Bernard Beñat 
  
Beñat Oyharçabal 
  
Oyharçabal Euskarazko 2015 Dsaren Barneko Elipsiez 
  
Artxibo 
  
Euskarazko Dsaren Barneko Elipsiez 
  
honetan DSaren egituraz lantzen duen

Keywords: testuinguru egokietan izenaren beraren elipsia beti egin daitekeelarik, modifikatzaileen elipsiek bi baldintza izena ere elipsiko modifikatzailearekin batean isildua izatea, ii, eta beraz antisimetriaren printzipioetan oinarriturik. Jadanik

est destinée au dépôt  

(1) a nominal modifier can be silent only if the NP and all other modifiers which are merged between the NP and the modifier in question are also silent.

(1)eko orokorketak bi baldintza jartzen ditu izen modifikatzaileak elipsiz isilduak izateko:

(2) a.

Elipsiak ISa ere estaltzea, hots, modifikatzaileekin batean ISa bera isildua izatea;

b.

Modifikatzaile bat elipsiz isiltzen bada, eta hura baino lehenago proiekzioan batu3 den beste modifikatzailerik bada, hau edo hauek ere isilduak izatea.

Lan honetan euskaran (1)eko orokorketari dagozkion bi baldintzak bat bestearen ondotik ikerturik zenbatetaraino betetzen diren ikusiko dugu, eta ondorioz, euskarazko datuetan oinarriturik, elipsien araberako modifikatzaileen batze ordena proposatuko. Gisa horretan, ikerketak altxatzen dituen zenbait zailtasun agertuko ditugu.

1. DSaren barneko modifikatzaileen elipsiak eta ISarena.

1.1. Zenbatzaileak. 4 Kaynek (2012, (42, 44)) ondoko adibideak emanik (4) ohartarazi du zenbatzaile bat DSen barneko elipsi batean isiltzen delarik, izena bera ere isildu beharra dela:

(4) a.

Mary has written four papers this year, whereas John has written only three papers.

b.

Mary has written four papers, whereas John has only written (*four) squibs.

(4a) adibideak erakusten du ingelesez DSeko izena elipsiz isil daitekeela. (4b) adibidean, berriz, izena ahoskatua izanik zenbatzailea elipsiz isiltzen bada, perpausa gaizki eratua da.

Kaynek ingeleseko datuak beste hizkuntzetan ere berdin ager daitezkeelako hipotesia eginik, Cinquek ( 2012), (1)eko orokorketa aitzinatu zuen. Beha dezagun, bada, euskaraz hala gertatzen denetz:

(5a) a.

Jonek hiru liburu erosi ditu, eta Maiak sei liburu.

b.

Jonek hiru neska agurtu ditu, eta Maiak *(*hiru) mutiko.

(5a) eta (5b) adibideen artean, kontraste nabarmena da: (5a)n, izena isiltzen bada elipsiaren ondorioz, perpausa ongi eratua da. Aitzitik, (5b)n izena ahoskatua baita, (2a)k aurreikusi bezala, zenbatzailea ez da elipsiz isildua, bestela ongi eratua litzateke perpausa. [START_REF] Perpaus Erlatiboak | Perpaus erlatibo murrizgarriak ezker muturrean dira euskaraz. Hala ez direnean (era guziz markatuan egungo euskalkietan)[END_REF] Orain ikus dezagun, hala gertatzen denetz beste modifikatzaileekin. 6 Hots, beha dezagun, Cinquek italierako datuak aztertuz egin duen bezala, beste modifikatzaileetara heda ote daitekeen Kayneren oharpena.

Ordinalak.

(6) a.

Jonek iaz bigarren etxea erosi zuen, baina orain [hirugarren etxe -a] ere nahi du. 

Erakusleak.

Erakuslearekin ere, datuak berdin dira.

(9) a.

Jonek liburu hauek eskaini dizkit, baina nik liburu haiek nahi nituen.

b.

Jonek sagar hauek eman dizkit, baina nik udare *(*hauek) nahi nituen (9a) izenaren elipsia garbi-garbia da. (9b)ko adibidean ere, gauzak argi dira: hartan erakuslea ez da interpretatzen ahal elipsiz isildua balitz bezala. Alabaina, (9b)n erakuslea elipsiz isildua balitz, ongi eratua litzateke adibidea (cf. 5. oh.).

Lehen ondorioa.

Cinqueren orokorketako lehen puntua (ikus ((2a)) euskaran betetzen denetz ikusteko, euskarako bost modifikatzaileren kasuak aztertu ditugu. Ondorioa argi da: italieran bezala, euskaran ere modifikatzaile elipsirik ez da gertatzen, izena ere (ISa, hots, hemengo aztermoldean) modifikatzailearekin batean elipsiz isiltzen ez bada.

Orain, (1) orokorketaren bigarren puntua, (2b)n zehaztua, azter dezagun.

Modifikatzaileen elipsiak eta haien batze ordena.

(1)eko orokorketak, eta bereziki (2b)ko baldintzak, aurreikuspen zehatzak egiten ditu elipsietan gerta daitezkeen modifikatzaile isiltzeez. Alabaina, elipsiak egitean DSen barneko osagaien batze ordenaren errespetatzeko obligazioa adierazten du. Hain zuzen, puntu hori euskaran nola betetzen den aztertu nahi genuke orain.

Cinquek ( 2005) ondoko hurrenkeraren arabera finkatzen du Greenberg-en 20.

unibertsaleko osagaien batze ordena, ikusmolde horretan hizkuntza guzietan kausitzen dena:

(10) Erak > Zenb > Izond > I Gure azterketaren aiseago bideratzeko, ordena horretarik abiatuko gara, hartan aipatzen diren modifikatzaileak kontuan harturik. (2b)ko baldintzaren azterketa beste bi modifikatzailetara (ordinalak, erlatiboak) zabalduko dugu gero.

(10)ean izenondoa eta zenbatzailea dira hurrenez hurren izenari hurbilenak. Hortaz, (2b)ko baldintzak egiten dituen aurreikuspenak hauek dira:

(11) a.

Zenbatzaile elipsirik ez daiteke izan, baldin izenondoa ahoskatua bada.

b.

Erakusle elipsirik ez daiteke izan, baldin izenondoa ahoskatua bada.

c. Erakusle elipsirik ez daiteke izan, baldin zenbatzailea ahoskatua bada.

(11)ko aurreikuspen horiek betetzen direnetz ikusiko dugu orain, adibideetan behar diren modifikatzaile elipsiak eginez. Ondotik, (10)ean aipatzen ez diren ordinalen eta erlatiboen batze lekua elipsi jokoen arabera zein den ikertuko dugu.

Zenbatzailea eta izenondoa duten DSak.

Ikus dezagun, bada, (11a)ko aurreikuspena betetzen ote den zenbatzailea eta izenondoa duten DSetan. Beha diezaiegun (12)ko adibideei:11 

(12) a.

Jonek hiru atorra zuri erosi ditu, eta nik lau atorra (zuri) garbitu.

b.

Jonek hiru sagar berde erosi ditu, eta nik *(*hiru) sagar gorri saldu.

(12a) adibideko bigarren perpausean izenondoa aukerazkoa da (ikus berdin, Artiagoitia 2006:167 (54)), hots, interpretazio batean nik erosi lau atorren koloreaz ez da deus erraten.

Erran gabe doa, elipsi jokoen azterketa beste interpretazioaren arabera egitekoa dela. Adibide horrek erakusten du [Izond [I ]] sintagma elipsian sartuz, perpausa ongi eraturik gelditzen dela, (2b)ren arabera, zenbatzailea izenondoa baino gorago proiekzioari batu zaiolako seinale.

(12b) adibideak, berriz, hau erakusten du: lehenbizikorik, modifikatzaileak batzeko orduan *[Izond [Zenb [I ]]] osagairik ez dela sortzen, bestela, (1)i jarraikiz, adibidea ongi eratua izanen baitzen; ii) (10)eko batze ordenaren araberakoa den [*Zenb [Izond [I ]] sintagman zenbatzailea ezin elipsiz isil daitekeela, baldin izenondoa ahoskatua bada. Ohar, (12b)n bi modifikatzaileak ahoskatuak badira, (2b)k arautzen duen bezala, adibidea ongi eratua dela:

Jonek hiru sagar berde erosi ditu, eta nik hiru sagar gorri saldu.

Orain ikus dezagun zer gertatzen den erakuslea eta izenondoa duten DSetan elipsiak modifikatzaile horietako bat harrapatzen duenean.

Erakuslea eta izenondoa duten DSak.

(10)i dagokion egituratik abiatuz, (1)en arabera, (12)ko kontrastea aurkitu behar genuke erakuslea eta izenondoa duten DSetan ere. Goazen ikus, bada:

(13) a.

Etxe berriak gustatzen zaizkit, etxe (berri) hauek ordea, ez ditut maite.

b.

Etxe berri haiek gustatzen zaizkit, etxe zahar *(*hauek) ordea, ez ditut maite.

(13a) adibidean, (12a)n bezala, bi interpretazio egin daitezke: bat elipsirik gabe (izenondorik izan gabe DSan) eta bestea izenondoa elipsiz isildua izanik. Bigarren interpretazioari dagokion azterketan [Izond [I ]] osagaia isildua da DSan, osagai hori (10)en araberakoa izanik. (2b)ri jarraikiz, beraz, osagaiak proiekzioan batzerakoan, [Erak [Izond [I ]]] osagaia dugula ondoriozta dezakegu.

(13b) ez da ongi eratua, ezin interpreta daitekeelako elipsizko erakusle bat baleuka bezala.

Kontuan izan, erakusle elipsiz isildu bat perpausean balitz, sintaktikoki indarra balukeela, eta (13b)ko DS aztertuak determinatzaile bat ere balukeela, ongi eratua izanik. Adibide horretan izenondoa ahoskatua da, eta beraz, (2b)k aurreikusten duen bezala, (10)eko batzeko ordenan gorago den erakuslea ez daiteke elipsi batean isildua izan.

Ageri denaz, elipsi jokoak (2b)ko baldintzaren arabera aztertu ondoan, (11a,b)ko aurreikuspenak konplituak direla ikus dezakegu. Gisa horretan baietsia da izenondoak eratzean zenbatzaileek eta erakusleek (10)ean duten lekua; biak izenondoak baino gorago dira. Orain ikus dezagun haien beren artean zein den gorago proiekzioan batzen.

Erakuslea eta zenbatzailea duten DSak.

Ikus ditzagun ondoko adibideak:

(14) a.

Hiru gurpil haiek higatuak dira, lau gurpil # (*hauek), aldiz, berri-berriak.

b.

Hiru gurpil haiek higatuak dira, ( ?? hiru) gurpil hauek, aldiz, berri-berriak.

(14a)ko kontuak, guziz argiak dira: erakuslea ezin elipsiz isil daiteke, (11c) puntuak aurreikusi bezala. Alabaina, baldin [Erak [Zenb [I ]]] batze osagaia badugu eta hartan zenbatzailea ahoskatua bada, (2b)k ez du erakuslea elipsian sartzea baimentzen.

(14b)ko datuak anitzez ilunago dira, ez baitu iduri elipsiari legokioken interpretazioa gertatzen denean, elipsiak ekartzen duela. Testuinguruari dagokion ondorio pragmatikoa dela (ikus 7. oh.) pentsa daiteke. [Erak [Zenb [I ]]] batze ordena izanik, (2b)k ez du azaltzen elipsiaren onartzeko zailtasun hori. Erakusleak, determinatzaile eta izenordain anaforiko eta deiktiko gisa erabiltzen baitira euskaraz, menturaz elipsirik gabeko interpretazioek lehentasuna dute (14b) bezalako adibide asmatuetan. Dena den, ez dut uste (14a) adibidetik atera ondorioa zalantzan jartzen duela horrek.

2.1-3 azpiataletako azterketen ondotik, Cinqueren orokorketari jarraikiz egin daitezkeen (11)ko hiru aurreikuspenak betetzen direla erran daiteke. Orain azter dezagun zer gertatzen den ikergaian sartu ditugun beste bi modifikatzaileekin: ordinalekin eta erlatiboekin.

Ordinalak.

Ordinalak euskaraz ez dira izenondoen alderdian agertzen, erran nahi baitu izenaren eskuinaldean, baina, zenbatzaileak bezala, izenaren ezkerraldean. Halere, (10)eko ordenaren arabera, bai zenbatzaileak, bai izenondoak, biak izenaren ezkerraldean dira batze ordenan.

(2b)ri jarraikiz eta elipsiak baliatuz agerian ezarriko dugu batzerakoan zein ordenatan ematen diren, alde batetik, ordinala eta izenondoa eta, bestetik, ordinala eta zenbatzaile kardinala.

2.4.1. Zenbatzaile ordinala eta izenondoa duten DSak.

Ikus dezagun ondoko adibide parea:

(15) a.

Bigarren zaldi beltza eskapatu da, [hirugarren zaldi (beltz) -a] barrukian da.

b.

Hirugarren zaldi beltza harrapatu dugu, (*hirugarren) zaldi zuria ez.

Lehen adibidea garbia da interpretazioaren aldetik: hartan izenondoa elipsiz isildua izan daiteke (ez da beharrezkoa, noski). Puntu hori (2b)ren argian azterturik, erran dezakegu

[Izond [ I ]] osagaia sortzen dela modifikatzaileak batzerakoan, eta hortaz izenondoa elipsian sar daitekeela. Hortik ateratzen den ondorioa da ahoskatua den beste modifikatzailea, ordinala, izenondoa baino goragoko posizio batean dela batze ordenan.

(15b)ko datuak ere aski garbi dira, ene iduriko: ez da ordinalaren elipsirik adibide hartan; hots, testuinguru berezia asmatu gabe, ez dugu aditzen hirugarren zaldia barrukian dela.

Horregatik, (15b)k ere baiesten du (15a)n errana, erran nahi baitu ordinala zenbatzailea baino gorago dela batze ordenan, eta horregatik zenbatzailea ahoskatua bada, ordinala ez dela elipsiz isildua. 13 Bestalde, azken / lehen eta kardinalak ordenatzeko orduan euskarak ez du nahitaezko hurrenkerarik finkatzen. Izan ere, hurrenkeretako bat markatugabea baldin bada ere, biak erabil baitaitezke (lehen bi kapituluak / bi lehen kapituluak). EPG corpusean lehen /azken + bi / hiru sekuentziak bilatuz egin bilaketaren arabera, maiztasunaren aldetik ordinala > zenbatzailea ordena da alde handiarekin nagusi. Zenbatzailea > ordinala ordena Iparraldeko testuetan bereziki agertzen da, nahiz euskalki horietan ere beste ordena erabiliagoa den.

DSko osagaien batze ordena euskaran.

Azterketa honen bukaerara heltzearekin azterketaren ondorioak ateratzen ahal ditugu.

Baliatu ditugun bost modifikatzaileen batze ordena (22)koa: 16 Bourciez-ek duela mende bat pasa Iparraldeko herrietan itzultzera eman zuen frantsesezko testuan erlatibo bat bazen izenondoa ere zuena: ces feuilles de choux et ces fruits pourris que mangent les porcs (cf. Aurrekoetxea & Videgain 2004). Eskuinaldeko erlatibo arrunta erabili zuten itzultzaile batzuek. Testuak bat bestearen ondotik kurritzen hasirik, holako

  ordinala eta zenbatzaile kardinala duten DSak. Zenbatzaile ordinalei eta kardinalei dagozkien datuak ez dira argi. Alabaina, badirudi euskaraz, zenbatzaile kardinalik nekez erabil daitekeela lehen edo azken-ez beste ordinalekineta lehen, zenbatzaile+garren duten beste ordinalak ez bezala, arazorik gabe erabiltzen dira zenbatzailea duten DSetan: honetako testen moldatzeko azken eta lehen erabili behar ditugu nahi ala ez. Ikusiko dugun bezala, ordea, ondorioak doi bat nahasiak ditugu adibideetan. Ikus hauek: (18) a. Iaz lehen hiru lasterkariei eman zieten dirua, aurten [ # (*lehen) bi lasterkari -ei] bakarrik. b. Aurten (zerrendako) lehen hiru izenak hautatu dituzte, baina iaz [azken (?hiru) izen -ak] aukeratu zituzten. c. Azken bost egunak ordainduak izanen dira, baina ez [lehen (?bost) egun -ak] Nire intuizioaren arabera, (18a) ez da ongi eratua lehen ordinala ahoskatua ez bada. Alabaina, (18a) adibidea ordinalaren elipsirik gabe irakurririk, biei sintagmak testuinguru horretan ez dagokion interpretazio espezifikoa du. Ohar gaitezke, gainera, adibide horretako kontrastea molde natural batean adierazteko lehen ahoskatu behar dela: …, aurten lehen biei bakarrik. Datu hau (2b)en arabera azterturik, ondoriozta daiteke modifikatzaileak batzerakoan sortzen den osagaia [Ord [Zenb [I ]]] dela. Alabaina, (2b)k aurreikusten du batze ordena horretan zenbatzailea ahoskatuz gero ordinala elipsis ezin isil daitekeela. (18b,c) adibideak ere alde horretara doaz, nahiz berriz ere interpretazioak ez diren nahi bezain garbiak. Izan ere, modifikatzaileak batzerakoan, [Ord [Zenb [I ]]] osagaia baldin badugu, (2b)ren arabera, zenbatzailea elipsi pean isiltzea arazorik gabekoa izan behar litzateke. Bizkitartean, zalantza izan daiteke bi adibide horietan zenbatzailea interpretazioan sartuz, 7. oharrak aipatu kasuan ez ote garen. Nahiz zailtasun hori nola azal ez dakidan, ez dut uste aski den (18a)tik atera ondorioaren deuseztatzeko. Horregatik, batze ordenan, ordinala zenbatzailea baino gorago dela besterik gabe onartuko dut. Beraz, aitzineko puntuan (2.4.2), ordinala erakuslea baino beherago kokatzen zela ikusi baikenuen, orain ateratzen den hurrenkera hau da: Erak > Ord > Zenb > Izond > I.

( 22 )

 22 Erak > Ord > Zenb > Izond > Erl > I Ordena hori ez dator guziz bat Cinquek (2005 2012) guk aztertu modifikatzaileentzat ematen duenarekin, hark erlatiboa izenondoen gainetik ezartzen baitu; cf. Cinque (2012 (30a)): (23) Cinqueren batze ordena: [Dem.. [A.. [Numord.. [RCrestr.. [Numcard.. [A..NP]]]]]]Izenondoei eta erlatiboei buruzko datuak italierazko bi adibidetan agertzen ditu Cinquek; batean, erlazio izenondoa da (la reprisa morala/economica), eta bestean, maiztasunezkoa (i clienti occasionali/abituali). Guk, berriz, kolorea, tamaina eta zahar-berritasuna baliatu ditugu gure lanean. Izenondoen izaera ere kontuan hartzekoa bide da, hala nola Cinquek (23)an ordinalen gaineko izenondo berezi batzuk (beste bezalakoak) ere sartu baititu. Euskaran berean ongi ageri da, erlazio izenondoak kalifikatzaileak baino hurbilago izaten direla izenetik (ordena franko zurrun batean) 15 eta badirudi horrek eragina duela gure gaian (ikus 14. oh.(ii)). Ikerketa barnago eraman behar da beraz, bai eta ere beste hizkuntza gehiagotan egiaztatu haren balioa. Alabaina, (1)en arabera, elipsi jokoak batze ordenako osagaietan egiten dira; hortaz hizkuntza batetik bestera, ez litzateke funtsezko alderik izan behar haietan.Euskarako datuetan egonik, (22)ko ordenak beste arazo bat sortzen du.Cinqueren (2012) arabera elipsia mugimenduari lotuak dira. Greenbergen 20. unibertsaleko modifikatzaileak kontuan harturik, arazorik gabe erator daiteke euskarazko hitz ordena: Zenb > I > Izond >Erak(Oyharçabal 2006). Elipsi jokoak ere ongi azaltzen direla ikusi dugu hemen (2.1). Ez da horrela gertatzen erlatiboa sartzen delarik. (22)ko ordenatik abiaturik, eta Cinquek DSen barneko mugimenduentzat ematen dituen oinarrizko baldintzak (elipsietan bezalakoak direnak) errespetaturik, ezin erator daiteke euskarak DS erlatibodunetan duen hitz ordena: Erl > Ord > Zenb > I > Izond > Erak. Euskara zaharrean izan bide zen beste ordena (erlatiboa izenaren eskuinean eta determinatzailearen aitzinean ematen duena) 16 erdiets daiteke, ez, 15 Ikus kontraste hau: arazo politiko handiak vs *arazo handi politikoak.

Usaiari jarraikiz, batu aditza eta batze izena baliatzen ditut hizkuntzalari generatibistek ingelesez 'merge' erraten dutenaren itzultzeko.

Artikuluan zenbatzaile izena soilik erabilia denean zenbatzaile kardinalei dagokie.

Adibideen irakurketaren errazteko, elipsia euskarazko hiz ordenaren arabera erakusten da haietan. Gogoan izan, haatik, jarraikitzen gatzaizkion azterbidean elipsia (10)eko batze ordenako osagaietan gertatzen dela, izena izenondoaren gaineko espezifikatzaile gunera mugitu aurretik.

Badira (i) bezalako adibideak, iduriz, kontrakoa erakusten dutenak: (i)Nor dira bi hirugarrenak? Badaiteke hirugarren izen dela kasu horretan. Beste izenik nekez sar baitaiteke holako sintagma batean (ikus (16b)).