bertako 423/2 karpetan ("Personal cirujano 1822-1854").

Euskarria papera da: 42 cm x 30 cm-ko orri bakarra. Erditik tolesturik baitago, orri bakarretik lau orrialde ateratzen dira. Euskarazko izkribuak lehenbiziko, bigarren eta hirugarren orrialdeak hartzen ditu, goititik beheitiraino. Lehenbiziko eta hirugarren orrialdeen goiko aldean gurutze txiki bat marraztu zuen egileak. Hirugarrenaren amaieran, data eta sei sinadura ageri dira. Laugarren orrialdean, hitz batzuk heldu dira, gaztelaniaz, edukiaren berri ematen dutenak: 1822 Memorial en Bascuenze sobre nombram[ien]to de Zirujano.

Lehenbiziko eta bigarren orrialdeetan itzalgune batzuk ageri dira hitzen gainean, paper euskarri beraren aitzinalde eta gibelaldea baitira, baina hori izanagatik ere aisa irakurtzen da testua. Papera, oro har, hagitz ongi kontserbatua dago. Baditu han-hemenka urratu batzuk, baina ez dute testuan eraginik.

Edizioa

Irizpideak

-Testu laburra baita, ez ditugu orrialdeak zenbatu.

-Puntuazioa gaurkotu da.

-Laburdurak hedatu dira eta gehitutakoa taket artean eman.

-Letra larri eta xeheen erabilera gaurkotu da.

-Hitzen banaketa gaurkotu da, aldaketa fonologikorik eragin ez duenean (garen ezquero)

da adizkiak azentu grafiko grabea darama zenbaitetan, baina ez da sistematikoa. Kendu egin dugu.

Testua oharrekin

+ Alcate, erregidore, vecino eta habitante Veracuac.

Gure yaunac:

Uscaldunac garen ezquero sala unetan arquitcen garen guciyec, uscaraz esplicatcia iduritu zaigu, errespetuz beteric, gaur emen tratatcera duayen asuntuba, elcar obequi adituric, acertatceco. Aiñ andiya eta importantia da, gure ustian, escu artian dugun asuntuba, non unen acertatciac edo uts eguitiac ecarri biar tio Veraco erriyari probechu larriyac edo calte lastimagarriyac. Tratatcen da barberaren nombramentubaz. Tratatcen da osasuna edo eriyotcia emaiten duben oficiyo delicaduba artaz. Bada asuntu andiyagoric? Da oficiyo bat au, bertce guciyec bezala, uts eguiñez icasten dena, biño bada diferenciya andi bat unen eta bertcien artian: unetan utseguiñac dire anitz aldiz mortalac; bertcietan eztire ala beñ ere, icusten duzuben bezala zugatcetan, arguiñetan eta bertce guciyetan. Da oficiyo bat au eriyen bizcar eta costura icasten dena. Da oficiyo bat, azquenian, gaur ezpada biyar, aurten ezpada bertce urtian, unetaz sala unetan arquitcen garen guciyec comunqui galdetu biar duguna. Emendic aterico duzube contuba, yaunac, cer atenciua eta cuidaduba mereci duben nombramentuba unec. Guc eztugu galdetcen erriya unentzat utseguiñic eguiñen eztuben barberaric: au litceque sagar omuac escatcia bezala elorriyari. Barberaren oficiyua da gaitza, delicaduba eta esponituba. Orretaz gañera, guc ere bacochac bere estaduban eguiten tugu falta anitz, ustegabian bederen; biño billatcen dugu barber yaquintsu bat, practicua eta esperimentatuba, eta, al bada, hospitaletan obserbacione anitz icusi eta icasi tubena, ceren hospitaliac diren eriyac sendatcen icasteco escolaric oberenac. Guc, azquenian, escatcen dugu barber bat aplicatuba, eriyetara asistituba eta particularqui pobrietaz cuidatcen dubena aberatsaz bezala. Batzubec erranen dute, eben ustez arrazoi andiyarequin, Moleda desgraciyatubaren familia tristiac erremediyatu biar dubela: nescachac acomodatu biar dubela errira etorri nai duben barber ezcongai batequin. Ezta gauza yustubagoric circunstanciya igualetan. Mereci du atenciua au familia abandonatuba orrec, ñoren calteric ezpada. Biño ezpadire circunstanciyac berdiñ? Baldin bada diferenciya andiya pretendientien artian? Bat esperimentatuba eta habilla, eta bertcia esperiyenciyaric eta habillidaderic gabecua? Orduan conveni da oberena utciric bertcia autatcia erri guciyen caltetan bati favoria eguitiagatic? Galdemoduba unen errespuesta ezquenuque aditu nai orain sala unetan, osasunarequin arquitcen zareten demboran, baicic guero, guatce batian gaitzac yoric errenditubac zaudetenian, etorrico baitzayo noizpait bacochari orduba ura. Aditcen dugu erraten digutela ecarrico dutela barber ezcongaya ona, habilla, eta Iruñeco Colegiuac 53 onzat ematen du-53 San Kosme eta San Damian kofradiaren mendeko elkargo hau 1496. urtean sortu zen Iruñean, eta geroago Tuteran ere bai. Hiri horietan mediku aritu nahi zutenei azterketa egiteko ardura zuen. 1724-1726. urteetan Iruñekoak erresuma osora hedatu zuen azterketak egiteko eskumena, Tuterara izan ezik. 1828-1829ko gorteek bertan behera utzi zuten instituzio hori, Medikuntza, Kirurgia eta Farmazia Kolegioa sortzeko (cf. Sánchez, 2010). bena. Nafarruaco erri miserablienetan, zortci edo amar iche tuztenetan, dire modu berian, Colegiuac onzat emanaco barberequin, errenta urte erdico escas dutela; eta Veraco erriyac, ematen duben errentarequin, contentatu biar du unelaco batequin? Orretaz gañera, Verara etorri nai duben barber ezcongaya, edocin dela, edo da esaminatu zarra, edo berriya. Baldin bada esaminatu zarra, eta ezpadu logratu partido ventajosua eta nescacha doteduna, ezta ambat siñale ona. Baldin bada esaminatu berriya, claro dago eztubela practicaric eta esperienciyaric, eta eldu dela erriya unetara aprendizco urtiac gure gostura betetcera. Izan diteque ernia, biño escarmenturic gabecua. Arrazoi andiyarequin erraten zuben dotore habill batec eun arrazoic biño guego valiyo dubela esperienciya batec, dotorecuan eta barbercuan. Ycusten dugu, dembora berian, deseyo on batetic yayocen direla nescacha acomodatceco pensamentu noblia oc. Guc ere estimatcen dugu, edociñec adiña, nescacha ori bere prendaz, eta orañic guego bere aitaren desgraciyaz. Biño permititu biar zaigu erratia dela caridade bat gaizqui entendituba ñor socorritcia berceren ontasunarequin, yabien vorondateric gabe. Eguin dezaque batec limosnaric cantidade andiyan berceren dirubaz, aren consentimenturic gabe? Claro dago ezetz. Casu berian arquitcen gara gaurco egunian. Artu dezala, bada, erriyac berce mediyo bat aren socorritceco, eta orduban emanen tugu guc ere guere deseyu onen pruebac. Bertce batzubec galdetuco digute: "Non arquitcen da zubec diozuben barber yaquintsu, esperimentatu eta habilla ori? Non ditu mediyuac erriya unec guisa orretacoren bat ecartceco?" Eguiya da: erriya pobre arquitcen da. Demborac, gure desgraciyaz, tristiac dire. Envidiya andi bat diogu guc Erribera aldeco Vera bezaleco 54 erri batzubei, ceñetan errenta onac baldin badire, eztire gutiyago barber onac eta famatubac, nola diren Caresan, Tafallan, Peraltan eta guisa unetaco bertce erri anitcetan. Ecin 54 Testuan bezaleco. Hutsa den eta bezalaco behar duen zalantza egin dugu, baina azkenean utzi. Ez dateke bezelako formatik abiatutako metatesia, testuan bezala baita ageri den forma bakarra. Bertzalde, CHn ez da behin ere horrelakorik dokumentatzen, eta EKCean Mendibururi egozten zaion forma bakarra hutsa da: jatorrizkoan bezalacoa ageri da. Haatik, OEHk badakar forma hori, non eta Paulo Iantzi (1882-1962) igantziarraren bertso bilduman (Zavala, 1968: 111, 114). Xenpelarren ahotik atereak balira bezala ondutako bertso batzuetan ageri da, hiru aldiz: gainerakoan, bezalako darabil. compara guitezque erriya equin ontasunetan, biño biar guenuque, ezperen, ec duten 55 zeluba eta deseyua, guciyen onetan. Ecin badezaquegu Nafarruan den oberena, izan dediyela, bederen, pretenditcen dutenetan guisacuena. Ezta gure intenciua ñor ofenditcia mintzamoduba unequin: ezcara personetan sartcen; asuntuba bera da precisua eta criticua. Eztezala permiti gure Jangoicuac, ceñec icusten tuben guciyen barrenac, unelaco bajezaric eguitia, ez eta pensatcia ere. Guciyen ona edo gaitza dua. Orañic obequi erranen dugu: necazale pobrien ona edo gaitza duala, ceren ongui dagona ichian, biartcen bada estutasun batian barber on batez, ecarrico du campotic bere gostura bederen; biño necazale miserable batec eztu mediyoric izanen. Acerturic oberena eguin dezagun nombramentuba unetan. Obligatu gara paratcia zuben beguiyen aintciñian ona eta gaitza, probechua eta caltia, auta dezazuben biyetaric bat.

Veran. Urtarrillaren 12[garre]na, 1822[ga]rren urtia.

Martin Josef de Hualde

Juan Estevan Irazoqui

Santos Echenique Gregorio Echegaray

Juan Esteban Garmendia Fran[cis]co Estevan de Echenique

Hizkuntza-azterketa

Ondoko lerroetan testuko euskararen ezaugarriak deskribatuko ditugu. Gainera, Berako euskara eta ingurukoa islatzen bide dituzten bertze testu zaharrekin alderatuko dugu, eta gaur egun erabiltzen denarekin ere bai. 56 Testu zaharren corpus bat eratu dugu, gurearekin erkatzeko interesgarri edo beharrezko iritzi diogunean; ez dugu, beraz, konparazio sistematikorik egin. Garai guzietako Berako eta inguruetako dokumentuak baliatu ditugu, aztergaiaren garaikideak bereziki. Salbuespen bakanekin, testu erlijiosoak baztertu ditugu, eta administratiboak hobetsi. Gainera, orain arte ezezagu-55 Hitz hau errepikaturik ageri da, oker. 56 Gaur egungo euskararen ezaugarrien definiziorako argitaratutako ikerlanak erabili ditugu, baina lanik aipatzen ez denetan, Mikel Tabernaren juzguak jarraitu ditugu, aldaera horren hiztuna baita. nak ziren testu zenbait ere gaineratu ditugu. [START_REF]Zerrendako zenbait dokumentu argitaragabeak dira. NEANen Berako notarioen protokoloen artean gordetzen dira, Lorentzo Hualde, Martin Legia, Tomas Goienetxe eta Jose Martin Sampaul notarioen paperen artean[END_REF] Hona testuen zerrenda, ordena kronologikoan:

-1680: Berako olagizonaren gutunak (Urrizola, 2006) -1680: Urruña eta Hondarribiaren arteko gutunak (Trebiño, 2001: -1827: Sara eta Bera arteko gutunak elkarrekikoez (Trebiño, 2001: 295) -1827-1828: Saratik Etxalarrera igorri gutunak (Trebiño, 2001: 307) -1837-1838: Saratik Etxalarrera igorri gutunak (Trebiño, 2001: 335) -1844: Etxalarko alkateak eta Saran den iheslari batek elkarri idatzi gutunak (Trebiño, 2001: 355) -1846: Saratik Etxalarrera igorri gutuna (Trebiño, 2001: 363) -1846: Biriatutik eta Urruñatik Berara igorri gutunak (Trebiño, 2001: Ez dago sinkoparik ez aferesirik, eta corpus historikoan ere nekez ageri da halakorik, egun ohikoa izanik ere (Iñigo, 2007). Salbuespen da 1863ko dotrina. Horretan sinkoparen adibide franko ditugu: voronte (< borondate), espéntza, contsoltubac, confestu... 1933ko bandoetan ere bada illautia bezalakorik.

Diptongoen bakantzearen adibide bakar batzuk ditugu. Hala, uscara, arquitcen eta edociñen ditugu, egun ere ohi bezala (Iñigo, 2007: 294). Hiatoak, aldiz, ez dira murrizten (urtian, mediyuac, Nafarruan), eta egun ere Bera bide da honetan gordetzaile (Iñigo, 2007, 295).

Inoiz bokal artean hasperena izan den hitzetan /g/ dago, guatce (< ohatze) eta zugatcetan (< zuhatz < zur-arotz) adibideek erakusten dutenez. Hala ere, [ɾ] > [h] > [g] bilakabidea ez da sistematikoa; izan ere, orain eta orañic dugu testuan eta ez guañik. Bietarik entzun daiteke egun Bortzerrietan (Zelaieta, 2008: 190), baina corpus historikoan orañik da ageri zaigun forma bakarra, Etxeberriren predikuetan, Etxalarko alkateak Sarakoari 1852an igorri gutunean eta 1863ko dotrinan. Bertzalde, bokal beraren arteko hasperena galdua eta bokal bilkura bakandua dago (cf. zarra, al).

Hitz hasierako herskari belarraren ahostuntzearen bi adibide ditugu gostura hitzean, eta 1863ko dotrinan gostuz dago. Haatik, XIX. mende hasiera-ko ordenantzetan costura heldu da, baita Etxalarko bandoetan ere (behin gostura).

Ez adberbioaren ondotik herskari ahostunak ahoskabetzen dira: ezquero, eztire, eztezala, ezpada eta ezquenuque bezalakoak ditugu. Salbuespen gutxi ditu honek corpus historikoan ere, eta badaudenean, <d> eta <b> aitzinetik izan ohi da, saratarrek idatzi testuetan batez ere.

Ozen ondoko txistukariak afrikatuak ohi dira, eta hala islatu ohi da grafikoki: aintciñian, bertce, sartcen. Mailegu gardenek (diferenciya, atenciua, pensamentu, personetan) ez dute afrikazioa islatzen eta jatorrizko grafiari eusten diote. Salbuespen dira honako bi kasuak: hiru aldiz berce idatzi da eta prolatiboaren bi adibideetan onzat dugu. Lehen kasuan alternantzia grafiko hutsa dukegu, baina bigarrena ez da argitzen erraza; izan ere, bi prolatiboetan forma frikaria dago, baina atzizki horren erabilera destinatiboaren adibide bakarrean, afrikatua: unentzat. 1786ko gutunean ere, berce eta onzat ditugu, baina causitzen, darotzagun edo zervitzari. Gure corpusean forma frikaria dago Sarako gutun guzietan (<x> pro <tz> 1747-1751ko kontuetan: aitarenxat), 1857-1858ko Lesakako sermoietan eta Berako 1933ko bandoetan. Etxeberriren predikuetan bietarik dago, afrikatua gehiago, eta Berako 1863ko dotrinan afrikatuak dira adibide guziak.

Gaur egun bezala eta dagoeneko EIk dakarrenez, palatalizazioa dugu [i] ondoren /n/ eta /l/ fonemetan, eguiñen, aintciñian, habillidaderic eta urtarrillaren adibideek darakustenez, vecino eta esaminatu maileguak salbuespen direla. Hitz bukaeran ere badugu berdiñ, Aiñ eta habill bezalakorik, baina posizio horretan gehiago dira palatalizazioa islatzen ez duten baldin, orain, andiyarequin eta gisakoak. Kontsonante aitzinean ere ez da palatalizaziorik islatzen: mintzamoduba, aintciñian, yaquintsu. Testu zaharretara jauzi eginik, Berako olagizonaren gutunetan badugu dagoeneko <ñ>-rik, eta hala da Berako gainerako testuetan ere, 1785eko gutunean, 1786ko Berako idazkariaren gutunean eta 1827an Berako alkateak Sarara igorritakoan salbu. Gainerakoan, hitz akabuan edo kontsonante aitzinean kausitzen dira salbuespen gehienak. <ll> ere testu guzietan dugu, 1786ko idazkariaren gutunean izan ezik.

Ordea, [i] ondoko /t/ fonemaren palatalizaziorik ez da testuan inon islatzen, gaur egun sistematikoa bada ere, baita EIko testigantzetan ere. Hala, aditu, eguitia edo ditu ageri da. Bertzalde, ematen eta erraten dugu beti, eta emaiten behin bakarrik. Gaur egun Beran erratten eta ematten dugu, emaiten eta erraiten formetatik eratorrita. Testuko ematen eta erraten bustiduradunak izan zitezkeen, nahiz eta grafikoki ez islatu. Bustidura ez da testu historikoetan islatzen, salbu eta 1863ko dotrinan eta XIX. mende hasierako ordenantzetan. 69 Lehenean <ty> grafia ageri da sistematikoki bustidura adierazteko (cf. atya, concebityuba...), eta <tt> bigarrenean (eguitten, dittezela...). Lesakako bandoan eta sermoietan ere <tt> dago. Hots hori grafikoki adierazteko zegoen arazoa edo fenomenoaren prestigiorik eza izan daitezke ahozkoan gertatzen zen hori idatziz ez islatzeko arrazoi. 70 Sistematikoki eta salbuespenik gabe dago egun ere baden oa > ua disimilazioa (Veracuac, duayen, practicua, Colegiuac, Nafarruaco, mediyuac), baita ea > ia ere (esplicacia, importantia, ustian, biar, hospitaliac). Corpus historikoari begiratuz gero, XVII. mendeko Berako olagizonaren gutunez, 1716ko dokumentuaz, 1786ko Berako idazkariaren gutunaz eta 1847ko zirkularraz landara, sistematikoak dira bi bilakabideok Berako testuetan. EIk, baina, salbuespen gisa, bear dakar Berarako, eta ez biar. Sistematikoa da, orobat, ee > ie disimilazioa, baita corpus historikoan ere: bertcien, pobrietaz, pretendientien, miserablienetan, yabien.

Kontsonante epentetikoak ere badira. Batetik, ua, ue > uba, ube sistematikoa da (asuntuba, duben, duzube, batzubei). Salbuespen bakarra orduan da, bai eta, nahi bada, igualetan ere. Honen arrastorik ez dago egungo mintzoan, baina ohikoa izan da lehenagoko garaietan, baita Lapurdiko kostaldean ere. 1680ko Berako olagizonaren gutunetan badago eta 1680ko Urruñako gutunetan ere bai, baina ments da Berako 1716ko lurren inguruko dokumentuan eta 1785eko Larhungo kapilautzaren gaineko gutunean. Haatik, 1747-1751ko Ziburuko kontuetan eta ordainagirian ageri da, 1788an Donibane Lohizunetik Berara igorri gutunetan ere bai, baita Le Dauphin ontziko gutunetan ere. Berako idazkariak 1786an Larhungo kapilautzaren inguruan ida-69 Gogoan izan, bide batez, ordenantza honen kopia bat Juan Estevan Irazoqui apaizak egin zuela; hots, gure testuaren sinatzaileetako batek. 70 Jatorrian funtzio adierazkorra zukeen guti / gutti txandaketak funtzio hori galdu, eta egun bigarrena da forma bakar eta orokorra Beran. Testuan, ordea, gutiyago ageri zaigu, palatalizaziorik gabe. tzi gutunean badago, Cadizko gutunean ere bai 1773an, eta sistematikoa da 1822ko Berako ordenantzetan. Badago, orobat, Lesakako testuetan, Berako alkateak 1827an Sarara igorri gutunean, Etxalarko alkateak 1844an idatzian, Berako 1847ko zirkularrean, Etxalarko 1852ko gutunean eta 1855-1856ko bandoetan, Berako 1857ko Benediciteetan eta 1863ko dotrinan. 1930eko hamarkadako udal bandoetan (Burubillan bat salbuespen) eta EIn, ordea, ez dago jadanik honen arrastorik.

Bertzetik, ia, ie, io > iya, iye, iyo ere sistematikoa da, gutiyago, erriyari, desgraciyatubaren, guciyec, oficiyo, eriyotcia eta gisa horretako adibideek agertzen dutenez. Salbuespen dira tio, diozuben eta diogu adizkiak. Orobat, pretendientien dago eta ez **pretendiyentien, eta esperienciya bitan, baina behin esperiyenciyaric epentesi bikoitzarekin. 71 Egun ere ohiko fenomenoa da, eta corpus historikoan, olagizonaren gutunak, 1786ko gutuna eta Benediciteetako bat ditu salbuespen. Berako alkateak 1827an Sarara igorri gutunean ere salbuespen zenbait daude, baina gainerakoan beti agertzen da.

Disimilazio eta epentesi fenomenoak, gainera, erlatiboki antola daitezke. Lehenbiziko, epentesiak gertatu ziren, eta disimilazioak gero. Horrela, aisa azal dezakegu o batetik heldu diren u-ekin ua > uba fenomenorik ez gertatzea (ventajosua, intenciua, probechua...). Gisa berean, ez dugu -iya edo -iye-rik e-tik heldu diren i horiekin (bertcien, urtian, biar). Gauzak horrela, mediyuac forman i eta o arteko epentesia dugu, baina ez u eta a artekoa. Bertzalde, fenomenoen hierarkizatze honek erakusten digu zeluba hitzaren forma biluziak zelu behar duela izan, eta ez zelo; eta omua formak, aldiz, omo duela forma biluzia, eta ez omu. Etxalarko bandoetan hierarkia hauen kontra eginen luketen sencilluban eta esperuban bezalakoak daude, eta Etxeberriren Lesakako predikuetan gorrotuba bezalakorik. 1863ko Berako dotrinan guratsubac dago. Jarraian, erabat garaturik ez dauden zenbait bilakabide fonologiko aipatuko ditugu. 71 Igantzin eta Arantzan <i> atonoa denean ez bide da gaur egun kontsonanterik sartzen, eta agian honako kontrako adibideek ere hori islatzen dute. Hala ere, atonoaren ondoko epentesirik eza berrikuntza bide da, eta ez omen da Berara ailegatu (Iñigo, 2007, 292); beraz, salbuespenok honen bidez azaltzeko arazoak leudeke.

Bi kasutan baino ez, [i]-k [a] asimilatu duela ematen du; izan ere, guciyec dugu absolutiboan (eta ergatiboan). Gainera, litceque adizkia ere badugu. Guciyec dago absolutiboan, halaber, 1773ko Cadiztiko gutunean, XIX. mende hasierako ordenantzetan, Lesakako izokinen gaineko ordenantzan, Lesakako 1855eko bandoan, Etxalarkoetan eta 1863ko dotrinan. Azken horretan biyec eta zazpiyec ere badago. Haatik, asimilazio hori ez da zenbakietatik, kuantifikatzaile zenbaitetatik (cf. guciyec) eta zenbait adizkitatik (cf. litceque) kanpo gertatzen, eta hala da egun ere (Zelaieta, 2008: 136-7).

Erakusle eta adberbioetan on > un dugu (unelaco, unen), baina ez hortik kanpo (onzat, ongui, ontasunetan, non). XVII. mendeko olagizonaren gutunetan ez dago fenomeno horren arrastorik, ezta Berako alkateak 1827an Sarara igorri gutunean ere. Orobat gertatzen da 1847ko zirkularrean eta Lesakako bandoan eta sermoietan. Lehen aldiz 1710eko albaranean dugu fenomenoa gure corpusean. Berako idazkariaren 1786ko gutunean bietarik dugu. Egun ere Beran, Etxalarren eta Arantzan omen dago azkarren fenomenoa, eta ez hainbertze gainerako herrietan (Zelaieta, 2008: 120).

Erdarazko -ón bukaera -oi da testuan, arrazoi adibideak sistematikoki erakusten duen bezala, Berako 1716ko lurren gaineko dokumentuan eta 1798ko inbentarioan ere hala dugu, eta egun ere hala bide da, -on sartzen ari bada ere (Zelaieta, 2008: 135). Haatik, -ción amaierak bi bilakabide ageri ditu: -zio (atenciua, intenciua) eta -zione (obserbacione). -zio dugu XIX. mende hasierako ordenantzetan eta 1863ko dotrinan; 1933ko bandoetan, aldiz, condiciun bat dago. Berako olagizonaren gutunetan, 1827ko Berako alkatearen gutunean, 1847ko zirkularrean eta 1933ko bandoetan -zione dago, eta Lesakako predikuetan -zio, -zion eta -zione daude. Egun ere lehian daude -zio eta -zione Bortzerrietan (Zelaieta, 2008: 161).

Izen morfologia

Deklinabideari gagozkiola, ergatibo pluralak marka beregaina duen jakitea ez da erraza. Ez dago horren adibiderik guciyec formatik landara. Lehenago erran dugun bezala, forma horrek ergatibo pluralerako zein absolutibo pluralerako balio du, baina e hori aitzineko i-rekiko asimilazioa dateke (ikus § 6.1 atala). Corpus historikoan, Berako testuetan bereizketa ments da, XIX. mendeko udal ordenantzetatik hasita bederen.

Datibo singularrean -i dugu bati hitzean, gaur egun bateri izanik formarik arruntena. Lesakako Etxeberriren predikuetan ere bati dago, baina bateri dugu 1863ko Berako dotrinan. Pluralean -ei ageri da (batzubei), baina testu historikoetan guciyeri, oriyeri, ceñeri, équiri, zayeneri eta halakoak ditugu.

Genitibo singularrean -aren dago, eta ez da islatzen egun ohikoa den -a(i)n bilakabide fonologikoa: aitaren, Urtarrillaren. Corpusean ere -aren dago beti Berako testuetan, eta -ain ikusteko Sarako 1827ko gutunetara jo behar dugu. Hala ere, Evan eta jaunan dugu 1863ko dotrinan eta Berako 1933ko bandoetan, hurrenez hurren. Soziatiboa -kin da, eta moduzko erranahia ere har dezake: arrazoi andiyarequin.

Instrumentala -taz da pluralean (pobrietaz). Hala ere, perpaus osoari begiratuta, badago bertzela interpretatzerik. Testuak honela dio: eta particularqui pobrietaz cuidatcen dubena aberatsaz bezala (...). Hori horrela, pobreak pluralean eta aberatsa singularrean emanen luke testuak, nahiz eta, bistan dena, ez den aberats bakar batez ari. Hala ez bada, pentsa dezakegu -taz zein -az agertu daitezkeela pluralean. 72 Pluraleko erranahia duen -az instrumentalak badira Etxenikek 1863an Beran bildu dotrinan: Credua, ta articulubaz gañera, becatu unetaz, nola confestu bague utzi 'tyubenaz, eta naiz confestu 'tyubenaz ere, Eta semiac eben gurasubengana 'tyuzten obligaciuaz gañera. Dena dela, dotrina horretan -taz aldaera erakusleetara mugaturik ageri da. Bertzalde, Lesakako sermoietan -taz / -az bereizketa gardena da. Erabilerari begira, egun soziatiboarekin ohikoagoa den funtzio instrumentalaren adibideak daude: Eguin dezaque batec limosnaric cantidade andiyan berceren dirubaz (...). Instrumentua biziduna ere izan daiteke: biartcen bada estutasun batian barber on batez. Erabilera motibatiboa ere hartzen du instrumentalak: Guc ere estimatcen dugu (...) nescacha ori bere prendaz, eta (...) bere aitaren desgraciyaz.

Destinatiboan -tzat dago testuan, eta ez -tako, eta hala da egun ere (Zelaieta, 2008: 135, 190-1).

Prolatiboa ere -(t)zat da (onzat), egun -tako erabiltzen bada ere. -tzat dago corpus historikoan beti, salbu cristautaco prolatibo bat Lesakako 1857-1858ko predikuetan.

Partitiboa kontsonantez amaitutako hitz bati erantsi zaion adibide bakarrean, artikulua gaineratu zaio: barberaric. Gainerakoan, -ik ageri da Berako testu historiko guzietan, gaur egun (ablatiboak eta motibatiboak bezala) inesiboa ere hartzea ohikoa bada ere, -ikan forma eratuz (Zelaieta, 2008: 192). Halako forma inesibodunak aurkitzeko 1680an Urruñatik Hondarribira igorri gutunera jo behar dugu (dugularican), 1827ko Beratik Sararako gutunera (baizican), Etxalarko 1856ko bando batera (cerengatican), Berako dotrinara (baicican) eta 1933ko bandoetara (lenatican), baina bakar bat ere ez da partitiboa. EIn ere gutxitan ageri da Berako erantzunetan.

Inesiboan aipatzekoa da Caresan toponimoa. Berako hizkeran eta inguruan zenbait leku-izenek artikulua hartzen dute gaur egun kasu zenbaitetan; batez ere, inesiboan. Hala, Oizan, Ittunan edo Irunan aditu daiteke (Zelaieta, 2008: 109). Hau ere horietarik izan daiteke. XIX. mendeko Berako ordenantzetan ageri diren Alzatatiq eta Alzatara ere -izena Altzate izanik-, ablatiboan eta adlatiboan, segur aski fenomeno beraren adibide ditugu. Funtzioen artean, aipagarria da erabilera partitiboa: pretenditcen dutenetan guisacuena.

Adlatiboan -ra dugu sistematikoki, eta ez -rat, baita erakusleetan ere (errira, unetara). Berako olagizonaren gutunetan -rat dago, baita 1773ko Cadiztiko gutunean ere (-ra-rekin batera), baina gainerakoan -ra dago Berako testu guzietan, nahiz eta pare bat aldiz gogorat dugun eta behin arat 1863ko dotrinan. Gaur egun, ordea, -ra eta -rat, biak ditugu Beran (Iñigo, 2007: 297; Zelaieta, 2008: 121), baina lehena da ohikoagoa, erakusleetatik landara.

Ablatibo singularrean -tik dakar testuak (emendic) eta ez dago pluralaren adibiderik. Hala ere, ablatibo zaharraren isla ihartua dago orañic forman, egun bezala.

Gatozen orain erakusle eta izenordainetara. Ikus daitekeenez, lehen graduan on > un bilakaera sistematikoa da eta hirugarren graduko forma pluralek edute.

Izenordain indartuetan guere eta eben dugu genitiboan. Berako testu historikoetan eta gaur egun ere halaxe da (Zelaieta, 2008: 139), baina genitibotik edo horren gainean eraikietatik kanpo, eurek, eurekin, eurekeri eta gisakoak erabiltzen dira Beran. Horien adibiderik ez dago testuan erkagai.

Izenordain zehaztugabeetan sistematikoki edocin eta edociñec dago (baina gero ceñetan). Lesakako 1857-1858ko sermoiek edocin dakarte, baita Berako 1863ko dotrinak ere, baina azken honetan edocein da ugariagoa. Zeinahi bezalakorik ez dago.

Determinatzaile sintagmako burua erakusle bat denean, sintagmako izenak edo adjektiboak artikulu singularra hartzen du beti, erakuslea plurala izanik ere. Hona hemen adibide bakar batzuk horren erakusgarri: oficiyo delicaduba artaz, atenciua au, pensamentu noblia oc, erriya equin. 1847ko Berako komisarioaren zirkularrean, ordea, manejo otaz dugu. Lesakako 1855eko bandoan badago, baina bada salbuespenik, Etxalarko bandoetan ere ageri da, baita Lesakako 1857ko eta 1858ko sermoietan ere. 1716ko lurren errenten dokumentuan eta 1863ko Berako dotrinan, fonetismoetan aberatsa eta ahozkotik hurbila izanik ere, ez da fenomeno hori ageri, eta gainerako Berako testuek ez dute horren inguruko daturik eskaintzen. Bortzerrietako testuetan maiz ageri den fenomenoa da, baina hortik kanpo ere lekukotua, Bidasoaldean (Zelaieta, 2008: 109). 73 Eratorpen atzizkien artean, aipagarria da erdal -miento-k -mentu egiten duela sistematikoki, eta ez -mendu (nombramentuba, pensamentu, consentimenturic). Erdarazko -dad, ordea, -dade da (caridade, cantidade). Bertzalde, -tsu atzizkia afrikatua da ozen ondotik ere (yaquintsu).

Herskari ahoskabea du ofizioendako -ko atzizkiak, egun Beran eta oro har Bortzerrietan ohi bezala (Zelaieta, 2008: 123): aprendizco, barbercuan, dotorecuan.

Itxi dezagun atal hau adberbioez arituta.

Erakusleen artean emen eta emendic dago lehen graduan. Moduzkoen artean unelaco dago lehen graduan, eta ala hirugarrenean.

Espero bezala, adberbioak sortzeko -ki da atzizki posible bakarra: ongui, obequi, comunqui, particularqui.

Anitz adberbioa izenaren ondoren paratzen da beti testuan (erri anitcetan, falta anitz). Hala ere, anitz aldiz dago. Corpus historikoan aunitz aldaera da ohikoena: anitz aldaeraren adibide bana dugu Lesakako predikuetan eta Berako dotrinan. Gainerakoan, hala ere, aunitz dago testu horietan, eta hori da aldaera bakarra gainerako testu guzietan.

Aditz morfologia

Geroaldiko marka -n-z amaitzen diren aditzekin -en da, espero bezala: uts eguiñen.

73 Zelaietak, artikuluaren "gehiegizko" hedatzea hizpide, zaku berean sartzen ditu hemen mintzagai ditugun izen + erakusle egiturak, bat determinatzaile zehaztugabearekikoak (trena bat), hitz elkarketak (trenabidia), izen + adjektibo egiturak (ura garbiyakin), izen + kuantifikatzaile egiturak (gatza guttikin) eta izen bereziekiko adibideak (Urroza), baina gure ustez ez dute hedadura bera ez testuetan, ezta eremu geografikoan ere. Nahi bada, gure testuko ezcongaya ona izen + adjektibo tankerakoetan sar daiteke.

N-z amaitzen diren aditzen aditz-izenetan txandaketa ageri da kasu batean: erraten eta ematen dugu bina aldiz, eta behin emaiten. Gaur egun erratten eta ematten baliatzen dira (< erraiten, emaiten) baina Etxalarren (Iñigo, 2007: 296), konparazio batera, edo Iparraldeko hizkeretan, ez dago bustidurarik. Sasoi hartan Beran zegoen forma zein zen jakitea ez da erraza, baina baliteke egileak forma palatala adierazi ez izana horretarako arazo grafikoak tarteko zirelako, edo prestigiorik ezagatik baztertu izana. Corpus historikoari gagozkiola, Berako olagizonaren XVII. mendeko gutunetan -ite-dugu, baita 1786an idazkariak idatzi gutunean. Aldiz, Berako alkateak Sarara 1827an igorri gutunean erratea eta izaten dago, eta ematen 1847ko zirkularrean. Forma palatala adierazten du <ty> bilkurak erratyen bezalakoetan 1863an Etxenikek bildu dotrinan, eta Berako ordenantzetan erratteco eta errattian dago, baina 1933ko bandoetan ments da berriz ere -iteedo horren aldaera bustia. Beratik kanpo, 1855-1858ko Etxalarko bandoetan ere -ite-ageri da, baita 1844ko iheslariaren gutunean ere. Gainerakoan, -(i)te-dago Urruñak Hondarribiari bidalitako gutunetan 1680an, Donibanetik Berara 1780an igorritakoetan, Saran ekoitzitako testu guzietan, Urruñatik 1846an eta Azkainetik 1860an bidalitako korrespondentzian, Etxalarko alkateak Sarara 1852an bidalitako letran eta Lesakako 1855eko bandoan (ematteco batekin). Lesakako 1857-1858ko sermoietan, aldiz, gehiago dira erratten, ematten, izatteco eta gisakoak (behin palatalizatu gabe) -te-dunak baino.

Indikatibotik landako adizkietan aditz oina duten formak eta gabeak aurki daitezke, baina bigarrenak dira nagusi. Adibide guziak, gainera, -tu partizipiodun aditzenak dira. Batetik Artu dezala dugu, baina Eztezala permiti, auta dezazuben eta Ecin compara guitezque bertzetik. Hartu aditzaren oinak duen masa fonetiko eskasa egon daiteke forma partizipioduna erabiltzearen gibelean; edonola ere, gaur egun artzala eta artu (de)zala, biak aditu daitezke. Berako testuetan, oro har, -i partizipioak ageri dira, baina ez -tu-dunak, salbuespenak bakan direla (servityu dezagun, bedeictu dezaten... eta aditz laguntzailea nagusiaren aitzinetik paratzen duten ezezko perpaus zenbait).

Gaur egun, metatesia gertatzen ahal da aspektu burutugaberako -t(z)en atzizkiko kontsonante sudurkariaren eta adizki laguntzaileko *edun erroa-ren -u-bokalaren artean (Zelaieta, 2008: 191). Hala da sistematikoki 1863ko Berako dotrinan ere (siñeste' 'untzu 'sinesten duzu', eguitye' 'unte 'egiten dute'...), baina ez dago horren aztarnarik gure testuan.

Ahalera egiteko, -ke-dun aditzak ageri dira beti, eta ez dago -t(z)en ahal perifrasirik: Izan diteque, compara guitezque eta Eguin dezaque bezalakoak daude beti. Egun -t(z)en ahal da forma ohikoena, baina izan tteke bezalakoak, 3. pertsona singularrean, gelditzen dira (Zelaieta, 2008: 123). Corpus historikoan, 1933ko bandoetara jo behar dugu Beran perifrasia ikusi ahal izateko, baina Saratik Etxalarrera 1827an igorri gutun batean adibide bat dago, -ke-dun forma zenbaitekin batera. Urte berean Saratik Berara igorritakoetan, aldiz, -ke-dun formak baizik ez daude. Kostaldeko testuetan, bertzalde, [aditz oina + ahal + -ke] formak ageri dira: libra ahal desaquete dago, konparazione, Donibane Lohizunetik Berara 1788an bidalitako gutun batean.

Espero bezala, ez dago *eradun erroko adizkirik, eta izan da ageri den erroa, tio ala zaigu adizkiek ageri dutenez. Berako olagizonaren gutunetan, ordea, bietarik dugu (diçut & derauçut). Urruñako 1846ko gutunean ere bada *eradun errorik, baita Saran 1776an eta 1837an, Biriatun 1858an eta Azkainen 1860an ere, eta Donibane Lohizunen 1788an. Etxalarren ere, 1844an dizut eta datzut, biak daude gutun berean.

Izan erroko adizkietan, Nor saileko hirugarren pertsona pluralean dire dago, egun bezala. Testu historikoei begiratuta, Berako olagizonaren gutunetan eta 1933ko bandoetan dira dago; gainerakoan, Lapurdiko kostaldekoetan, Saran, Beran, Lesakan (Etxeberriren 1857ko sermoietan salbuespen bat dago) eta Etxalarren dire ageri da beti. Bertzalde, gara dago lehen pertsona pluralean, espero bezala, baina gare eta gara bana daude 1785eko Berako gutunean. Ez dago, hala ere, bertze gare-rik corpus osoan, 1680ko Urruñako gutunean salbu. 1856ko Lesakako predikuan gara/gira txandaketa dago, bertzela.

*edun erroak -u-egiten du (duguna). Nor-Nork saileko ahaleran guenuque dago, eta ez giñuke edo gunuke. Urruñan 1680an -indu-erako adizkiak ditugu, baita Donibanen 1788an, Urruñan 1815ean, Biriatun 1846an eta Azkainen 1860an ere. Berako dotrinan gueniñuben/guiniñuben 'gintuen' adizkia dago, baita zunuben ere. Saran -inu-dago 1837an eta 1865ean. Lesakan -enu-ageri da Etxeberriren predikuetan, baita Berako Etxenikerenean ere, 1863an. Gaur egun -unu-erakoak gailentzen omen dira Bortzerrietan (Zelaieta, 2008: 148).

*edin erroko forma bat dago ahalerazko marka duena: litceque. Ez du -teke ahalerazko marka pleonastikorik eta i-k eragindako asimilazioa ageri du. Egun ere hala erabiltzen da, eta hori bera ageri da Lesakako Etxeberriren 1857-1858ko predikuetan eta Berako 1863ko dotrinan. Sarako 1837ko gutun batean, haatik, liteque dugu, balio berarekin. Aginteran dedugu dediyela forman, baina dadiela dago 1857ko Lesakako predikuetan, eta dadiyela 1863ko Berako dotrinan.

*ezan erroko adizkietan degorde da 2. pertsonako aginteratik landara, gaur egun maiz galtzen bada ere. Beraz, dezagun, dezala eta dezazuben ditugu. Corpus historikoan de-dunak dira adizkiok. Bertzetik, *ezan aditzak erabilera trinkoa izan dezake ahalera adierazteko: Ecin badezaquegu Nafarruan den oberena.

Objektu zuzena hirugarren pertsona plurala denean, di-> Ø aferesia gertatzen da adizkietan, egun bezala (Iñigo, 2007): tio, tugu, tubena, tuztenetan. Gaur egun ere hala da, baina herskaria palatalizaturik ageri da. Corpus historikoan, Lesakako predikuetan badugu halakorik, Berako dotrinan ere bai, eta Saran 1827an Berara igorri gutunetarik batean, 1859ko eta 1865eko gutunetan ere bai, Urruñan 1680an, Donibanen 1788an eta Berako olagizonaren XVII. mendeko gutunetan, di-dun formekin batera. Dituzte dago, baina, 1847ko Berako zirkularrean, eta bietarik Etxalarko 1855eko bandoetan eta 1827ko Berako alkatearen gutunean. Txandaketa, beraz, lehen testuetarik dugu, nonahi.

-i(n)-erroko adizkietan objektuaren pluralgilea -zki-ez, baina -it-da: tio (< ditio). Halakoak ditugu Etxalarko bandoetan (tioztenac) eta 1863ko Berako dotrinan, azken horretan bustidurarekin (tyiogun...). 1680ko Berako olagizonaren gutunetan ageri den formak digorde du (ditidazunac).

Joan aditz trinkoaren bi forma ditugu orainaldiko hirugarren pertsona singularrean. Batetik duaye dugu, egun ere baliatzen den forma, eta bertze-tik dua bi aldiz, honako egituran (ona edo gaitza dua). Bigarren horretan 'jokoan egon' adiera hartzen du. 74 Atal hau amaitzeko, aipa dezagun hiru aditzen erregimena. Obligatu aditzak partizipioan ez du determinatzailerik hartzen (Obligatu gara paratcia zuben beguiyen aintciñian). OEHk erabilera honen adibide franko dakartza, Iparraldeko autoreengan nagusiki. Berako olagizonaren gutunetan, konparazio batera, bada alerik. Hala ere, adibide guzietan osagarria adlatiboan dago, eta gure testuan, aldiz, absolutiboan. Bertzalde, kuidatu aditzaren osagarria instrumentalean ageri zaigu (pobrietaz cuidatu). Bertzetik, behartu aditzak 'behar izan' adiera du eta egitura iragangaitza eskatzen du (biartcen bada estutasun batian barber on batez), osagarria instrumentalean duela. Erabilera hau bera EHk ere (s.v. behartu, 4. adiera) badakar.

Sintaxia

Modua adierazteko -rik ageri da sistematikoki (beteric, adituric, utciric, yoric). Gaur egun, segur aski, -ta ohikoagoa da, -a hutsarekin batera. Corpusean ere -rik ugari dago, baina 1863ko dotrinan yarrita eta gordeta ageri dira. Moduzko perpausak egiteko, gainera, nola diren egituraren adibide bat dago: eztire gutiyago barber onac eta famatubac, nola diren Caresan, Tafallan, Peraltan eta guisa unetaco bertce erri anitcetan.

Erlatibozko perpausetan zein erakoak kausitzen ditugu (ceñetan errenta onac baldin badire, eztire..., ceñec icusten tuben...). Ikus daitekeenez, aditzak ez du menderagailurik hartzen lehen kasuan, eta -en du bigarrenean. Berako olagizonaren gutunetan baitda menderagailua, baina 1847ko Berako komisarioaren zirkularrean -ela berezi bat ageri da menderagailu gisa. Lesakako predikuetan zein partikulak baitmenderagailua du beti eta hori da menderagailu nagusia Sarako eta Lapurdiko kostaldeko testuetan ere, baina Berako dotrinan bait-dun formekin batera menderagailurik gabeko formak ere ageri dira, aztergai dugun testuan bezala. Forma jokatugabe bat ere bada: emanaco. Horretan -ko atzizkia -a partizipioari erantsi bide zaio; ez -ta edo -rik partizipioei.

Denborazko perpausetan -enean dago, eta ez egun gero eta gehiago horrekin batera aurki daitekeen -l(ar)ik(an) (Zelaieta, 2008: 147) Perpaus kontsekutiboetan adizkiak ere ez du menderagailurik, adibidean ikus daitekeenez: Aiñ andiya eta importantia da (...) escu artian dugun asuntuba, non unen acertatciac edo utseguitiac ecarri biar tio (...).

Aditz-izen baten osagarria genitiboan ageri da bi aldiz (unen acertatciac, aren socorritceco). Hala ere, ez da sistematikoa, eta ohikoa da absolutiboa (guisa orretacoren bat ecartceco, nescacha acomodatceco, aprendizco urtiac gure gostura betetcera, ñor socorritcia...). Corpus historikoari begira, Iparraldeko testuez gain, Berako olagizonaren gutunek ere badute halakorik (cf. Urtubiaco drechoaren pagatzeco), Lesakako XIX. mende hasierako izokinen arrantzaren gaineko ordenantzek ere bai, 1844ko Etxalarko alkatearen gutunak, baita 1856ko otsaileko Etxalarko bandoak ere, bitan. Berako dotrinan ere badira, otoitz eta egitura finkatuetan batik bat.

Ezeztapena edo ezintasuna adierazteko, ezin ageri zaigu (Ecin compara guitezque, Ecin badezaquegu), eta ez -tzen ahal egitura ohikoa gaurko egunean. Hala da corpus historikoan ere.

Hitz ordenari gagozkiola, aztergai dugun testuan aditza perpausaren hasieran kausitzea ez da arraroa, trinkoa izanik ere: da oficiyo bat au, Tratatcen da barberaren nombramentubaz.

Ondorioak

Berako Udal Artxiboan lo goxoan berrehun urte eskas eman dituen izkribuak argi eta garbi erakutsi digu urte haietan mugaldeko herrietan bizi zen jende eskolatu zenbaiten kontzientzia linguistikoa. Sinatzaileen lehenbiziko hitzak, Uscaldunac garen ezquero, itxuraz justifikaziozkoak izanagatik, salaketa edo aldarrikapentako ere har daitezke. Ohartzen ziren tokiko mintzaira biziaren eta mugaren bi aldeetako estatu-administrazioen aginduzko handien arteko harreman desorekatuaz. Euskaraz idaztea (gero, ahoz emateko) zentzuzko jokabide funtzionala zen, dudarik gabe, baina, baita ere, segur aski, bertako hizkuntzaren balioaren aitorpenaren eta harekiko estimuaren seinalea.

Erakutsi dugunez, mugaz haraindiko herriekiko harremanetan euskarak bazuen bere lekua, hizkuntza komuna baitzen gainerakoan gaztelaniaz eta frantsesez funtzionatzen zuen administrazioarentzat, baina ez hori bakarrik: mugaren bi aldeetako eskualde honetako herrien barne funtzionamenduan eta harreman pribatuetan ere euskara idatziz baliatu izan dela ikusi dugu. Hala salatzen dute eduki administratiboko Lapurdiko eta Bortzerrietako euskarazko testu publiko zein pribatuek, bereziki ugariak baitira, XVIII. mendetik aitzina batik bat.

Hizkuntza-azterketa egiteko erabili dugun corpusean, orain gutxi aurkitutako eta, beraz, orain arte ezezagunak ziren hamar bat testu ere gaineratu dizkiogu aitzinetik ezaguna zen zerrendari. Azterketa horrek salatzen du euskara idatziz baliatzean terminologia bat bazela, erabat homogeneoa ez izanik ere, eta arau ortotipografiko zenbaiti ere jarraikitzen zitzaizkiela. Zenbait ezaugarri fonologiko, sinkopak eta aferesiak kasu, ez ohi ziren idatziz paratzen, ahozkoan baliatu arren. Ordea, XIX. mendeko mintzoan dagoeneko izan baziren hainbat ezaugarri; bokalen arteko epentesiak erraterako, testu gehienetan islatzen dira. Horiek, Lapurdiko kostaldekora inguratzen dute orduko Berako mintzoa, Sarakora bainoago.

Gauzak horrela, berriki handitu den Berako eta inguruetako herrietako testu corpusaren azterketa egin beharko litzateke etorkizunean, eta, horri tiraka, euskara idatziak Lapurdiko eta Bortzerrietako administrazioan eta harreman pribatuetan izan zuen lekua zein izan den irudikatu beharko litzateke, ematen baitu horretan eremu soziolinguistiko bereziki emankorra izan dela hori.

I. eranskina: hiztegia eta adizkitegia

Eranskin honetan aztergai dugun testuaren hiztegia eta adizkitegia kausituko ditu irakurleak; hots, testuan ageri diren hitz eta adizki trinko zein laguntzaile guztien bilduma. Hona jakingarri batzuk:

-Hiztegia lemaka antolatu dugu, hurrenkera alfabetikoan.

-Lematizaziorako Euskaltzaindiaren Hiztegiaren eta Orotariko Euskal Hiztegiaren lemak hartu ditugu oinarri.

-Lema letra lodiz eman dugu, eta ondoren kategoria, etzanez.

-Hala dagokionean, kakotx bakunen artean esanahia ere eman dugu.

-Letra borobilean lema horren pean dauden testuko formak heldu dira, hurrenkera alfabetikoan eta komen bidez banaturik.

-Forma batek agerrera bat baino gehiago duenean, parentesi artean eman dugu agerrera kopurua.

-Adierak banatu behar izan direnean, zenbakien bidez egin dugu.

-Aurrizkiak eta atzizkiak hiztegitik kanpo gelditu dira. 

Hiztegia

iche, ichian

Etxegarai, Gregorio iz. ber.

Gregorio Echegaray

Etxenike, Frantzisko Esteban iz. ber. 

Fran[cis]co Estevan de Echenique

  42 IEA/AA. 2731. kartoia, 9. zk. 43 IEA/BPES. Bataiatuen 4. liburua (1775-1789), 40/1779; Hildakoen 4. liburua (1843-1870), 27/1843. 44 NEAN. CR. ALISTAMIENTOS (Floridablancaren zentsua). Leg. 6 N. 27-6.

  50 IEA/AA. 2666. kartoia, 17. zk. 51 IEA/AA. 2403. kartoia, 19. zk. 52 IEA-BPES. Bataiatuen 7. liburua (1823-1843), 8/1828.

  ; ikus, adibidez, errenditubac zaudetenian adibidea. -nean dago Berako olagizonaren gutunetan eta Urruñatik Hondarribirako gutunetan XVII. mendean, Urruñako 1815eko gutunean, 1837ko Sarako gutunetan, Lesakako bandoan eta predikuetan eta are Berako dotrinan ere, 1863an. -l(ar)ik(an) denbora zentzuarekin aurkitzeko, ordea, 1865ean Saratik Berara igorri gutunera jo behar dugu eta denborazkotzat jo daitezkeen batzuk ere badira 1857-1858ko Lesakako predikuetan, baina ugariagoak dira, dudarik ere gabe, Berako dotrinan. Denborazko zentzuan -l(ar)ik(an) XX. mendeak aitzinera egin ahala hedatu dela dirudi. Kausa adierazteko zeren...-en/Ø egitura dugu: ceren hospitaliac diren, ceren... ecarrico du. Egun, ordea, zertaz edo zergatik(an) da ohikoagoa. Corpus historikoari so, Berako olagizonak zeren... baitdu, Saratik Etxalarrerako 1837ko eta 1838ko gutun banak bezala. Zeren...-en dago Urruñako 1815eko gutunean, Lesakako 1857ko eta 1858ko sermoietan, Azkaineko merak Berara 1860an igorri gutunean ere bai, Berako dotrinan, eta Saratik Berara 1865ean igorri gutunean. Hala ere, Berako olagizonaren gutunetan, 1857ko Lesakako sermoietan eta Lesakako 1855eko bandoan bada zer(ga)tik...-Ø egitura bana ere. 1857ko sermoietan zergatik...-en ere badago bakanka. Ugariak dira zer(ga)tik...-en egituraren adibideak Berako dotrinan eta zerengatikan...-en dago Etxalarren 1856an, baina zertaz formaren alerik ez dugu inon aurkitu.

  375) 64 NEAN. Berako notarioen protokoloak. Martin Legia notarioa. 1783. urtea. Lekualdatzeak. 65 NEAN. Berako notarioen protokoloak. Martin Legia notarioa. 1785. urtea. 24. zk. 66 NEAN. Berako notarioen protokoloak. Tomas Goienetxe notarioa. 1798. urtea. 35. zk. 67 Dokumentu honen signatura falta dugu. NEANen gordetzen da, Berako notarioen protokoloetan. Garai hartan Goienetxe, Etxenike eta Egozkue ziren herriko notarioak. Testu horren erdarazko bertsioa hemen aurki daiteke: NEAN. Berako notarioen protokoloak. Jose Martin Sampaul notarioa. 1815. urtea. 99. zk. izatea ordukotz, Nafarroako euskaran erlijio inguruko hitz zenbaitekin gertatu bezala. 1680ko Berako olagizonak yeinco eta jeinco, biak ditu, eta 1786ko Berako idazkariaren gutunean jaun eta yaun, biak ditugu, Berako alkateak Sarakoari 1827an igorri gutunean bezala. Lesakako Etxeberriren predikuetan yaincoa eta jangoicua, biak kausi daitezke. XIX. mendeko Berako ordenantzetan yaun dago, baina gainerakoan, banaketa garbia da: 1852ko Etxalarko gutunean, 1863ko dotrinan eta Berako 1933ko bandoetan: jaun, justizia, jangoiko eta gisa horretako hitzak <j>-z ageri dira eta gainerakoak <y>-z. Bokal arteko [β], [δ], [γ] eta [ɾ] hotsen galerarik ez da ageri testuan, nahiz eta hitz zenbaiten etimologiak inoiz gertatu dela edo ahozkoan bazela iradokitzen duen: zugatcetan (zuhatz < *zuhaotz < *zur-arotz). Corpus historikoan ere bakan ageri dira horrelakoak, 1863ko dotrina izanik salbuespena.

  Euskera. 2019, 64, 2, 1. 811-869. Bilbo issn 0210-1564 santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

			865
	Adizkitegia	
	E		I
	*edin	*in
	1 ad. lag.	1 ad. lag.
	dediyela, diteque, guitezque	digute, digutela, tio
	2 ad. trink.	2 ad. trink. 'eduki'
	litceque	diogu
	*edun	3 ad. trink. 'esan'
	1 ad. lag.	diozuben
	du (3), dubela (3), duben (5), dube-	izan
	na (2), dugu (6), duguna, dute, dute-la, dutenetan, duzube, duzuben, ez-	1 ad. lag.
	padu, eztu, eztubela, eztuben, eztugu,	bada (2), baitzayo, da (5), dela (2),
	ezquenuque, guenuque, tuben, tube-	dena (2), direla, gara, garen (2), zai-
	na, tugu (2), zuben	gu (2), zareten
	2 ad. trink.	2 ad. trink.
	ditu, dugun, dutela, duten, tuztenetan	bada (2), da (8), dela, dire (2), diren, garen
	egon ad. trink.	3 ad. trink. 'egon'
	dago (2), dagona, zaudetenian	bada (3), badire, den, dire, diren,
	*ezan	gara
	1 ad. lag.	zubec, zuben
	zuharotz iz. 'zurgina' dezagun, dezala, dezaque, dezazu-	J
	ben, eztezala	zugatcetan joan
	2 ad. trink.	1 ad. trink. 'jokoan egon'
	badezaquegu	dua, duala
		2 ad. trink.
		duayen

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

Bihoakie gure esker ona lan hau burura eramateko laguntza eman diguten Teresa Alzugarayri, Dorota Krajewskari, Fernando Mikelarenari, Oskar Txoperenari, Jose Mari Zelaietari eta testua arretaz iruzkindu duten bi adituei. Orobat, lan honek Ekonomia eta Lehiakortasun Ministerioak babestutako Monumenta Linguae Vasconum 5: Periodización y cronología (FFI2016-76032-P) ikerketa proiektuaren laguntza jaso du.

2 Urrun joan gabe, lan honetan berean orain arte ezezagunak ziren hamar bat testu administratibo eta pribatu berri baliatu ditugu, eta ezagutzera eman.

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

Nafarroako Errege Artxibo Nagusia (NEAN). Berako notarioen protokoloak. Jose Frantzisko Etxenike notarioa. 1809. urtea.

zk.4 Heriotza-agirian: "…sin recivir ningún sacramento… …no testó…". Iruñeko Elizbarrutiaren Artxiboa (IEA)/Berako Parrokiako Erregistro Sakramentalak (BPES). Hildakoen 2. liburua (1777-1824), 29/1821.

Heriotza-agirian: "…viudo de María Angela de Echeverría…". IEA-BPES. Hildakoen 2. liburua (1777-1824), 29/1821.

BUA. 423 kutxa: osasun-langileak (1796BUA. 423 kutxa: osasun-langileak ( -1935)), 423/2 karpeta.

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

Testuan "Guc ere estimatcen dugu (...) nescacha ori bere prendaz" pasartea dago. Honetan ere prendaz plurala dela pentsa daiteke; izan ere, 'dohain' erran nahi du eta horiek pluralean aipatu ohi dira (cf. OEH, s.v. prenda).

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako…

santazilia, e. eta taBerna irazoKi, M.: Uscaldunac garen ezquero. Berako… II. eranskina: faksimilea