Xantiana Etchebest - 
  
Lana Hasi 
  
Nituzke Gazteetan 
  
Iñaki Gaminde 
  
Eta Charles 
  
Videgain Alde 
  
Iñaki Gamindek Bere Aholku Zehatzen 
  
Zuberotar Dardarkarien 
  
Bariazio Sozio-Fonetikoa 
  
Xantiana Etchebest 
  
  
  
  
  
  
ZUBEROTAR DARDARKARIEN BARIAZIO SOZIO-FONETIKOA

Keywords: gain, inkestatzaileen atzematen lagundu ninduten guztiak eskertu nahi lanean baliatzen duten hizkuntzaren ] soinuaren iraupena generoaren jatorriaren arabera F2 formakin erdian [ʀ] alofonoaren adinen arteko esanguratasun, errana izan da Praat programaren bidez, datuak eskuz

XIV -20. taula: dardarkari apikarien iraupena generoaren arabera s-tan 21. taula: dardarkari apikarien iraupena lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera s-tan 22. taula: [r2] soinuaren iraupena generoaren arabera s-tan 23. taula: [r2] soinuaren iraupena lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera s-tan 24. taula: [r3] soinuaren iraupena generoaren arabera s-tan 25. taula: dardarkari ubularren iraupena adinaren arabera s-tan 26. taula: dardarkari ubularren iraupena generoaren arabera s-tan 27. taula: dardarkari ubularren iraupena euskararen jatorriaren arabera s-tan 28. taula: dardarkari ubularren iraupena

/r/-ra galtzen duen energia dB-tan 59. taula: dardarkari ubularrek adinaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duten energia dB-tan 60. taula: dardarkari ubularrek generoaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duten energia dB-tan 61. taula: dardarkari ubularrek euskararen jatorriaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duten energia dB-tan 62. taula: dardarkari ubularrek lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duten energia dB-tan 63. taula: dardarkari ubularrek Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duten energia dB-tan 64. taula: [ʀ] alofonoak adinaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 65. taula: [ʀ] alofonoak generoaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 66. taula: [ʀ] alofonoak euskararen jatorriaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 67. taula: [ʀ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 68. taula: : [ʀ] alofonoak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 69. taula: [ʁ] alofonoak adinaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 70. taula: [ʁ] alofonoak generoaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 71. taula: [ʁ] alofonoak euskararen jatorriaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 72. taula: [ʁ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 73. taula: [ʀ] alofonoak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 74. taula: [χ] alofonoak adinaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 75. taula: [χ] alofonoak generoaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 76. taula: [χ] alofonoak euskararen jatorriaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 77. taula: [χ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 78. taula: [χ] alofonoak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 79. taula: 3 soinu multzoek /a/-tik /r/-ra galtzen duten energia dB-tan 80. taula: alofono desberdinek /a/-tik /r/-ra galtzen duten energia dB-tan 81. taula: dardarkari bakunek generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duten energia dB-tan 82. taula: dardarkari bakunek lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duten energia dB-tan 181 83. taula: [ɹ̝ ] alofonoak generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia db-tan 84. taula: [ɹ̝ ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 183 85. taula: [ɹ] alofonoak generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia db-tan 86. taula: [ɹ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 184 87. taula: [r ͡ ɹ̝ ] alofonoak generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia db-tan 88. taula: [r ͡ ɹ̝ ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 89. taula: [ɾ] alofonoak generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia ZUBEROTAR DARDARKARIEN BARIAZIO SOZIO-FONETIKOA Xantiana ETCHEBEST -7 Décembre 2017

-XVIII -dB-tan 90. taula: [ɾ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 91. taula: [r2] alofonoak generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia db-tan 92. taula: [r2] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 93. taula: dardarkari ubularrek adinaren arabera ubularrak /r/-tik /a/-ra irabazten duten energia dB-tan 94. taula: dardarkari ubularrek generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duten energia dB-tan 95. taula: dardarkari ubularrek euskararen jatorriaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duten energia dB-tan 96. taula: dardarkari ubularrek lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duten energia dB-tan 97. taula: dardarkari ubularrek Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duten energia dB-tan 98. taula: [ʀ] alofonoak adinaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 99. taula: [ʀ] alofonoak generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia db-tan 100. taula: [ʀ] alofonoak euskararen jatorriaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 101. taula: [ʀ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 102. taula: [ʀ] alofonoak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 103. taula: [ʁ] alofonoak adinaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 104. taula: [ʁ] alofonoak generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia db-tan 105. taula: [ʁ] alofonoak euskararen jatorriaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen Grafikoak:

1. grafikoa: iraupenarentzat dardarkari bakunen generoaren arteko alde esanguratsuen irudikapena 2. grafikoa: iraupenarentzat, [ɾ] soinuaren euskararen jatorriaren datuen arteko alde esanguratsuen irudikapena 3. grafikoa: iraupenarentzat dardarkari ubularren generoaren arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 4. grafikoa: energia galtzearentzat dardarkari bakunen generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 5. grafikoa: energia galtzearentzat dardarkari ubularren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 6. grafikoa: energia galtzearentzat [ʀ] alofonoaren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 7. grafikoa: energia galtzearentzat [ʁ] alofonoaren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 8. grafikoa: energia irabaztearentzat dardarkari ubularren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 9. grafikoa: energia irabaztearentzat dardarkari ubularren euskararen jatorriaren araberako alde esanguratsuen irudikapena 10. grafikoa: energia irabaztearentzat [ʁ] alofonoaren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 11. grafikoa: F2 hastapenean dardarkari ubularren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 12. grafikoa: F2 hastapenean [ʀ] alofonoaren adinen arteko alde esanguratsuen irudikapena 13. grafikoa: F2 hastapenean [ʀ] alofonoaren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 14. grafikoa: F2 hastapenean [ʀ] alofonoaren lanean baliatua den hizkuntzen arteko alde esanguratsuen irudikapena 15. grafikoa: F2 hastapenean [ʀ] alofonoaren Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboren arteko alde esanguratsuen irudikapena 16. grafikoa: F2 hastapenean [ʁ] alofonoaren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 17. grafikoa: F2 hastapenean [χ] alofonoaren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 18. grafikoa: F2 erdian dardarkari bakunen generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 19. grafikoa: F2 erdian dardarkari ubularren generoen arteko alde esanguratsuen irudikapena 20. grafikoa: F2 erdian dardarkari ubularren euskararen jatorriaren arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 21. grafikoa: F2 erdian [ʀ] alofonoaren adinen arteko alde esanguratsuen irudikapena 22. grafikoa: F2 erdian [ʀ] alofonoaren generoaren arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 23. grafikoa: F2 erdian [ʀ] alofonoaren Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboren arteko alde esanguratsuen irudikapena 24. grafikoa: F2 erdian [ʁ] alofonoaren generoen arteko alde esanguratsuen irudikapena 25. grafikoa: F2 erdian [ʁ] alofonoaren euskararen jatorrien arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 26. grafikoa: F2 bukaeran dardarkari ubularren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 27. grafikoa: F2 bukaeran dardarkari ubularren euskararen jatorrien arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 28. grafikoa: F2 bukaeran [ʀ] alofonoaren adinen arteko alde esanguratsuen irudikapena 29. grafikoa: F2 bukaeran [ʀ] alofonoaren generoen arteko alde esanguratsuen irudikapena 30. grafikoa: F2 bukaeran [ʀ] alofonoaren Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboren arteko alde esanguratsuen irudikapena 31. grafikoa: F2 bukaeran [ʁ] alofonoaren generoen arteko alde esanguratsuen irudikapena 32. grafikoa: F2 bukaeran [ʁ] alofonoaren euskararen jatorrien arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 33. grafikoa: dardarkari multzoen F2 formakina 34. grafikoa: alofonoen F2 formakina Dendogramak:

1. dendograma: SPSS programaren bidez adinaren arabera atera den dendograma 2. dendograma: B-VegAna programari esker adinaren arabera atera den dendograma 3. dendograma: B-VegAna programari esker euskararen jatorriaren arabera atera den dendograma 4. dendograma: B-VegAna programari esker Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera atera den dendograma 1. SARRERA Lan honen funtsa hizkuntzaren bariazioan oinarritzen da. Hizkuntza bat gauza finko bat ez dela, ez da gauza zaharra. Oraindik ere, hiztun guztiek ez dute baitezpada garapen hau onartzen. Zuberoan adibidez, izan daitezen morfologian, sintaxian, lexikoan edo fonetikan, aldaketek ez dute bortxaz batzarri ona errezibitzen. Zaharrek estimatzen dute zubereraren galtzera buruz joaten dela hitz berrien sartzea edo soinu berrien egitea. Baina hizkuntza bat bizi dadin, aldaketak behar ditu. Etengabe, aldaketan eta garapenean bizi dira. Hizkuntzalaria ez zen, baina hizkuntza maitalea zen Hugo-k dio (1827: 41):

"L'esprit humain est toujours en marche, ou, si l'on veut, en mouvement, et les langues avec lui. Les choses sont ainsi […] les langues ni le soleil ne s'arrêtent plus. Le jour où elles se fixent, c'est qu'elles meurent" Hizkuntza batek bariazioak ezagutzen baditu erran nahi du bizi dela. Eta pentsamolde honetan bermatuz, lan hau abiatu da. Euskararen kasuan, euskalkien izatea haien historian kokatzen denez, garrantzitsua iruditzen zaigu euskalkietan bermatzea, eta ikustea nondik heldu diren, ulertzeko norat joaten diren. Zuberera euskalki txikia da beste euskalkiekin konparatuz jende gutxik ematen dutelako.

Zuberoa, 36 herriz osatua den Ipar Euskal Herriko probintzia bat da. Hau ekialdean kokatzen da eta bere mugak Nafarroa Behera, Nafarroa eta Biarnoarekin partekatzen ditu.

Zuberoan, Xiberoko Herri Alkargoak bere webgunean 1 dioenez, 13869 biztanle badira. 696,9km²-ko handitasuna badu eta beraz km²-kal, 19 biztanle badira. Eremua bi kantonamendutan zatitua da. Lehenik Atharratzeko kantonamendua bada hau Basaburua deitzen dena, eta bestalde Maulekoa bada, hau Pettarra deitzen dena. Baina historikoki, Zuberoa hirutan zatitua da Arbailletako eremua ere baita. Gaur egun, bitan baizik ez da zatitzen. Horrezgain, Zuberoa historikoan (ikus 1. irudia) herri gehiago baziren, hala nola Eskiula adibidez. Gaur egun, herri zenbaitzuk beste herri elkargoei lotu dira. Eta Zuberoako lurraldeaz gain, zuberera ere entzun daiteke. Etxegorri-k (2013) edo Euskalerriko Atlas Etnografikoako (1990) lanetan oinarrituz, Biarnoko euskaldunak aipatzerakoan errana da Jeruntze, Jeztaze, Gurse-ko herrietan euskara entzuten dela adibidez. Maule-Lextarre probintzi honen hiri nagusia da eta biztanleak zuberotarrak2 deitzen dira. 2017ko Urtarrilaren 1a baino lehen herri guztiak, Xiberoko Herri Alkargoan sartzen ziren. Gaur egun, herri elkargo hori, Euskal Elkargoan sartua da.

1. irudia: Zuberoako mapa historikoa Zuberoan, biztanleak tradizioari lotuak dira. Hala nola urtero Maskaradak eta Pastorala bat plazaratzen diren. Bi antzerki mota horiek, euskara puntu komun dute, eta bereziki zuberera. Horretarako, Zuberoako egoera soziolinguistikoari interesatuko gara.

Haatik, erran behar da eginik izan diren lanak ez direla zehatzak izan. Ipar Euskal Herrian, lanak eramanak izan dira, hala nola EKE-k Bachoc-en bidez eraman duena 2016an baita ere 2017an Soziolinguistika Klusterrak argitaratutako lana. Bi lan horietan, Zuberoako eta Nafarroa Beherako datuek bat egiten dute. Beraz ezin da erran egiazki Zuberoako datuak direla, baina hurbiltzen direla pentsatzen ahal da. Beraz, azken urte hauetan soziolinguistikaren arabera, Euskal Herrian, biztanle kopurua gorantz joan da. Baina horietan gehiena kanpoko jendeak izan dira. Azken 5 urte hauetan, 11.000 pertsonaz emendatu da eta horietan 9.000 erdaldunak edo kanpotarrak dira. Haatik, 11.000 pertsona horietan, 1500 euskaldun gehiago badira.

Zuberoa, Euskal Herria bezala, testuinguru diglosiko batean garatzen da. Diglosia eremu elebidun batean garelarik plazaratzen da. Hemen, Euskara eta Frantsesa nahasten dira. Baina diglosia aipatzen da, eta Fergusson-ek ongi lantzen du (1959), gizartean hizkuntza batek besteak baino eragin gehiago duelarik. Hiztunek nahi ta nahi ez, onartzen dute hizkuntza bat bestea baino "azkarragoa" dela. Elebidun komunitate edo hiztun bat bi hizkuntzekin bizi da. Zuberoaren kasuan, ez da erraiten ahal Zuberoako lurraldea elebiduna denik ez baita dena euskara/frantsesez egiten, baina horretara jotzeko indarrak eramaten dira. Hala ere, Hamer eta Blanc-ek (2008) diotenez, elebidun forma desberdinak badira:

-Elebitasun idealak: hiztunak, bi hizkuntzak ongi menperatzen ditu -Elebitasun goiztiarra: hiztunak bi hizkuntzak informalki eremu natural batean ikasten ditu.

-Elebitasun simultaneoa: hiztunak bi hizkuntzak ber mementoan ikasten ditu. Hau posible da familian bi hizkuntzak baldin badira.

-Elebitasun kontsekutiboa: hiztunak hizkuntza bat ikasten du eta ondotik beste bat -Elebitasun pasiboa: Hiztunak hizkuntzetarik bat ulertu baizik ez du egiten -Elebitasun sustraktiboa: hiztunaren ingurukoek, ez dituzte bi hizkuntzak ber mailan jartzen, beraz gutxitua den hizkuntza horretan hiztunak kapazitate ahulagoak ukanen ditu.

Elebitasuna eremu, edo lurralde batean, hertsiki hizkuntza politikari lotua da.

Hizkuntza politika hori, aktatua edo inplizitua izan daiteke. Zuberoaren kasuan aldiz, Xiberoko Herri Alkargoak (helduen euskal formakuntza aipatuko denean ikusiko da) indarrak egiten ditu lurraldearen elebiduntzeko. Soziolinguistika Klusterrak, bere azken lana, Euskal Herri osoan eraman du. Baina Ipar Euskal Herriari eta Nafarroa Behera/Zuberoari dagokionez datuei interesatuko gara. Euskal Herrian, urtez urte, Euskararen erabilpena gero eta beherago doa. 2016an, erabilpena beste hizkuntzen artean % 5,3koa da. Aldiz, Soziolinguistika Klusterrak atzeman du Nafarroa Behera eta Zuberoan, hiztunen % 50a elebiduna dela, eta erabileraren aldetik, azken urte hauetan, gorakada bat markatzen dela. 2011an % 10,0en erabilera bada, 2016an, % 13,1ekoa egiten da. Bestalde, ikerketa honetan, atera dute hiztunak gero eta gazteago, gero eta euskaldunagoak direla. Ipar Euskal Herrian, erabileraren aldetik, haurrak % 10,2tan dira aldiz gazte eta adinetakoak % 3,8tan eta helduak % 5,2tan. Eta bestalde beti ikerketa honetan, ikusi da emazteek gizonek baino gehiago euskara erabiltzen dutela.

Bachoc-ek eraman duen lanean (2016), emanik da azken 5 urte hauetan euskaldunen kopurua goratu dela euskaldun hartzaile gehiago baitira. Euskaldun aktiboen kopurua aldiz, ehun hiztun gehiagorekin guti gorabehera mantendu da. Erdi euskaldunetan ere (ongi ulertzen baina ez ongi mintzatzen) 1.500 hiztunen gorakada bat izan da. Bestalde lehen, datuek erakusten badute gero eta zaharrago gero eta euskaldunago, orain, Soziolinguistika Klusterrak erakutsi duen bezala, EKE-k erakusten du gero eta gazteago gero eta euskaldunago. Orotara, Ipar Euskal Herrian, 1976 urtea arte euskaldunen kopurua jautsi baldin bada, gaur egun, urtero % 0,5 irabazten da. Nafarroa Behera/ Zuberoan, 1929tik 1986 arte, euskaldunen % 50a galdu baldin bada, 10 urtez, % 4 irabazi dira.

Zuberoan gero eta gazteago gero eta euskaldunago aipatzen denean, estrukturak aipatu behar dira. Baina eskolak aipatu aitzin, erran behar da duela bi urte kasik Xübükota lehen euskal haurtzaindegia sortu dela. Bestela, euskararen ikasteko, eskolak badira eta hau 1972an Sohütako ikastolarekin sartu da. Haurrentzakoak, hala nola, Zuberoan bi Ikastola badira (D eredukoak) 150 bat haurrekin, eta hamaika eskola elebidun (hiru Basaburuan eta zortzi Pettarran). Gaur egun ikastola bat bada Pettarran, Sohütan dena eta bigarrena Basaburuan da, Alozen. Eskola elebidunetan ez da ikerketarik eraman jakiteko zenbatek euskara ikasten duten. Gero, kolegioan euskararen ikasteko paradaren ukaiteko ez da D ereduko eskolarik, baina kolegio eta lizeo elebidunak badira. Bi kolegio badira, bata Maulen eta bestea Atharratzen, eta Sohütako lizeoan 2017ko sartzetik goiti, gela elebidunak ere irekiko dituzte. Baina D ereduaren segitzeko, gazteak Larzabaleko kolegiora joaten dira eta gehienek Etxepare lizeora, Baionara, pusatzen dute ere. Gai honi lotua, Zuberoan Euskarazko metodoan lantzen dituen IKAS zentroa bada ere.

Azkenik, Euskararen ikasteko beti, helduentzako AEK ere bada. Maulen kokatzen da, eta Herri Alkargoari esker euskaldundu nahi den zuberotarrarentzat sos laguntzak badira.

AEK mailan, maila apalentzat kurtsoak badira, baina ere alfabetizatu nahi diren euskaldun zaharrentzat ere. Horrez gain, azken bost urte hauetan, Zuberoako lurraldean, formakuntza profesionalak plantatu dira. Gaur egun, formakuntza horien bidez hiru talde desberdinek euskara ikasten dute. Formakuntza profesional horiek harreran lan egiten duten, haurrekin lan egiten duten edo administrazio lanetan ari direnentzat eginak dira.

Euskararen garapenaren lantzeaz gain, nire euskalkia den zubereraren ikertzea garrantzitsua da. Lurralde honetan fonetikari buruz, oso lan gutxi eramanak izan dira [START_REF] Charencey | Recherches sur les lois phonétiques de la langue basque[END_REF]Gèze 1873[START_REF] Gavel | Une antiquaille linguistique: la prononciation souletine du latin[END_REF][START_REF] Larrasquet | Action de l'accent dans l'evolution du basque souletin[END_REF]Mispiratçceguy 1936;[START_REF] Mitxelena | Fonética Histórica Vasca[END_REF]Oyharçabal 1989;[START_REF] Etxebarria Ayesta | Euskal fonetika eta fonologia[END_REF][START_REF] Hualde | Topics in Souletin phonology[END_REF][START_REF] Salaberria Fuldain | Zuberera barkoxtarreko bokalen azterketa akustikoa[END_REF]Coyos 2002Coyos , 2007a;;[START_REF] Etchebarne | Gramatika emendakinak Zuberoako euskaraz[END_REF]. Zuberera, euskalkien artean aski ezaguna da berezitasunak baititu.

Lehenik, erran behar da euskalki hori, bi azpi dialektotan banatzen dutela [START_REF] Bonaparte | Etudes sur les trois dialectes basques des Vallées d'Aezcoa, de Salazar et de Roncal, tels qu'ils sont parlés à Aribe[END_REF], [START_REF] Ladefoged | Sur le traitement de u devant le groupe <r plus consonne> en souletin[END_REF], Larrasquet (1928a) eta Mounole-k (2007). Alde batetik, Pettarra bada, Maule aldean, eta honek, gaskoina, biarnesa eta Nafarroa-Behereko dialektoen eragina jasan du.

Eta bestalde, Basabürüko azpi dialektoa bada, non Erronkari eta Zaraitzuarrekin kontaktuan den. Zubererak, forma arkaiko zenbaitzuk atxiki ditu, eta beste berri zenbaitzuk sortu ere.

Eta horiek, zuberera landua izan baita aski ezagunak dira. Lehenik [START_REF] Inchauspe | Le verbe basque. Baiona: Lamaignère[END_REF][START_REF] Inchauspe | Le verbe basque. Baiona: Lamaignère[END_REF] izan da, ondotik [START_REF] Bonaparte | Etudes sur les trois dialectes basques des Vallées d'Aezcoa, de Salazar et de Roncal, tels qu'ils sont parlés à Aribe[END_REF][START_REF] Bonaparte | Etudes sur les trois dialectes basques des Vallées d'Aezcoa, de Salazar et de Roncal, tels qu'ils sont parlés à Aribe[END_REF], Vinson (1870[START_REF] Vinson | La phonétique basque et le néo-latin. À Monsieur J. de Urquijo[END_REF][START_REF] Vinson | La phonétique basque et le néo-latin. À Monsieur J. de Urquijo[END_REF], Gèze (1873), [START_REF] Van Eys | Essai de grammaire de la lanque basque[END_REF][START_REF] Van Eys | Essai de grammaire de la lanque basque[END_REF], [START_REF] Uhlenbeck | Contribution à une phonétique comparative des dialectes basques[END_REF][START_REF] Uhlenbeck | Contribution à une phonétique comparative des dialectes basques[END_REF], [START_REF] Gavel | Une antiquaille linguistique: la prononciation souletine du latin[END_REF][START_REF] Gavel | Une antiquaille linguistique: la prononciation souletine du latin[END_REF][START_REF] Gavel | Une antiquaille linguistique: la prononciation souletine du latin[END_REF], [START_REF] Lhande | Dictionnaire basque-français et français-basque[END_REF], Larrasquet (1928aLarrasquet ( , 1928b[START_REF] Larrasquet | Action de l'accent dans l'evolution du basque souletin[END_REF][START_REF] Larrasquet | Action de l'accent dans l'evolution du basque souletin[END_REF][START_REF] Larrasquet | Action de l'accent dans l'evolution du basque souletin[END_REF], [START_REF] Azkue | Del acento tónico vasco en algunos de sus dialectos. Bilbo: Editorial Vasca[END_REF][START_REF] Azkue | Del acento tónico vasco en algunos de sus dialectos. Bilbo: Editorial Vasca[END_REF] Lafon (1933aLafon ( , 1933b[START_REF] Ladefoged | Sur le traitement de u devant le groupe <r plus consonne> en souletin[END_REF][START_REF] Ladefoged | Sur le traitement de u devant le groupe <r plus consonne> en souletin[END_REF][START_REF] Ladefoged | Sur le traitement de u devant le groupe <r plus consonne> en souletin[END_REF][START_REF] Ladefoged | Sur le traitement de u devant le groupe <r plus consonne> en souletin[END_REF], [START_REF] Mitxelena | Fonética Histórica Vasca[END_REF], [START_REF] Moutard | Problèmes scécifiques de phonétique et phonologie basques[END_REF][START_REF] Moutard | Problèmes scécifiques de phonétique et phonologie basques[END_REF], [START_REF] Txillardegi | Fonetika baturuntz[END_REF][START_REF] Txillardegi | Fonetika baturuntz[END_REF], [START_REF] Zuazo | Zubereraren sailkapenerako. Anuario del Seminario de Filología Vasca[END_REF], [START_REF] Casenave Harigile | Hiztegia: Français-Eüskara, züberotar eüskalkitik abiatzez[END_REF], 1993), [START_REF] Hualde | Topics in Souletin phonology[END_REF], [START_REF] Coyos | Quelques observations à propos des occlusives aspirées en basque souletin[END_REF]Coyos ( , 1999Coyos ( , 2000aCoyos ( , 2000bCoyos ( , 2001Coyos ( , 2002Coyos ( , 2004Coyos ( , 2005Coyos ( , 2007aCoyos ( 2007bCoyos ( , 2009Coyos ( , 2011Coyos ( , 2013)), [START_REF] Peillen | Zuberoako gobernu hizkuntzak eta gure herri hortako euskalkiaren erdal maileguak[END_REF]Peillen ( , 1982Peillen ( , 1984Peillen ( , 1988Peillen ( , 1992Peillen ( , 1995Peillen ( , 1998)), Gaminde (1995), [START_REF] Hiriart-Urruty | Zubererazko herskarien azterketa akustikoa[END_REF], Videgain eta al. (2008Videgain eta al. ( -2010)), eta Etchebarne (2010) ikertzaileek lanak egin dituzte.

Duela hiru urte, lan hau hasteko asmoa piztu denean, Zuberoako ezaugarri desberdinak landu nahi ziren. Hauetan, /h/ hasperenduna, dardarkariak, bokal sudurkariak edo deklinabide desberdinak ziren. Baina horren ondotik, fonetikak etorkizunerako posibilitate gehiago irekitzen baitu, bokal sudurkarietan eta dardarkarietan lana finkatu egin dugu. Baina lana gero eta gehiago sakonduz, eta dardarkarien atalarekin hasiz, ohartu gara tesia baten burutzeko datu nahiko bazirela. Horretarako, dardarkarietan oinarritzea deliberatua izan da. Zuberoan zehar eraman diren lanetan bermatuz, eta munduan zehar egiten diren ikerketetan oinarrituz, dardarkarien bariazio sozio-fonetikaren egitea garrantzitsua iruditu zaigu. Zuberoak, eta bereziki bere euskalkiak, munduan gertatzen den fenomeno bat bizitzen baitu, interesgarria da hizkuntza edo euskalki gisa besteen ber heinean jartzea, eta kasu honetan, bere egoera soziolinguistikoari kasurik ez ematea.

Zubererak, munduko hizkuntzak bezala (Delattre and Freeman 1968;[START_REF] Punnoose | An auditoy and acoustic studi of liquids in Malayalam[END_REF] Bradley 2011) kanbiamenak baditu. Eskoziarra bezala adibidez [START_REF] Stuart-Smith | A sociophonetic investigation of postvocalic /r/ in Glaswegian adolescents[END_REF], bere dardarkarietan aldaketa bat jasaten du. Eta interesgarria da ikustea eskala desberdinetako hizkuntzek ber gauza bizitzen dutela. Horretarako, lan honen helburu nagusia, gaurko zubereraren dardarkarien argazki baten hartzea izanen da, eta beraz denboran, memento finko batean aztertzea.

Ikerketa hori, gaurko zubereraren dardarkarien egoera argitzeko, maila diastratikoan eramanen da. Hautu hau eraman da gaurko gizartean bermatzeko, eta ez konparaketa diakroniko baten eramateko. Lana, itzulpen inkestaren bidez eramana izan da, erran nahi baitu hiztunek frantsesetik euskarara hitzak itzuli behar izan dituztela. Horri esker, eta inkesta egilearen influentziarik gabe, hitz arrunten bidez, gaurko egoera neurtu ahal izan dugu.

Lan honen bideratzeko ataletan gauza desberdinak aztertuko dira. Lehen atalean sarrera bat egin eta, bigarren atalean tesiaren inguruan lortutako marko teorikoa aipatuko da. Hirugarren atal batean, metodologiari erreferentzia eginen diogu. Laugarren atalean, Zuberoan atzeman diren dardarkarien lantzen hasiko gara. Bosgarren atalean, dardarkarien azterketa sozio-fonetikoa eramanen da. Seigarren atalean, iraupenaren azterketa akustikoa bideratuko da. Zazpigarrenean aitzinekoaren ber ideia jarraikiz, energiaren azterketa akustikoa eginen da. Eta azterketa akustikoekin bukatzeko, F2 formakinarena zortzigarren atalean eramanen da. Bederatzigarren atalean beraz emaitzak landuko dira. Eta azkenik, ondorioak, lanaren erronkak eta geroko iradokizunak emanen dira.

MARKO TEORIKOA

Atal honetan bi helburu badira. Alde batetik, tesiaren oinarri teoriko guztiak agirian jarriko dira eta, bestetik, tesian zehar egin diren hautuen justifikazio teorikoa ere plantan emanen da. Tesiak Zuberotar dardarkarien bariazio sozio-fonetikoa izenburutzat baitu, hortik azpiatal zenbaitzuk ateratzen dira. Hala nola, dardarkariak, bariazioa, soziolinguistika, eta fonetika eta honekin batean fonologia ere. Atal honekin espero da tesiaren helburuak agertuko direla. Hala nola, zergatik bide horiek hautatuak izan diren eta beste zenbaitzuk ez.

Beraz teoriari esker, hautu desberdinen esplikatzera entseatzea izanen da. Atal honetan, aitzinatuak izan diren ideia desberdinak aipatuko dira, baina lan honentzat hautatuak izan direnak ere bereiziko dira.

Baina lehenik, hizkuntza bat definitu beharko da. Eta hau ez da gauza sinplea izanen.

Horretara heltzeko, ahotsa, grafia edo keinuak baliatzen ahal dira. Labov-ek (1987) hizkuntza honela definitzen du:

"The idealist conception is that language is a property of the individual, a speciesspecific and genetically inherited capacity to form rules of a particular type, relatively isolated from other activities of human intelligence. The materialistic conception is that language is a property of the speech community, an instrument of social communication that evolves gradually and continuously throughout human history, in response to a variety of human needs and activities." Chomsky-k berak (1957), estimatzen du hizkuntza guztiek ber gramatika dutela.

Adibidez, hizkuntza guztiek pluralaren markatzeko zerbait gehitzen dute eta sekula ez kontrarioa. Baina bestalde erraiten du gizon batek erabiltzen ahal duen hizkuntza estruktura mugatua dela. Hala ere mugatuak ez diren konbinazioak bereganatzen ahal ditu. Gramatika unibertsal honi esker, hizkuntza guztiak itzulgarriak dira. Chomsky-k dio haur guztiek mintzatzen badakitela, eta hau ez dela gurasoen transmisioaren bidez egiten. Hizkuntzaren jabekuntza, garapen fisikoari lotzen dio. Chomsky-k gauza interesgarria azpimarratzen du erranez ez dela hizkuntza bat bestea baino zailagoa, japoniar gazte batek frantses gazte batek bezala bere hizkuntza ber erritmoan ikasten baitu. Hizkuntza bat bereganatzeko zaila balitz, haurrak, zailtasunak saihestuko lituzke, haurrek gizaldi bakoitzean, hizkuntza berriz asmatzen baitute. Horretarako, hizkuntza batek ez du bere garapena zailtasunari buruz egiten. Chosmky-k estimatzen du hizkuntza bakoitzak bere konplexutasuna baduela.

Hizkuntza, komunikazio sistema konplexu dinamikoa eta moldagarria da. Fenomeno konplexua izanez fenomeno konplikatu batekin ez da hau nahasi behar. De Rosnay-ren ustez (2006) fenomeno konplexu batek bost parte ukaiten ahal ditu. Lehen parte batean, hizkuntzak bere agenteak baditu, eta agente horiek, hiztunak, beti bata bestearekin kontaktuan dira. Bigarrenik, sistema konplexu batek, lotura anitz baditu izan dadin bere agenteen artean, lehen partean erran den bezala, edo ere, hizkuntza eta hiztunen artean.

Hau daiteke komunikazioa. Hirugarrenik, sistema konplexu batek, hierarkia maila desberdinak baditu. Laugarrenik, sistema ez baita lineala eta beraz beti aldatzen baita, konplexutasuna heldu da. Denboran, izate dinamikoa ukaiten ahal du. Energia barreiatuz, denboran egoten da. Azkenik, sistema konplexuak, denboran, garapen kapazitatea badu eta konplexutasuna ere garatzen ahal da. Konplexutasun horrek erranarazten ahal du, konplexitate edo ñabardurak esplikatzeko oso zailak direla. Hala ere, nahiz eta ez den ariketa errazena izanen, hizkuntzaren aldakortasunaren aldeen esplikatzea, tesiaren helburuetariko bat izanen da.

Hizkuntza bat sistema dinamikoz osatua da. De Rosnay-k aipatu bezala, López Riverak dio (2013) hizkuntza bat agentez osatua dela, baina ere sistema den hizkuntzak, adaptazioak ezagutzen dituela. Eta erraiten du, esperientzia zenbaitzuk bizitzen baititu hizkuntza garatzen dela, hala nola interakzio sozialak edo prozesu kognitiboak adibidez. Beckner et al.-ek (2009) diote pasatu diren interakzioek, helduko diren interakzioak baldintzatzen dituztela. Ellis-ek (2011: 11) gehitzen du: "The dynamics of language learning are inextricably linked to the dynamics of consciousness, in neural activity and in the social world as well." Hizkuntza beti garatzen eta aldatzen den fenomeno bat baita erraiten da moldagarria dela. Hori abere edo landareen eboluzioari konparatzen ahal da. Landareak adibidez urtez urte, mendez mende garatzen edo aldatzen dira, eta beraz, pertsona bakar bat ezin daiteke aldaketa horren lekukoa izan. Hizkuntza baten kasuan ber gauza da.

Hiztunak ez dira aldaketa guztien lekukoak izaten ahal. Gerta daiteke aldaketa batez ohartzea eta horren garapena ezin kontrolatzea. Hori gertatzen da dardarkarien kasuan Ipar Euskal Herrian. Baina hau aipatu baino lehen, erran behar da aldaketak hizkuntza batean, maila desberdinetan egiten ahal direla. Morfologian, sintaxian, lexikoan edo fonologian egin daitezke.

Aldaketa morfologikoari dagokionez, aldaketak hitz osoan gertatzen ahal dira, baina gehienetan atzizkietan lortzen dira. Hala nola soziatiboan: amarekin vs. amareki; adlatiboan eskolala vs. eskolalat, baita ere eskolarat vs. eskolara; datiboan, lagüner vs. lagüneri; edo oraindik, destinatiboan lagünentako vs. lagünentzat. Aditz morfologian ere gerta daiteke ditak vs. ditadak, edo gütük vs. gützak.

Aldaketa sintaktikoak gehienetan argitasun behar bati erantzuteko egiten dira.

Frantsesez ezaguna den adibidea ere bada, "la personne dont je te parle" bilakatu da "la personne que je te parle". Gertatzen da gehienetan "dont" hau "que" bilakatzea, "que" erabiltzen baita, beraz hiztun zenbaitzuek horrekin baizik ez baitute erabiltzen. Baina argitasunaz gain, akatsak ere agertzen ahal dira. Eta hau euskaraz agertzen da gehienetan aditzetan. "Aitari eman deiot" erran ordez "aitari eman düt" entzutea edo idaztea. Horretan akatsa bezala azpimarratzen ahal da NORI kasuari doakion indizea ez baita sartzen. Beraz erraiten ahal da aldaketak maila desberdinetan gertatzen direla arrazoi desberdinengatik, izan daitezen, praktikoak, edo beste. Aldaketa, sintaktikoak izan daitezke ere adibidez Praubek behar dizüe lagüntü erraitea Praubeak behar dira lagundu erraiteko. Kasu honetan, ergatibo pluralarekin markatzen da, eta gaur egun, desagertzen den molde bat da.

Lexikoki, hiztegi aldaketa batean bezala epaile hitzarekin. Lehen epaitu 'moztu' baldin bazen, gaur egun epaitu hitza auzitegiak hartzen duen erabakiaren izendatzeko baliatzen da.

Bestalde hitz berriak sartzen ahal dira, betaurreko edo Zuberoan erraiten den bezala begi lagünak erraiteko, zaharrek, lünetak erabiltzen dituzte. Hau frantsesetik heldu da, baina alfabetizatuak direnek begi lagünak erabiliko dute. Eta hau aldaketa lexikala izan daiteke ere. Gainera, mailegu edo kalkoen kasuan, holako anitz badira. Hitzen esanahia aldatzen da metaforaren zentzua hartzen baitu, edo beste hitz zenbaitzuek ordezkatzen baitituzte.

Aldaketa fonologikoak izan daitezke, adibidez /h/ hasperendunaren edo bokal sudurkarien desagertzea euskalki zenbaitzuetan. [hajse] edo [ajse] ahoskatzeak ez du hitzaren zentzua aldatzen. Kasu eman behar da, gerta daiteke aldatzea. Zuberoan "txakür" eta "tzakür" hitzek ez dute ber esanahia nahi eta ber adierazia izan, "tzakür" hitzak, konnotazio negatiboa hartzen du. Eta hau beraz txakür zikin, zahar edo itsusia izan daiteke.

Hizkuntza definitu ondoren, orain tesiak tratatuko dituen kontzeptu edo ideia nagusiak aipatuko dira. Atal hau, lau azpiataletan banatuta aurkezten da; lehen azpiatalean hizkuntz bariazioa landuko baldin bada, bigarren azpiatalean bultzatzen dituen aldagai sozialekin bariazio diastratikoan oinarrituko gara. Hirugarren azpiatalean aldiz, fonetika eta fonologia aztertuko dira eta laugarren eta azken azpiatalean, dardarkariak landuko dira.

Hizkuntza bariazioa

Azpiatal honen helburua, hizkuntza bariazioan oinarrituko da. Hizkuntza bariazioa hitzarekin ulertzen da hizkuntza aldatzen dela. Hizkuntz komunitate desberdinetan, ez da hizkuntza barietate bakar bat agertzen. Baina bai bat baino gehiago. Eta horrez gain, hiztunek berez ez dute hizkuntza barietate bat, baina bai bat baino gehiago. Labov-ek (1976) bere lanetan hizkuntza komunitate batean diren bariazioen estrukturaz ohartzen da.

Printzipio horretan oinarrituz, bariazionismoa garatuko da. Labov-en erranetan oinarrituz, bariazionismoa ez da soziolinguistikaren parte bat, baina fenomeno linguistiko eta gizarte bariazioen arteko harremanaren azken zientzia da. Bariazio desberdinek greziarretik heldu den "dia-" aurrizkia hartzen dute. Honek, 'zerbaiten gaindi' erran nahi du. Horrek prozesu bat adierazten du eta beraz, bariazio ideia ere. Bariazio horien sistema, diasistema deitzen da eta honek, bariazio guztiak biltzen ditu. Saussure-k (1915) bere garaian bariazio linguistikoaren kontzeptu handien definizioak eman ditu. Hala nola diakronia eta sinkronia definitu ditu. Haren ustez, hizkuntza diakronikoki eta sinkronikoki landu behar da. Berak estimatzen du diakroniaren bidez denboran zehar hizkuntza azter daitekeela, baina hizkuntza sistema bat bezala ez dela aztertzen ahalko. Aldiz, sinkronikoki aztertzen bada, hots, erran nahi baita denbora finko batean, ikusiko da hizkuntzak estruktura bat baduela.

Horretarako, soziolinguistikek hizkuntza lantzean, hiztunek erabiltzen duten hizkuntza lantzen dute. Martinet-ek (1955), erraiten du diakronikoki aztertzerakoan hizkuntza bat, historikoki aztertzen dela eta beraz aldaketak esplikatu nahi direla. Ondotik, Coseriu-k (1969), diatopikoaren nozioa sartu du estimatzen baitu hizkuntzak espazioan zehar diatopikoki aztertzen ahal direla. Eta horrekin, azterketa diastratikoa eta diafasikoa sartu ditu. Azterketa diastratikoa egiten da hiztunen aldagai sozialak kontuan hartzen direnean (lan honetan eginen den bezala) eta hiztunek egiten dituzten aktibitateen arabera, azterketa diafasikoa da.

Bariazionistek hizkuntz aldaketak kanpoko bariazioen bidez esplikatzen dituzte.

Bariazioaren ulertzeko, aldaketak lau dimentsiotan heldu direla jakin behar da. Hala nola, denbora, espazioa, talde soziala eta baliatze baldintzak. Batzuetan, sexuaren bariazioa ere sar daiteke. Horri esker, Bulot eta Blanchet-ek (2013) diote bost bariazio mota badirela. (Ikus 1. taula) Bariazio diakronikoa: denboran egiten den hizkuntz aldaketa da. Forma arkaiko edo zaharrak forma berriekin konparatzen dira. Denbora zatitan edo arotan mozten da (mendeetan bezala adibidez). XIX. mendetik goiti hizkuntzen garapena edo aldaketa gehienik bariazio honen bidez aztertuak izan dira. Eta honi esker, hizkuntza bere historian landua izan da, eta beraz hizkuntzen arteko loturak edo genealogia ere egina izan da. Bi denbora desberdinen hizkuntzen aipatzeko Kronolekto izena aipatzen ahal da. XVI. mendeko euskara kronolekto bat da eta XX. mendekoa beste bat izan daiteke.

Bariazio diatopikoa: lurralde batetik bestera aztertzen den bariazioa da. Dialektoen azterketa bariazio diatopiko bati esker egiten da. Regiolekto edo gure kasuan, euskalki ere aipatzen da. Hizkuntza, lurraldeka zatitzen den dialekto baten bidez lantzea da: zuberera eta bizkaiera izan daitezke.

Bariazio diafasikoa: horrek hizkuntz estiloen arteko desberdintasuna neurtzen du. Labov-ek (1972) bariazio estilistikoa deitzen du ere. Horrekin prestigio ideia sartuko du erranez, gero eta testuingurua formalagoa, gero eta hiztunak bere diskurtsoan prestigio nozioak sartuko dituela. Hiztun batek, mintzatzeko estilo desberdinak baliatzen ditu. Horrek erran nahi du, hiztunek, egokitze linguistikoak egiten dituztela eta horiei idiolekto izena emana zaie. Idiolektoa beraz, hiztun batek hizkuntza batean ukaiten ahal dituen bariazio guztiak dira. Horretarako ere erraiten da hiztun batek bariazio bakar baten ukaitea ez dela posible. Nahiz eta elebakarra izan, hizkuntzak bariazioak ezagutzen ditu.

Bariazio diagenikoa: horri esker, agertzen da emazte eta gizonek ez dituztela ber errepresentazio linguistikoak. Eta beraz testuinguru sozial zenbaitzuetan ez dituzte ber formak erabiltzen. Hemen Sexolekto baten kasua aipatzen da.

Bariazio diastratikoa: Bariazio honetan, hizkuntza baten desberdintasunak aldagai sozialen arabera lantzen dira. Hizkuntza beraz, hierarkia sozial baten arabera aldatzen da.

Gizartea anitza baita, edo bederen talde sozialak gero eta gehiago desberdinduak baitira, bariazio diastratikoa gero eta gehiago lantzen da. Talde sozial baten hizkuntzaren izendatzeko, Soziolekto kasua aipatzen da. Gadet-ek (2003: 24) honako hau erraiten du:

«Les locuteurs emploient d'autant plus de formes régionales que leur statut socioculturel est plus bas et que la situation est plus familière, et le spectre diastratique est donc plus large au bas de l'échelle sociale» 1. taula: bariazio desberdinen irudikapena (X.E.)

Euskal Herrian jadanik lan diatopikoak eramanak izan dira [START_REF] Bonaparte | Etudes sur les trois dialectes basques des Vallées d'Aezcoa, de Salazar et de Roncal, tels qu'ils sont parlés à Aribe[END_REF][START_REF] Bonaparte | Etudes sur les trois dialectes basques des Vallées d'Aezcoa, de Salazar et de Roncal, tels qu'ils sont parlés à Aribe[END_REF][START_REF] Bonaparte | Etudes sur les trois dialectes basques des Vallées d'Aezcoa, de Salazar et de Roncal, tels qu'ils sont parlés à Aribe[END_REF], [START_REF] Campion | Gramática des los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara, 795 orr[END_REF], [START_REF] Videgain | Mitxelenaz eta dialektologiaz[END_REF]Videgain ( , 1990Videgain ( , 1992Videgain ( , 1995Videgain ( , 2002)), Gaminde (1888Gaminde ( , 1990aGaminde ( , 1990bGaminde ( , 2001aGaminde ( , 2001bGaminde ( , 2004Gaminde ( , 2005)), Aurrekoetxea (2003[START_REF] _________ & Aurrekoetxea | Haur prodigoaren parabola Ipar Euskal Herriko 150 bertsiotan[END_REF]Aurrekoetxea ( , 2006Aurrekoetxea ( , 2008)), Coyos (2007bCoyos ( , 2013) ) edo [START_REF] Zuazo | Zubereraren sailkapenerako. Anuario del Seminario de Filología Vasca[END_REF][START_REF] Zuazo | Zubereraren sailkapenerako. Anuario del Seminario de Filología Vasca[END_REF][START_REF] Zuazo | Zubereraren sailkapenerako. Anuario del Seminario de Filología Vasca[END_REF][START_REF] Zuazo | Zubereraren sailkapenerako. Anuario del Seminario de Filología Vasca[END_REF]; Ensunza (2015) ikertzaileen lanak bezala, eta bestalde diakronikoak ere izan dira Inchauspe (1866) eta Etchebarne-ren (2003Etchebarne-ren ( , 2012) ) luma pean. Baina lan honetan beste bariazio batean sartu nahi ginen eta hau da bariazio diastratikoan. Honen bidez estimatzen da gaurko gizarteak aurkezten dituen perfil desberdinen ideia bat ukanen dela. Nahi izan da gaurko zuberotar gizartearen dardarkarien emateko maneraren argazkia atera. Eta lan honen eramateko, ondoko azpiatalean landuko diren aldagai desberdinak hautatuak izan dira.

Bariazio diastratikoa

Azpiatal honetan, bariazio diastratikoaren ideia sakonduko da. Eta bariazioak oinarritzat dituen aldagaiak ere landuko dira. Hala nola, lehen sekzio batean, adinaren aldagaia landuko da, ondotik, generoarena hirugarren batean etniarena azkenik ikasketa mailarekin bukatzeko. Saussure-k (1915) hizkuntzalaritza bere osotasunean landu du. Eta berak "Langue" eta "Parole" kontzeptuak bereizten ditu erranez "Langue" gizakien komunikatzeko ahalmena dela, eta "Parole" aldiz, komunikatzeko zeinu sistema dela. Labov-ek eta Herzog-ek 60. hamarkada bukaeran, hizkuntza baten aldakortasuna, eztabaida guztietara eraman dute.

Soziolinguistikan, hiru adar badira. Hala nola, hizkuntzaren bariazioa, hizkuntzaren soziologia eta elearen etnografia. Labov bere lanetan, hizkuntza bariazioaz interesatzen da. Eta lan honetan eginen dena, Labov-en ikerketetan oinarrituz, hizkuntza bariazioa izanen da.

Soziolinguistikak hizkuntzaren garapena lantzen du hau izan dadin fonetika, morfologia, sintaxia edo semantikaren ikuspuntutik ikusia. Baina Saussure-k erraiten du hizkuntza testuinguru sozial baten arabera landua izan behar dela eta hau hiztunek beren komunitateko hiztunekin baliatzen duten bezala.

Onartu behar da hizkuntzak aldatzen direla, eta beraz hizkuntz bariazioa badela. Zarragak eta al.-ek (2010) esplikatzen duten bezala, interesatzen zaigun bariazionismoa, hiztunek hizkuntzaren aldaketen eta haien zergatien aztertzea da. Martinet-ek (1955), galdera zenbaitzuk altxatzen ditu hala nola nondik heldu den berrikuntza, aldaketa. Edo zergatik aldaketa bat egoten den eta bestea ez.

Hizkuntzalaritzak esplikatzen ahal du zergatik aldaketa horiek agertzen diren.

Asimilazio, disimilazio, metatesia edo aldaketa mekaniko edo oharkabeko aldaketei erantzuteko bestelako ekintza zenbait agertzen dira. Aldaketek edo kanpoko eragina jasaten ahal dute, hauek lirateke maileguak adibidez, edo hizkuntzan bertan agertzen diren aldaketak ere ager daitezke, lexikoan, fonologian edo morfosintaxian. Hizkuntzen aldaketaren definitzea oso lan zaila da, eta lan honetan zuberotar dardarkariei dagokienez, bariazionismo kontuaren esplikatzera entseatuko gara. Labov-ek dio (1980) hizkuntzek jasaten dituzten aldaketak, berez duten zerbait dela. Hori inherent deitzen du. Gehitzen du (1983) aldaketak gizartean behetik gora, edo goitik behera egiten direla. Kanbiamenak azpitik gora egiten direnean, talde txipi batek eramaten ditu eta ondotik hedatzen dira.

Aldaketak arrakasta baldin badu, hedatuko da eta ohartu gabe, hizkuntza osoan barreiatuko da. Beste aldaketa motan, hau da goitik beherakoan, gizartean maila goragoa duten jendeek bultzatzen dute. Eta hedatzea eskolen bidez egin daiteke adibidez ("begi lagün" edo "lüneta" adibidearen kasuan ikusia izan den bezala), gorago aipatu izan den prestigio nozio batetara hurbiltzeko. Gizartean maila apalagoa dutenek imitatze prozesu bat hasten dute. Almeida-k (2003) bi kontzeptu desberdin azpimarratzen ditu, hau da kanpoko eta barneko arrazoiek aldaketak pizten ahal dituztela. Kanpokoak, arrazoi sozialak edo kulturalak dira, eta barnekoak aldiz, arrazoi linguistikoak. Kanpokoetan Labov-ek goiti beheiti, edo azpitik gora definitzen dituen aldaketak izaten dira. Barnekoak arrazoi praktikoak, edo ulermenaren errazteko arrazoiak bezala izan daitezke. Guy-k (1990), hiru aldaketa mota ikusi ditu, eta horiek Almeida-k ikusten dituenekin lotuak direla uste dugu. Berak aldaketa motetan hiru hauek ematen ditu: naturalak, maileguak eta inposaketak. Naturalak eta maileguak Labov-ek (1983) aipatzen duenarekin aski lotuak dira. Baina maileguak eta inposatuak, Almeida-k (2003) aipatzen dituen kanpoko arrazoiak ere izan daitezke.

Hemen erran bezala, interesatzen zaigun nozioa, azterketa diastratikoa da. Milroy eta Milroy-ek diote (1985: 375) hurbileko jendeen artean aldaketak egiten direla, baina bestenaz ez dela aldaketarik egiten ahal gizarte taldeak bata bestetik oso urrun badira: «Linguistic change is slow to the extent that the relevant populations are well established and bound by strong ties, whereas it is rapid to the extent that weak ties exist in population». Beraz Almeida-k (2003) hartzen dituen kanpoko arrazoiak sekula elkar gurutzatzen ez duten bi klase sozialen artean adibidez ezin daitezke gerta. Gadet-ek gehitu du (2003), bariazioa handiagoa egiten dela baldin eta hiztunak tokikoak badira eta estatus sozio kultural apalekoak badira. Horrekin beraz ulertzen da, gehienetan maila goragoko klaseak ez direla aldaketaren abiarazleak. Saussure-k (1915) dio hizkuntzaren barnean diren aldaketak aldaketa libre-ak bezala onartuak direla eta beraz esplika ezinak direla. Baina Labov-ek (1972) ez du onartzen Saussure-k dioena, erraiten baitu aldaketak edo testuinguruaren arabera egiten direla (aldaketa estilistikoak) edo talde sozial desberdinen arabera (desberdintasun sozialak). Labov-ek aitzinatzen duen printzipio horretatik abiatuz gure lana segituko dugu. Uste du beraz, jendeak prestigio nozio baten biltzeko, bere mintzatzeko manera aldatzen duela, (beraz kontzienteki aldaketak eramaten dituzte, eta aldaketa prozesuan motibazioak du bariazioa bultzatzen), eta beraz gehitzen du komunitate bat ez dela hizkera berdina ematen duen hiztun talde batez osatua. New-York-eko saltegi handietako langile emigranteen ingelesa aztertzen duelarik, ohartzen da gero eta postu gorago edo garrantzitsuagoa ukan, gero eta bertako goi mailako ingelesa gehiago baliatzen dutela. Erran nahi baitu bere lanaren kasuan, emigranteek dardarkariak bertako jendeak bezala ahoskatzen dituztela. Alderantziz gero eta postu garrantzi gutxiagokoa izan, dardarkariak ez dituzte ahoskatzen. Inkestatutakoek hizkuntza hiztunaren maila sozialaren arabera aldatzen dute beraz. Gero eta testuingurua formalago, gero eta prestigio nozio bat sartzen da hiztunen buruan, eta beraz gizarteko maila gorenera jotzen dute. Mintzatzeko estiloaren aldatzea nahitara egiten den zerbait da eta beraz imitazioari esker mintzatzen den pertsonaren arabera, aldaketak izaten ahal dira.

Baina hala, kasu gehienetan, hizkuntza bariazioa mundu edo testuinguru elebakar batean pentsatua izan da. Haatik, hemen eramana izanen den lanean hiztun guztiak bederen elebidunak baitira, ezingo da lana bide horretatik ikusi. Beraz ikusi behar da elebidun mailan zer egina izan den. Kaland et al.-ek (2016) diote elebidun guneetan elebitasun berezia dela bi hizkuntzak nahasten baitira, eta hiztunak berak nahasten baititu. Martinet-ek (1955: 218), interferentzia linguistikoak aipatu ditu hizkuntzen arteko kontaktuen aipatzerakoan:

«Ce que nous groupons ici sous le terme d'interférences linguistiques, sont les changements déterminés, dans une langue, par ce qu'on a appelé le contact avec une autre réalité linguistique, contact qui se réalise naturellement dans l'esprit de locuteurs plus ou moins bilingues.» Legeden eta Léglise-k (2013) (ikus 2. taula) hizkuntzen kontaktuak aipatu dituzte eta horrekin hiru faktore ere: Faktore intralinguistikoak: horrekin, konplikatuak egiten diren estrukturak sinplifikatuak egiten dira. Hala nola, "la personne que je te parle" bezalako esaldietan adibidez.

Faktore interlinguistikoak: horrekin hizkuntza indartuak, besteari tokia ebasten dio.

Gaurko zaharretan, frantsesez ari direlarik, euskarazko alokutiboa ere baliatzen dute. Aldiz, frantsesean ez baita holakorik, kanpotar bati mintzo direnean, oso ulergaitza bilakatzen ahal da. Adibidez "ez diot erran" (alokutiboa) frantsesez "je ne te lui ai pas dit" da. Beraz aski bitxia izaten ahal da. Geroztik, hizkuntza indartua aldatu da eta beraz frantsesak zubereraren gainean eragina hartu du. Bestalde, aldaketak lexiko mailan edo gure kasuan bezala, fonetika mailan ere agertzen dira.

Faktore estralinguistikoak: Honekin, soziolinguistika faktoreak neurtzen dira hizkuntzaren estatusa, edo bariazio kultural edo ekonomikoak bezala.

2. taula: hizkuntzen kontaktuak ekartzen dituen faktore desberdinak (X.E.) Hiztunak, Tagliamonte-ren iduriko (2012), oso garrantzitsuak dira haiek baitira aldaketaren bideratzaileak. Eta berak, aitzinatzen du soziolinguistika bariazionistak hiru osagai nagusi dituela. Hala nola: osagai linguistikoa, osagai soziala, eta osagai estatistikoa. Bestalde Milroy-ek (1992), eta bera baino lehen Sturtevant-ek (1947), hizkuntza aldaketa hiru zatitan banatzen dute. Milroy-ek lehen partean ikusten ditu hizkuntzaren barnean salbuespen zenbaitzuk agertzen direla; ondotik, aldaketak gizarteak onartzen dituela ala ez; eta azkenik, kontrako egoera bat sortzen dela. Horrekin erran nahi da, forma zaharraren aldekoak agertzen direla eta kontrakoak ere. Teoria zaharrenak, Sturtevant-enak, dio hasiera garai bat badela non aldaketak talde txipi batean agertzen diren, hau da Milroy-ek (1992) segitu duena. Bigarren partean, hedatze garaia bada, eta honetan, forma zaharrak berrien kontra jartzen dira. Horrekin Milroy-ek bere azken bi parteak osatu ditu. Eta azkenik, Sturtevant-ek (1947) dio azkarrenak indar joko baten bidez, gaina hartzen duela eta beraz berak duela eragin gehienik ukanen eta orduan erregulartasuna agertzen dela. Sturtevant-ek (1947) erregulartasuna aipatzen baitu, bariazionismoan aldaketak hastapenean ez baitira erregularrak, haien aurreikustea zaila da. Gainera dialekto batean aldaketa bat izan daiteke eta beste batean ez. Horrez gain, bariazio edo aldaketek bidean oztopoak topatzen dituzte, eta handienetarikoa tradizioarena da. Martinet-ek dio (1955: 203): «En réalité les variations sont le plus souvent sévèrement limitées. La tradition doit fréquemment jouer un rôle retardateur. Voire même inhibiteur». Horrek lotura egiten du Sturtevant-ek (1947) eta Milroy-ek (1992) aipatzen dutenarekin, hau da aldaketaren kontrako egoera bat sortzen dela eta horrek aldaketaren prozesuaren zaletasuna ahultzen du.

Bariazioa ere garatzen da elebidun ingurumenetan hizkuntzak kontaktuan baitira eta beraz hiztunak hizkuntza batetik bestera pasatzen baitira. Baina horrek suposatzen du nahi eta nahi ez, hizkuntza batek besteak baino garrantzi, eragin, edo indar handiagoa baduela.

Izan dadin kulturalki (zubereraren kasuan bezala Maskarada edo Pastoraletan) edo politikoki (frantsesaren eragina Ipar Euskal Herrian, oraindik euskarak ofizialtasunik ez baitu lortu). Eta [START_REF] Lan Honetan | plantan ezarri dituen ikerketa metodologiak aztertu eta, baita ere Euskal Herrian[END_REF], hau waves model deitzen du. Horrekin onartzen du hizkuntza bat bestearen gainean pasatzen ahal dela eta alderantziz. Pentsatzen ahal da frantsesak euskararen gainean eragin handiagoa duela euskarak frantsesaren gainean baino. Baina, zaharrek oraindik, kontrarioa erakusten dute. Zuberoan, zaharren ama hizkuntza gehienik euskara izan da. Eta beraz, haien ama hizkuntzaren forma zenbaitzuk frantsesari txertatu dizkiote.

Nahiz eta lexikoan adibidez, frantses hitz anitzen oinarria duten, frantsesez mintzo direlarik, euskal sintaxia hartzen dute. Eta hau gorago erran den bezala, ikusten da bereziki alokutiboa erabili nahi dutenean. Euskaraz edo bederen zubereraz, alokutiboa beti erabiltzen baita, frantsesez ere kalkoa egin nahi dute eta beraz, euskaraz adibidez "eman dioat" erraiten dutenean, frantsesez "je te lui ai donné" itzuliko dute. Aldiz frantsesa erabiltzen duten beste lurralde batean esaten badute, holako esaldi batek ez du zentzurik. Labov-ek (1989: 87) hau hizkuntza dibertsitate bat bezala ikusten du eta ez oztopo bat bezala:

«The presence of change in progress still provides us with some of the greatest intellectual challenges for explanation and understanding. Yet there is something even more challenging and puzzling than change, and that is the absence of change.» Labov-ek dio aldaketa baino interesgarriagoa dena, aldaketa eza dela. Horrek interesa pizten du, erran nahi baitu hizkuntza ez delarik gehiago mugitzen beraz galtzekotan dela. Horrekin ados diren ikertzaile anitz agertu dira geroztik. Eta lan honetan ere printzipio horrekin abiatu gara. Erran nahi baitu, zubereraren dardarkarien argazkia hartu nahi izan dela, jakina baita aldaketa bat badela. Eta aldaketa hau txartzat bezala hartzen bada, ez da bariazioa diastratikoki landuko, baina bai diakronikoki. Beste ikertzaile zenbaitzuek, horietan, Trask eta Millar-ek diote (1996: 1): «One of the fundamental things you need to understand about languages is that they are always changing.». Berez, hizkuntzalariak ados dira erraiteko hizkuntzek existitzeko aldatu behar dutela. Martinet-ek (1955), euskararen bariazio fonetikoa lantzen du, baina orokorki ere erranez seguraski euskarak bere historian, erromanikoa den gaztelaniar hizkuntzaren eragina jasan duela. Lan honetan zehar, ikusiko da zuberotar euskalkiaren kasuan, frantsesak duela seguruenik euskalki hau aldatu. Baina Euskal Herrian soziolinguistika edo hemen hobeki errateko, bariazionismoaren berri ukaiteko oraindik urte zenbaitzuk itxaron beharko dira.

Martinet eta gero, 60. hamarkadan, batua edo euskara unifikatu baten xedea bideratzen baita, soziolinguistikak egiten dituen aitzinamenduak beste hizkuntzetan, 80. hamarkadan eguna ikusiko du 1985an, Etxebarriak egin duen lanarekin. Hau da Sociolingüística urbana, el habla de Bilbao lana. Garai hartan, eta oraindik ere, euskarak beste hizkuntza zenbaitzuekin bizi behar du. Eta beraz etengabe, besteen eragina edo indar desberdinei aurre egin behar du eta elkar bizitza oso maila desberdinetan sentitua da. Hori baino lehen, dialektologia gehienik aztertua izan da eta beraz herritik herrira den desberdintasuna landua izan da.

Gainera, dialektoen sailkatzea eta mapen egitea garrantzi handikoa izan da [START_REF] Bonaparte | Etudes sur les trois dialectes basques des Vallées d'Aezcoa, de Salazar et de Roncal, tels qu'ils sont parlés à Aribe[END_REF]. Baina Etxebarria-ren lanean, euskarak gaztelanian duen eragina neurtu nahi izan du.

Gainera, frogatu du aldagai zenbaitzuekin datu adierazgarriak ateratzen ahal direla. Hala nola, adina, sexua, geografia edo beste holako aldagai zenbaitzuekin ere. Beranduago ere (2000), gaztelaniako aldaketa fonologikoak eta sintaktikoak landu ditu. Geroztik, euskal hizkuntzaren inguruko lanak hasi dira, bereziki Euskararen Atlas Sozio-geolinguistikoa edo EAS proiektuarekin. Hori Aurrekoetxea-k eta Ormaetxea-k (2006) bultzaturik. Eta ez dira ahantzi behar EuDia-k (Euskal DIAlektologia taldeak, izenak dion bezala euskararen bariazioa aztertzeko ikerketa taldea) eraman dituen lanak [START_REF] _________ & Aurrekoetxea | Haur prodigoaren parabola Ipar Euskal Herriko 150 bertsiotan[END_REF]Aurrekoetxea ( , 2006Aurrekoetxea ( , 2008)), Gaminde (2010), [START_REF] Ormaetxea | Otxandioko hizkera adinaren araberako bariazioa[END_REF], [START_REF] Ensunza | Gernika-Lumoko euskararen aldakortasuna: aldagai fonetiko zenbait (Master's thesis). Euskal Herriko unibertsitatea, Bilbo[END_REF][START_REF] Ensunza | Gernika-Lumoko euskararen aldakortasuna: aldagai fonetiko zenbait (Master's thesis). Euskal Herriko unibertsitatea, Bilbo[END_REF]Ensunza ( , 2015) ) edo [START_REF] Unamuno | Adinaren araberako bariazioa Gizaburuagako hizkeran[END_REF] bezalako ikerlarien lanekin.

Munduko hizkuntza guztietan ideia bat bada: hau da hizkeren artean diren aldaketa batzuek hizkera aberasteko balio dezaketela. Baina euskararen kasua hartzen baldin bada, erdaraz ekartzen ahal dizkion berrikuntzek, euskararen kalterako hor direla erran da. Aldiz Gaminde-k dio (2010: 36):

«Ideietan egin behar dugu lehen aldaketa eta onartu hizkuntza guztiak aldatuz doazela espazioan zehar eta, denboran zehar ere. Aldaketa horiek ez dute degenerazioa edo galera inplikatu behar ezinbestean; aitzitik hizkuntzaren bizieran zentzutzat interpreta daitezke. Ikusmolde aldaketa honekin batera bariazioari eragiten dioten faktore sozialak hartu behar ditugu gogoan».

Horrez gain, Coyos-ek ongi erraten du (2005: 198):

«Même au sein d'une communauté très restreinte, la diversité et la variation linguistiques sont grandes d'un certain point de vue. Ceci ne doit pas surprendre, surtout lorsqu'on a affaire à une langue non fixée à l'écrit par un usage administratif, non étudiée à l'école, transmise seulement oralement, comme c'est le cas pour les bascophones d'un certain âge en Soule.» Euskara ahozko hizkuntza bat dela ez da ahantzi behar eta lan honetan behin baino gehiagotan aipatuko da. Hala ere, azken urte hauetan, aldagai sozialak aztertzen dituzten lanak gero eta gehiago egiten dira. Eta lan horietan gehienik landua den aldagaia adinarena dela agertzen da: [START_REF] Camino | Hizkuntza-aldakortasunari Amiküzetik so[END_REF], Coyos (2007bCoyos ( , 2009)), [START_REF] Ensunza | Gernika-Lumoko euskararen aldakortasuna: aldagai fonetiko zenbait (Master's thesis). Euskal Herriko unibertsitatea, Bilbo[END_REF][START_REF] Ensunza | Gernika-Lumoko euskararen aldakortasuna: aldagai fonetiko zenbait (Master's thesis). Euskal Herriko unibertsitatea, Bilbo[END_REF]Ensunza ( , 2015)), [START_REF] Etchebarne | Les dialectes basques: homogeneite ou dispersion ?[END_REF], Gaminde (2010Gaminde ( , 2011)), [START_REF] Ormaetxea | Otxandioko hizkera adinaren araberako bariazioa[END_REF], [START_REF] Unamuno | Adinaren araberako bariazioa Gizaburuagako hizkeran[END_REF]. Ondoko esaldiaren gainean oinarrituz onartu behar da aldaketak agertzen direla gizarte faktoreei lotuak baitira:

«The patterns that have emerged from these undertakings have demonstrated that linguistic change is not only the result of universal principles but is also shaped by the social context in which it occurs.» (Labov 1963: 74) Aldagaiak aipatzerakoan, lan honetan bost aldagaiekin lan eginen da. Hauek dira: adina, sexua, euskararen jatorria, lanean erabiltzen duten hizkuntza eta Euskal Herritik joan direnez ala ez. Aldagai horiei Labov-ek (2010) gizarte-faktore izena ipintzen dizkie. Eta beraz guk erabiltzen ditugun faktore baino gehiago landu ditu hauetan, etnia edo baserri/urbano desberdintasuna. Aldagai horien artean, lan soziolinguistikoetan askotan adina eta sexua, erabiltzen direnak dira. Beraz azpiatal honetan bereziki bi aldagai horiek aipatuko dira. Baina ondotik besteak ere aipatuko dira. Cedergren-ek (1983) berezko eta bereganatutako aldagaiak desberdintzen ditu (ikus 2. irudia). Alde batean, berezkoak direnak lirateke, adina, sexua edo etnia beretzat lan soziolinguistiko bat eramaten denean derrigorrez aztertu behar dena, eta bestalde, bereganatutakoak lirateke, talde sozio ekonomikoa, lanbidea, heziketa maila etab.

Adina

Adina aipatzerakoan eta bereziki Euskal Herrian, dialektologiaren inguruko lanak lehen eramanak izan dira, eta oraindik Euskal Herriko Hizkuntza Atlasa (EHHA) adinetako jendeekin osatzen da. Hori egiten zen eta egiten da, onartzen baita, jende zaharrak gazteak baino askoz gehiago lurraldean finkatuak direla. Beraz jende zaharrekin, tokiko euskarari lotuak diren ezaugarriak aiseago lortzen ahal dira. Hala ere, soziolinguistikako lanak eramaten direlarik, adinen arteko desberdintasuna neurtu nahi baita, gizaldi desberdinak hartzen dira. Gaur egun Euskal Herriko EuDia ikerketa taldeak eramaten dituen EAS edo EDAK xedeek, adin talde desberdinen konparaketak aztertzen dituzte. Labov-ek (1972) adinaren faktorea, denboraren faktorea deitzen du. Onartzen du beraz gazte eta zaharrek adibidez ez dutela berdin hitz egiten. Lan honetan, adin taldeen arteko desberdintasunaren azpimarratzea, helburuetariko bat izanen da. Adin aldagaiari esker, hizkuntza baten garapena edo eboluzioa hobeki erraiteko neurtzen ahal da. Horri esker, aurre suposatzen ahal da zaharrek egiten dituzten eta gazteek egiten ez dituzten ezaugarri batzuk desagertuko direla, edo desagertzekotan direla. Horren frogatzeko, Labov-ek (1972) bere lana New Yorkeko dardarkariei buruz eraman duelarik, ondorioztatu du gazteak zaharrak baino berritzaileagoak direla, jendeak gero eta zaharrago gero eta hizkuntzan kontserbatzaileagoak baitira. Horrekin lotua, Zarraga eta al.-ek (2010) diote nahiz eta uste den gazteak direla berritzaileak, agertzen dela, berrikuntzak zenbaitzuetan helduengandik etortzen direla. Etxebarria-k aldiz (2000), gazteek ekartzen dituzten berrikuntzak mespretxatzen ditu erranez telebistaren eragin pean direla eta beraz prestigio gabeko elementuak erabiltzen dituztela.

Beraz horretaz ikertzaileek hiru ikuspuntu desberdin dituzte gizaldiek ekartzen dituzten aldaketei buruz. Alde batetik, gazteek aldaketa ekartzen dutela erranik da, bestetik helduek ekartzen dutela batzuetan eta azkenik, gazteek ekartzen dutena ez dela hoberena.

Zuberoako kasuan, jendeen ahotik askotan entzuten da gazteek dutela berrikuntza ekartzen, eta gainera ez dela gauza ona. Gauchat-ek (1905: 28) adinaren aldagaia lantzen duelarik, erraiten du gazteek intuitiboki bide bat beste bat baino segitzen dutela, baina ez dela horretan ihes egite bat ikusi behar.

«L'individu n'est pour rien dans ce mouvement phonétique […] les jeunes ont appris à dire ainsi parce qu'ils croyaient l'entendre et que les vieux, eux-mêmes enclins au mal, ne les corrigeaient pas. Sans s'en douter la jeunesse se sépare de ceux qui l'ont élevée non seulement dans les us et coutumes mais dans les détails d'articulation de la langue.» Erran horrekin, Gauchat-ek suitza erromadar dialektoak lantzen dituenean, jadanik bere garaian onartzen du gazteek desberdin egiten dutela, zaharrek ez baitute berriz hartzeko indarrik egiten. Horrekin gehitzen du, fonema bakoitzak bere aldatze garaiak ezagutzen dituela. Eta horrekin interesgarria da euskararekin paralelo baten egitea. Lan honetan, dardarkariak aipatzen dira, baina hainbat fonema aipatzen ahal ziren. Ez da erraiten hemen, dardarkariek baizik ez dituztela aldaketak ezagutu baina bai beste fonema batzuek garai batean aldaketak ezagutu dituztela, eta gaur egun, behar bada, dardarkarien kasua dela nabariena. Erraiten du ere aldaketa prozesuak mendeak hartzen ahal dituela, eta hau agertzen dela soinuak kontaktuan direlako. Gauchat-ek erraiten du energia hitzaren barnean mugitzen dela, eta horrek beraz aldaketak ekartzen ahal dituela. Gaur egun, Zuberoako karriketan entzuten da eskoletan erakatsia den euskara ez dela "egiazkoa". Ezin da "egiazko" hitz horri esanahi zehatza eman, euskaldun zahar batzuek ez baitute onartzen euskara aldatzen ari dela, eta aldaketak zuberera oraindik bizirik mantentzen duela. Hala nola, zaharrek ez dituzte beti onartzen gazteek egiten dituzten aldaketak. Bestalde, Gauchatek (idem) erraiten du aldaketa horiek agertu baldin badira, zaharren ogena dela. Erraiten du zaharrek uste dutela gazteek alferkeriaz ez dutela berdin egiten, baina, uste du gazteek ahal duten bezala egiten dutela eta besterik ez. Berak, bariazio horiek garapen fisikoari lotzen ditu:

"L'enfance n'est d'abord qu'imitative elle prend part à l'évolution en imitant mal mais la langue commencera à se déformer et à se reformer définitivement quand les organes se seront affermis et que la nouvelle génération sera entrée en pleine et libre possession de sa langue." (Gauchat 1905: 39) Azkenik, erraiten du gizaldi bakoitzean, hizkuntzak urrats bat aitzina egiten duela. Ez du bariazioa gauza txarra bezala ikusten baina alderantziz positiboki ikusten du. Haatik, erraiten du aldaketak helduen eredua segitzen duela. Eta horrekin berriz lotzen ahal da, zaharrek ez dutela aldaketarik nahi, baina nahi gabean, haiek diotela aldaketari buelta ematen. Labov-ek (1992), Gauchat-ek erran duena berriz hartzen du, hizkuntzaren transmisioaren arazoa, soziolinguistika arazoa dela erraiten duelarik. Labov-ek ere onartzen du bariazio horiek fisikoak direla eta beraz gizarte mailako aldagaiekin harreman hurbilean direla. Horri adin eta genero aldagaiak adibidez lotzen dizkio. Eckert-ek (1988) adinari buruz, erraiten du eskolari lotu behar dela. Lan honen kasuan, hau euskararen jatorriaren aldagaian sartzen ahal da. Erran nahi baitu, eskolan euskara ikasi dutenek ez dutela besteen ber didaktika eta pedagogia ezagutu. Haatik, ez da hemen erraiten nahiz eta aldaketak izan, pedagogia bat bestea baino hobea denik. Eta beraz Eckert-ek gaztearen haurtzaroaren memento hau baliatzen du erraiteko gaztearen ingurumen sozialak eragin handia baduela. Bi adin bloke baliatzen ditu: lehena da 10-12 urteen blokea non gazteak ez duen ingurumen sozial handirik, eta beraz gehienetan aldaketen eragina gurasoengandik edo familiarengandik egiten da. Aldiz bigarrena 14-17 urteetan erraiten du kanpoko eragin gehiago badela eta beraz aldaketak ez direla bortxaz familiarengandik egiten. Bi adin talde horien arteko desberdintasuna, eraginaren pisuaren gainean oinarritzen da. Beste lan batean (1989), erraiten du adinak edo hemen gizaldiak ere aipatzen ahal dira, blokeak osatzen dituztela, eta ez dela emeki-emeki egiten aldaketa sexuaren arabera izaten ahal den bezala, baina alderantziz, hemen blokeek gizaldiak bata bestetik desberdintzen dituztela. Haatik, erraiten du adina eta sexuak gizarte mailan desberdintasunak markatzen dituztela.

Generoa

Adinaren aldagaia aztertzeaz gain, gehienik erabilia den beste aldagaia sexuarena da.

Sexua aipatu ordez, generoa aipatua izanen da hemen [START_REF] Bucholtz | From 'sex differences' to gender variation in sociolinguistics[END_REF], lan honetan desberdintasun sozialak baitira agertzen eta ez desberdintasun fisikoak. Horren egiteko, datuen arteko desberdintasunak neurtu behar dira. Eta ondotik, desberdintasun horiek inpaktu bat badutenez hizkuntzarengan neurtu behar da. Orokorrean, sexuen arteko desberdintasuna biologikoki egiten da. Kasu honetan, generoen desberdintasuna eginen da, aldagai soziokultural bat bezala ikusia baita. Bulcholtz-ek (2002: 37), generoaren definizio hau ematen du:

"The negotiable and contestable social classification of individuals into the categories of female and male based on cultural understandings of the body, especially with respect to sexuality, with attendant normative local ideologies about social, physical, cognitive, and affective practices, attributes, and capabilities." Eckert-ek dio (1989) sexuak ez duela aldaketa abiadura uniformea suposatzen.

Erraiten du zaila dela azpimarratzea genero batek bestearekiko gaina eta aldaketak sortzen dituen ala ez. Haatik, erraiten du hipotesia horrek zailtasunak pausatzen dituela soziofonetika aztertzerakoan. Horretarako, onartzen du generoa ez dela aldagai independente bat, baina hala ere aldaketaren, edo bariazioaren esplikazioetarik bat izaten ahal dela. Labov (1992), Eckert-ek urte zenbaitzuk lehenago erran duenarekin ados da. Gehitzen du gehienetan emazteek aldaketa lehenik egiten dutela. Baina hau hartzen du Gauchat-ek bezala, marka on bat bezala. Hau da aldaketa positiboki hartua da erraiten baitu emazteak gizonak baino aitzinatuagoak direla. Gauchat-ek dio Charmey herrian egina izan den esperientzia adibidetzat hartuz, emazteek gizonengandik diptongoari buruz, gizaldi baten aitzina badutela. Onartzen du ere gizarteak bariazio horiek positiboki edo negatiboki ikusten ahal dituela. Zubereraren kasuan, gorago errana izan den bezala, gizarteak aldaketa horiek negatiboki hartzen ditu. Gauchat-ek erraiten duenean, zaharrek ez dituztela aldaketak zuzentzen, Labov-ek dio transmisioan ez dela egitatea transmititzen baina bai bektore bat eta beraz transmisioak aldaketaren bidea erakusten duela.

Aldaketak % 80an, emazteengandik heldu dira. Baina Eckert-ek dion bezala, Labov-ek erraiten du aldaketak ez direla adibidez generoari soilik lotu behar. Aldaketak bereziki sozialki markatuak dira eta ez baitezpada fisikoki. Labov-ek ideia berri bat ekartzen du (1992) ondotik Sakiko Kajino-k (2014) berriz hartu duena erranez emazteak transmisioaren lehen mailan direla. Eta hau mundu osoan gertatzen den fenomeno bat da, haur bat sortzen denean, emaztearekin edo bere amarekin baititu bere lehen 2 urteetan memento gehienak pasatzen. Trudgill-ek (1986) dio emazteek estatus sozial apalagoa baitute, haien haurrei prestigio nozioa transmititu nahi dutela, eta beraz aldaketak ere transmititzen dizkietela.

Beraz, aldaketa anitz, emaztearengandik heldu direnean, haurrari transmitituak dira, eta beraz, haurra mutiko ala neska izan dadin, aldaketa gizaldi batetik bestera lasterrago pasatuko da.

Euskal Herri mailan, nahiz, Caminok (2009) erakutsi du batzuetan emazteak gizonak baino kontserbatzaileagoak direla, erakutsia izan da behin baino gehiagotan generoak ere mintzoaren gainean eragina baduela (Gaminde eta Romero 2011edo Gaminde eta al. 2012).

Baina Euskal Herrian, lehen, gizon eta emazteen arteko estatus soziala ez zen batere berdina. Gizonek kanpoan lan egiten zuten, bai merkatuan, komertzioan eta emazteak baino gehiago kurritzen ziren. Arren, beste eskualdeetako eraginak jasaten zituzten. Bestalde, emazteak, neskato beste etxeetara joaten ahal ziren ere, eta beraz kanpoko formak ikasten.

Beraz aldaketak Euskal Herrian bi generoetatik etortzea ez da gauza arraroa (hori gehiago lantzeak merezi luke).

Etnia

Etniaren aldagaia aipatzen denean, pertsonen jatorriari pentsatzen da. Pertsona horiek historia edo kultura berdina partekatzen dute. Euskal Herria etnia bat bezala kontsideratzen ahal da. Eta etnia hori tribu desberdinetan zatitua da. Alde batetik etnia izan daiteke, komunitate bat non jendeek ber hizkuntza eramaten duten, hau da Euskal Herria, baina bestalde, Zuberoa adibidez Euskal Herriko tribu bat izan daiteke hizkuntza batean, bere aldagaiak ekarri baititu. Kasu honetan soziolinguistikatik hurbil den etnolinguistika aipatzen ahal da. Hutchinson eta Smith-ek (1996) talde etnikoa sei puntutan esplikatzen dute. Lehena, komunitate baten identifikazioa. Bigarrena, etnia batean komunitateko kideek bata bestearekin egite fisiko bat badute. Hirugarrena, berezko memorioa historikoa.

Laugarrena, bederen elementu kulturalen bat partekatzea. Bosgarrena, lurraldearekin duten lotura. Eta azkenik, talde kideen arteko indarra. Beraz Zuberoa etnia motakoren bat izan daiteke. Eta lan honetan, etnia berdineko jendeak aztertuko baitira, ez da etniaren aldagaia landuko. Gainera lurraldea ere ez da kontuan hartuko, Basaburuko edo Pettarreko lekukoak hautatu baitira, baina lurraldeari indarrik edo tokirik utzi gabe.

Ikasketa maila

Ikasketa mailari kasu ematen badiogu, Labov-ek gorago aipatua izan den bezala, hizkuntza aldaketa prestigioari lotzen dio. Beraz aldagai hau, maila soziala, edo soziokulturalari lotzen ahal zaio. Horrekin lanbidea eta hilabete saria ere kontuan hartzen ditu. Alta lan honetan ikasketa maila edo euskararen jatorriaren aldagaia landuko denean, alfabetizazio mailari arreta emanen diogu. Ez da lanbidea edo hilabete sariari kasurik emanen. Baina beste lan baten funtsa izan daiteke. Hemen agertuko dena da kasu anitzetan alfabetatze maila adinari lotua izanen dela. Zaharren garaian ez baitzen euskal ereduko eskolarik, ez dute eskola horietan ikasteko paradarik ukan, eta beraz gehienetan euskaraz alfabetatu gabekoak gelditzen dira. Arren, hemen bereiziko dira euskara etxean ikasi dutenak, eta euskara eskolan ikasi dutenak. Kasu egin behar da hala ere, erraiten denean euskara eskolan ikasi dutela, erran nahi du etxean ematen dutela ere. Aldiz etxean ikasi duten zaharrek, ez dute eskolan ikasi. Bestalde gorago errana izan den bezala, ez da erranen hemen D ereduaren pedagogiak zerbait ongi edo gaizki egin duenik.

Fonetika eta fonologia

Gorago errana izan den bezala, hizkuntzaren sail guztietan bariazioa ezagutzen da.

Azpiatal honetan fonetika eta fonologiari interesatuko gara. Bi nozio horiek hizkuntzalaritzaren parte bat osatzen dute.

Fonetika, hizkuntza baten soinuen azterketa osatzen duen zientzia da. Fonetikan, ahoskera edo ezaugarri fisikoak neurtzen ahal dira. Fonetikak, gizakiek ematen dituzten soinuak baizik ez ditu onartzen, baina ere hiztunek egiten ahal dituzten soinu batzuk saihesten ahal ditu nahiz eta hizkuntzan sartzen ahal diren, hala nola eztula adibidez.

Fonetikak hiru aspektu desberdin ditu:

-Lehena artikulatorioa da, eta organoek egiten dituzten mugimenduen bidez lantzen da. Fonetikan, IPA (ikus 3. taula) ingelesez (International Phonetic Alphabet) edo euskaraz NAF (Nazioarteko Alfabeto Fonetikoa) badira. Frantses eta Ingeles hizkuntzalariek 1888an asmatutako transkripzio sistema da. Eta geroztik beti aldatuz edo egokituz doa. Ber mementoan, teknikak permititu du soinuen azterketa egitea zehaztasun handiagorekin. Alfabeto honi esker, hitzak zeinuetan zatituak dira eta soinu bakoitzak munduko hizkuntza guztietan bere ikurra badu.

3. taula IPA-ren kontsonanteen taula da. Honek kontsonanteak hiru irizpideen arabera sailkatzen ditu. Alde batetik, artikulazio moldeak, artikulazio guneak, eta ea kontsonanteak ahostun edo ahoskabeak diren. Beraz ezkerreko zutabean sailkapena egiten da artikulazio moldearen arabera, gaineko lerroan, artikulazio gunearen arabera, eta laukietan eskuineko kontsonantea ahostuna egiten da, eta ezkerrekoa aldiz ahoskabetua. Lass-ek (1984) fonetika, ikerketa neutrala bezala ikusten du gehiago fisikoki egiten dena baina ere fisiologikoki, anatomikoki, neurologikoki eta psikologikoki aztertzen dena. Maingueneau-ren (1996) ustez, fonetika gehienetan hiru adarretan partekatzen da: ahoskatze fonetika, fonetika akustikoa, eta entzunezko fonetika.

-Ahoskatze fonetikak, zaharrenak, aparatu fonatorioari esker, fisikoki aztertzen du nola gizakiak soinuak ahoskatzen dituen. Kontsonanteak aztertzen dira, airearen pasartearen hertsitzeari esker aztertzen dira.

-Fonetika akustikoa: XIX. mende bukaeran garatu da, memento batean airean den soinuen uhinen aztertzeko tresnak sortuak izan baitira. Bere helburua, hizkuntzaren soinuen estruktura fisikoaren aztertzea da, multzo dardaratuak bezala ahoskatuak baitira. 3. irudiaren bidez ikusten da zer eta nola aztertzen den fonetika akustikoa. Haien analisia lau puntuekin egiten da: goratasuna(hertzetan emana den frekuentzia, gure kasuan formakinak izanen dira), energia, iraupena eta tinbrea. [START_REF] Boë | Introduction à la phonétique acoustique[END_REF][START_REF] Delattre | Les indices acoustiques de la parole: Premier rapport[END_REF][START_REF] Baiona Johnson | Acoustic and Auditory Phonetic[END_REF]edo Gaminde and al.-en 2014 lanetan bermatuz, lan hau akustikoki eramatea hautatua izan da.

3. irudia: Praat programaren bidez fonetika akustikoan erabiltzen diren ezaugarriak -Azkenik, entzunezko fonetika: pertzepzioari lotua da, erran nahi baitu nola neurologikoki soinuak entzuten eta identifikatzen diren. Entzunezko organoa eta soinuen prozesatze, edo deskodifikazioa lantzen du.

Soinua, uhinen bidez airean mugitzen da. Espazioan eta denboran mugitzen den uhina baita. Oharmenezko fenomeno guztietan bezala, soinuaren transmisioan denborak bere kargua badu. Soinuak tasun zenbaitzuk ditu, hala nola, intentsitatea, maiztasuna, iraupena, tinbrea eta norabidea. Intentsitatea, dezibelioetan neurtzen den indarra da.

Goratasunarentzat, fisiologoek diote hiztunek belarri hutsez, 16k Hz-tik 18k Hz-ra eginak diren soinuak ezagun direla. Soinuak, hiztun batetik bestera pasatzeko, hiru pausu ditu (Ikus 4. irudia): artikulazioa, akustika eta pertzepzioa. Beraz akustikoa landuko denez hemen, artikulazioa eta pertzepzioak ere aipatu beharko dira.

Artikulazioari edo ahoskatzeari dagokionez, Vihman-en arabera (1996), hiztun batek, bere 5/6 urteak arte, ez ditu bere produkzio fonetiko guztiak menperatzen. Haurrak, gutxi gora behera 2 urterekin hasten dira mintzatzen. Gainera, haur batek bere ikas prozesua ikastez edo imitatuz sakontzen du. Fonetikoki lantzen bada, organoak so egiten dira. Thibault-ek (2003) Sorbonne-ko fakultatean bere fonetika/fonologiako kurtso ematen duenean erraiten du bi artikulazio gune badirela (ikus 5. irudia): pasiboak eta aktiboak. Artikulazioaren ikerketak ez dira lan honetan eramanen. Akustikoa ikusi baino lehen, hau izanen baita lan honen funtsa, pertzepzioarena eta lehenik transmisioarena aipatuko da.

Artikulazioaren bidez, transmisioaren etapa ere egiten da. Transmisioa aztertu duten hiru ikerlari aipatu behar dira: Labov, Martinet eta Gauchat. Hiruen artean, gai hau tratatu duen lehena [START_REF] Gauchat | L'unité phonétique dans le patois d'une commune[END_REF] izan baita, bere lanari lehen lehenik erreferentzia eginen diogu. Bi dialektoen kontaktua lantzen du. Eta ikerketa horretan, soinu aldaketak izan dira, hemen landuko den ber kasuan bezala. Eta berak erraiten du gazteek ez dutela ihes egiteko soinuz aldatu baina bai uste baitute ongi errepikatzen dutela soinua: «L'individu n'est pour rien dans ce mouvement phonétique […] les jeunes ont appris à dire ainsi parce qu'ils croyaient l'entendre et que les vieux, eux-mêmes enclins au mal, ne les corrigeaient pas. Sans s'en douter la jeunesse se sépare de ceux qui l'ont élevée non seulement dans les us et coutumes mais dans les détails d'articulation de la langue. Chaque phonème à ses moments d'action et ses époques de relâche. Les lois phonétiques naissent du contact des sons et de la répartition d'énergie sur le mot et la phrase» Gauchat-ek (1905) pentsatzen du gizaldi berri bakoitzarekin hizkuntzek urrats bat aitzinago egiten dutela. Baina uste du ere gazteek, imitazioan baizik ez baitira, ez dutela aldaketaren gainean eraginik. Eta onartzen du aldaketak eginak izanen direla, haurren organoak aski garatuak izanen direlarik libroki mintzatzeko.

Ondotik Martinet-ek (1995) eraman duen lanarekin, gauza gehiago ulertzen dira transmisioari buruz. Eta nozio berri bat gehitzen du hau da pertzepzioarena. Erraten du haurrek ez dutela zailtasunik imitazioan, baina arazoak agertzen direla ongi imitatzerakoan.

Baina transmisioa gehienik landu duen ikerlaria Labov izan da. Berak (2007), transmisioa eta difusioa diren bi aspektuak desberdintzen ditu, eta erraiten du transmisioa ama hizkuntzaren garaian egiten dela. Transmisiorik gabe, hizkuntza batek ez du bizi iraupenik eta horretaz, gizartea kontzientea da. Transmisioa egiten da haurrek errepikatze edo imitazio gaitasuna dutelako. Transmisioa gazteen hizkuntza jabetzea da. Baina inkontzienteki, transmisioarekin aldaketak jasaten dira, eta horretaz jendea ez da baitezpada kontzientea, edo alderantziz, kontzienteki aldaketa horiek ez ditu nahi. [START_REF] Lan Honetan | plantan ezarri dituen ikerketa metodologiak aztertu eta, baita ere Euskal Herrian[END_REF] dio transmisioa helduek dutela egiten, baina onartzen du transmisioa egiterakoan, norberak traba sozial eta linguistikoak badituela. Gizartea aitzina joaten baita, eta horrekin tokiz mugitzen baita, berekin transmisioa eta aldaketen garatzeak eramaten ditu. Eta beraz, haurrentzako "arabiar telefonoa" bezala, informazioa bata besteari pasaraziz, eta beraz komunikazioan sartuz, hastapeneko eta bukaerako informazioa ez da berdina. Beraz joko horretan, lexikoa sintaxia edo orokorki mezuarekin egiten den aldaketa, fonetikoki ere egin daiteke. Eta hau dugu aitzineko atalean ikusi. Baina orain, ideia hori, dardarkariekin ondoko azpiatalean garatuko da.

Bestalde, pertzepzioa aipatu beharrean, erran behar da pertzepzio fonologikoa oraindik landu behar dela. Ez da gai hau sakonduko, ez baita lan honen helburua. Baina erran behar da, gutxitan baizik ez dela landua izan bigarren pausu batean eramaten den ikerketa bezala kontsideratua baita. Hizkuntzaren pertzepzioari esker, hiztunak errana izan zaienaren interpretazioaren egiteko eta ulertzeko gai dira. Pertzepzioan eginak diren ikerketen bidez ulertu nahi da nola hiztunek, fonema desberdinak ulertzen dituzten. Soinua entzuna delarik, mezu elektriko batean aldatzen da. Mezu honen interpretatzeko, etapa batzuk badira. Hala nola, etapa akustikoa, non soinuak artikulatorioki zatituak diren, fonologikoki, non fonemen errepresentazioa egiten den, lexikoa, non fonemek hitz bat osatzen duten eta maila sintaxiko edo morfologikoak non hizkuntzaren ulermena egiten den [START_REF] Perrin | Les mécanismes inconscients de la perception de la parole[END_REF].

Bestalde soziolinguistikan fonetika lantzeaz gain, fonologia ere landua izan da.

Fonologia aipatzen denean, ulertu behar da zientzia horrek, fonemen azterketa egiten duela. Lass-ek dio (1984) fonologiak, hizkuntzaren portaera funtzioa eta antolakuntza neurtzen dituela eta ez dela fonologikoki soinua aztertzen ahal ez bada lehenik fonetikoki eta beraz artikulatorioki aztertzen. Fonologiak bi alde baditu, lehenik, hizkuntzaren errepresentazioaren ikerketa naturala eta bestalde, forma horri errepresentazio substantzial horren harremanetan lotzea. Hizkuntza bakoitzak bere soinu propioak baditu. Teoriak Lassen arabera ez dira betirako egiten. Teoria bat ona da beste hobeago batek ordezkatu arte.

Beraz fonologiak ez du egiazko teoriarik ezagutzen.

Fonologia erran dugu fonema azterketa bat dela. Fonema batek egitate desberdinak ukaiten ahal ditu testuinguru desberdinen arabera. Soinu desberdin horiek beraz alofonoak deitzen dira. Beraz alofono kontestualak eta alofono libreak bereizi behar dira hemen.

Alofono kontestualak, izenak dion bezala, testuinguru eman batean aldatzen dira. Erran nahi baitu testuinguru batean alofono bat hautatuko dela eta ez beste bat. Alofono libreek, testuingurua ez dute kontuan hartzen. Dardarkarien kasuan, ikusiko da azpiko atalean testuinguru zenbaitzuetan dardarkari anizkunak erabiltzen direla (alofono kontestual batean ginateke) eta beste batzuetan aldiz, bi bokalen artean bezala, bakunak edo anizkunak hautatzen dira, alofono libreak dira beraz. Orohar alofono kontestualak direla kontuan hartuko da.

Aldaketak ezin dira bortxatu, ezin da soinu berri bat sartu eta erran honek beste horren tokia hartuko duela. Jendea ohartzen da bariazio fonetikoak badirela. Eta hau Zuberoan adinetako jendeek erraiten dute adibidez gazteek ez dutela haiek duten ahoskatzeko moldea egiten. Dardarkarien kasua lantzean behar bada erraiten dutena frogatuko da, baina beste fonemekin ere gerta daiteke. Zuberoan adibidez, zaharrak bokal sudurkarien galtzeaz ere ohartzen dira. Beste ohartuzko aldatzeak ere izan daitezke. Laboven erranetan oinarritzen bada, berak erraiten du aldaketak hizkuntzaren parte direla. Eta horrekin osatzen du (1989: 89):

«There are still many linguists who do not believe that language specific variation is acquired; they would like to relegate all of these data to a universal, innate, and automatic set of constraints on articulation and rule formation.» Horrekin erran nahi du hizkuntzak aldaketak badituela eta beraz ahoskatze edo artikulatze moldean baizik ez dela ikusi behar aldaketa. Labov-en ustez, aldaketa edo bariazio fonetikoa ahoskatze edo artikulatze moduari hertsatzea gauza zenbaitzuk ahantziz laburbiltzea da. Haatik, onartzen du (1992), fonetikaren aldaketak fisikoak direla. Bariazio distratikoaren azpiataleko adinaren sekzioan ikusi bezala, Labov-ek erraiten du fonetikoki gizon eta emazteen arteko desberdintasunak baitira, fonetika aldaketen hastapena emazteengandik etortzen dela. Labov-ek berriz ere aldaketa ez du negatiboki esplikatzen, ematen baitu emazteek gizonekiko aitzinatuagoak direla eta beraz gizonek gizaldi baten beranta dutela. Eta beraz munduko gizarte guztietan eta hau salbuespenik gabe, emazteak edo hobeki errateko, amak baitira haurrez axolatzen, haien bidez aldaketa fonetikoak egiten dira (ikus 2.2.1 sekzioa), transmisioa mimatuz egiten baita. Beraz emazteek ekarriko dituzten aldaketa fonetikoak indartuagoak izanen dira eta lasterrago garatuko dira ere. Aldaketan beraz, kasu honetan eragina soziologikoa da eta ez fisikoa. Martinet-ek (1955: 30), erraiten du soinu multzo bakoitzak bere inguruan ongi ahoskatze eremu bat baduela. Eta horrekin bere bariazio fonetikoaren definizioa ematen du:

«Nous parlerons de changement phonétique dès que le champ normal d'un phonème se déplace, si peu que ce soit dans une direction ou une autre, de telle sorte que la marge de sécurité qui le sépare de ses voisins croît ou décroît.» Erran nahi da horrekin, eremu batetik bestera pasatzean, erraiten ahal da aldaketa fonetiko bat badela. Euskarari dagokionez, Martinet-ek euskal fonetikaren aldaketak landu baititu (1955), onartzen du bere egoerak testuinguru berezian jartzen dituela bere hiztunak.

Eta beraz, bariazio fonetikoaren oinarria edo historia ezin daiteke zehaztu eta gaur egiten denarekin ezin daiteke konparatu ere:

«Il ne peut faire de doute que le basque en général et ses dialectes en particulier ont été soumis, comme toute langue, à des changements phonétiques réguliers, mais il est clair que des conditions particulières à cette communauté linguistique, largement bilingue depuis des siècles, et où les échanges de dialecte à dialecte ont dû être fréquents, rendent particulièrement difficile le départ entre évolution phonétique régulière et faits d'échange ou d'emprunt.» (Martinet 1955: 239) Chevillet-ek (1991) ahoskatze desberdintasunak azentuari lotzen ditu ere eta erraiten du aldaketa horiek fonetikari edo fonologiari lotzen ahal direla. Erraiten du aldaketa fonetiko batek, ez duela sistemaren gainean eraginik, baina aldaketa fonologikoek sistemaren gainean eragina badutela. Eta beraz hiru desberdintasun foniko bereizten ditu:

Ahoskatze desberdintasunak: Soinu multzoen aldaketa ez du hunkitzen adibidez [ʁ] frantses ubularra, lurralde zenbaitzuetan [r] anizkun apikaria izan daiteke eta hau ber testuinguru linguistikoetan agertzen ahal da.

Banatze desberdintasunak: hizkuntzaren edo lurraldearen arabera soinu multzoak kasu honetan ez dira ber testuinguruetan agertzen.

Inbentario desberdintasunak: desberdintasunak mota desberdinekin egiten dira. Maingueneau-k (1996) aipatzen du orokorki, fonetika aldatzen dela hiztunen indarra gutxitzen baita edo Maingueneau-k hau la loi du moindre effort deitzen du eta Oñederrak (2004) fisikoki errazagoa dela erraiten duenean bi ideiek bat egiten dute (ikus 2.4 dardarkarien azpiatala). Fonetika aldatzen da hiztunak ahoskatzeko indar gutxienik galdegiten zaion soinua ematen baitu. Honi esker, soinuak alda daitezke.

Zubererari buruz, Hualde-k (1993) dio fonemikoki beste euskalkietarik aberatsena dela. Eta hau esplikatzen du, kontserbatzaileagoa baita, baina ere gaskoiaren eragina jasaten duelako.

Dardarkariak

Azpiatal honetan, dardarkarien berezko tasunei interesatuko gara. Dardarkaria munduan zehar existitzen den soinu bat da. Hau da Europan "r" edo "rr" grafiarekin idatzia dena. Lan hau Zuberoako dardarkariei interesatzen baita, soinu multzo honi lotuko da ondoko atal hau. /r/ soinu multzoak alofono anitz ezagutzen ditu munduan zehar. Baina erraiten ahal da orokorki bitan zatituak direla gehienetan. Hala nola bakunak alde batetik eta bestetik anizkunak. Hori dardaratze kopuruaren arabera sailkatzen dira.

Azpiatal hau, hiru sekzio desberdinetan banatuta aurkezten da; lehen sekzioan, dardarkariak orokorrean aztertuko dira, bigarren sekzioan, Euskal Herrian zehar nola diren ikusiko da eta hirugarren eta azken sekzioan, Zuberoako dardarkariak landuko dira.

Dardarkariak orokorki

Sekzio honetan, dardarkariak landuko dira eta bereziki Euskal Herritik hurbil diren hizkuntz desberdinen testuinguruan. Hala nola frantsesez, hizkuntza horrek baitu zuberotar dardarkarien gainean eragin handiena, eta bestalde ere gaztelaniaz. Baina ikusiko da beste hizkuntza zenbaitzuetan ere zer gertatzen den.

Lehenik, definituko da dardarkari hitza eta bere tasuna munduan zehar. Dardarkari hitzaren bidez, /r/ soinua definitu nahi da, baina ere kontsonante dardaraduna definitu nahi da. Ladefoged eta Maddiesson-ek diote (1996) dardarkariak, IPA-n diren "r" edo "R"-ren barianteekin idatziak direla. Gehitzen dute dardarkariak lau motatakoak izaten ahal direla: frikatiboak, anizkunak, bakunak edo hurbilkariak. Lan honen kasuan, bakunen multzoan, bakunak eta hurbilkariak ber multzoan bilduko dira. Bestalde frikatiboak dardarkari anizkunekin bilduko dira. Gehienetan, Calvet-en arabera (2017) kontsonante horiek, dardaratzeak, mihiaren punta edo aho gingilarekin egiten dituzte. Dardarkariak dardaratze kopuruaren arabera hots, bakunetan (tap edo flap deituak direnak ere) edo dardarkari anizkunetan (trill) sailkatzen dira. Haatik, gertatzen da dardarkariek dardaratzerik ez ezagutzea, eta hau Oñederra-k (2004) altxatzen du erranez dardarkariak dardaratzerik ez duela ezagutzen adibidez bakunetan, dardaratzeak inplikatzen baitu kontaktu bat baino gehiago badela. Adibidez ingeleseko /r/-k ez du dardaratzerik, hurbilkari erretroflexua baita.

Ez du beraz mihiak kontakturik ahoko beste organo batekin.

Wiese-k dio (2011) IPA-k bere sailkapen orokorrean, zortzi dardarkari mota desberdin notatzen dituela. Eta hauek hiru ahoskaguneen arabera sailkatzen dira: albeolarrak, erretroflexoak eta ubularrak. Bestalde, bost artikulatze moldeen arabera ahoskatzen dira: frikatiboak, hurbilkariak, anizkunak, bakunak eta bakun saiheskariak.

Albeolar hitza aipatzen denean, erran nahi du kontaktu bat badela mihia eta albeolen artean (ikus 6. irudia).

irudia: Dardarkari albeolarren ahoskatzearen irudikapena

Ondotik, erretroflexoak direnean, agertzen da 7. irudian mihiak ez duela kontakturik eta beraz atera egiten duela ere. Hau da ingelesez entzuten den rhotics edo dardarkari mota.

7. irudia: Dardarkari erretroflexoen ahoskatzearen irudikapena Azkenik, ubularrak direnean, mihiak kontaktu bat badu aho gingilarekin, hots soinua ahoaren atzeko partean egiten da (ikus 8. irudia).

irudia: dardarkari ubularren ahoskatzearen irudikapena

Dardarkari anizkunak egiten dira artikulazio gunea mihiarekin kontaktuan sartzen denean, eta beraz dardaratzeak sortzen direnean. Horri Bernouilli-ren efektua deitzen zaio.

Bestalde, dardarkariak, frikatiboak izan daitezke, eta hitz hau erabiltzen denean, erran nahi du ahoskatze denboran ahoan airea pasatzen dela. Hurbilkariak izan daitezke ere, eta honekin erran nahi da sekula kontaktuan sartu gabe soinu honetan parte hartzen duten organoak bata bestetik hurbiltzen direla. Bestalde anizkunak izan daitezke eta horrekin erran nahi du mihiak kontaktu anitz egiten dituela. Azkenik, bakunak izaten ahal dira erran nahi baitu mihiak dardaratze bat baizik ez duela egiten, baina saiheskaria ere izan daiteke, eta kasu honetan airea saihetsetik pasa daiteke.

- [ɹ]: dardarkari hurbilkari albeolar ahostuna Maddiesson-ek (1984) dio [r] dardarkari anizkun albeolarra, % 47,5-ekin dardarkari erabiliena dela. Horren ahoskatzeko, [START_REF] Barry | Another R-tickle[END_REF], [START_REF] Schiller | The phonetic variation of German /r/. Variation und Stabilität in der Wortstruktur: Untersuchungen zu Entwicklung[END_REF], eta Catford-ek (2001) diote konpetentzia handiagoak behar direla, eta ahoskatzea kontrolatu egin behar dela.

Bestalde, lau hizkuntzek baizik ez dute dardarkari anizkun ubular bat erakusten, eta hauek dira: batak-a, frantsesa, alemana eta moghol-a. Bestalde, frantses dardarkariei pasatu aitzin, beste bat aipatu behar da eta hau da gaztelaniar /j/ soinua. Hizki hori, erdi aroan sartu den azken gaztelaniar hizkia da. Soinu horren osatzeko, mihiaren gibeleko partea aho sabai bigunetik hurbiltzen da, bien artean airea pasatzen da eta aho kordek dardaratzen dute. Desberdintasuna [χ]-rekin oso txipia da.

Hala nola [x] edo /j/ kontsonante belare ahoskabea da, eta [χ] kontsonante ubular ahoskabea. Horrek erran nahi du biak oso hurbil direla baina [x]-k mihiaren kontaktua aho sabai bigunarekin egiten du, aldiz [χ]-k ahosabai gingilarekin. Beraz [χ], [x] baino gibelago egiten da. Hala ere onartu behar da (eta frantses dardarkariak aipatzerakoan ikusiko da) fonetikoki [x], [χ]-tik oso hurbil dela (ikus 9. irudia).

dira aldaketa honetan gelditu. Oraindik, XVIII-XIX. mendean4 , beste dardarkari bat sartu da eta hau da oraingo [ʁ]. Beraz apikarietatik urrundu den [ʀ] ondotik zahartu egin da, eta hau arbasoen soinua bilakatu da ere. Garai hartan beraz, [ʁ] Pariseko modernitatearen itxura bilakatzen da. Horrek, urte zenbaitzuk beranduago, [START_REF] Chabanal | L'acquisition de phonèmes variables: influences orthographique et sociolectale[END_REF]; Demolin-en (2001) lanetan oinarrituz, Hambye-ri (2005: 3) erranarazten dio:

«Ce changement qui a eu lieu également en néerlandais, en allemand et en danois, aurait même son origine en France et se serait diffusé suite au prestige de son aristocratie aux dix-sept et dix-huitième siècles.» Berriz ere, Labov-ek aipatzen duen prestigio nozioari erreferentzia egiten da hemen. Hambye-k (2005) dardarkariak lantzen dituenean, erraiten du /r/-ren alofono guztiek, bariazio espazio bat sortzen dutela soziolinguistikoki landua den hizkuntza batean. Eta bakoitzak esanahi sozial bat badu hizkuntz komunitate desberdinetan. Alofono horien guzien kopuruak harritzen du, lehenik kopuruaren aldetik, baina ere erabilpen baldintzen eskasengatik. Soziolinguistikoki frantses dardarkariak oso gutxitan landuak izan dira.

Frantsesez gehienik dardarkariak ubular ahostunak bezala deskribatuak dira. Baina [START_REF] Demolin | Some phonetic and phonological observations concerning /R/ in Belgian French[END_REF]; Autesserre eta Chafcouloff-ek (1998); erakusten dute dardarkariak frantsesez ere bariazio handikoak direla. Haatik aldatze fenomeno horren ez ikustea ulertzen ahal da sistema fonologikoa ez baitu hunkitzen. Luzaz frantsesezko dardarkariak aitzinean egiten ziren, eta apikariak ziren, eta ondotik, atzera jo dute eta ubularrak bilakatu dira. Meunier-ek (2007) dio oraingo frantsesean ubularrak direla nagusi eta apikariak emeki-emeki desagertuko direla. Ubular hitza, "uvula"-tik heldu da eta izenak dion bezala, ubula edo aho gingilarekin kontaktuan diren kontsonanteak dira ubularrak. Maddieson-ek dio (2013) munduan zehar, ubular ezagunena, [χ] frikatibo ahoskabetua dela. Greziarrez "chi" hizkiari erreferentzia egiten dio. Orotara, 51 hizkuntzek soinu hau badute.

Gaurko Ipar Euskal Herrian entzuten denaren arabera, berdin gertatzen da ubularrak gero eta gehiago nagusitzen baitira, Zuberoan ere ber gauza gertatzen da. Dardarkari frantsesekin bukatzeko, Thibault-ek (2003), bere kurtsoetan erraiten du frantsesez bost dardarkari desberdin badirela. Hauek dira:

- [ʁ] ubular ahoskatua. Dardarkari neutroena da eta frantses hizkuntzan gehienik erabilia dena. Bereziki frantses lurraldean.

- [ʀ]: ubular dardarkari anizkuna. Hau, frantsesez "r grassayé" deitua da (ikus gorago).

Eta hau da Edith Piaf edo Jacques Brel-ek erabiltzen dutena. Maddieson-ek dio (2013), dardarkari honek mugak badituela, Trilling kasuan baita dardaratzeak baitira aho gingila eta mihiaren artean. Gehitzen du, [ʁ] edo [χ] alemanez edo frantsesez dardarkariak normalizatzen direla.

- [χ]: [ʁ]-ren bariante ahoskabetua da. Hori baliatzen da kontsonante ahoskabetu baten aitzinean gehienetan. Hori da gaztelerako /j/-tik hurbilena José izenean bezala (gorago ikusia izan den bezala).

- [ɾ]: dardarkari sinplea erran nahi baitu dardaratze batekin dena. Hizkuntza anitzetan lortzen da. Españolez "caro" edo "pero" hitzetan bezala.

-[r]: dardarkari apikari anizkuna erran nahi baitu dardaratze anitz dituela. "Carro" edo "perro" bezalako hitzetan gaztelaniaz. Frantzian oso arkaikoa den soinua da, eta lurralde zenbaitzuetan oraindik erabilia da. Bestalde, opera bezalako estilo desberdinetan erabilia da oraindik.

Dardarkariak Euskal Herrian

Sekzio honetan, Euskal Herriko dardarkariei buruz eginak izan diren lanak aipatuko dira baina ere gaur egungo Euskal dardarkariak zertan diren landuko da. Gèze-k (1873) egindako lanetik abiatuko gara, eta Oñederra-ren (2004) lana azken erreferentzia gisa hartuko dugu.

Gèze-k (1873) bere lanean Euskal dardarkariak aipatu ditu. Bere garaiko ohar garrantzitsu eta interesgarria egiten du eta hau da dardarkari bokalarteko bakuna hain baita erortzen non euskaldun zaharrek, nahiz eta aspalditik euskara ematen duten ez dakitela /r/ bat ezarri behar dela batzuetan. Bestalde zenbaitzuek hiperkorrekzioa egiten dute eta behar ez denean ezartzen dute "ororer" hitzean bezala adibidez. Eta beti XIX. mende bukaeran, Gèze-k erraiten du /r/ kontsonante baten aitzinean edo hitz bukaeran, frantsesez bezala ahoskatzen dela. Berriz erran behar da garai horretan, [ʀ] ubularra dela, edo "grassayé" hori, eta beraz suposatzen da Gèze-k hau deskribatzen duela.

Ondotik, Gavel-ek (1920) Euskal fonetika sakonki landu du eta atal luze bat dardarkariei dedikatzen die. Orokorki Gavel-ek erraiten du /r/-ak gaztelanian, biarnesean edo gaskoinean ber balioa baduela. Bestalde erraiten du /r/ hitz bukaeretan erori dela hirur > hiru hitzean bezala. Haatik salbuespenak badira gaur egun hitz anitz /r/ batekin bukatzen baitira, eta lan honetan kasu hau landuko da ere. /r/ hitz hastapenean agertzen bada latin hitz batean, ondoko bokala hastapenean sartzen da ere regem > errege. Gavel-en garaian, dardarkariak hitz hastapenetan, ez dira izenetan baizik agertzen. Gaurko garaian, hitz garaikideek hitz hastapenean dardarkariak onartzen dituzte (hori ez da landuko hemen).

Gero, dardarkariak bokal baten ondotik eta kontsonante baten aitzinean jarriak direlarik, intentsitate desberdinak ukaiten ahal dituzte. Bere garaian, "r" ahula eta "rr" azkarra desberdintzen ditu. Erraiten du beraz biak ez direla nahasten Euskal Herrian. Eta adibidez "rr" azkarra erabiltzen ahal da interjekzio bati indar emateko. Lan honetan ikusiko da Zuberoan berdin gertatzen dela oro hitzaren kasuan. Gavel-ek jadanik urte zenbaitzuk beranduago [START_REF] Mitxelena | Fonética Histórica Vasca[END_REF] erraiten duena altxatuko du eta hau da "r" ahula, kontsonante baten aitzinean, "rr" azkar bilakatzen dela. "r"-ak Gavel-ek dioen bezala (1920) oso gutxitan aurkitzen dira herskari ahoskabe baten aitzinean.

Dardarkari ubularrari dagokionez, 1920an, entzuten da baina ez da oraindik nagusitua. Gavel-ek dio soinu hori, kanpotarrek ekarri dutela eta beraz bere garaian jadanik erraiten du ubularrak ematen dituzten euskaldunek ez dituztela /r/ ahul eta azkarrak desberdintzen. Haiek, /r/ ahula egiten dute baina azkarra egin behar denean ubularrera jotzen dute. 1920an, Gavel ubularraren kontra da erraiten baitu, beste hizkuntzen ikasteko traba bat dela, eta euskarari dotorezia kentzen diola. Espero du ere dardarkari apikariak mantenduko direla. Erantzun baten ematen entseatuko gara lan honetan zehar. [START_REF] Mitxelena | Fonética Histórica Vasca[END_REF], apikarien azkar eta ahularen arteko nozioa berriz hartzen du.

Horrez gain, erraiten du behar bada bi apikari nahasi direla ahularen osatzeko eta apikari azkarra atzera joan dela. Eta beraz dardarkari ubularra bilakatu dela. Mitxelena-k dio dardarkari azkarrak baizik ez direla atzematen bai hitz bukaeretan, baita ere kontsonante aitzinean. Txillardegi-k ere (1978), dardarkari azkar eta ahulak desberdintzen ditu. Baina Mitxelena-k 17 urte lehenago aipatzen dituen ubularrak ez ditu onartzen. Beraz erraiten du euskara batuan frantses hizkuntzatik sartzen den dardarkari bortitza ez dela onartua. Martinet-ek (1995: 202) Txillardegi-k zioena azpimarratzen du uste baitu ubularren soinua kanpotik baizik ez dela heltzen ahal: «[…] un /r/, seule vibrante du système qui prend une prononciation uvulaire dans un langage ou n'existe pas d'ordre aussi profond. A moins que le changement puisse s'expliquer comme l'imitation d'un usage étranger […]» Martinet-ek (1995) onartzen du soinu bakoitzak eremu fonetiko bat osatzen duela.

Beraz onartuz dardarkariak aldatu direla erraiten ahal da oinarriko dardarkaria, edo zaharrek egiten dutenak, eta gazteek egiten dutenak ez badute ber eremu fonetikoa, erran nahi du bi adin talde horien artean eremu aldaketa bat izan dela eta beraz soinua aldatu dela. Oñederra-k (2004), nahiz eta onartzen duen fonetikoki bat baizik ez den, aitzinekoek erran duten bezala, bi dardarkari mota desberdintzen ditu. Berak dio bakun eta anizkunen arteko desberdintasuna bi bokalen artean baizik ez dela egiten. Bakunak aipatzerakoan, logika eza azpimarratzen du, dardarkari bakunek dardaratze bat baizik ez baitute egiten, eta normalean dardaratzeek errepikatze fenomenoa osatzen dutelako. Bestalde ubularrak aipatzen ditu, eta berak dio euskaraz dardarkari ubularrik ez dela, baina euskaldun zenbaitzuk haien jabe direla. Beraz entzun daitezkeela. Hori bi arrazoiengatik esplikatzen du eta, lehena litzateke fisikoki errazagoa baita ahoskatzeko, eta bestea frantsesaren eraginarengandik. Eta horretan Txillardegi-k erran duenarekin lotura egiten ahal da. Azkenik, Oñederra-k dio dardarkariak hiru guneetan ahoskatzen direla eta beraz ahoskune desberdinetakoak izaten ahal direla. Hala nola: ezpainkariak, hobikariak (hau da gaztelaniaz egiten dena) edo ubularra (eta hau frantsesez egiten dena). Fonologikoki dardarkari apikaritik, ubularrera pasatzeak ondorioak ukaiten ahal ditu arabieraz bezala, baina ez da ez frantsesaren, ez gaztelaniaren ezta ere euskararen kasua.

Dardarkariak Zuberoan

Sekzio honen bidez, jadanik eramanak izan diren lanen arabera, Zuberoako dardarkariak landu nahiko dira. Gavel-ek (1920) sakonki zuberotar dardarkaria landu ditu.

Berak dio bi bokalen artean dardarkari ahulak desagertzen direla, baina hau ez da hain zaharra ere. Maidalena de Jaureguiberry errejentsa zenaren anaiak Basabürian liburua idatzi du. Liburu horretan erraiten du (1952: 40) mezarat joaten dela eta apaizak dardarkari bokalartekoak ez dituela jaten: «Il prononçait a l'ancienne manière, sans avaler les r doux».

Berriz ere, dardarkari ahul bokalartekoak ez dira beti desagertzen, oro hitzaren kasuan adibidez, [oro] bakarrik enplegatua denean dardarkari ahul gehienetan bokalartekoa ahoskatzen da, aldiz harremana duen hitz bat segitzen duenean ez da ahoskatzen. Eta gainera, dardarkari bokalarteko ahul horiek ahoskatzen direnean, Gavel-ek dio Zuberoan, Nafarroa Beherean baino bortitzagoak egiten direla. Gavel-ek dio beraz, Zuberoan, dardarkari bokalarteko ahul eta azkarren artean desberdintasuna oso nahasgarria egiten dela.

Ondotik, Larrasquet-ek (1932) Larraja-ko euskara lantzen duenean, erraiten du euskaldun guztiek bezala Larraja-ko pertsona batek dardarkari goxo eta bortitzak ezagutzen dituela. Hemen ez dira /r/ ubularrak aipatuak. Dardarkari goxoarentzat dardaratze bakar bat eta /r/ bortitzarentzat bi edo hiru. Erraiten du dardarkari goxoa bi bokalen artean desagertzeaz gain, dardarkari bortitza edo azkarra bi bokalen artean ahuldu edo goxotu dela.

Basaburuan bi edo hiru dardaratze dituzten dardarkari horiek Larraja-n bat baizik ez dute.

Bestalde, dardarkari azkarra mantendua da, bereziki herskarien aitzinean. [START_REF] Mitxelena | Fonética Histórica Vasca[END_REF] dio Zuberoa dardarkari ahul edo azkarren arteko nahasketa horren sentsible bakarra dela, baina hala ere, erraiten du Zuberoan apikari bat desagertu dela eta beraz biek bat egiten dutela. Bestalde erraiten du dardarkariak anizkunak edo berak erraiten duen bezala, bi bokalen artean, kontsonante baten aitzinean edo hitz bukaeran dardaratze bat baino gehiago ukan dezakeela. Hualde-k (1993) erraiten du zubereraren azken berrikuntza dardarkari anizkun eta dardarkari bakunen arteko desberdintasunaren galtzea dela. Hori esplikatzen du bokal arteko dardarkari bakuna desagertzen baita. Eta beraz dardarkari mota desagertze baten kasuan gara. Coyos-ek (2002) Mitxelena-k eta Hualde-k diotena berriz hartzen du erranez dardarkari anizkun eta bakunen arteko desberdintasuna neutralizatu egin dela. Berak ere erraiten du /r/ ahul edo bakun bokalartekoa bi bokalen artean desagertzen dela, eta gainera erraiten du horrek silaba baten galtzea ekartzen duela. Gehitzen du dardarkari anizkunek, hitzari, bizia edo indarra ematen dioela. "Erori" hitzaren adibidea hartzen du erranez [joj] ahoskatzen dela, baina erorten hitzean aldiz, bigarren dardarkari bakuna ahoskatzen dela kontsonante baten aitzinean baita. Beraz horri esker, kantoreetan, usu ikusten diren pastoraletan edo, silabekin jostatzeko modua izaten ahal da kantatzen delarik bi bokalen arteko dardarkari bakun hau ahoskatzen ahal baita.

Erran den bezala, dardarkariak akustikoki landuko baitira, azken hau sakondu beharko da. Dardarkariak fonetikoki lantzen baldin badira, Gaminde-k (2006;[START_REF] Bachoc | Soziolinguistika inkestak -Ipar Euskal Herria[END_REF] egin dituen lanak oinarritzat hartuko dira. Gauza sinplea erraiten du onartuz dardarkari bakunek dardaratze bat egiten dutela eta anizkunek bat baino gehiago: berak dio, dardarkariak kontsonante ahokari ahostunak direla eta mihi eta aho sabaiaren arteko kontaktuan dardaratzeak egiten badira ahoskatzen ahal direla. Eta gehitzen du Euskal Herriko mendebaldean bai eta ere ekialdean dardarkari horiek gehienetan albeolarrak direla.

Gaminde-k ikur desberdinak erabiltzen ditu dardarkarien bereizteko. Eta bere 2016ko lanean hauek erabili ditu:

- [ɾ] hertsigune laburra bada dardarkari bakuna baita, eta beraz mihiak albeoloak hunkitzen ditu.

- [ɾ ͡ ɹ̝ ] honek leherketa bat badu eta zarataduna da - [ɹ]: hurbilkaria eta zarata gabea - [ɹ̝ ]: hurbilkaria baina zarataduna kontsonante osoan -[ɹ ͡ ɹ̝ ]: hurbilkaria zarataduna kontsonante bukaeran Dardarkarien azterketa akustikoaren lantzeko, faktore desberdinak lantzen dira hala nola iraupena, energia edo F2 formakin trantsizioak adibidez [START_REF] Massone | Estudio acústico y perceptivo de las consonantes nasales y líquidas del español[END_REF][START_REF] Quilis | Tratado de fonología y fonética españolas[END_REF], Gaminde 2006 e.a.). Akustikoki dardarkariek gauza desberdinak erakusten ahal dituzte. Hala nola, herskarien moduan leherketak erakusten ahal dituzte, edo hurbilkari gisa, formakinek ez dute oztoporik markatzen, zaratadun/zarata gabekoak izaten ahal dira ere. Gaminde-k dio dardarkari baten iraupena oso motza baita, zenbaitzuetan osagai guzti horien aztertzea zaila izaten ahal dela. Meunier-ek (2007) dio akustikoki gauza desberdinak lantzen ahal direla. Hauetan, ahoaren irekidura, mihiaren posizioa eta ezpainen posizioa. Irekidurak berekin bi gauza bultzatzen ditu: mihiaren apaltzea eta faringearen hesta. Beraz ahoaren irekidura hetsia denean, mihia goratzen da eta faringea irekitzen da. Mihiaren posizioarentzat, mihiaren aitzinatze edo gibelatzeak F2 formakinaren gainean eragina badu. Ezpainen posizioari dagokionez, ezpainak borobilduak direlarik, erraiten da ahoaren ziloa handiago egiten dela, horrek F2 eta F3ren apaltzea sortzen du. Zuberotar dardarkarien azterketa, zehaztasun gehiagorekin, azterketa akustikoaren atalean (ikus 4. Zuberotar dardarkariak atala) eginen da. Stuart Smith-ek (2007), dardarkariak lantzen dituenean, iraupena, eta F2 formakinak lantzen ditu. Bestalde, Gaminde-k (2006) energia lantzen du ere. Horretarako, bi lan horietan bermatuz, lan honetan hautua egina da, iraupena, F2 formakina eta energiaren lantzea. sozio-fonetiko baten kasuan ez da datuen biltzeko metodo bakar bat. Ikertzaileak, bere inkesta prozesuak bere ikerketaren arabera moldatzen ditu. Ezagunenetan, hiru badira, hala nola, elkarrizketa bideratua: gidatutako diskurtsoa eramana da. Bigarrenik, ingurune sozial naturalean eramaten den elkarrizketa bada, hau da hiztuna bere ingurukoen artean behatzen da. Eta azkenik, elkarrizketa kanpoko testuinguru batean ere izan daiteke non hiztunak bere hizkuntza publikoki erabiltzen duen. Hemengo kasuan, inkestan zehar itzulpenaren metodologia erabilia izan da. Eraman den inkesta burutik buru kontrolatua izan da, eta kontrol hau nahitara eramana izan da.

Haatik, ikertzaileek, hizkuntza aldakortasunak lantzen dituztenean sei pausu desberdin baliatzen dituzte. Eta Tagliamonte-k (2012) ematen ditu:

-Behaketa: aldakortasunaren erabileraren entzutea da -Identifikazioa: hizkuntza aldagaiak identifikatzen dira -Azterketa: Aldaketa non gertatzen den zehaztea da -Behaketa sistematikoa: helburu batekin egiten diren behaketak dira. Eta bideratutako galderei erantzutea entseatzen da -Hipotesien frogatzea.

-Aldagai-ereduak interpretatzea.

Beraz lan horren eramateko, ez da modu naturalena erabili baina naturaltasun horren lortzea grabaketa baten bidez oso zaila da. Lopez-Morales-ek (1994) elkarrizketa edo inkesta soziolinguistikoa ahal bezainbat leuntzeko, hiru aholku ematen ditu:

-Gordeko grabazio baten egitea. Horrela hiztuna ez da ohartzen grabatua dela eta beraz naturalki mintzo da. Labov-ek hori eraman du bere New-York-eko azterketa eraman duenean. Haatik, deontologikoki horren eramatea arriskutsua da.

-Grabatua dela baldin badaki, hiztuna bere gai emoziodunetara bideratzea, hiztunaren kontzientzia beste norabait eramateko.

-Hiztunaren lagun batekin grabazioaren eramatea.

Lan honetan, lehen bi aholkuen segitzea zaila izan da. Jendeek baitakite inkestatuak direla, eta emozio hutseko inkesta bat eramana izan baita. Haatik, hirugarren aholkuaren segitzeko, eta beraz ahal genuen interferentzia gutxienik ukaiteko, lagunak inkestatuak izan dira, edo bederen ongi ezagutzen ziren jendeak.

Galdetegia

Gorago errana izan den bezala, lan honetan datuak ez dira elkarrizketa formal baten bidez atera. Galdetegia itzulpenaren bidez eraman izan da. Lehenik euskaraz dardarkariak testuinguru desberdinetan xerkatu dira. Hala nola, bi bokalen arteko dardarkari bakun edo anizkunak, hitz bukaeran, kontsonante desberdinen aitzinean eta bokal desberdinen artean.

Hots lana honela eramana izan da (ikus galdetegiaren prestaketa 328. orrian):

-A + dardarkari= arratu, arrano, arrabotü, arrazu -Ar + herskari ahostun= argi -Ar + herskari ahoskabe= arkatz -Ar + txistukari= hartz -Ar + sudurkari= armada -E + … Orotara, 60 hitzen itzultzea galdegina izan zaie (ikus galdetegia 330 orrian.). Hitz guzti horietan, dardarkariak bokala bati lotuak dira alde gainean ikusten ahal den ereduan bezala.

Bokala hori edo aitzinean, edo atzean kokatzen da. Adibidez: Argi hitzean, /a/ bokala aitzinean kokatzen da, baina hurra hitzean aldiz, bukaeran. Beraz /a/ bokalaren inguruko dardarkariak xerkatu dira, ondotik, /e/, /i/, /o/, /u/ eta /ü/ bokalekoak. Gehigarrietan ikusten ahalko da, testuinguru guztietan ez direla hitzak atzeman. Gehienetan hau gertatu da aurreikusia izan baita adin talde edo talde sozial batek ez duela hitza laguntzarik gabe erranen. Zalantzak agertu dira jadanik, "arkatz" hitzarekin adibidez, zaharren talde sozialak ez baitu baitezpada ezagutzen.

Ahalik eta hitz gehienik lortu eta, hitzak frantsesera itzuliak izan dira, eta aldi bakoitzean mugagabeko, artikuludun eta zenbatzailedun erantzunen ukaiteko moduan.

Arkatz hitzaren adibidea berriz hartzen bada, inkestan emana izan da: "Crayon, le crayon, un crayon". Horren bidez, xerkatu den fenomenoaren pista, artikuluarekin nahasten zen.

Euskararekin adituak diren hiztunak bederen, euskal azentuaren gainean kontzentratu dira, eta beraz haien "ongi" egiteko ideia ez da dardarkarietan bermatu baina bai, prosodian.

Bestalde, aditzen kasuan, frantsesez infinitiboan jarri dira.

Azkenik, lana, hamalau hitzekin eramana izan da. Ohartu gara inkestan zehar, hitz zenbaitzuk hiztunen ahoan, besteak baino naturalagoak direla. Eta beraz gorago hartua izan den arkatz hitza adibidez ez da kontuan hartu talde sozial batek ez baitu bere euskaran barneratua. Ondotik, hitzak testuinguru desberdinetan lortu nahi izan baitira, hautu bat egina izan da eta horretarako, hamalau hitz desberdinekin lan egin da. Hauek dira: hari, oro, euro, erri, hurra, erdi, orkatz, ürxaintx, armada, hor, arrabotü, arrazu, arratu eta arrano.

-Hari erabilia izan da bi bokalen arteko dardarkari bakuna baita, eta beraz Gèze-k (1873) dion bezala frogatu nahi izan da desagertuko dela.

-Oro hitza erabili da, kasu berezia baita, normalean, dardarkariak desagertu behar luke, baina entzuten da ez dela beti hala pasatzen.

-Euro hitza hautatua izan da mailegu bat baita eta hitz berria baita. Hiztun guztiek ber mementoan ikasi dutena.

-Erri hitza erabilia izan da bi bokalean arteko dardarkari anizkuna baita, eta /e/ arteko bokal batetik /i/ bokal itxi batetara pasatzen baita.

-Hurra hitza, erri hitzaren ber baldintzentzat hautatua izan da. Baina honetan, /u/ bokal itxi batetatik, /a/ bokal ireki batetara pasatzen da.

-Erdi hitza, kontsonante herskari ahostun baten aitzinean baita.

-Orkatz hitza, kontsonante herskari ahoskabe baten aitzinean baita.

-Ürxaintx edo ürtxaintx hitza, txistukari baten aitzinean baita.

-Armada hitza, kontsonante sudurkari baten aitzinean baita.

-Hor hitza, dardarkaria hitz bukaeran baita.

-Eta azkenik, arrabotü, arrazu, arratu eta arrano hitzak, energia eta F2 formakinaren azterketaren egiteko dardarkariak bi /a/-ren artean hautatuak izan baitira.

Erran behar da hitz desberdin hauetan, azentuaren kontua ez dela landu. Beraz dardarkariek silaba azentudunarekin duten harremana ez da kontuan hartu. Azentuarenak, beste lan baten muina osatzen ahalko luke.

Grabazioak

Datuen bilketarako, inkesta finkatu eta gero, inkestatu nahi izan den hiztunarekin elkartu gara. Hori apalago aipatuko da, baina gehienetan lagunak, familiakoak edo lagunen lagunak izan dira. Gainera, zuberotarra izaki, eta gehienik lagunekin lana eramanik, hiztunek, joko bat bezala hartu dute. Eta gehienetan, lehen hitzak eman eta, presio gutxirekin egin dute. Tagliamonte-k (2006: 34-35) dio ere:

"The finest sociolinguistic data comes from fieldworkers who are aware of their consultants' local interests, values and general social norms (...). The optimal situation for conducting fieldwork is in the fullest socio-cultural awareness of your target community" Inkesta lanak gehienetan lekukoen etxean eginak izan dira. Baina arrazoi praktikoentzat gertatu da sei kasuetan grabaketak toki neutro batean egitea (Mauleko Gau Eskolan). Ondotik, gorago errana izan den bezala, frantsesetik euskarara 64 hitzen itzultzea galdegina izan zaie. Pantaila batean, frantsesezko hitzak irakurri behar izan dituzte eta ondotik, euskaraz eman dituzte. Ez da beraz, ikertzailearen eraginik inkesta osoan zehar.

Laguntzak proposatuak izan zaitze ez bazuten hitza atzematen. Baina gehienetan, gero datuen tratatzerakoan, hitz horiek ez dira hautatuak izan. Orotara, inkesta lanak, hiztun bakoitzari 30 bat minuta galdegin dio. Itzulpen lana oso nekagarria baita, eta arreta mantentzeko batzuetan oso zaila baita, deliberatua izan da aski laburra egitea. Orotara, gutxi gora behera, 15 orduko grabazioak lortu dira.

Hiztunak, Zoom H2n grabagailuari esker eta Boya BY_M1 Lavalier mikrofonoari esker grabatuak izan dira. Grabaketak edo inkestak ez baitira laborategi batean egin, gertatu da, grabaketa gaizto, edo kalitate txarrekoak ukaitea. Azkenik, grabaketak, 44100 Hz-ko maiztasunean eta.wav formatuan eginak izan dira.

Aldagaiak

Datuen bilketa egin aitzin, onartu behar da hizkuntza aldaketaren fenomeno baten aztertzeko ez dela aztertu nahi den populazio guztia inkestatzen ahal. Arazo honi aurre egiteko, [START_REF] Lan Honetan | plantan ezarri dituen ikerketa metodologiak aztertu eta, baita ere Euskal Herrian[END_REF] dio populazioaren % 0,025 nahikoa dela herri horren datu ordezkagarriak izateko. Hiztun bat inkestatzen denean, ez da berez, bere hizkuntza aztertzen baina bai inguruan duen komunitatearena ere. Biztanle kopuru absolutu honekin frogatzea nahikoa da. Zuberoan 13869 biztanle badira baina EKE-k (2016) edo Soziolinguistika Klusterrak (2017) egiten duten lanetan oinarrituz, % 50 a euskalduna da. Beraz Zuberoan, 6935 euskaldun baliteke. Beraz, Labov-ek aitzinatzen duenaren arabera, bi hiztunekin nahikoa litzateke. Haatik, hemen, 30 hiztunekin lan eginen baita, Zuberoako euskaldunen % 0,43ko populazioarekin lan eginen da. Hots Labov-en erranak segitzen baldin badira, bere batez bestekoa gainditzen dugu. Haatik, estimatuko da lan honetan lagin txikia hartu dela, bost aldagai desberdinekin lan egiten baita. Horrek, hiztun kopuruaren maila oso txikia ematen du aldagai bakoitzaren gurutzaketa egiten baldin bada, hiztun batekin erortzen baikara.

Orotara 30 hiztun inkestatu dira. 11 gazte, 9 heldu eta 10 zahar. Baina ez dira aldi bakoitzean 10 edo 15 hiztun izan. Adinaren araberako taulan 10 edo 9 hiztun badira aldi bakoitzean. Generoaren araberako tauletan, 17 emazte badira eta 13 gizon. Euskararen jatorriaren araberako taulan, 8 hiztunek euskara eskolan ikasi dute eta 22 hiztunek etxean.

Hemen berriz erran behar da adibidez zaharrek euskara etxean baizik ez dutela ikasi ahal izan lehen euskararen ikasteko eskolarik ez baitzen. Normala da beraz kasu horretan anitz izan daitezen. Lanean ari direnetan ere kasu berezi bat sartzen da, inkestatutako gazteetan batek baizik ez baitu lan egiten. Beraz estimatzen da beste guztiek ez dutela lanik egiten eta ikasketetan direla eta beraz frantsesez lan egiten dutela (bi hiztun salbu euskal ikasketetan baitira). Beraz atal honetan, 13 hiztunek euskaraz lan egiten dute eta bestalde 17 hiztunek lana frantsesez egiten dute. Azkenik, Euskal Herritik kanpo joan direnetan ere gazte gutxi atzematen dira (bat bizik) ez dutelako gehienetan joateko denborarik ukan. Beraz faktore horretan 9 hiztun, 4 hilabete baino gehiago Euskal Herritik kanpo joan dira, eta 21 ez dira sekula joan. Gehienetan inkestatuak izan diren hiztunak, lagunak izan dira, edo familiakoak.

Hori deliberatu da, lagin baten lortzeko lehenik, baina ere grabaketa denboran, ahalik eta interferentzia gutxienik ukaiteko. Aski ikaragarria izan daiteke, mikrofono eta ordenagailu baten aitzinean mintzatzea, beraz honi ezezagun baten aitzinean mintzatzea gehitzen bada, datuak oso nahasgarriak ukaiten ahal dira.

Bost aldagai desberdinen arabera lan egin baita, sekzio honetan, banan bana esplikatuko dira. Adinaren aldagaiarekin hasiz, ondotik generoarena ikusiko da, baina Euskararen jatorriarena, lanean erabiltzen den hizkuntza ikusi baino lehen eta Euskal Herritik kanpo pasatu duten denborarekin finituz.

Adina

Adinaren aldagaia hautatua izan da gorago errana izan den bezala, soziolinguistika lantzean gehienik erabilia den aldagaia baita. Azpi-sekzio honetako aldagaian, hiztunak hiru taldetan banatuak izan dira:

-15-20 urteko gazteak: horiek hautatuak izan dira, lizeoan sartzeko garaian baitira, eta gehienetan, D eredua kolegioan segitu dutenek, lizeoa ere euskaraz egiten baitute, eta lizeo horretatik atera eta, ikasketak hasten baitituzte. Gizaldi hau hautatua izan da, lehenetarikoa baita lizeora joaten dena. Lehen, kolegioa D ereduan egiten zen, baina gero lizeoarentzat, erdia frantses eredura joaten zen.

-30-40 urteko helduak: hiztun horiek Zuberoan lehen mailako D ereduko lehen ikasleetarikoak izan dira. Horiek gehienetan lizeoa ez dute euskaraz egin eta kolegioari dagokionez oso gutxitan ere harat joaten dira, garaian kolegioa Kanbon baitzen.

-60 urte baino gehiagoko zaharrak: zaharrek bortxaz euskara etxean ikasi dute.

Zuberoan lehen ikastola 1972an, sortu baita, ez zuten haien garaian, D ereduan sartzeko aukerarik. Zaharrek inkesta honetan, 2015an, 60 eta 85 urte artean zuten.

Gainera zaharren zuberera neurtu nahi izan da, lurraldearekiko lotura gehiena duten hiztunak baitira.

Beraz hiru gizaldi hauen artean, desberdintasuna neurtzen da garaiaren arabera D eredua sartua denez edo ez ikustean. Hemen adinaz gain, eskolaren edo D ereduaren eragina neurtu nahi izan da.

Generoa

Generoa hautatua izan da, hau ere soziolinguistikan anitz erabilia den aldagaia baita.

Orotara, 17 emazte eta 13 gizon inkestatuak izan dira. Zaharretan, gehienetan, senar emazte inkestatuak izan dira. Gazte eta helduetan aldiz ez da hala gertatu eta emazte gehiagok onartu dute inkesta lanean parte hartzea. -Euskara eskolan ikasi dutenek: Horietan D ereduan pasatu direnak hautatuak izan dira, estimatzen baita eskola elebidun edo eskola opziodunetan ez dela euskara ber heinean lantzen. Horretarako, D ereduko ikasleak inkestatuak izan dira.

Lanean erabilia den hizkuntza

Lanean erabilia den hizkuntza kontuan hartu da, gazteetan salbu, jakiteko euskara zer heinetan baliatu duten edo erabiltzen duten. Horretarako, bereizi dira lana euskaraz egiten dutenak, eta erdaraz egiten dutenak. 13 dira lana euskaraz egiten dutenak, eta 17 lana erdaraz egiten dutenak.

-Lana euskaraz egiten dutenek: gehienetan, ez dira Euskal Herritik sekula joan, eta beraz Zuberoan lanean ari dira. Gazteetan oso gutxitan agertzen da, hiru kasuetan salbu, euskal ikasketak egiten baitituzteeta batek lana euskaraz egiten baitu.

-Lana erdaraz egiten dutenek: gehiengoa badute, gazteak gehienetan atal honetan sartzen baitira. Ikasketak bi kasuetan salbu, frantsesez segitzen dituzte. Bestalde, erdaraz ari diren heldu edo zaharrak gehienetan, lana Zuberoatik kanpo egiten dute eta beraz lanean euskararen emateko paradarik ez dute.

Euskal herritik kanpo joan diren ala ez

Azkenik landuko den aldagaia hau izanen da: ea hiztunek lau hilabete baino gehiago pasatu duten Euskal Herritik kanpo. Lau hilabete finkatu izan dira, gehiago finkatzen baziren oso gutxi lortuko zirelako. Hori lantzen da ikusteko kanpoko eragina sentitu duten eta beraz haien euskara aldatu duten ala ez.

-Joan direnak: bederatzi dira, hots oso gutxi, baina kasu honetan ere, gazteetan bat baizik ez da Euskal Herritik joan. Gazteak ez dira anitz joaten ikasketak bukatu arte.

Bestalde zaharretan lau Euskal Herritik kanpo joan dira eta Zuberoatik kanpo bizitu dira ere. Helduen kasuan aldiz, opor luzeak hartu dituzten, edo ikasketak beste herri batean egin dituzten jendeak dira.

-Joan ez direnak: gazteak ez baitira oraindik joanak21 dira. Horrek, beraz gazteetan salbu, oreka bat ematen du hiztunen artean. Ikusiko da ere zaharretan joan ez direnek lana euskaraz egiten dutela, eta alderantziz joan direnek lana erdaraz egin dutela.

Datuen prozesaketa

Aitzineko azpiatalean, datuen bilketa aztertu baita, azpiatal honetan, ikusiko da nola prozesatu diren. Orotara, 1920 datu bildu dira, eta horien tratatzeko, programa desberdinak erabili dira. Hala nola Praat, Excel SPSS, VegAna eta Past. Azterketa akustikorako datuak bildu eta, tratatzeko lanetan ontsalaz (Boersma eta Weenink, 2016) baliatzen den Praat programa erabilia izan da. Programa honen bidez, bilduak izan diren datuak sartu dira eta transkribatu dira, etiketatu, hau da hitz bakoitzeko, interesanteak diren soinuak isolatu eta atera. 10. irudian egina izan den bezala /r/ soinua /a/ eta /m/-ren artean isolatu egin da.

Ulermenaren errazteko, hastapen batean transkripzio fonemikoa baliatua izan da, eta transkribapen fonetikoa, dardarkarientzat beste pausu batean erabilia izan da, haien desberdintasunaren zehazteko. Kasu honetan [r2] markatua izanen da ondoko ataletan.

Bestalde, ez dira Praat irudi guztiak eskala berdinean hartu, kasu zenbaitzuetan atzerapenik gabe /r/-ren espektrograma ez baita agertzen, edo bestalde, urrunegitik hartua baldin bada ez baita argi izanen ere ez. Beraz aldi bakoitzean subjektiboki hartuak izan dira.

10. irudia: etiketatze sistemaren irudikapena Ondotik, Praat-eko "segment_data.Praat" izeneko script baten bidez (ikus 11. irudia), mozketa honen datuak ateratu dira. energia neurtu da, eta bigarren parte batean, dardarkaritik ondoko bokalera irabazten den energia neurtu da.

13. irudia: Energiaren neurtzeko etapa desberdinak F2 neurketarentzat, 14. irudian agertzen den bezala, formakinak neurtu dira dardarkarian zehar, hots, datuak, soinuaren hastapenean, erdian eta bukaeran hartu dira.

Horri esker, dardarkariaren F2 formakina nola osatua den ikusten da.

14. irudia: F2 formakinaren neurtzeko etapa desberdinak Apikarietan: 5 [r2] eta 6 [r3]. Ubularretan: 7 [ʀ]; 8 [ʁ] eta 9 [χ]. Hori egin eta, datuak SPSS programarekin antolatu eta analizatu dira

Datuen azterketa

Prozesaketa ikusi eta, azpiatal honetan azterketari interesatuko gara. Lan honetan estatistikaren erabiltzea deliberatua izan da. Horri esker, ikuspegia argitzen da, eta datuak kontrastatu egiten dira. SPSS, VegAna eta Past izan dira hautatutako programak, eta horiei esker, bildutako datuak tratatu egin ahal izan dira. Excel-ekin egindako lana hor sartuz, (ikus 16. irudia), iraupena, energia eta F2 formakina aztertzerakoan, bataz bestekoa, desbideratzea, minimoa, maximoa eta heinak atera dira.

16. irudia: SPSS-en sailkatze lanaren irudikapena Lan honetan estatistika landua izan da, SPSS programa horren bidez, datuen esanguratasunaren aztertzeko. Formula desberdinak eman nahi dira interesatuak eta adituak direnentzat. Datuen estatistika deskriptiboaren egiteko, SPSS-n, "explorer" (ikus 17. irudia) analisia egiten da. Honen bidez, datuen arteko orekak, eta desorekak neurtzen dira. 17. irudia: "explorer"-ren bidez agertzen diren emaitzak Honi esker, bataz bestekoa, desbideratzea, minimoa, maximoa eta heina tauletan sailkatuko dira lanean zehar ikusiko den bezala. 18. irudian, batezbestekoaren kalkulatzeko formula agertzen da. Azkenik, hiztunen arteko sailkapen baten egiteko, lehen parte batean dendogramak (ikus 30. irudia) "classification" atalari esker egin dira.

irudia: dendograma baten adibidea

Analisiekin bukatzeko, Proxcal probari esker analisia dimentsio aniztun erabili dira.

Horri esker, lan honetako emaitzetan, 31. irudian bezala, hiztunen arteko distantziarekin horrelako mapa bat aterako da. 

ZUBEROTAR DARDARKARIAK

Atal honetan, Zuberoan atzeman diren alofono desberdinen berri emanen da. Lan honetan, eraman diren inkesten bidez, dardarkari desberdinak atzeman dira. Orotara, bederatzi alofono desberdin lortu dira. Dardarkari bakunetan lau, anizkun apikarietan bi eta anizkun ubularretan beste hiru. Atal honetan, lortutako dardarkari desberdinak aztertuko dira. Ondoko azpiataletan dardarkari horien deskripzioen egiten entseatuko gara horretarako, lehen azpiatalean, dardarkarien deskripzioa eginen da, eta bigarren azpiatal batean, zuberotar alofonoen deskripzioa eramanen da.

Dardarkarien deskripzioa

Azpiatal honen xedea jaso ditugun datu guztien aztertzea izanen da. Baina lehenago aipatu diren gauza zenbaitzuk oroitaraziko dira, eta orokorki euskal dardarkariei buruz gauza batzuk aipatuko dira; hala nola, fonologikoki dardarkariak aztertu dituzten hauetan, [START_REF] Txillardegi | Fonetika baturuntz[END_REF], [START_REF] Etxebarria Ayesta | Euskal fonetika eta fonologia[END_REF]Etxebarria ( , 1992)), [START_REF] Pagola | Euskal fonetika Nafarroan[END_REF], Gaminde (1992Gaminde ( , 2001aGaminde ( , 2001bGaminde ( , 2004Gaminde ( , 2005Gaminde ( , 2007)), [START_REF] Arretxe | Basauriko euskara. Basauri, Basauriko udala[END_REF], [START_REF] Uriarte | Fruizko hizkera: azterketa linguistikoa[END_REF], [START_REF] Bilbao | Bermeoko euskera kresaltsua: Aditza eta fonetika[END_REF], [START_REF] Gilisasti | Urduliz aldeko berba lapikokoa. Léxico des euskera de Uribe Kosta[END_REF] ados dira erraiteko euskaraz bi dardarkari mota badirela. Bata bakuna, eta bestea anizkuna. Horiek dardaratze kopuruaren arabera desberdintzen dira: dardaratze bat bakunentzat, eta dardaratze bat baino gehiago anizkunentzat. Gainera, anizkunaren atalean bi bereiziko dira.

Alde batetik dardarkari anizkun apikaria deituko dena, horrek dardaratzeak hobia eta mihiaren artean ezagutzen ditu ondotik ikusiko den bezala, eta bestalde dardarkari anizkun ubularra deituko dena atzemanen da, horrek dardaratzeak beloan ezagutzen ditu. Lan honetan, onartuko da beraz bi dardarkari desberdin badirela bata bakuna bestea anizkuna, baina anizkun ubularrak gaitasun bereziak erakutsi baititu, hirugarrena balitz bezala kontsideratuko da nahiz eta argi den anizkunetan sartzen den. Hori, Zuberoan gero eta gehiago entzuten da eta beste euskalkietan ere, gazteen artean bereziki. Dardarkari eta frikatiboaren garapena neurtua izanen da hemen.

Hasi aitzin eta neurketa horien egiteko, /r/ mota desberdinak ahal bezain garbiki aztertu behar dira. Gorago errana izan da bi dardarkari mota badirela eta anizkunetan bata apikaria bestea ubularra. Mota bakoitzak bariante zenbaitzuk baditu.

5. taulan ikusten da euskal kontsonanteak IPA-ren arabera sailkatuak direla. Ikusten da euskal /r/-ak bi ahoska guneetan aurkitzen direla: albeolarrak eta ubularrak.

5. taula: Nazio arteko alfabeto fonetikoa5 6. taulan erakutsiak diren bezala, bi ahoska gune horiek bereiziak dira. Marko teorikoaren atalean aipatua izan den bezala, Oñederra-k dio (2004) euskaraz bi dardarkari mota badirela. Gainera Txillardegi-k (1980) aipatzen du euskaraz ubularrik ez dela, eta Oñederra horrekin ados da. Haatik, 6. taulan, agertzen da albeolarrez gain, ubularrak badirela ere. Beraz 6. taulan, lan honetan agertuko den bezala, hiru dardarkari mota desberdin agertzen dira, [ɾ] dardarkari bakuna, [r] dardarkari anizkun apikaria eta [ʀ] dardarkari anizkun ubularra.

6. taula: /r/ alofonoaren sailkapena IPA-ren arabera Dardarkari bakunak eta anizkunak aipatzen direnean, gorago IPA-ren 5. eta 6. tauletan ikusten den bezala, dardarkari bakun eta anizkun apikarien ahoskagunea albeolarra da. Hau 32. irudian ikusten ahal da, mihiak, dardaratzeak hobian egiten baititu.

32. irudia: lan honetan atzemanen diren dardarkari bakun eta dardarkari anizkun apikarien ahoskaguneak 33. irudian aldiz, ubularren ahoskaguneak ikusiko dira. Ezkerrean, [ʀ] ubularraren ahoskagunea ikusten da. Hau da ubular apikaria. Eta eskuin aldean, ubular frikatiboak agertzen dira [ʁ ]eta [χ] soinuekin.

33. irudia: ezkerrean [ʀ] alofonoaren ahoskagunea eta eskuinean, [ʁ] eta [χ] alofonoen ahoskaguneak Mihia dardaratzeen sortzeko hobiarekin kontaktuan sartzen da. Dardaratzea bakuna delarik, dardarkari bakun baten kasua da, aldiz dardaratzeak bat baino gehiago direnean, dardarkari anizkun apikaria da eta kasu honetan dardarkari ubular bat, non mihia aho gingilarekin kontaktuan sartzen den.

Orain, 34. irudiak erakusten duen bezala, dardarkari desberdinak saihestu baitira, bederatzi soinu horiek konparatu beharko dira.

34. irudia: inkestan zehar atzemanak izan diren dardarkari desberdinen sailkapena

2. Zuberotar alofonoen deskripzioa

Bigarren azpiatal honen helburua, izenburuak dion bezala, lortutako zuberotar alofono desberdinen deskripzioaren egitea izanen da. Coyos-ek (2002), Hualde-k (1993), eta [START_REF] Mitxelena | Fonética Histórica Vasca[END_REF] diote Zuberoan, dardarkari bakunek eta anizkunek bat egiten dutela.

Hori esplikatzen da bokal arteko dardarkari bakuna desagertzen baita, eta beraz bakunak ez baitira gutxitan baizik erabiliak. Gorago erran den bezala, neutralizazio hau ez da gure lanean agertu bi motatako dardarkariak lortu baitira. Zubereraz, /r/ motak, berez ez du soinu bakar bat ezagutzen. Lehena, bakuna, bigarrena aldiz, anizkuna. Gazteek, eta hau gero aztertua izanen da, ez dute gehiago zaharrek egiten duten /r/ edo /ɾ/ dardarkaria baliatzen izan dadin bakuna edo anizkun apikaria. Beraz pentsatzen ahal da bakunak edo dardarkari anizkunak, gaztelaniatik, gaskoinetik edo frantses zaharretik heldu direla. Haatik, Frantzian dardarkariak XVII. mendean /ʀ/ ubular bati bere tokia uzten dio. Hori aski bortitza da eta zintzurrarekin ahoskatzen da edo zehazkiago erraiteko, gorago ikusia izan den bezala, beloan ahoskatzen da bereziki aho gingilarekin. Dardarkariari dagokionez, Larrasquet-ek (1932) dio bibrazio edo dardaratze desberdinak badirela, edo bederen bere garaian badirela. Erraiten du /r/ anizkuna, goxoa dela. Basaburuan bi edo hiru dardaratze dituzten /r/ horiek Larraja-n (Barkoxeko auzune bat)bat baizik ez dute. Horrez gain, dardarkariak bakunak edo bikoitzak izaten ahal dira. Zubereraz ezaguna da dardarkari bakuna, bi bokalen artean ez dela normalean ahoskatzen (Gèze 1873 ;[START_REF] Gavel | Une antiquaille linguistique: la prononciation souletine du latin[END_REF][START_REF] Mitxelena | Fonética Histórica Vasca[END_REF]Coyos 2002). Haatik, ondotik aztertua izanen da ere maileguen kasuan ez dela bortxaz hola gertatzen. Beraz /ɾ/ bakuna bi bokalen artean ez da ahoskatzen, baina maileguetan salbuespenak gerta daitezke.

Zaharrek /r/ kontsonante baten aitzinean edo gibelean ahoskatzen da bereziki dardarkari anizkuna bezala eta gazteek ubularra bezala. Eta azkenik adinaren arabera bereziki /r/ bokalarteko anizkuna ubularra edo dardarkaria egiten da. Nahiz eta Oñederra-k (2004) eta Txillardegi-k (1980) ez onartu euskaraz hirugarren multzo bat badela, hau da dardarkari ubularrena, lan honetan kontsideratuko da hiru mota desberdin badirela:

dardarkari bakunak dardarkari anizkun apikariak dardarkari anizkun ubularrak Hiru motatako dardarkariak testuinguru desberdinetan landuak izanen dira. Hauek dira: /r/ bi bokalen artean, /r/ kontsonante baten aitzinean eta /r/ hitz bukaeran. Ez da saihesten ahal /r/-ak hitz hastapenetan agertzen direla, baina gizaldi desberdinen egoera neurtu nahi baita, eta fenomeno aski berria baita, ez dira hauek hemen aztertuak izanen.

Zahar eta gazteen arteko aldea neurtua izan nahi baita bereziki, ber maneran erraiten diren hitzak hartuko dira eta beraz /r/ hitz hastapenean saihestua izanen da. Atal honetan, formakinak neurtuak izanen dira soinu bakoitzaren aztertzeko. Haatik ikusiko da hitz bakoitza ez dela ber atalean sartzen, eta hitz bakoitzarentzat soinu desberdinak egiten ahal direla. Horretarako, dardarkariak testuinguru desberdinetan dituzten hitzak hautatuak izan dira. Bi bokalen artean aurkitzen den /ɾ/ bakunarentzat hiru hitz desberdinekin landua izanen da: hari izena edo izenordaina, berdin ahoskatzen baita Zuberoan, oro kasu berezia sortzen baitu honek; ez baita gehienetan [ó] ahoskatzen baina bai [oɹo] adibidez. 35. irudiko mapak erakusten duen bezala, oro hitzaren kasua Zuberoan zehar ez da erregularra. Eta euro mailegua hitz berria baita. Ikusiko da hiztunek ez dutela ber jarrera mailegua ez den eta mailegua den hitz baten aitzinean.

35. irudia: tout hitzaren itzulpenen mapa euskal herrian zehar (EHHA)6 

Ondotik, /r/ bi bokalen artean landuko denean, erri eta hurra hitzak hartuko dira hitz arruntak baitira eta denek laguntzarik gabe erran ahal izan baitituzte. Ondotik /r/ kontsonante baten aitzinean lantzerakoan, herskari ahostun, herskari ahoskabe, txistukari edo sudurkarien aitzinean ikusiko da /r/ kasu honetan anizkuna nola tratatua den. Eta hau eginen da beraz erdi, orkatz, ürtxaintx eta armada hitzekin. Azkenik, hor hitzarekin /r/ hitz bukaeran aztertuko da. 36. irudiko mapak erakusten duen bezala, hor, oro-ren kontrakoa da.

Hala nola, ikusi dugu oro hitza, Zuberoan baizik ez dela erraiten eta gainera ez dela ber maneran ahoskatzen Zuberoako lurralde guztietan. Alderantziz, 36. irudian, ikusten da hor hitza homogeneoa dela, erran nahi baitu denetan berdin edo kasik berdin ahoskatzen dela.

Iparraldean hasperenduna markatzen da hegoaldean markatzen ez delarik.

36. irudia: là hitzaren itzulpenen mapa euskal herrian zehar (EHHA)7 

Beraz 10 hitz hartuak izan dira, eta aldi bakoitzean, 30 hiztunek erran dituzte. Beraz erranen denean adibidez 4 aldiz errana izan dela, erran nahi du 4 aldiz soinua baliatua izan dela, 300 posibilitateen gainean.

Azpiatal honetan, alofonoen identifikazioa eginen da. Erran nahi baitu datu desberdinen arabera, atzemanak izan diren alofono desberdinak esplikatuko direla. Lanaren emaitzetan oinarrituta Zuberoan egun kausitzen diren hiru dardarkari multzoek bederatzi alofono dituzte orotara eta horiexek banan bana azpiatal honetan deskribatuko dira. /ɾ/ dardarkari bakunekin hasteko, [ɹ̝ ], [ɹ], [r ͡ ɹ̝ ] eta [ɾ] alofonoak landuko dira. Ondotik, /r/ dardarkari anizkunen lantzean, [r2] eta [r3] apikariak landuko dira eta azkenik, [ʀ], [ʁ] eta [χ] ubularrak.

Beraz lehen alofono bakunarekin hasteko [ɹ̝ ]-rekin hasiko da azterketa. Lehenak, [ɹ̝ ]-ak 37. irudiko espektrogramak erakusten duen bezala, hutsunerik ez du baina hirugarren formakinetik gora zarata agertzen zaio. Hiru formakinek segitzen baitute, [ɹ] bat da eta zarata duelako, [ ̞ ] ipintzen zaio. 37. irudi honetan, hastapenean hiru formakinak ikusten dira, eta belztuak diren gune horiek zarata markatzen dute.

37. irudia: [ɹ̝ ]-ren espektrograma8 

Ondotik, [ɹ̝ ] alofonoaren espektrograma ikusi eta, orain [ɹ]-rena aztertua izanen da.

38. irudian agertzen den bezala, hutsunerik ez duen, eta formakinen trantsizioa kontsonante osoan zehar baduen [ɹ]-a agertzen da. Hiru formakinak garbiki ikusten dira (F1, F2 eta F3rekin markatuak dira), eta 37. irudian agertzen den beltzunea ez da gehiago agertzen hemen, beraz [ɹ̝ ]-ri, [ ̞ ] kentzen zaio [ɹ] zarata gabeduna bilakatzeko.

38. irudia: [ɹ]-ren espektrograma [ɹ̝ ] eta [ɹ] alofonoak ikusi eta, [r ͡ ɹ̝ ] alofonoa aztertuko da hemen, bere espektrogramaren lantzearekin. Beraz, [r ͡ ɹ̝ ] dardarkari bakuna da. 39. irudiak erakusten duen bezala, honek hertsigune ttipi bat badu hastapenean, eta ondotik zarata agertzen zaio.

[r]rekin, hertsigune bat markatzen da, eta ondo k formakinak eta zarata agertzen bai ra, berriz [ɹ̝ ] bat agertzen da eta bien lotura egiteko, [ ͡ ] hau markatzen da. Horrek ematen du beraz, 42. irudia: [r3]-ren espektrograma Azkenik beraz, dardarkari anizkun ubularren kasua heldu da. Inkestak so eginez, 3 desberdin atzematen dira. Hala ere bata bestetik aski hurbil egiten dira. Hauek dira [ʀ], [ʁ] eta [χ]. 43. irudian ikusten da hertsigune asko badirela goitik behera, [ʀ] baten kasua agertzen da. Ikusten da hertsigune horiek ez direla erregularrak, beraz nahiz eta belarriz entzuten den apikarietatik desberdinak direla, ezin da erran ere begiz berdinak direla.

Gainera, anizkun ubularren kasuan, oszilatzeak ere ez dira erregularrak, eta ez dardarkari anizkun apikariak bezain handiak. Oszilogramaren hedadura askoz ttipiagoa da 43. irudian, 41. irudian baino.

43. irudia: [ʀ]-ren espektrograma 44. irudian ikusten da 43. iruditik aski hurbila dela hertsigune anitz badirelako baina horrez gain, hemen alofonoak zarata badu. Ikusten da espektrograma erditik gainera arte, belztua dela, eta oszilatzeak bata bestearen gainean egiten direla. Horrek frogatzen du zarataren presentzia. Horrek, [ʀ] eta [ʁ] desberdintzen ditu. Azkenik, [χ] kasua ikusiko da 45.

irudian.

irudia: [ʁ]-ren espektrograma

Ikusi ditugun aitzineko dardarkari guztiak ahostunak dira. Eta hau frogatzen da F0-ren presentziarekin. Erran nahi du F0 formakinaren irudikatzeko espektrograman, azpian, marra beltz bat badela. Aldiz, [χ]-ren kasuan, 45. irudian, F0-rik ez da agertzen. Horrek erran nahi du dardarkari ubular ahoskabetua dela. Alofono honek, [ʀ] bezala, hertsiguneak baditu, eta [ʁ] bezala zarata badu. Eta azken biekin desberdintzen da F0 formakin horren desagertzearekin. Ikusten da 45. irudian /e/ eta /d/-k F0 markatua dutela (bi soinu horiek ahostunak dira) eta [χ]-ren espektrograman, F0 hau desagertu egiten da.

irudia: [χ]-ren espektrograma

Beraz, atal honetan, lau dardarkari bakun ikusiak izan dira, [ɾ], [ɹ], [ɹ̝ ] eta [r ͡ ɹ̝ ].

Dardarkari anizkunetan [r2] eta [r3] apikarien aldetik, [ʀ], [ʁ] eta [χ] ubularren aldetik aztertuak izan dira.

DARDARKARIEN AZTERKETA SOZIO FONETIKOA

Atal honen helburua, alofono desberdinen erabilpenaren definitzea izanen da.

Horretarako, erakutsiko da multzo bat kasu zenbaitzuetan gehiago erabilia dela, eta bestalde beste bat ez dela batere erabilia. Aitzineko atalean errana izan den bezala, orotara hiru dardarkari mota desberdin aurkitu dira, eta horien artean bederatzi alofono ezberdin.

Alofono bakoitzarentzat, ikusiko da zein testu ingurutan agertzen den eta beraz hitz desberdinekin erakutsia izanen da. Horretarako, lehen azpiatalean dardarkari bakunak landuko dira, eta bigarren azpiatal batean, dardarkari anizkunak ikertuko dira. Bukatzeko, orokorki dardarkariak hartzen dituen azken azpiatala aurkeztua izanen da.

Horrez gain, datuak ehunekoen bidez emanak izan dira, itxuragarriagoak izan daitezen. Aldiz, ez da ahantzi behar, hari edo oro hitzetan dardarkariaren ahoskatzea ez dela beti egiten bi bokalen arteko dardarkari bat agertzen baita. Horretarako, aitzinetik erraiten ahal da, hari hitzaren kasuan, ez dela behin ere dardarkari bat atera, aldiz oro-ren kasuan 4 aldiz baizen. Beste kasu guztietan oro hitza, dardarkari batekin ahoskatua izan da.

Aldi bakoitzean beraz, soinuak zehazki aztertuak eta landuak izanen dira. Ikusiko da ere soinu bat ez dela hitz bakoitz bati mugatua. Dardarkari desberdinen azterketa hasi aitzin, ikusi behar da bi bokalen artean desagertzen diren kasuak eta gorago aipatua izan dena. Hau da 46. irudian agertzen den hari hitzaren kasua. Eta 47. irudian agertzen den oro-ren kasua.

46. irudian, ongi ikusten da /r/-ren eraginik ez dela espektrograman. F1 eta F2 formakinek trantsizioa egiterakoan, /a/-tik /i/-ra pasatzen dira aski garbiki. Zuberotar fonetikari aplikatua zaion legea agertzen da hemen. Erran nahi baitu bi bokalen artean /r/ dardarkari bakuna ez dela ahoskatzen. 

[ɹ̝ ] alofonoa

Sekzio honetan, ikusiko da bakunen motaren alofono desberdinen kasuan zer gertatzen den. Eta datuak berdin sailkatuak izanen dira 48. irudian agertzen den bezala, azterketa [ɹ̝ ]-rekin hasiko baita. Alofono hori, behin baizik ez da emana izan. Emazte zahar batek du eman. Eta beraz erraiten ahal da euskara etxean ikasi duela, baina ere, lana erdaraz egiten duela Euskal Herritik kanpo joan baita. Alofono hori, euro hitzean baizik ez da lortua izan inkesta honetan zehar. 48. irudian, nahiz /ɾ/-ren ondotik, kontsonanterik ez den bena bai bokal bat, ikusten da bokalak, bere eraginez, dardarkari bukaera aldatzen duela. [ɹ̝ ]-ren bukaeran ikusten da formakinak berriz agertzen direla, eta lehen partean den zarata desagertzen dela [o] soinuari lekuaren uzteko.

48. irudia: [ɹ̝ ] soinua euro hitzean 60 urte baino gehiagoko emazte batek emanik Kasu honetan, agertzen da hirugarren formakinetik gora zarata badela, eta formakinek ez dutela oztoporik markatzen. [ɹ̝ ] soinua, orotara, behin baizik ez da agertu, erran nahi baitu % 0,33etan baliatua izan dela.

[ɹ] alofonoa

[ɹ̝ ] alofonoa aztertu eta, sekzio honetan [ɹ] soinua landuko da. Alofono horren aztertzerakoan, ikusiko da oro, euro, hurra eta erri, hitzetan agertzen dela. Erran nahi baitu, bokalen artean baizik ez dela lortu. Soinu hori, 12 aldiz entzuna izan da, erran nahi baitu [ɹ]ren presentzia alofono guztien artean, % 4,0koa dela. Soinu hori, 7 hiztunek baliatu duten bat da eta horien artean, zaharrek erabili dutena. Hiztun horietan, 3 emazte eta 4 gizon badira. Zazpi hiztunen artean, 3 Euskal Herritik kanpo joan dira eta beraz erdaraz lan egiten dute. Agertzen da beraz, [ɹ] alofonoaren erabilpenaren aldetik datuak aski orekatuak direla eta aldagai batek ez duela bestearen arabera gehiengoa hartzen salbu adinaren araberako aldagaia so egiten baldin bada.

49. irudiarentzat, eta euro maileguaren kasuan, ikusten da [ɹ] dardarkarian zehar formakinek segitzen dutela, eta etenik ez dela. [ɹ̝ ] alofonoan ez bezala, agertzen da hemen zaratarik ez dela hirugarren formakinetik gora. Alofono hau euro hitzean behin baizik ez da agertzen, eta gizon batek du ematen.

49. irudia: [ɹ] soinua euro hitzean 60 urte baino gehiagoko gizon batek emanik 50. irudiaren kasuan, [ɹ] alofonoan zehar, formakinak ongi agertzen dira. Hemen dardarkari bakun baten soinua agertzen da, idazterakoan anizkuna delarik. Ikusten da hemen soinu hau bi bokalen artean ere gerta daitekeela. Hurra hitzarekin, 57. irudian besteak baino garbikiago ikusten da hertsigunea.

Formakinik ez da agertzen [ɾ] alofonoan zehar, salbu bukaeran, /a/ multzoarekiko trantsizioa hasten denean. Bai espektrograman, baita oszilograman hutsunea ongi agertzen da.

57. irudia: [ɾ] soinua hurra hitzean 60 urte baino gehiagoko emazte batek emanik

Erri hitzean 58. irudian, hurra hitzean bezala 57. irudian, formakinik ez baita agertzen hertsigunea ongi markatua da. Eta gainera, /i/-k berriz osatzen ditu bere formakinak ondotik.

58. irudia: [ɾ] soinua erri hitzean 60 urte baino gehiagoko emazte batek emanik 59. irudian hor hitzarekin, aitzineko irudietan bezala formakinak desagertzen dira.

Kasu honetan, dardarkaria hitz bukaeran agertzen da. Ikusiko da hitz honentzat dardarkari anizkun ubular ahoskabetuak duela gehiengoa hartzen, baina adinetako jendeek ez baitute ubularrik erabiltzen, gertatzen da dardarkari bakun hau baliatzen dutela.

59. irudia: [ɾ] soinua hor hitzean 60 urte baino gehiagoko gizon batek emanik Formakin horietan, ikusten da [ɾ] soinua idatzian "r" bakar eta bikoiztuekin baliatua dela. Bi bokalen artean edo hitz bukaeran atzematen da. [ɾ] alofonoa, zaharrek dute baliatzen gehienetan, izan daitezen gizon ala emazte. Haatik, behin agertu da 30-40 urtekoen artean, eta beste aldi batez 15-20 urtekoen artean. Bi kasu horietan emazteengandik heldu da. 24 aldiz baliatua izan da orotara erran nahi baitu % 8.

Dardarkari anizkunak

/r/ dardarkari anizkunen kasuaren aztertzeko, azpiatal hau ere bi sekziotan banatuak izanen da: dardarkari anizkun apikariak alde batean, eta dardarkari anizkun ubularrak bestean.

Anizkun apikariak

Sekzio honetan, [r2] eta [r3] Mailegua ez den erri hitzarekin 61. irudian hertsigune garbiena ikusten da.

Oszilograman, soinuan zehar oszilatze bat ikusten da eta bi hutsuneak ongi markatuak dira.

Ikusten da hertsiguneetan formakinak ez direla hainbeste markatuak. Erri-ren kasuan behin baizik ez da ikusi, eta hemen gizon batek eman duen alofonoa da. 

Anizkun ubularrak

Azkenik, sekzio honetan, dardarkari anizkun ubularren aztertzerakoan [ʀ], [ʁ] eta [χ] alofonoak aztertuko dira. Horietan beraz, [ʀ] dardarkaria, eta bestalde, [ʁ] frikari ahostuna eta [χ] aldiz (% 14,67) erabiliak izan dira. Beraz ubularren azterketa egiterakoan, [ʀ], [ʁ] eta [χ] alofonoak aztertuko dira. Eta beraz aitzineko dardarkariak hutsune hau bere bukaeran jasaten du. Beraz erdi hitzean, orkatz hitzean bezala gertatzen da.

[ʀ] alofonoa

74. irudia: [ʀ] soinua erdi hitzean 30-40 urteko emazte batek emanik

Hor hitzaren kasuan, 75. irudian, espektrograman ikusten da hertsiguneak F3 formakinean markatuak direla. 71. irudian euro hitzarekin ikusia izan da, hertsigunean F0 edo F1 formakinean eginak izan direla. Kasu honetan, eta dardarkaria hitz bukaeran delarik beraz, hertsiguneak markatuagoak dira F3 formakinean.

75. irudia: [ʀ] soinua hor hitzean 30-40 urteko emazte batek emanik [ʀ] alofonoa orotara 24 aldiz (% 8,0) baliatua izan da. Gehiengoan, 30-40 urtekoek baliatu dute. 4 aldiz zaharrek baliatu dute eta 4 aldiz gazteek. Horrek erran nahi du 17 aldiz (% 5,67) 30-40 urtekoek baliatu dutela. Bestalde, bai gizonek bai emazteek baliatzen duten soinua da.

[ʁ] alofonoa

[ʁ] alofonoari dagokion azpi-sekzioan, ikusiko da testuinguru guztietan baliatua izan dela, eta kasu honetan ere salbuespen bat bada. Hala nola, /r/ hitz bukaeran delarik ez da ahostuna egiten baina bai ahoskabetzen da erran nahi baitu [ʁ] atzeman ordez, [χ] atzematen dela. Bi bokalen artean oro, hurra, erri edo euro hitzekin ikusten da, baita kontsonante aitzinean ere orkatz, ürtxaintx, erdi eta armada hitzekin. IPA-ren arabera, [ʁ] ubular igurzkaria deitua da. Eta hau ahostuna egiten da beste dardarkari guztiak bezala.

Orotara, alofono hau 96 aldiz entzuna izan da eta hau 20 hiztun desberdinen ahotik.

Adinaren aldetik, gazteetan 49 aldiz (% 16,33) baliatua izan da, helduetan 46 aldiz (% 15,33) eta zaharretan behin baizik ez (% 0,33). Datuak generoaren arabera aztertzerakoan, ikusten da emazteek gizonek baino gehiago erabiltzen dutela [ʁ] alofonoa. Gizonek 40 aldiz (% 13,33) baliatzen dute, eta emazteek 56 aldiz (% 18,67). Emazteek nahiago duten soinua da.

Euskararen jatorria aztertzerakoan, agertzen da euskara etxean ikasi dutenetan 43 aldiz (% 14,33) baliatua izan dela eta bestalde euskara eskolan ikasi dutenetan 53 aldiz (% 17,67).

Beraz agertzen da hemen euskara eskolan ikasi dutenek alofono hau onesten dutela. Gero lanean erabiltzen den hizkuntzaren arabera agertzen da, lana frantsesez egiten dutenetan 65 aldiz (% 21,67) [ʁ] alofonoa baliatzen dela, bestalde euskaraz egiten dutenetan 31 aldiz (% 10,33) erabilia denean. Azkenik, Euskal Herritik kanpo joan direnetan 28 aldiz (% 9,33) erabilia izan da, joan ez direnetan 71 aldiz (% 23,67) baliatua izan delarik.

Oro hitzaren kasuan, 76. irudian, zarata oszilograman markatua da, baina espektrograman markatua da F3 formakinetik gora ere. Ikusten da zarata dardarkarian baizik ez dela markatua. Eta aitzineko eta ondoko /o/-etan ez dela markatua.

76. irudia: [ʁ] soinua oro hitzean 30-40 urteko gizon batek emanik 77. irudian, hertsiguneak markatuak dira, baina hemen zarata bereziki oszilograman ere agertzen da. 70. irudian, ikus daitekeen bezala hurra hitzarekin ere, /u/-tik /a/-rat pasatzen dira formakinak dardarkari osoan zehar. Erraiten ahal da beraz, hurra hitzean bai [ʀ] bai eta [ʁ] alofonoek formakinen trantsizioa bokal batetik bestera ez dutela mugatzen.

77. irudia: [ʁ] soinua hurra hitzean 15-20 urteko emazte batek emanik

Erri hitzean, 78. irudian, ikusten da F3 formakinetik goiti zarata agertzen dela.

Hertsiguneak ez dira beste hitzetan bezainbat markatuak. Hemen ez baldin bada, 77. irudian bezain argia, formakinek ere trantsizioa markatzen dute hitzean zehar eta bereziki dardarkari anizkun ubularrean zehar. Ikusten da /e/-tik /i/-ra F2 eta F3 formakinek goratze bat ezagutzen dutela. 83. irudia: [ʁ] soinua armada hitzean 30-40 urteko emazte batek emanik [ʁ] alofonoa, gehienik baliaturik den soinua da. Hau, 96 aldiz baliatua izan da % 32,0.

Soinu hau emazte zahar bakar batek baliatu du, heldu eta gazteek denek behin bederen baliatu dutelarik. Bai emazteek bai gizonek baliatzen duten soinua izan da.

[χ] alofonoa

Azkenik, azpi-sekzio honetan aztertuko den alofonoa [χ] izanen da. Soinu hau testuinguru guztietan agertzen da. Baina 2 bokalen artean denean, ez da atzematen erri hitzarekin baizen. Kontsonante aitzinean aldiz, hitz guztietan atzematen da, erran nahi baitu armada, orkatz, erdi eta ürtxaintx hitzekin. Eta gehiengoan, [χ] alofonoa hor hitzarekin atzematen da. 30 hiztunetatik 19-ek hau baliatzen dute dardarkaria hitz bukaeran delarik.

Hots, hor hitzean, alofono hori % 63,34ek baliatzen dute. Gorago errana izan den bezala, [χ] alofonoa, F0-ren desagertzearekin akustikoki markatua da. Eta beraz ahoskabetua dela erraiten da. Alofono hori, 53 aldiz (% 17,67) baliatua izan da. Gehiengoan, gazteek erabiltzen duten soinua da 39 aldiz (% 13,0) ahoskatzen dutelako. Eta helduek 14 aldiz (% 4,67)

baliatzen dute zaharrek ez dutenean behin ere ez alofono hau erabiltzen. Generoaren arabera so egiten badira datuak, agertzen da emazteek alofono hau gehiago baliatzen dutela 32 (% 10,67) ahoskatzerekin, gizonek beraz, 21 aldiz (% 7,0) ematen dutelarik. Bestalde, euskara etxean ikasi dutenetan 31 aldiz (% 10,33) erabilia da, eta euskara eskolan ikasi dutenetan 22 aldiz (% 7,33). Gero, lanean erabilia den hizkuntzaren arabera, ikusten da lana erdaraz egiten dutenek [χ] alofonoa gutxiago erabiltzen dutela 16 ahoskatzerekin (% 5,33), besteek beraz 37 aldiz (% 12,33) erabiltzen duelarik. Azkenik, Euskal Herritik joan direnetan gutxi erabilia da soinu hori, 11 aldiz (% 3,67) baliatua izan baita, 42 erabilpenen (% 14,0) kontra joan ez direnentzat. Azpiko irudiekin ikusiko da nola agertzen den espektrograma eta oszilogramen bitartez.

84. irudiaren kasuan, ongi ikusten da F0 desagertu dela, nahiz eta zarata baden, ikusten da /e/-n eta /i/-n agertzen den azpiko marra hau desagertu egin dela. Erri hitzean, soinu ahoskabetu hori 5 aldiz errana izan da.

84. irudia: [χ] soinua erri hitzean 15-20 urteko gizon batek emanik

Orkatz hitzarentzat 85. irudian, ikusten da F0 desagertzen dela dardarkari osoan zehar, baina ere ondoko /k/ herskari ahoskabetuan. Hala ere F2-ren formakinaren aitzinapena ikusten da hitz osoan zehar.

85. irudia: [χ] soinua orkatz hitzean 15-20 urteko emazte batek emanik 86. irudian, F0-ren desagertzea ongi ikusten da. Agertzen da /a/-ren kasuan, F0 badela eta ongi markatua dela. Ondotik, /m/ sudurkariarentzat ere F0 hori ongi agertzen da.

Bien artean ongi ikusten da hutsune bat badela hein horretan, eta beraz dardarkaria ahoskabetu egiten dela. Sudurkari baten aitzinean, [χ] alofonoa, 8 aldiz emana izan da. 89. irudia: [χ] soinua hor hitzean 30-40 urteko emazte batek emanik [χ] soinua, orotara 53 aldiz (% 17,67) baliatua izan da. Gazte guztiek bederen behin baliatu dute, zaharrek sekula baliatu ez dutelarik, helduetan, 6 hiztunek baliatu dute.

Emazteek bai gizonek baliatzen dute. Hor hitzean da nagusienik baliatua izan.

Dardarkari anizkun ubularrak beraz helduentzat eta gazteentzat nagusitzen dira. [ʀ] alofonoa helduentzat nagusiena da, gazteentzat [ʁ] eta [χ] delarik. Horrekin ere suposatzen dugu gazte eta helduentzat ubularrak direla nagusitzen.

Orokorki

Azpiatal honetan, orokorki erabileraren berri emanen da. Eta beraz baliatze desberdinak konparatuko dira. 7. taulan, agertzen da gehienik erabiliak diren dardarkariak ubularrak direla. Ondotik, ikusten da bakunak eta apikariak kasik ber heinean baliatuak direla, % 13,67 bakunentzat eta % 14,33 apikarientzat. Erraiten ahal da dardarkari anizkun ubularrek garrantzia hartu dutela eta apikari eta bakunak ahuldu direla gorago errana izan baita ubularrak gazte eta helduen soinuak direla. Agertzen da beraz bakunetan datuen arteko desberdintasunentzat generoaren araberako aldagaia neurtzean baizik ez dela esanguratasunik lortzen.

[ɹ̝ ] alofonoa

Sekzio honetan, [ɹ̝ ] alofonoaren kasua landuko da. Hau, behin baizik ez da erabilia izan. Hain datu gutxirekin, azterketa akustiko baten eramatea ezinezkoa da. Baina hala ere, erraiten ahal da lehen-lehenik, zahar batek erabili duen soinua dela eta zahar hori, Euskal

Herritik kanpo eta frantsesez lan egin duen emazte bat dela. Iraupenaren alde k, ematen du [ɹ̝ ] 0,12 segundokoa dela.

[ɹ] alofonoa

Sekzio honetan, [ɹ] alofonoa ikertuko da. Alofono hori, 12 aldiz baliatua izan da. [ɹ] dardarkariaren ehunekoen batezbestekoa 0,065 segundokoa da, desbideratzea 0,016, minimoa 0,04, maximoa 0,09 eta heina 0,05. Kasu honetan, [ɹ̝ ] alofonoarekin ez bezala, azterketa bat eramaten ahalko da. Adinaren arabera berriz ere, datu azterketarik ezin da egin zaharrak enplegatzaile bakarrak baitira. Eta beraz Euskararen jatorria ere ezin da aztertu. Azkenik, lanean baliatua den hizkuntza edo Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako aldagaietan, datuen arteko erabiltze kopuruaren aldetik desberdintasuna handiegia da, alde batetik 10 datu baitira eta bestalde 2. Hau da, alde batean bestean baino 5 aldiz gehiago erabilia izan dela. Arren, generoaren araberako ikerketa eramanen da 5 emazte eta 7 gizonek [ɹ] soinu erabili baitute. Datuak generoaren arabera sailkatuta erakusten dira 13. taulan; bertan agertzen diren batezbestekoen aldeak estatistikoki Mann-Whitney probaren arabera ez dira esanguratsuak. Hala ere agertzen da emazteek ematen duten soinua gizonena baino luzeagoa egiten dela: 0,072 segundo (sd: 0,008), 0,06 segundoen (sd: 0,018) kontra.

[ 13. taula: [ɹ] soinuaren iraupena generoaren arabera s-tan

[r ͡ ɹ̝ ] alofonoa

Sekzio honetan, [r ͡ ɹ̝ ] hirugarren alofonoa aztertuko da. [ɹ̝ ] alofonoa bezala, oso gutxitan erabilia izan da. Kasu honetan, [r ͡ ɹ̝ ] 4 aldiz baliatua izan da. Bai gizonek bai emazteek enplegatu dute. 14. taulan erakutsia den bezala adinaren desberdintasuna ez da markatua helduetan 2 aldiz baliatua izan baita eta zaharren artean 2 aldiz ere. Agertzen da zaharrek helduek baino denbora gehiago ezartzen dutela [r ͡ ɹ̝ ] alofonoaren ematerakoan. Hala nola helduek 0,07 segundoko soinua ematen dutenean, zaharrek 0,08 segundokoa ematen dute (sd: 0,056). Datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki adierazgarriak.

Euskararen jatorriak berriz atzematen baitira taula honen datuetan ez da berriz errepikatuko. Hala nola, [r ͡ ɹ̝ ] alofonoa erran duten helduek euskara eskolan ikasi dute, zaharrek aldiz, etxean ikasi dutenean. Beraz erraiten ahal da ere euskararen jatorriaren araberako aldeak ez direla Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanguratsuak.

[ ɹ̝ ] soinuaren iraupena lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera s-tan

[ɾ] alofonoa

Bakunen azken sekzio honetan, [ɾ] soinuaren iraupena ikertuko da. Alofono hori, 24 aldiz baliatua izan da. [ɾ] dardarkari bakunaren ehunekoen batezbestekoa 0,076 s-koa da, desbideratzea 0,032, minimoa 0,03, maximoa 0,14 eta heina 0,11 16. taula: [ɾ] soinuaren iraupena generoaren arabera s-tan

Euskararen ikasteko egoera 17. taulan lantzen denean, ikusten da euskara etxean ikasi dutenek gehiengoa dutela. Iraupenaren aldetik, etxean euskara ikasi dutenek soinua luzeago egiten dute, 0,08 segundo (sd: 0,03) eskolan ikasi dutenek aldiz 0,035 segundo (sd: 0,007) ematen dituztenean. euskara etxean ikasi dutenen batezbesteko heina 13,41 da eta euskara eskolan ikasi dutenen batezbesteko heina 2,50 (ikus 2. grafikoa).

2. grafikoa: iraupenarentzat, [ɾ] soinuaren euskararen jatorriaren datuen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena Datuak 18. taulan, lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera sailkatuak dira.

Erabilpenaren aldetik, ikusten da lanean euskaraz ari direnek [ɾ] gehiago baliatzen dutela besteek baino. Eta haiek dutela ere soinu luzeena egiten 0,077 segundoekin (sd: 0,033) 0,074 segundoen (sd: 0,031) kontra. Hemen agertzen diren batezbestekoen aldeak Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki ez dira esanguratsuak.

[ɾ] N x̄ sd min max heina

Lanean Euskaraz 14 0,077 0,033 0,03 0,14 0,11

Lanean Erdaraz 10 0,074 0,031 0,03 0,11 0,08 18. taula: [ɾ] soinuaren iraupena lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera s-tan 19. taulan, datuak Euskal Herritik joan direnen arabera sailkatuak dira. Erabilpenaren aldetik, ikusten da Euskal Herritik sekula joan ez direnek [ɾ] gehiago baliatzen dutela besteek baino. Eta haiek dutela ere soinu laburrena egiten 0,074 segundoekin (sd: 0,034). Besteek aldiz, 0,079 segundo (sd: 0,028) ematen dituzte. Hemen agertzen diren batezbestekoen aldeak Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki ez dira adierazgarriak.

[ɾ] N x̄ sd min max heina EH-tik kanpo joana 9 0,079 0,028 0,04 0,11 0,07

Beti EH-an egona 15 0,074 0,034 0,03 0,14 0,11

19. taula: [ɾ] soinuaren iraupena Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera s-tan [ɾ] soinuarekin, ikusten da zaharrek dutela gehientasuna erabilpenaren aldetik, eta beraz etxean ikasi dutenetan ere agertzen dela. Bestalde, gizon eta emazteen artean ez da desberdintasun handirik agertzen. Iraupenaren aldetik, [ɾ] soinua gehienetan 0,07 segundo eta 0,08 segundoen artean egoten da salbu gazte eta helduen kasuan askoz laburragoa egiten baita.

Dardarkari anizkunak

Azpiatal honetan ikusi behar da dardarkari anizkunetan, logikak nahi lukeen bezala, dardaratze gehiago lortzen baitira ea gorago ikusiak izan diren dardarkari bakunei konparatuz soinua luzeagoa egiten den. Horren egiteko, dardarkari anizkunak bitan banatuko dira. Alde batetik anizkun apikariak, eta bestetik anizkun ubularrak emanen dira.

Beraz gorago segitua izan den ordenean, anizkun apikariekin hasiko da haien orokortasunean, eta ondotik, ubularretara pasatu aitzin, [r2] eta [r3] alofonoak landuko dira.

Dardarkari anizkun apikariak

Sekzio honetan, dardarkari apikarien iraupena aztertuko da. Apikariak, 43 aldiz agertzen dira. Bi alofonotan banatuak dira, eta partekatzea oso desorekatua da [r2] alofonoa 39 aldiz agertzen baita, eta [r3] alofonoa 4 aldiz. Dardarkari anizkun apikarien batezbestekoa 0,085 segundokoa da, 0,027ko desbideratzea, 0,03ko minimoa, 0,14ko maximoa eta 0,11ko heinarekin. Zaharrek esklusiboki baliatzen duten alofonoa da. Orain ikusiko da alofono bakoitzaren kasuan zer gertatzen den eta azpi-sekzio honetan, dardarkari anizkun apikarien azterketa [r2] alofonoarekin hasiko da. [r2] dardarkari apikariaren ehunekoen batezbestekoa 0,084 da, desbideratzea 0,26, minimoa 0,03, maximoa 0,14 eta heina 0,11-koa da. Alofono horren kasuan, zaharrek baizik ez dute erabili eta beraz etxean ikasi dutenek baizik ere ez. Azken 2 tauletan, hau da, lanean erabilia den hizkuntza, eta Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberakoetan, datuak lotuak dira, lana euskaraz egiten dutenak Euskal Herritik ez baitira sekula joan eta alderantziz.

Generoaren arabera aldiz, agertzen da gizonek 22 erabilpenekin, emazteek baino gehiago erabili dutela 17 baliatzerekin.

22. taula honetan, ikusten da emazteek soinua luzeago egiten dutela, 0,085 segundoekin (sd: 0,031), gizonek 0,083 segundokoa (sd: 0,024) egiten dutenean.

Batezbestekoen aldeak, Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki ez dira esanguratsuak.

[ 23. taula: [r2] soinuaren iraupena lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera s-tan

[r3] alofonoa

Azpi-sekzio honetako [r3] alofonoa, 4 aldiz baliatua izan da, eta bere batezbestekoa 0,095 segundokoa da, desbideratzea 0,026, minimoa 0,07 koa, maximoa 0,13 eta heina 0,06koa. [r3], [r2] bezala, zaharrek baizik ez dute erabiltzen eta beraz etxean ikasi dutenek ere. [r3] alofonoaren kasuan, generoaren araberako taula baizik ez da aztertuko, besteetan datu gutxik azterketa eza suposatzen dutelako.

24. taulan, datuak generoaren arabera sailkatuta erakusten dira; bertan agertzen diren batezbestekoen aldeak Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki ez dira esanahitsuak emazteek 0,10 segundo (sd: 0,042) ematen baitute, gizonek 0,09 segundo (sd: 0,014) ematen dituztenean.

[r3] N x̄ sd min max heina Emazte 2 0,1 0,042 0,07 0,13 0,06 Gizon 2 0,09 0,014 0,08 0,1 0,02 24. taula: [r3] soinuaren iraupena generoaren arabera s-tan

Dardarkari anizkun ubularrak

Sekzio honetan so egin beharko da ubularren aldetik zer gertatzen den eta hau aldagai guztietan neurtuko da. Ubularrak 174 aldiz (% 58,00) erabiliak izan dira, hots datu kopuru horrekin, ikerketak eramaten ahalko dira. Dardarkari anizkun ubularrek 0,1 segundoko batezbestekoa dute, 0,031ko desbideratzea, 0,04ko minimoa, 0,19ko maximoa eta 0,15ko heinarekin.

25. taula honetan agertzen da dardarkari anizkun ubularrak gehienetan gazte eta helduek baliatzen dituztela. 92 aldiz gazteentzat, 77 aldiz helduentzat eta 5 aldiz zaharrentzat. Iraupenaren aldetik, zaharrek soinu luzeena egiten dute 0,106 segundoekin (sd: 0,031), soinu laburrena helduek 0,097 segundoekin (sd: 0,029) egiten dutelarik eta gazteek 0,103 segundo (sd: 0,031) ematen dituztelarik. Alde horiek, Kruskal-Wallis probaren arabera ez dira esanguratsuak. Alde horiek, 3. grafikoan agertzen diren bezala eta Studen-T probak erakusten duen bezala, estatistikoki adierazgarria da: T= (a.m= 139,071) 2,194; p= 0,030.

3.grafikoa: iraupenarentzat dardarkari ubularren generoaren arteko alde esanguratsuen irudikapena 27. taula honetan agertzen da euskara etxean ikasi dutenetan ubularrak gehiago baliatuak izan direla. 90 aldiz (% 30) baliatuak izan dira eta euskara eskolan ikasi dutenek aldiz, 84 aldiz (% 28) erabili dute. Hala ere kopuruak aski orekatuak dira. Iraupenaren aldetik desberdintasuna ez da handia, euskara etxean ikasi dutenek 0,1 segundo (sd: 0,030) ematen baitituzte, besteek 0,102 segundo (sd: 0,031) ezartzen dituztenean. Desberdintasun hori, estatistikoki, Studen-T probaren arabera ez da esanahitsua. Iraupenaren aldetik, ikusten da sekula joan ez direnek 0,098 segundo (sd: 0,032) ematen dituztela eta aldiz joan direnek, 0,107 segundo (sd: 0,024) ezartzen dituztela.

Desberdintasun hori, estatistikoki, Studen-T probaren arabera ez da esanguratsua. Ikusten da 30. taulan, zaharrek gutxiago erabiltzen dutela helduek baino, baina luzeagoa egiten dutela soinua 0,11 segundo (sd: 0,035), 0,094 segundoen (sd: 0,035) kontra.

Datuak adinaren arabera sailkatuta erakusten dira taula honetan; bertan agertzen diren batezbestekoen aldeak Kruskal-Wallis probaren arabera ez dira estatistikoki esanguratsuak.

[ʀ] N x̄ sd min max heina 15-20 4 0,093 0,022 0,07 0,12 0,05 30-40 17 0,094 0,035 0,05 0,18 0,13 60< 4 0,11 0,035 0,07 0,14 0,07 30. taula: [ʀ] soinuaren iraupena adinaren arabera s-tan 31. taulan, datuek erakusten dute emazteek gizonek baino gehiago [ʀ] erabiltzen dutela. Gainera, soinua ere luzeagoa egiten dute. Emazteek 0,104 segundo (sd: 0,033) ezartzen dituzte, eta bestalde gizonek 0,084 (sd: 0,027) ematen dituzte. Batezbesteko alde horiek, Mann-Whitney probak erakutsi duen bezala, ez dira adierazgarriak. 31. taula: [ʀ] soinuaren iraupena generoaren arabera s-tan

Euskararen jatorriaren arabera datuak sailkatzen direnean 32. taulan, agertzen da [ʀ] alofonoa etxean euskara ikasi dutenek eskolan ikasi dutenek baino gehiago erabili dutela.

Iraupenaren aldetik, euskara etxean ikasi dutenek 0,089 segundo (sd: 0,029) ematen dituzte besteek 0,106 segundo (sd: 0,036) ezartzen dituztenean. Batezbestekoen arteko aldeak, Mann-Whitney probaren arabera ez dira esanguratsuak.

[ 32. taula: [ʀ] soinuaren iraupena euskararen jatorriaren arabera s-tan 33. taulari esker, ikusten da lanean erdaraz ari direnek besteek baino [ʀ] gehiago egiten dutela. Iraupenaren aldetik, denbora gutxiago ezartzen dute ahoskatzerakoan, erran nahi baitu erdaraz ari direnek 0,087 segundo (sd: 0,027) ezartzen dituztela besteek 0,113 ematen (sd: 0,037) dituztenean. Estatistikoki batezbesteko horiek Mann-Whitney probaren arabera ez dira adierazgarriak.

[ʀ] N x̄ sd min max heina

Lanean Euskaraz 8 0,113 0,037 0,06 0,18 0,12

Lanean Erdaraz 17 0,087 0,027 0,05 0,14 0,09 33. taula: [ʀ] soinuaren iraupena lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera s-tan 34. taulan, agertzen da Euskal herritik kanpo joan ez direnek besteek baino [ʀ] gehiago baliatzen dutela. Aldiz, Euskal Herritik kanpo joan direnek denbora gehiago ematen dute ahoskatzerakoan 0,104 segundoekin (sd: 0,03). Besteek, 0,093 segundo (sd: 0,033) ematen dituzte. Estatistikoki batezbesteko horiek, Mann-Whitney probaren arabera ez dira esanahitsuak.

[ʀ] N x̄ sd min max heina EH-tik kanpo joana 5 0,104 0,03 0,07 0,14 0,07

Beti EH-an egona 20 0,093 0,033 0,05 0,18 0,13 34. taula: [ʀ] soinuaren iraupena Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera s-tan

[ʁ] alofonoa

Bigarren azpi-sekzio honetan, [ʁ] alofonorekin lan eginen da. Hau, 96 aldiz (% 32,0) erabilia izan da. Bai heldu bai gazteek anitz baliatzen duten soinua da eta zaharrek oso gutxi.

Bestalde, emazteek, euskara etxean ikasi dutenek, lanean erdaraz ari direnek baita ere Euskal Herrian beti egon direnek gehiago erabiltzen dute. Iraupenaren aldetik, desberdintasun bat bada Euskal Herritik joan diren eta egon direnen artean. Baina aski berdintsua egiten da beste aldagaietan. Horrek erakusten du hala ere gazte eta helduen arteko ahoskatze denbora, edo manera ez dela bata bestetik hain desberdina. Hemen, dardarkari anizkun apikariak baino luzeagoa egiten da [ʁ] alofonoa bere batezbestekoa 0,096 segundokoa baita, 0,031ko desbideratzea, 0,04ko minimoa, 0,19ko maximoa eta 0,15ko heinarekin.

35. taulan, ikusten da zaharrek [ʁ] behin baizik ez dutela baliatzen, baina ere heldu eta gazteek kasik ber heinean erabiltzen dutela. Iraupenaren aldetik, hiztun zaharrak 0,11 segundoekin soinu luzeena egiten du. Baina ikusten da gazteetan maximo handiena egiten dela. Eta beraz gazteek dute helduek baino luzeago egiten 0,1 segundoekin (sd: 0,036). 35.

taulan diren batezbestekoen aldeak estatistikoki Kruskal-Wallis probaren arabera ez dira adierazgarriak.

[ 36. taula: [ʁ] soinuaren iraupena generoaren arabera s-tan

Euskararen jatorriaren arabera datuak sailkatzen direnean 37. taulan bezala, agertzen da euskara etxean ikasi dutenek eskolan ikasi dutenek baino gehiago erabili dutela.

Iraupenaren aldetik, euskara etxean ikasi dutenek 0,095 segundo (sd: 0,034) ematen dituzte besteek 0,96 segundo (sd: 0,03) ematen dituztenean. Batezbestekoen arteko aldeak, Studen-T probaren arabera ez dira adierazgarriak.

[ 38. taula: [ʁ] soinuaren iraupena lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera s-tan 39. taulan, ikusten da Euskal Herritik kanpo joan ez direnek [ʁ] gehiago baliatzen dutela besteek baino. Aldiz, Euskal Herritik kanpo joan direnek denbora gehiago ematen dute ahoskatzerakoan 0,101 segundo (sd: 0,02), 0,093 segundoen (sd: 0,035) kontra.

Estatistikoki batezbesteko horiek, Mann-Whitney probaren arabera ez dira esanahitsuak. 39. taula: [ʁ] soinuaren iraupena Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera s-tan

[χ] alofonoa

Azken azpi-sekzio honetan, aztertuko den [χ] alofonoa, 53 aldiz (% 17,97) baliatua izan da. Iraupenari dagokionez, dardarkari anizkun ubular honen batezbestekoa 0,111 segundokoa da, desbideratzea 0,026koa, minimoa 0,06koa, maximoa 0,16koa eta heina 0,1koa. Gazteek besteek baino gehiago baliatzen duten soinua da eta alderantziz zaharrek ez dute behin ere enplegatu. Bestalde, emazteek, euskara etxean ikasi dutenek, lanean erdaraz ari direnek, eta Euskal Herrian beti egon direnek gehienik erabiltzen dute. Iraupenaren aldetik, emazteek, euskara etxean ikasi dutenek, lanean euskaraz ari direnek eta Euskal Herritik kanpo joan direnek denbora gehiago hartzen dute. Hemen [ʁ] alofonoari konparatuz, alderantzizkoa gertatzen da euskararen jatorriaren araberako aldagaiean. [ʁ] alofonoaren kasuan, euskara eskolan ikasi dutenek denbora gehiago ematen dute. Hemen aldiz, euskara etxean ikasi dutenek denbora gehiago ematen dute.

Erabilpenaren aldetik, ikusten da 40. taulan, gazteek gehiengoa badutela. Aldiz helduek soinu luzeena egiten dute. Gazteek 0,11 segundo (sd: 0,026) ematen dituzte helduek 0,12 segundo (sd: 0,023) ematen dituztenean. Bertan agertzen diren batezbestekoen aldeak zaharren datuak saihesten badira, Mann-Whitney probaren arabera datuak ez dira adierazgarriak.

[χ] N x̄ sd min max heina 15-20 39 0,11 0,026 0,06 0,1 0,04 30-40 14 0,12 0,023 0,09 0,16 0,07 60< 0 0 0 0 0 0 40. taula: [χ] soinuaren iraupena adinaren arabera s-tan Datuak 41. taulan, generoaren arabera sailkatuta erakusten dira. Agertzen da emazteek, gizonek baino [χ] gehiago erabiltzen dutela eta soinua luzeago egiten dutela ere 0,116 segundo (sd: 0,025) 0,104 segundoren (sd: 0,027) kontra. Hemen ikusten diren batezbestekoen aldeak estatistikoki Mann-Whitney probaren arabera ez dira estatistikoki esanguratsuak.

[χ] N x̄ sd min max heina Emazte 32 0,116 0,025 0,07 0,16 0,09 Gizon 21 0,104 0,027 0,06 0,16 0,1 41. taula: [χ] soinuaren iraupena generoaren jatorriaren arabera s-tan 42. taulan, agertzen da euskara etxean ikasi dutenek eskolan ikasi dutenek baino gehiago erabili dutela [χ]. Iraupenaren aldetik, euskara etxean ikasi dutenek 0,113 segundo (sd: 0,028) ezartzen badute besteek 0,108 segundo (sd: 0,023) ematen dituzten.

Batezbestekoak, Mann-Whitney probaren arabera ez dira estatistikoki esanahitsuak.

[ 42. taula: [χ] soinuaren iraupena euskararen jatorriaren arabera s-tan Datuak 43. taulan, lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera sailkatuak dira.

Erabilpenaren aldetik, ikusten da lanean erdaraz ari direnek besteek baino [χ] gehiago baliatzen dutela. Eta haiek dute soinu laburrena egiten 0,107 segundo (sd: 0,025) 0,121 segundoen (sd: 0,025) kontra. Hemen agertzen diren batezbestekoen aldeak Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki ez dira esanguratsuak.

[ Baina ubularretan adibidez erabilpenak orekatuak direlarik, agertzen da euskara eskolan ikasi dutenek besteek baino denbora gehiago ematen dutela. Hori agertzen da alofono guztientzat baita ubularren soinu multzoan ere. Haatik, [χ] alofonoan, euskara etxean ikasi dutenek soinu luzeena egiten dute. Azkenik, lanean erabiltzen den hizkuntza eta Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako aldagaiak bakun eta anizkun apikarietan lotuak dira. Baina ubularretan ikusi da salbuespenik gabe, lana euskaraz egiten dutenek soinu luzeena ematen dutela, eta bestalde, soinu horien egileak, Euskal Herritik kanpo joan direla. Beraz hemen, bi aldagaien arteko loturarik ez da.

AZTERKETA AKUSTIKOA: ENERGIA

Espektrogramak eta iraupena aztertu eta, atal honetan, energiari interesatuko gara.

Nguyen eta Adda-Decker-ek (2013: 50) diote:

"Les consonnes sont donc des sons qui à la base se dinstinguent acoustiquement des voyelles par une energie sonore moins importante, concomitante à leur degré de fermeture plus important du conduit vocal [... ] les images spectrografiques (des vibrantes) rend compte de cette articulation par la présence de stries verticales claires au cours de consonne correspondant à la chute d'énergie due aux micro-occlusions issues du battement répété de l'articulteur ".

Horrekin aurresuposatzen da beraz, dardarkari bakunek dardarkari anizkun ubularrek baino energia gutxiago galtzen dutela. Aurretik ikusia izan den bezala, dardarkari anizkun ubularrek hutsune anitz markatzen dituzte, edo Nguyen eta Adda-Decker-ek deitzen dituzten stries horiek bakunetan gutxiago lortzen dira. Hori ondoko azpiataletan frogatzen entseatuko gara.

Orain energia zein heinetan galtzen den aztertuko da. Horretarako, 4 hitz desberdin hartu ditugu ahal bezainbat adibideren ukaiteko. Nahitara, testuinguru berdineko hitzak hartuak izan dira: arrabotü, arrano, arrazu, eta arratu. Aldi bakoitzean, dardarkaria 2 bokal berdinen artean da, kasu honetan 2 /a/-ren artean. Neurketen biltzeko, 90. irudian erakutsia den bezala, energia, eskuz hartua izan da lehen /a/-ren erdian, /r/-ren erdian eta azkenik, bigarren /a/-ren erdian. Horretarako lehen azpiatal batean, neurketa /a/-tik /r/-ra galtzen den energiarekin landuko da, eta bigarren azpiatalean, /r/-tik /a/-ra irabazten den energia landuko da. 90. irudia: energiaren neurtzeko hartuak izan diren puntu desberdinak 7.1. Energia /a/-tik /r/-ra.

Lehen sekzio honetan, /a/-tik /r/-ra lortzen den desberdintasuna neurtua izanen da.

Lehen parte honetan, logikak onartuko lukeen bezala, gazteek anizkun ubularra egiten dutelako, energia gehiago galdu beharko lukete /a/-tik /r/-ra eta gehiago irabaziko /r/-rik bigarren /a/-rat, zaharrek, gutxiago galdu eta beraz gutxiago irabazi beharko luketeelarik.

Iraupenarekin egina izan den bezala, azterketa alofono guztiekin hasiko da, eta ondotik dardarkari motakal aztertua izanen da. Horretarako, lehen sekzio batean bakunak landuko dira, bigarren batean, dardarkari anizkun apikariak, hirugarrenean dardarkari anizkun ubularrak eta, azkenik, dardarkariak haien orokortasunean berriz hartuko dira.

Dardarkari bakunak

Azpi-sekzio honetan, dardarkari bakunen azterketa eginen da. Dardarkari bakunak orotara 33 aldiz (% 27,5) baliatuak izan dira. Zaharrek esklusibitatez erabiltzen duten soinua da eta azterketa honen kasuan, 4 alofono desberdin onartzen ditu. Hauek dira [ɹ̝ ] 48. taula: dardarkari bakunek lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 7.1.1.1. [ɹ̝ ] alofonoa Azpi-sekzio honetan, bakunekin hasiko da eta bereziki [ɹ̝ ] alofonoarekin. [ɹ̝ ] alofonoak -8,23 dB-ko batezbestekoa badu, 1,98ko desbideratzea, -10,85ko minimoa, -6,08ko maximoa eta 4,77ko heinarekin. Ikusiko da taula horietan zaharrek baliatzen duten soinua dela, eta beraz adina eta euskararen jatorriaren araberako aldagaiak neurtzean, ikusiko da zaharren eta euskara eskolan ikasi dutenetan baizik ez direla datuak lortu. Horrekin beraz ez da azterketa estatistikorik eramaten ahalko.

Generoaren araberako ikerketan, 49. taulan, 3 emazteek [ɹ̝ ] 50. taula: [ɹ̝ ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan

[ɹ] alofonoa

Azpi-sekzio honetan, ikusiko da [ɹ] alofonoak zenbat galtzen duen, jakitez berak dardaratzerik ez duela markatzen.

[ɹ]-k -3,43 dB-ko batezbestekoa badu, 2,44ko desbideratzea, -8,89ko minimoa, -0,24ko maximoa eta 8,65ko heinarekin. Berriz ere [ɹ̝ ] alofonoaren ber kasuan, adineko jendeek soinu hau baliatzen baitute, ezin dira adina eta euskararen jatorriaren araberako aldagaiak tratatu. Bestalde ikusiko da datu gutxirekin generoarena landuko dela eta berriz ere lanean erabiltzen den hizkuntza eta Euskal Herritik joan direnen datuak berdinak direla, beraz taula batean baizik ez dira landuko.

Datuak 51. taulan, generoaren arabera sailkatuak dira. Ikusten da beraz hemen gizonek gehienetan [ɹ] alofonoa erabiltzen dutela. 12 aldiz gizonentzat, eta 3 aldiz emazteentzat. Hemen ikusten da emazteek energia gehiago galtzen dutela 5,39 dB (sd: 1,09) galtzen baitituzte, gizonek 2,94 dB (sd: 2,45) galtzen dituztenean. Alde horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera adierazgarriak.

[ 51. taula: [ɹ] alofonoak generoaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 52. taulan, [ɹ̝ ] alofonoarentzat agertu den ber kasua da hemen, hala nola, lana euskaraz egiten dutenak ez dira Euskal Herritik sekula joan, eta alderantziz. Ikusten da [ɹ] alofonoa lana euskaraz egiten dutenetan 10 aldiz (% 8,34) baliatua izan dela eta lana erdaraz egiten dutenetan, edo Euskal Herritik kanpo joan direnetan 5 aldiz (% 4,17) erabilia izan dela.

Euskal Herritik joan ez direnek, edo lana euskaraz egiten dutenek 52. taula: [ɹ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan

[r ͡ ɹ̝ ] alofonoa

Orain so eginen da [r ͡ ɹ̝ ] alofonoak zenbat energia galtzen duen. Orokorki, alofono honek, -6,90 dB-ko batezbestekoa badu, 6,23ko desbideratzea, -15,46ko minimoa, -0,51ko maximoa eta 14,95ko heinarekin. Orain arte ikusiak izan diren alofono desberdinen artean, [ɹ̝ ] baino gutxiago galtzen du baina, [ɹ] baino gehiago galtzen du. [r ͡ ɹ̝ ] alofonoa, 4 aldiz baliatua izan da eta zaharrek ere esklusiboki erabiltzen duten soinua da. Beraz berriz ere, adina eta euskararen jatorriaren araberako ikerketak ez dira datu gutxirengatik eramanen.

Eta aitzineko 2 alofonoetan ikusia izan den bezala, lanean baliatua den hizkuntza baita ere Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako aldagaiek bat eginen dute. 56. taula: [ɾ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan

Dardarkari anizkun apikariak

Sekzio honetan, dardarkari anizkunak konparatuko dira. Dardarkari anizkun apikariak oso gutxitan erabiliak izan dira. Orotara 4 aldiz (% 3,34) erabiliak dira. Alofono bakar bat ez da agertzen eta hau da [r2] alofonoa. Iraupenaren kasuan ez bezala, [r3]-rik ez da agertzen.

Dardarkari mota hori, bakunak bezala, ez gazteek ez helduek ez baitute behin ere baliatu, zaharrek erabiltzen duten soinua dela erraiten ahal da. Alofono bakar bat lortu baita, dardarkari anizkun apikarien azterketa eginen denean, [r2] alofonoaren azterketa egiten bazen bezala agertuko da ber datuak izanen baitira. Beraz hemen alofonoaren azterketa baizik ez da eginen. Bakunekin ikusia izan den bezala, hemen generoaren azterketa eramanen da baita ere, lanean baliatzen den hizkuntza edo Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako aldagaia ere aztertuko dira.

Dardarkari anizkun apikariek -2,88 dB-ko batezbesteko bat badute 6,02ko desbideratzea, -7,90ko minimoa 5,27ko maximoa eta 13,17ko heinarekin. Gorago errana izan den bezala, zaharren alofonoa baita, hemen, datu eskasengatik, ez dira adina eta euskararen jatorriaren araberako aldagaiak landuko. Generoaren arabera apikarien alofonoaren datuak sailkatzen direnean, 57. taulan, agertzen da 3 emazteek baliatzen dutela gizon bakar batek baliatzen duelarik. Ikusten da bestalde, 1,20 dB-ko (sd: 6,13) galtzea dela emazteentzat, gizonarentzat aldiz askoz gehiago delarik 7,90 dB-ko galtzearekin. Haatik, alde hauek Mann-Whitney probaren arabera ez dira esanahitsuak. Aldiz zaharrek besteei konparatuz oso gutxi galtzen dute 3,98 dB-ko (sd: 5,77) galtzearekin.

Alta, datu horiek, ez dira Kruskal-Wallis probaren arabera estatistikoki esanguratsuak.

Iraupenaren kasuan egina izan den bezala, hemen zaharren datuak saihesten badira eta beraz estatistikoki aztertu nahi bada gazte eta helduen arteko desberdintasuna, agertzen da

Studen-T probaren arabera ere ez dela esanguratasun estatistikorik lortzen. 65. taula: [ʀ] alofonoak generoaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan Alde horiek (ikus 6. grafikoa), Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak dira: U= (Z= -3,416) 0,000; p=0,000; emazteen batezbesteko heina 5,50 da eta gizonezkoena 14,00.

6. grafikoa: energia galtzearentzat [ʀ] alofonoaren generoen arteko alde esanguratsuen irudikapena

Euskararen jatorriaren araberako datuak erakutsiak dira 66. taulan. Etxean ikasi dutenetan 15 aldiz (% 12,5) baliatua izan da aldiz eskolan baliatu dutenetan 2 aldiz (% 1,67) baizik ez da erbilia izan. Energiaren aldetik, ikusten da euskara etxean ikasi dutenek 7,61 dB (sd: 4,49) galdu dituztela eskolan ikasi dutenek 10,28 dB (sd: 2,70) galtzen dituztenean.

Desberdintasun horiek, ez dira Mann-Whitney probaren arabera adierazgarriak.

[ 67. taula: [ʀ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan [ʀ] alofonoari doakion azken 68. taulan, ikusten dira Euskal Herritik kanpo joan direnetan [ʀ] 68. taula: [ʀ] alofonoak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 7.1.3.2. [ʁ] alofonoa [ʁ] alofonoaren kasua, orotara 45 aldiz (% 37,5) aurkitu da. Oraindik, denek erabiltzen duten soinua da, eta alofono horren batezbestekoa -6,88 dB-koa da, 4,58ko desbideratzea, -17,07ko minimoa, 2,41ko maximoa eta 19,48ko heinarekin. Ikusten da, [ʀ] alofonoa baino energia gutxiago galtzen duela, [ʀ] alofonoak -7,93 dB-ko batezbestekoa baitu.

[ʁ] alofonoaren kasuan, datuak adinaren arabera sailkatzen baldin badira 69. taulan bezala, ikusten da gazteetan 24 aldiz baliatua izan dela, helduetan 20 aldiz eta zaharretan behin baizik ez dela enplegatua izan. Energiaren aldetik, gazteek 73. taula: [ʀ] alofonoak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan 7.1.3.3. [χ] alofonoa [χ] alofonoa, orotara 15 aldiz (% 12,5) erabilia izan da, eta ubular hau zaharrek ez dute behin ere ez ahoskatu. Gazteek 9 aldiz (% 7,5) baliatu dute eta helduek, 6 aldiz (% 5,0).

Alofono honek, -7,90 dB-ko batezbestekoa badu, 5,37ko desbideratzea, -16,68ko minimoa, 3,49ko maximoa eta 20,17ko heinarekin. Beraz agertzen da ubularretan [χ] eta [ʀ] alofonoek kasik ber heineko energia galtzen dutela.

Adinaren araberako taulan, hots, 74. taulan, ikusten da gazteetan 9 aldiz (% 7,5) baliatua izan dela eta helduetan 6 aldiz (% 5,0) zaharrek ez dutelarik sekula baliatzen.

Energiaren aldetik, ikusten da gazteek 7,17 dB-ko (sd: 6,11) 77. taula: [χ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia dB-tan [χ] alofonoaren azken taula honetan, hots, 78. taulan, ikusten da Euskal Herritik kanpo joan direnetan 3 aldiz (% 2,5) erabilia izan dela, aldiz joan ez direnetan 12 aldiz (% 10) baliatua izan dela. Energiaren aldetik, joan direnek 7,63 dB (sd: 3,18) galtzen dituztenean, besteek 7,97 (sd: 5,90) galtzen dituzte. Alde hauek, ez dira Mann-Whitney probaren arabera adierazgarriak.

[ 7.2. /r/-tik /a/-ra energia irabaztea

Azpiatal honetan ikusiko da beraz, energiaren irabaztearen aldetik zer gertatzen den.

Ikusia izan da /a/ bokaletik /r/ dardarkarira energia galtzen dela, hertsiguneak direla eta, orain suposatzen da beraz /r/-tik /a/-ra energia irabaziko dela. Kasu honetan ere, orokorrean eta alofonokal eginen da ikerketa. Horretarako, lehen sekzio batean bakunak landuko dira, bigarren batean, dardarkari anizkun apikariak, hirugarrenean dardarkari anizkun ubularrak eta azkenik, dardarkariak haien orokortasunean berriz hartuko dira. Azterketa beraz, dardarkari bakunekin hasiko da.

Dardarkari bakunak

Sekzio honetan, dardarkari bakunen energia irabaztea neurtuko da. Dardarkari bakunak, gorago errana izan den bezala, 33 aldiz (% 27,5) erabiliak izan dira. Energia irabazte kasuan, bakunek 6,10 dB-ko batezbestekoa dute, 3,91ko desbideratzea, -0,95ko minimoa, 18,61ko maximoa eta 19,56ko heinarekin. Jakitez bakunek, -5,08 dB (sd: 3,47) galtzen dituztela, erraiten ahal da galtze baino irabazte gehiago badutela. Bakunak, zaharrek erabiltzen dituzten multzoa da, eta beraz euskara eskolan ikasi dutenek ez dute baliatzen. 83. taula: [ɹ̝ ] alofonoak generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan Lanean baliatzen den hizkuntzaren arabera edo Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera sailkatzen badira datuak 84. taulan egina izan den bezala, agertzen da euskaraz ari direnetan, edo sekula joan ez direnetan 3 aldiz (% 2,5) emana izan dela eta erdaraz ari direnetan aldiz behin baizik (% 0,83) ez dela erabilia izan. Energiaren irabazteari dagokionez, ikusten da erdaraz lan egiten duenak energia anitz irabazi duela 10,22 dezibelioekin, aldiz beste hiruek 5,25 dezibelioko (sd: 1,72) irabaztea eman dute. Datu horiek, Mann-Whitney probaren arabera ez dira esanguratsuak. 84. taula: [ɹ̝ ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 7.2.1.2. [ɹ] alofonoa [ɹ] alofonoa 15 aldiz (% 12,5) erabilia izan da. Bere energia galtzea 3,43 dB-koa (sd:

1,98) baldin bada, bere energia irabaztearen batezbestekoa 5,19 dB-koa da, 2,31ko desbideratzea, 2,75ko minimoa, 9,53ko maximoa eta 6,78ko heinarekin. [ɹ̝ ] alofonoak galtzen duena baino energia gutxiago irabazten badu, [ɹ]-ren kasuan ez da berdin gertatzen. Hala nola alofono honek, galtze baino irabazte gehiago ezagutzen du. Alofono hori, zaharrek baliatzen duten bat da, eta beraz euskara etxean ikasi dutenek ere. Beraz 2 aldagai horien datuak ez dira hemen landuko.

85. taulan, agertzen da gizonek [ɹ] 12 aldiz (% 10) baliatu dutela, eta emazteek 3 aldiz (% 2,5). Ikusten da ere emazteek energia gehiago irabazten dutela 5,61 dB-ekin (sd: 1,81 ɹ̝ ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 7.2.1.4. [ɾ] alofonoa Bakunen azken azpi-sekzio honetan, [ɾ] alofonoa landuko da. Honek, /a/-tik /r/-ra 5,57 dB (sd: 2,95) galtzen baditu, /r/-tik /a/-ra, 5,89 dB-ko batezbestekoa badu, 4,54ko desbideratzea, -0,95 minimoa, 13,78ko maximoa eta 14,73ko heinarekin. Alofono honen kasuan agertzen da beraz, galdu baino irabazi gehiago badela, baina desberdintasuna ez da besteetan bezain handia. Bestalde, beste bakunek bezala, zaharrek erabiltzen duten soinua baita, bi aldagaiekin ikerketa ezin izanen da eraman. Hau dira adina eta euskararen jatorriaren aldagaietan. Bestalde, lana eta Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako taulak batera eginen dira.

Generoaren arabera datuak sailkatzen direnean 89. taulan bezala, ikusten da emazteetan 7 aldiz (% 5,83) baliatua izan dela eta gizonen artean 3 aldiz (% 2,5). Energiaren aldetik, ikusten da emazteek gizonek baino energia gehiago irabazten dutela, emazteek 6,21 dB (sd: 4,57) irabazten baitute, eta gizonek 5,14 dB (sd: 5,37). Aldiz, alde horiek Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki ez dira esanguratsuak.

[ 90. taula: [ɾ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan

Dardarkari anizkun apikariak

Sekzio honen helburua, dardarkari anizkun apikari edo [r2] alofonoaren energia irabaztearen aztertzea izanen da. Dardarkari anizkun apikariek alofono bakar bat dute, hau da [r2] alofonoa. Beraz batarentzat balio duenak bestearentzat ere balio du. /a/-tik /r/-ra galtzen duen energia 2,88 dB-koa (sd: 6,02) da. Orain irabazten duen energiaren batezbestekoa 4,36 dB-koa da, 1,56ko desbideratzea, 2,97ko minimoa, 6,34ko maximoa eta 3,37ko heinarekin. Dardarkari bakunak bezala zaharrek baizik ez dute dardarkari anizkun apikaria baliatzen, horretarako, adina eta euskararen jatorriaren aldagaiak ez dira landuko.

Eta beste kasuetan bezala, datuak lotuak baitira, lanean erabilia den hizkuntza eta Euskal Herritik kanpo pasatu duten denbora taula bakar batean landuak izanen dira.

Generoaren arabera sailkatuak direlarik datuak, ikusten da emazteek 3 aldiz (% 2,5) baliatu dutela, eta gizonek behin baizik ez. 91. taularen kasuan, ikusten da gizonak energia gehiago irabazten duela 6,34 dB-ekin, emazteek 3,69 dB (sd: 0,99) irabazten dituztelarik.

Haatik, datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanguratsuak. 99. taula: [ʀ] alofonoak generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan 100. taulan, datuak euskararen jatorriaren arabera sailkatuak agertzen dira. Ikusten da [ʀ] alofonoa euskara etxean ikasi dutenetan 15 aldiz (% 12,5) baliatua dela, bestetan aldiz (% 1,67) baizik ez delarik erabilia. Energiaren aldetik, desberdintasuna ez da handia, euskara etxean ikasi dutenek 9,95 dB-ko (sd: 418) irabaztea egiten baitute eta besteek 9,49 dB-ko (sd: 0,59) irabaztea baitute. Datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak.

[ 101. taula: [ʀ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan [ʀ] alofonoa tratatzen duen azken 102. taula honetan, agertzen da Euskal Herritik kanpo joan direnetan 6 aldiz (% 5,0) erabilia izan dela eta bestalde sekula joan ez direnetan 106. taula: [ʁ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan [ʁ] alofonoarentzat atzematen den azken 107. taulan, datuak, Euskal Herritik kanpo pasatua izan den denboraren arabera sailkatuak dira. Ikusten da Euskal Herritik kanpo joan direnetan [ʁ] 108. taula: [χ] alofonoak adinaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan Generoaren arabera datuak sailkatuak badira 109. taulan bezala, agertzen da [χ] alofonoa emazteetan 8 aldiz (% 6,67) baliatua izan dela eta gizonetan 7 aldiz (% 5,83).

Energiaren aldetik, agertzen da emazteek energia gehiago irabazten dutela 13,84 dB-rekin (sd: 2,98), gizonek 10,50 dB (sd: 5,24) irabazten dituztenean. Datu horiek aldiz, ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki adierazgarriak.

[ 109. taula: [χ] alofonoak generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan [χ] alofonoarentzat euskararen jatorriaren arabera sailkatzen badira datuak 110.

taulan egina izan den bezala, agertzen da euskara etxean ikasi dutenetan 4 aldiz (% 3,33) baliatua izan dela eta bestalde euskara eskolan ikasi dutenetan 11 aldiz (% 9,17) enplegatua izan dela. Energiarentzat ikusten da eskolan ikasi dutenek energia gehiago irabazten dutela 13,08 dB-ekin (sd: 3,14) 10,10 dB-en (sd: 6,91) kontra. Datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanahitsuak.

[ 111. taula: [χ] alofonoak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan [χ] alofonoari doakion azken 112. taula honetan, agertzen da Euskal Herritik kanpo joan direnetan 3 aldiz (% 2,5) baliatua izan dela eta bestalde sekula joan ez direnetan 12 aldiz (% 10,0) erabilia izan dela. Sekula joan ez direnek 12,73 dB-ko (sd: 4,72) irabaztea dute, eta besteek 10,47 dB-ko (sd: 2,39) irabaztea dute. Datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak.

[ 112. taula: [χ] alofonoak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan

Orokorki

Datuak sekzio honetan orokorki lantzen badira, 113. taulan egina izan den bezala, agertzen da, dardarkari anizkun apikariek besteek baino energia gutxiago irabazten dutela, 4,36 dB-ekin (sd: 1,56). Baina energia galtzearen ber kasuan bezala, hemen lana 4 datuekin eramana izan da. Merezi luke datu gehiagorekin eramatea, ikusteko ea apikarien kontua den, edo datu eskasen kontua den. Bestalde, ikusten da dardarkari bakunek 6,1 dB (sd: 3,91) irabazten dituztela eta ubularrek dutela energia gehienik irabazten 9,96 dB-ekin (sd: 4,21).

Ubularrek dardaratze gehiago baitute energia gehiago galtzen dute, baina bestalde berriz /a/ bokalara heltzeko, energia gehiago irabazi behar dute. Aldiz, kasu guztietan agertzen da galdu baino energia gehiago irabazten dutela. 114. taula: alofono desberdinek /r/-tik /a/-ra irabazten duten energia dB-tan Energia irabaztearen kasuan, agertzen baita zaharrak bakunen eta anizkun apikarien erabiltzaile bakarrak direla ez dira kontuan hartuko. Aldiz erranen da energia galtzearen kasuan bezala, anizkun apikarietan gizonek emazteek baino energia gehiago irabazten dutela. Ubularretan oinarritzez, agertzen da gazteek besteek baino energia gehiago irabazten dutela energia galtzearen kasuan zaharrak eta helduak direlarik. Generoaren aldetik, salbuespenik gabe emazteek dute besteek baino energia gehiago irabazten.

Euskararen jatorriaren araberako aldagaian euskara eskolan ikasi dutenek gehiengoa badute.

Aldiz azken bi aldagaietan datu finkorik ez da, baina ubularren soinu multzoa hartzean agertu da lana frantsesez egiten dutenek eta Euskal Herritik kanpo sekulan joan ez direnek dutela energia gehiena irabazten.

8. AZTERKETA AKUSTIKOA: F2 FORMAKINA Atal honetan, alofono eta mota bakoitzarentzat F2 formakinaren garapena neurtuko da. F2 formakinaren bidez, artikulazio gunea aztertzen ahal da. Formakin horri esker ere, kontsonante desberdinen diferentzia neurtzen ahalko da. Hemen, beraz, inkestan zehar atzemanak izan diren dardarkari guztien arteko desberdintasuna hertzetan neurtuko da.

Formakinak, aldagai guztien arabera, baita kontsonante motaren arabera ere desberdintzen ahal dira. Neurtu nahi baita hemen dardarkari bakun, dardarkari anizkun apikari, eta dardarkari anizkun ubularren arteko desberdintasuna, azterketa hau interesgarria izanen da.

Esanguratasunaren neurtzerakoan aitzineko ataletan egina izan den bezala formakin puntu desberdinen arteko diferentziaren irudikatzeko grafikoak agertuko dira. Hemen, 3 dardarkari motak, anizkun ubularrak barne, desberdinduak izanen dira. Horren egiteko, berriz ere, energiaren neurtzeko erabiliak izan diren hitzak baliatuak izan dira hala nola: arrabotü, arratu, arrazu eta arrano. Horiek hautatuak izan dira, dardarkariak, ber bokalarekin inguratuak baitira. Aldi bakoitzean, F2 formakina kontsonante hastapenean, erdian eta bukaeran eta eskuz neurtua izan da. Beraz neurketa edo azterketa honen egiteko, 3 azpiataletan banatua izanen da. Hau da lehen azpiatalean, F2 formakinaren neurketa bere hastapenean neurtuko da multzokal eta alofonokal, bigarren azpiatalean F2 formakina neurtuko da bere erdian berriz ere multzokal eta alofonokal eta bukatzeko, azken azpiatalean ber soinuak aztertuz, beren bukaeran F2 neurtuko da.

F2 hastapenean

Sekzio honetan F2 formakinaren neurketa formakin hastapenean eginen da, hots aitzineko soinuarekiko trantsizioa bukatu denean. Hori eginen da beraz errana izan den bezala dardarkari motakal eta alofonokal. Horretarako, lehen sekzio batean dardarkari bakunak landuko dira. Ondotik dardarkari anizkunak bitan zatituak izanen dira bigarren sekzioan anizkun apikariak ikertuko baitira, eta hirugarren sekzioan anizkun ubularrak neurtuko baitira. Azkenik, dardarkariak haien orokortasunean aztertuko dira. Beste azterketetan hasia izan den bezala azterketa hau dardarkari bakunekin hasiko da.

Dardarkari bakunak

Azpi-sekzio honetan, dardarkari bakunen F2 formakin hastapena neurtuko da.

Dardarkari bakunetan ikusi da energia aztertua izan denean jadanik, 33 aldiz (% 27,5) baliatuak izan direla. Gazteek eta helduek ez dute behin ere soinu hau baliatu. Ikusiko da beraz alofono bakoitzarentzat zaharren soinua dela soilik. Lehen alofonoa aipatzerakoan [ɹ̝ ]rekin hasiko gara eta hau 4 aldiz (% 3,34) baliatua izan da. Bigarrenik, [ɹ] alofonoa atzemana izan da eta hau zaharrek 15 aldiz (% 12,5) erabili dute. Bestalde [r ͡ ɹ̝ ] alofonoa lehena bezala, zaharrek edo euskara etxean ikasi dutenek 4 aldiz (% 3,34) enplegatu dute. Azkenik, [ɾ] alofonoa 10 aldiz (% 8,34) agertu da. Baina alofonoekin hasi aitzin, sekzio honetan, bakunen mota aztertuko da.

Bakunek 1542,73 Hz-ko batezbestekoa dute 283,68ko desbideratzea, 1230ko minimoa 2352ko maximoa eta 1122ko heina. Bakunak orotara 33 aldiz (% 27,5) erabiliak izan dira. Eta gorago errana izan den bezala, zaharrek baliatzen duten soinua da. Horrekin aurreikusten da beraz adina eta euskararen jatorriaren araberako aldagaiak ezin izanen direla aztertu datuak esklusiboki lerro batean sailkatuak izanen baitira, eta beraz gazteek edo helduek ez dutela behin ere baliatuko.

Generoaren arabera sailkatzen direlarik datuak 115. taulan bezala, ikusten da F2 116. taula: dardarkari bakunak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 hastapenean Hz-tan 8.1.1.1. [ɹ̝ ] alofonoa Azpi-sekzio honen bidez, bakunen lehen alofonoaren F2 formakin hatsarrearen azterketa eramanen da. [ɹ̝ ] alofonoak 1649,25 Hz-ko batezbesteko bat badu 405,57ko desbideratzea, 1271ko minimoa, 2089ko maximoa eta 818ko heinarekin. Erran bezala alofono hau 4 aldiz (% 3,34) erabilia izan da. Zaharrek eta euskara etxean ikasi dutenek baliatzearen aldetik esklusibitatea badute, beraz aldagai horiek ez dira landuak izanen, eta gainera gorago ikusia izan den bezala, Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako aldagaia lanean enplegatzen den hizkuntzaren araberako aldagaiaren bidez landuko da.

Generoaren araberako datuak so egiten badira 117. taulan, ikusten da emazteek 1775,33 Hz-ko (sd: 389,04) formakin hastapena ematen dutela, gizonek apalago bat egiten dutenean 1271 Hz-rekin. Datu horiek estatistikoki Mann-Whitney probaren arabera ez dira adierazgarriak.

[ 118. taula: [ɹ̝ ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 hastapenean Hz-tan 8.1.1.

[ɹ] alofonoa

Ikusiko da orain, zer gertatzen den [ɹ] alofonoaren kasuan. Soinu hau orotara 15 aldiz (% 12,5) baliatua izan da. Bestalde, gizonek emazteek baino gehiago erabiltzen duten soinu bat da. [ɹ] alofonoak 1486,33 Hz-ko batezbestekoa badu 207,39ko desbideratzea, 1230ko minimoa 1911ko maximoa eta 681ko heina. Beraz [ɹ] soinuan formakin hastapena [ɹ̝ ] alofonoan baino apalagoa egiten da. 122. taula: [r ͡ ɹ̝ ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 hastapenean Hz-tan 8.1.1.4. [ɾ] alofonoa Azpi-sekzio honetan [ɾ] azken bakunarentzat gertatzen dena ikusiko da. [ɾ] alofonoa, 10 aldiz (% 8,3) baliatua izan da. Eta hemen ere, zaharrek esklusiboki baliatzen duten soinua da. Adina eta euskararen jatorriaren araberako aldagaiak ez dira beraz hemen lantzen ahalko. [ɾ] alofonoak 1590,5 Hz-ko batezbestekoa badu 356,25ko desbideratzea, 1233ko minimoa, 2352ko maximoa eta 1119ko heina.

Generoaren arabera sailkatuak direnean datuak 123. taulan bezala, ikusten da emazteek gizonek baino F2 formakina gorago egiten dutela. Emazteek 1672 55) formakin hastapena dutenean, gizonek 1400,33 Hz-koa (sd: 233,6) dute. Datu horiek ez dira estatistikoki Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak. 124. taula: [ɾ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 hastapenean Hz-tan

Dardarkari anizkun apikariak

Sekzio honen bidez, F2 formakinaren hastapena dardarkari anizkun apikarietan neurtuko da. Dardarkari anizkun apikariak oso gutxitan erabiliak dira. Orotara 4 aldiz (% 3,34) enplegatuak izan dira. Alofono bakar bat ez da agertzen eta hau da [r2] alofonoa. Ikusi da hemen beraz "arra"-rekin hasten diren soinuetan [r3]-rik ez dela agertzen iraupenaren kasuan agertu den bezala. Dardarkari mota hau, bakunak bezala, zaharrek baliatzen duten soinua dela erraiten ahal da ez gazteek ez helduek ez baitute behin ere ez erabili. Multzo horren kasuan beraz, adina eta euskararen jatorriaren araberako aldagaiak ez dira landuko.

[r2] alofonoak edo dardarkari anizkun apikari motak 1692,5 Hz-ko batezbesteko bat badu 451,20ko desbideratzea, 1271ko minimoa, 2231ko maximoa eta 960ko heina. Eta beraz apikariak edo [r2]-ren kasuak berdinak baitira, ondoko taula horiek orokorren baita ere alofonoarentzat balioko dute.

125. taulan generoaren arabera sailkatzen direnean datuak, ikusten da gizonak F2 formakina emazteek baino gorago egiten duela 1895 Hz-ekin emazteek 1625,5 Hz-ekin (sd: 527,28) egiten dutenean. Datu horiek, Mann-Whitney probaren arabera ez dira esanguratsuak.

[ 126. taula: [r2] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 hastapenean Hz-tan

Dardarkari anizkun ubularrak

Dardarkari anizkun ubularrak gehienik erabiliak diren alofonoak dira 77 (% 64,2)

baliatzerekin. Ubularretan 3 alofono desberdin elki dira eta hauek dira [ʀ] alofonoa 17 baliatzerekin, [ʁ] soinua 45 aldiz (% 37,5) entzuna izan dena eta azkenik [χ] 132. taula: [ʀ] alofonoa adinaren arabera F2 hastapenean Hz-tan Datu horiek (ikus 12. grafikoa), Kruskal-Wallis probaren arabera esanguratsuak dira: Z= (a. m.: 2) 9,094; p= 0,011; gazteen batezbesteko heina 6,10, helduena 14,40 da eta zaharrena 10,00. 12. grafikoan agertzen da beraz helduek formakin hastapen gorena ematen dutela 1606,4 Hz-ekin (sd: 117,99). Bestalde, apalena gazteek dute markatzen 1284,2 Hzekin (sd: 167,97). Zaharren formakin hatapena, bien artean kokatzen da.

12. grafikoa: F2 hastapenean [ʀ] alofonoaren adinen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena

Aldagai desberdinen esanguratasuna atera eta, jakiteko zeinen artean esanguratasuna agertzen den 133. taulan bezala, binan binan, Mann-Whitney proba egiten da. Ohartzen gara beraz, alde estatistikoa gazte eta helduen artean egiten dela, baina ez dela beste kasuetan gertatzen. Agertzen da beraz, zahar eta gazteen arteko aldeak ez direla estatistikoki esanguratsuak p= 0,181 delako. Irakurtzen da ere, heldu eta zaharren artekoa ez dela esanguratsua p= 0,095 baita. Aldiz, ikusten da gazte eta helduen artekoa esanguratsua dela p= 0,005 baita. 134. taula: [ʀ] alofonoa generoaren arabera F2 hastapenean Hz-tan Datu horiek (ikus 13. grafikoa), Mann-Whitney probaren arabera esanahitsuak dira:

U= (Z= -2,440) 10,000; p=0,015; emazteen batezbesteko heina 11,50 da eta gizonezkoena 5,43. Agertzen da beraz hemen, emazteek formakin gorena dutela haien formakina 1494,3

Hz-tan abiatzen baita, gizonena 1243,29 Hz-tan abiatzen denean.

13. grafikoa: F2 hastapenean [ʀ] alofonoaren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena Datuak euskararen jatorriaren arabera sailkatzen direnean 135. taulan bezala, ikusten da euskara etxean ikasi dutenek formakin hastapen apalena egiten dutela 1378,33 Hz-ekin (sd: 213,68) euskara eskolan ikasi dutenek formakina 1485,5 Hz-koa (sd: 16,26) dutenean.

Datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera adierazgarriak. 136. taula: [ʀ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 hastapenean Hz-tan Alde horiek (ikus 14. grafikoa), eta hau aldagai honentzat lehenaldia da gertatzen dela, Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak dira: U= (Z= -2,312) 10,000; p=0,021; lanean euskaraz ari direnen batezbesteko heina 12,83 da eta erdaraz ari direnena 6,91.

14. grafikoa: F2 hastapenean [ʀ] alofonoaren lanean baliatua den hizkuntzen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 137. taula: [ʀ] alofonoa Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren F2 hastapenean Hz-tan Datu horiek (ikus 15. grafikoa), eta hor ere berrikuntza bat da aldagai horrentzat, Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak dira: U= (Z= -3,317) 0,000; p=0,001; Euskal Herritik joan direnen batezbesteko heina 14,50 da eta sekula joan ez direnena 6,00. Ikusten da desberdintasuna handia dela bien artean eta joan direnek besteek baino formakin goragoa markatzen dutela 1615,5 Hz-ekin.

15. grafikoa: F2 hastapenean [ʀ] alofonoaren Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboren arteko alde esanguratsuen irudikapena 141. taula: [ʁ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 hastapenean Hz-tan [ʁ] 142. taula: [ʁ] alofonoa Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren F2 hastapenean Hz-tan 8.1. 3.3. [χ] alofonoa Azpi-sekzio honetan ikusiko da [χ]-ren kasuan zer gertatzen den. [χ] alofonoak 1412,33 Hz-ko batezbestekoa badu, 241,02ko desbideratzea, 907ko minimoa, 1738ko maximoa eta 831ko heina. Beraz [ʀ] alofonoak 1390,94 Hz-ko (sd: 203,07) formakina osatzen duelako eta, [ʁ] alofonoak 1407,71 Hz-koa (sd: 265,50) erraiten ahal da bederen F2 formakin hastapenerako [χ] alofonoak formakin gorena egiten duela. Soinu hori, zaharrek ez dute behin ere baliatu, helduek dute gehienik ahoskatzen 9 erabilerarekin (% 7,5), gazteek 6 aldiz (% 5) ematen dutenean.

Adinaren arabera sailkatzen direnean datuak 143. taulan, ikusten da gazteek formakin hastapen gorena egiten dutela. Hala nola, helduen F2 hatsarrea 1384,33 Hz-koa (sd: 308,56) denean, gazteena 1431 Hz-koa (sd: 202,91) da. Datu horien arteko desberdintasuna beraz bi adin talde horien artean egin da, zaharrena hutsa baita, eta alde horien artean Mann-Whitney probaren arabera adierazgarritasunik ez da azpimarratu.

[ 151. taula: dardarkari bakunak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 erdian Hz-tan 8.2.1.1. [ɹ̝ ] alofonoa Beraz ikusiko da [ɹ̝ ] alofonoarentzat nola bere erdian neurketak egiten direlarik F2 formakina osatzen den. Ohartarazi behar da F2 formakin hastapenean [ɹ̝ ] alofonoak 1649,25

Hz-ko (sd: 405,57) batezbestekoa duela. Erdian aldiz, [ɹ̝ ] 155. taula: [ɹ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 erdian Hz-tan 8. 2.1.3. [r ͡ ɹ̝ ] alofonoa Alofono hori, [ɹ̝ ] alofonoa bezala 4 aldiz (% 3,34) baliatua izan da. [r ͡ ɹ̝ ] alofonoak formakin hastapenean 1528,25 Hz-ko (sd: 271,17) formakina badu. Azpi-sekzio honetan, agertzen da, formakina bere erdian neurtzen delarik, 1862,25 Hz-ko batezbesteko bat baduela 629,83ko desbideratzea, 1081ko minimoa, 2590ko maximoa eta 1509ko heinarekin.

Beraz [ɹ̝ ] alofonoan bezala, hastapen eta erdiaren arteko bi neurrien artean goratze bata markatzen da. Beste bakunetan agertu den bezala, zaharren soinua da eta beraz adina eta euskararen jatorriaren araberako aldagaiak saihestuko dira.

156. taulan, generoaren arabera sailkatuak direlarik datuak, ikusten da gizonak emazteek baino formakin gorago bat ematen duela. Emazteek 1801,33 Hz-ko (sd: 756,82) formakina egiten dutelarik, gizonak 2045 Hz-ko bat egiten du. Aldiz, alde horiek ez dira

Mann-Whitney probaren arabera adierazgarriak.

[ 157. taula: [r ͡ ɹ̝ ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 erdian Hz-tan 8.2.1.4. [ɾ] alofonoa [ɾ] alofonoak 1614,5 Hz-ko batezbesteko bat badu 420,55ko desbideratzea, 1142ko minimoa, 2359ko maximoa eta 1217ko heina. Formakin hastapenean 1590,5 Hz-ko (sd: 356,20) batezbesteko badu. Azpi-sekzio honen bidez, ikusten da goratze hori, formakin hastapenetik formakin erdira arte [ɹ̝ ] eta [r ͡ ɹ̝ ] alofonoetan bezala agertzen dela. [ɾ] alofonoa orotara 10 aldiz baliatua izan da eta zaharrek baliatzen duten soinua da beraz berriz ere adina eta euskararen jatorriaren araberako aldagaiak saihestuko dira; eta lanean erabiltzen den hizkuntza eta Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako aldagaien artean lotura eginen da.

158. taulan, datuak generoaren arabera sailkatuak baitira, ikusten da emazteek [ɾ] alofonoa gizonek baino gehiago erabiltzen dutela eta gainera formakina gorago egiten baliatzerekin. Ubularretan 3 alofono desberdin elki dira eta hauek dira [ʀ] alofonoa 17 erabilpenekin, [ʁ] soinua 45 aldiz (% 37,5) entzuna izan dena eta azkenik [χ] 15 aldiz (% 12,5) baliatua izan dena. Sekzio honen azpi-sekzioetan alofono horiek banan bana landuko dira.

Baina sekzio honen helburua, ubularren multzoaren lantzea izanen da. F2 formakinaren hastapenean ubularrek 1404,81 [START_REF] Taula | [END_REF] 167. taula: [ʀ] alofonoa adinaren arabera F2 erdian Hz-tan Datuak (ikus 21. grafikoa) Kruskal-Wallis probaren arabera adierazgarriak dira: Z= (a.

m.: 2) 7,353; p= 0,025; gazteen batezbesteko heina 6,50, helduena 14,00 da eta zaharrena 9,00.

21. grafikoa: F2 erdian [ʀ] alofonoaren adinen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena Haatik, Mann-Whitney probarekin azterketa binan binan eramaten baldin bada 168.

taulan erakutsia den bezala, agertzen da gazte eta helduen arteko desberdintasuna esanguratsua dela p= 0,047 eta zaharrek besteekin ez dutela adierazgarritasun estatistikorik erakusten (helduekin p= 0,617 baita eta gazteekin p= 0,684). 171. taula: [ʀ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 erdian Hz-tan Formakinaren erdia tratatzen duen azken [ʀ] 25. grafikoa: F2 erdian [ʁ] alofonoaren euskararen jatorrien arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena Lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera sailkatzen badira datuak 176. taulan, ikusten da lana euskaraz egiten dutenek besteek baino formakin goragoa egiten dutela.

Agertzen da lana euskaraz egiten bada formakinaren erdia 1517,82 48) 184. taula: alofono desberdinen F2 erdia Hz-tan Formakin erdiaren kasuan, agertzen da formakin hastapenean bezala, emazteek formakin gorena ematen dutela, baina apikarien kasuan salbuespen bat agertzen da hemen ere gizonek gorena ematen dutelako. Ubularrentzat, ikusi da zaharrek eta emazteek formakin gorena ematen dutela. Bestalde, berriz ere agertzen da euskara eskolan ikasi dutenek formakin gorena ematen dutela. Lanarentzat, hemen agertzen da ere lana euskaraz egiten dutenek formakin gorena osatzen dutela. Baina, Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako aldagaian formakin hastapenean ikusi baldin bada joan direnek formakin gorena markatzen dutela, kasu honetan joan ez direnek gorena markatzen dute.

F2 Bukaeran

Azpiatal honetan, F2-ren neurketa formakinaren hastapenean eta erdian egin eta, formakinaren bukaeran eginen da. Hori errana izan den bezala dardarkari multzo eta alofono guztiekin eginen da. Beste azterketetan egina izan den bezala azterketa hau dardarkari bakunekin hasiko da, bigarren sekzioan dardarkari anizkun apikariak landuko dira eta, hirugarren batean dardarkari anizkun ubularrak. Azken sekzioan berriz, dardarkariak haien orokortasunean aztertuko dira.

Dardarkari bakunak

Sekzio honen bidez, dardarkari bakunen F2 formakinaren bukaera landuko da.

Dardarkari bakunetan F2 formakinaren hastapenean eta erdian ikusia izan den bezala, 33 aldiz (% 27,5) baliatuak izan dira. Gazte eta helduek ez dute behin ere soinu hau baliatu.

Ikusiko da beraz alofono bakoitzarentzat zaharren soinua dela soilik. Horrekin aurreikusten da adina eta euskararen jatorriaren araberako aldagaiak datu eskasengatik ez direla landuko.

Lehen azpi-sekzioan [ɹ̝ ]-rekin hasiko gara beti eta hau 4 aldiz (% 3,34) baliatua izan da.

Bigarren azpi-sekzioan, [ɹ] alofonoa landuko da. Hau zaharrek 15 aldiz (% 12,5) erabili dute. Haatik, [ʁ] alofonoa [ʀ] alofonoan ez bezala, hastapenean baino apalagoa egiten da. [ʁ] alofono hau gazteek eta helduek kasik ber heinean erabiltzen dute, 24 erabilpenekin (% 20) 

EMAITZAK

Atal honetan emaitzak aztertuko dira. Emaitza horiek 2 zatitan banatuak izanen dira.

Lehen azpiatal batean, multzokal eta alofonokal lortutako datuak iraupena, energia eta F2 formakinaren arabera konparatuko dira. Bigarren azpiatal batean, faktore sozialak konparatuko dira hala nola, adina, generoa, euskararen jatorria, lanean erabiltzen duten hizkuntza eta Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako aldagaiak kontuan hartuz.

Motak eta alofonoak

Azpiatal honen helburua, zuberotar dardarkarien azterketa akustikoa egin eta, emaitzei kasu ematea izanen da. Azterketa akustikoa iraupena, energia eta F2 formakinaren arabera landua izan bait, azpiatal honetako emaitzak, ber ordenean emanen dira, hots lehen sekzio batean, iraupenarekin lortutako emaitzak landuko dira, bigarren sekzio batean, energiari interesa emanen zaio, hirugarren sekzioan aldiz F2 formakinaren portaera aztertuko da.

Bakunen alofonoei interesatuz, gorago errana izan den bezala, 4 desberdin atzemanak izan dira: [ɹ̝ ], [ɹ], [r ͡ ɹ̝ ] eta [ɾ]. [ɹ̝ ] alofonoa, behin baizik ez da emana izan eta 0,12sko batezbestekoa badu. [ɹ] 2 aldiz emana izan da eta 0,065s-koa (sd: 0,016) badu. Ondo k [r ͡ ɹ̝ ] alofonoak, 0,075s-koa (sd: 0,033) eta azkenik, [ɾ] gehienik erabilia den bakunak, 0,076sko (sd: 0,032) batezbestekoa badu. Ikusten da [ɹ̝ ] alofonoa luzeena dela, baina behin baizik ez baita erabilia izan, ezin da erran datu hau baliagarria denik. Bestalde, laburrena, [ɹ] hurbilkaria da.

Ikusi da [ɾ] soinuak, euskararen jatorriaren araberako aldagaian esanguratasun estatistiko bat ateratzen duela: U= (Z= -2,105) 2,000; p= 0,029; euskara etxean ikasi dutenen batezbesteko heina 13,41 da eta euskara eskolan ikasi dutenen batezbesteko heina 2,50.

Haatik, kasu honetan, 22 hiztunek euskara etxean ikasi dute, eta 2 hiztunek baizik ez dute euskara eskolan ikasi. Beraz datu horien kontuan hartzea oso desegokia litzateke, euskara etxean ikasi dutenak zaharrak baitira, eta eskolan ikasi dutenak gazte edo helduak baitira.

Hemen euskararen jatorriaren egoera baizik ez da kontuan hartzen.

Agertu da bakunen kasuan, mota lantzen denean, generoaren arabera esanguratsua dela. Baina alofonokal lantzen denean, generoak ematen duen desberdintasuna ez dela adierazgarria. Beraz nahiz eta alofonokal generoak garrantzirik ez ukan, dardarkari bakunak lantzen direnean, generoak desberdintasun bat markatzen du beste aldagaiek markatzen ez dutenean.

Dardarkari anizkun apikariak

Apikariek, 0,085-ko (sd: 0,027) batezbestekoa dute. Ikusten da beraz, espero bezala, dardaratze gehiago baitituzte bakunak baino luzeagoak direla. Bestalde, apikariek ez dute esanguratasun estatistikorik ezagutu.

Apikarien alofonoak [r2] eta [r3] dira. [r2]-k 0,084-ko (sd: 0,27) batezbestekoa badu.

[r3]-k aldiz, 0,095s-koa (sd: 0,026). Logikak nahi duen bezala, Ubularretan, 3 alofono desberdin daude: [ʀ], [ʁ] eta [χ]. [ʀ] alofonoak 0,095s-ko (sd: 0,032) batezbestekoa badu.

[ʁ]-k 0,096s-koa (sd: 0,031) eta azkenik, [χ] alofono ahoskabetuak, 0,111s-ko (sd: 0,030) batezbestekoa. Hots ikusten da, azken alofono hau dela ubularretan luzeena, baina dardarkari desberdinetan lortutako alofonoetako luzeena dela ere. Bestalde, 3 alofono desberdin hauek, aldagai desberdinen arabera, ez dute esanguratasun estatistikorik erakutsi. Alofonokal hartzen badira datuak, 222. taulan egina izan den bezala, ikusten da anizkun ubularrak besteak baino luzeagoak direla. Horrezgain, agertzen da dardarkari bakunak ere, [ɹ̝ ] alofonoa salbu, apikari eta ubularrak baino laburragoak direla. Hori esplikatzen ahal da, dardaratze bat baizik ez baitute, besteek bat baino gehiago dituztenean.

taula horri esker erraiten ahal da ere, [ɹ̝ ] alofonoa galtzeko puntuan direla behin baizik ez baita atzematen. Eta ikusten da ere anizkun ubularrak nagusitzen direla. Horri esker erraiten ahal da gero eta gazteago izatez, gero eta gehiago ubulartzen dela baina ere gero eta gehiago alofonoa luzatzen dela. 222. taula honetan, ikusten da alofono luzeena [χ] dela 0,111 segundoekin (sd: 0,03). Nahiz eta [ɹ̝ ] den luzeena, datu bat baizik ez baitu, ezin da kontuan hartu. Eta beraz [χ] alofonoa luzeentzat hartzen da. Aldiz laburrena [ɹ] da 0,065 segundoekin (sd: 0,016). Agertzen da [r3] eta [ʀ] ber luzetasuna dutela 0,095s-ekin. 222. taula: alofono desberdinen iraupena s-tan [ɹ̝ ] alofonoa saihestu da behin baizik ez baita erabilia izan eta beraz esanguratasunak ez bailuke zentzurik. Kruskal-Wallis probaren arabera, alofonoen arteko desberdintasuna maila estatistikoki adierazgarria da: Z= (a.m= 8) 42,526; p= 0,000. Eta beraz, haien arteko esanguratasunaren neurtzeko, binan binan Mann-Whitney probaren arabera eraman da.

223. taula aztertzean, argiki agertzen da [χ] alofonoak, beste alofono guztiekiko dituen desberdintasunak estatistikoki esanguratsuak direla, [r3] alofonoarekin salbu ( [ɹ] alofonoarekin p= 0,000; [r ͡ ɹ̝ ]-rekin p= 0,037; [ɾ]-rekin p= 0,000; [r2]-rekin p= 0,000; [ʀ] 226. taula: dardarkari multzoek /r/-tik /a/-ra irabazten duten energia dB-tan Desberdintasuna estatistikoki Kruskal-Wallis probaren arabera adierazgarria da: Z= (a.m= 2) 24,317; p= 0,000. Baina Mann-Whitney proba binan binan egiterakoan, eta 227.

taulan agertzen den bezala, ikusten da bakun eta dardarkari anizkun apikarien arteko desberdintasuna ez dela esanguratsua. Aldiz, energia irabaztearen aldetik, ubularrek, bai bakunekin (p= 0,000) bai apikariekin (p= 0,008) duten desberdintasuna esanguratsua da. Iraupenarekin egina izan den bezala, orain, alofono eta dardarkari multzoen arteko desberdintasuna neurtuko da. 228. taulan, alofonoen arteko desberdintasuna agertzen da.

Ikusten da energia gehienik galtzen duen alofonoa [ɹ̝ ] Binan binan Mann-Whitney probaren arabera egindako azterketa ondoko 229. taula agertzen da. Eta horrekin, ikusten da esanguratasunak agertzen direla bereziki [ɹ] dardarkari bakun hurbilkaria ubularrekin konparatzen delarik ([ʀ]-rekin p= 0,002; [ʁ]-rekin 0,004 eta [χ]rekin 0,004 eta [ɹ̝ ] zarataduna [ɹ] hurbilkariarekin konparatzen denean (p= 0,009). Beste esanguratasun estatistikorik ez da agertu. 230. taula: alofonoek /r/-tik /a/-ra irabazten duten energia dB-tan 9.1.3. F2 formakina F2 formakinaren azterketa akustikoa eraman denean, erran da formakin horrek kontsonanteak desberdintzen laguntzen duela. Beraz emaitza honetan, ikusiko da ea neurketa honen arabera dardarkariak desberdintzen diren. Azterketa akustikoa eraman denean, 3 partetan eramana izan da. Hala nola, formakin hastapenean, erdian eta bukaeran.

Baina emaitzak aztertzen dituen atal honetan, ez da 3 partetan banatuko baina bai alofono eta multzokal. Ikerketa hori, energiaren ber hitzekin eramana izan da. Beraz, motakal eta alofonoak ber datuak lortuko dira. Erran nahi da horrekin adibidez, iraupenean lortutako [r3] alofonoa ez dela agertuko eta bestalde, ber alofono kopuruarekin lan eginen dela.

Energiaren kasuan bezala, sekzio hau 4 azpi-sekziotan banatua izanen da. Alde batetik dardarkari bakunak, bigarrenik dardarkari anizkun apikariak hirugarrenik, dardarkari anizkun ubularrak eta azken azpi-sekzioan, dardarkariak haien osotasunean konparatuko dira. Formakin azterketan, bakunen alofonoak 4 izan dira. Formakin hastapenean, [ɹ̝ ] alofonoak, 1649,2 Hz-ko (sd: 405,57) batezbestekoa [START_REF]221,7) eta bukaeran[END_REF]erdian 1973,25 Hz-koa (sd: 697,11) eta bukaeran, 1650 Hz-ko (sd: 378,83) batezbestekoa badu. Ikusten da erdira arte goratze bat ezagutzen duela eta ondotik, hastapeneko ber heinera kasik berriz etortzen dela.

Alofono honek ez du esanguratasun estatistikorik lortu.

[ɹ] alofono hurbilkariak, formakin hastapenean 1486,33 39) batezbestekoa badu, erdian 1451,4 Hz-koa (sd: 202,34) eta bukaeran, 1338 Hz-koa (sd: 231,8). Berak alofono osoan zehar, apaltze bat markatzen du. Besteak bezala, ez du adierazgarritasun estatistikorik ezagutu.

[r ͡ ɹ̝ ] alofonoak formakin hastapenean, 1528,25 Hz-ko (sd: 271,17) batezbestekoa lortu du, erdian, 1862,25 Hz-koa (sd: 629,83) eta bukaeran, 1599,75 Hz-koa (sd: 284,7). [ɹ̝ ] alofonoak bezala, erdira arte goratze bat markatu du gero apaltze baten markatzeko. Ez da berriz ere alofono honentzat esanahitasun estatistikorik lortu.

Azkenik, [ɾ] alofonoarentzat, formakin hastapenean, 1590,5 Hz-ko (sd: 356,25) batezbestekoa lortu da, erdian, 1614,5 Hz-koa (sd: 420,55) eta bukaeran, 1437 67). Erdira arte goratze bat markatua izan da eta ondotik apaltze bat. aldagai desberdinen azterketa eraman denean ez da esanguratasun estatistikorik lortu. Euskal Herritik joan direnen batezbesteko heina 12,75 da eta sekula joan ez direnena 6,95.

[ʁ] alofonoak, formakin hastapenean 1407,71 Hz-ko (sd: 265,5) batezbestekoa badu, erdian, 1459,31 Hz-koa (sd: 274,94) eta bukaeran, 1353,4 Hz-koa (sd: 230,08). Agertzen da beraz besteek bezala goratze bat eta ondotik apaltze bat markatzen duela. Azterketa estatistikoaren aldetik, formakin hastapenean, [ʁ] 241. taula: alofonoen F2 bukaera Hz-tan 34. grafikoari esker, alofono desberdinen F2 formakinaren itxura irudikatzen da.

Ikusten da hastapene k bukaera arte kasik besteen alde-gainean den alofonoa [ɹ̝ ] hurbilkari zarataduna dela. Bere homologo zarata gabekoa aldiz, azpian, [ʀ] eta [ʁ] ubularrekin nahasten da. Bestalde agertzen da [r2] apikariak salbu, alofono guztiek gorakada bat markatzen dutela erdira arte eta bukaera arte, apaltze bat.

VegAna programari esker beste dendograma bat lortzen da. Eta agertzen da 2 talde badirela, A taldean, gorriz dena, gazte eta helduak agertzen dira, eta B taldea, berdean, zaharrak agertzen dira. Baina horrez gain, hemen argikiago agertzen dena da, heldu eta gazteek 2 talde desberdin osatzen dituz da, eta horiz, helduena. 2. dendograman agertzen da nahiz eta A taldearen parte hartzaile izan, biek egitate desberdinak dituztela gazte eta helduek zaharretatik helduek bata bestetik desberdin egiten dutela ere. Beraz 242. taulan, agertzen da zahar eta helduen artean, baita zahar eta gazteen artean distantzia handia dela. Baina bestalde, agertzen da gazte eta helduen artean nahiz eta distantzia txipiagoa izan, desberdintasun bat badela. Azkenik, adinaren aldagaiarekin bukatzeko, beti Past programari esker, baina kasu honetan, FCM probari esker, 243. taulan gauza desberdinak agertzen dira. Lehenik, erran behar da taula honek, informanteek taldeekiko duten distantzia neurtzen duela, eta ulermenaren errazteko hemen portzentajeetan emanak dira. Adibidez, zaharren taldea hartzen baldin bada, agertzen da bat salbu zahar guztiak talde honetan sartzen direla.

Zc1121 informantea, helduen taldean sartzen da eta % 1ean gazteen taldean. Bestalde,

Generoa

Landua izan den bigarren aldagaia, generoarena izan da. Sekzio honetan, agertzen da SPSS programaren eskala dimentsio aniztun proban bi generoak ez direla adinaren kasuan bezain garbiki bereizten ahal. Hala ere erraiten ahal da eraman diren azterketa guztietan emazteek soinu luzeena, edo energia galtze edo irabazte garrantzitsuena edo formakin gorena ematen dutela. Salbuespen bat sortu da energia eta formakinaren azterketetan anizkun apikarietan, gizonek emazteak ordezkatzen baitituzte. Puntu beltzekin, gizonak irudikatuak dira, aldiz, zuriz, emazteak dira. Ikusten da beraz bata edo bestearekin ez dela talderik osatzen. Beraz erraiten ahal da nahiz eta aldagaiak multzokal eta alofonokal landuak izan direnean, generoaren kasu askotan estatistikoki esanguratsuak agertu diren, informante edo hiztunen "argazkia" ematen denean, azpiko 92. irudian bezala, ez dela desberdintasunik agertzen.

92. irudia: datuen eskala dimentsio anizkuna generoen arabera sailkatuta 93. irudia: datuen eskala dimentsio anizkuna euskararen jatorriaren arabera sailkatuta

Lanean erabilia den hizkuntza

Lanean erabilia den hizkuntzaren aldagaia kontuan hartzen baldin bada, eta aitzineko aldagaientzat egina izan den bezala, SPSS programaren eskala dimentsio anizkuna kontuan hartzen baldin bada, agertzen da, talderik ez dela desberdintzen, eta aldagaia besteen artean nahasten dela. 94. irudian, puntu beltzekin markatuak direnak lana erdaraz egiten dutenak dira, eta bestalde xuriz markatuak direnak, lana euskaraz egiten dutenak dira.

Aitzineko ataletan aipatua izan da gazteek gehienetan lana erdaraz egiten dutela. Horrek talde bat osatzen ahal du, baina agertzen da lana euskaraz egiten duten helduen artean nahasiak direla, beraz ezin daiteke aldagai honetatik ondoriorik atera. mugak badirela. Alde batetik, aski egonkortua den zaharren dardarkariak badira, non gehienik dardarkari bakunak eta apikariak erabiltzen diren eta bestalde helduen eta gazteen dardarkariak badira non dardarkari anizkun ubularrak nagusiki erabiltzen diren Agertzen da beraz, gero eta gazteago gero eta alofono gutxiago erabiltzen direla.

Gainera Oñederra-k (2004) dion bezala, ubularrak erabiltzean, erraztasunera jotzen da.

Apikarien ahoskatzeko galdegiten den indarra gazteek eta helduek saihesten dute.

Aztertua izan da dardarkari bakunak bokal arteko posizioan direlarik ahoskatuak direla. Gerta daiteke ere hitz bukaeran agertzea baina oso gutxitan ikusia izan da. Beraz [START_REF] Mitxelena | Fonética Histórica Vasca[END_REF], [START_REF] Hualde | Topics in Souletin phonology[END_REF] edo Coyos-ek (2002) Ezaugarriak so eginez, multzo hori, iraupenaren aldetik bakunen eta ubularren artean jartzen da. Energiaren aldetik aldiz, energia gutxienik galtzen eta irabazten duen multzoa da.

Dardarkari bakunek baino energia gutxiago galtzen dute. Eta hau ez da Nguyen eta Adda Deckert-ek (2013) diotenarekin joaten. F2 formakinarentzat, agertu da apikariek bakun eta ubularren formakinaren kontrakoa egiten dutela hastapenetik erdira apaltzen baita eta ondotik kasik mantentzen. Agertzen da energia eta f2 formakinaren kasuan ez dela besteen logika segitzen, baina hau esplikatzen ahal da datu oso gutxirekin lan egin baita. Energia eta F2 formakinaren kasuan, 4 daturekin lan eginez ez dira behar bada, egokienak lortu merezi luke behar bada, datu gehiagorekin lanaren eramatea.

Ubularretan arren, ikusi da testuinguru guztietan agertzen direla eta salbuespenik ez dela. Hala ere, erran behar da [ʀ] armada hitzean bezala ez dela kontsonante sudurkari baten aitzinean agertu. Bestalde, [ʁ] alofonoa ez da hor-en kasuan hitz bukaeran agertu.

Azkenik, [χ] gehienik hitz bukaeran edo kontsonante aitzinean agertu da. Ikusi da iraupenari dagokionez ubularrek iraupen luzeena dutela eta hau ulertzen da Lindau-en arabera (1985) besteek baino dardaratze gehiago baitute. Energiaren aldetik, beti dardaratzeak direla medio, energia gehiago galtzen eta gehiago irabazten dute. Azkenik, F2 formakinaren aldetik, agertu da hiruetatik formakin apalena osatzen dutela. Eta gainera, dardarkari bakunen ber formakoa dutela.

Azterketa orokorkiago hartzen bada, agertu da adinaren arabera datu oso desberdinak agertu direla. SPSS-n eskala dimentsio anizkunaren bidez, ikusi da zaharrek talde bat osatzen dutela, eta bestalde gazte eta helduek beste bat osatzen dutela. Baina ikusi da ere gazte eta helduek ez dutela osoki berdintsu egiten, Past programak 3 taldetan sailkatzen baititu. Beraz erraiten ahal da zaharrek besteetatik desberdin egiten dutela baina ere gazte eta helduen artean desberdintasun bat badela. Hori ere euskararen jatorriaren araberako aldagaiari lotzen ahal da. Ikusi da beti eskala dimentsio anizkunean bi talde osatzen direla. Baina jakinez, zaharrek euskara etxean ikasi dutela bi aldagaiak hurbiletik lotuak dira. Gainera euskara etxean ikasi dutenetan zaharrak baitira gehiengoan, ezin daiteke erran eskolak eragina duenik. Generoaren aldetik, ez da desberdintasunik nabaritu.

Arren, ezin da Labov-ek (1992) 

  Azpiko ezpaina (ezpainkariak) -(11) Mihiaren punta (apikariak) -(12) Mihiaren atzea (dorsalak) -(13) Mihiaren erroa (radikala) 5. irudia: Hiztun baten artikulazio guneak Artikulazioak, 1850tik goitik, palatografien bidez landuak dira. Hau da mihia kolorazio bati esker tindatua da, eta aho sabaian kontaktuan sartzen delarik, kolorezko marka bat uzten baitu, landuak diren soinuentzat, kontaktuaren tokia ezaguna da. Palatografiak edo zuzenak edo zeharkakoak egiten ahal dira. Zuzenak egiten direnean, zuzenean, aho sabaiaren kontaktua neurtzen da, eta ondotik, mirail eta argazki tresna baten bidez, aho sabaia argazkitan hartzen da kontaktuaren neurtzeko. Bestalde, zeharkako palatografia izaten ahal da, eta hau ahoan aho sabai artifizial bat gehituz egiten da. Ateratzen denean, aldiz, ez da argazkirik behar, aho sabaian koloreztatuak diren guneak egoten baitira. Horrek hala ere zuzenezko palatografia baino kostu gehiago galdegiten du, eta beraz langina ez da kantitate handian neurtzen ahal.

  3.1.3.3. Euskararen jatorria Euskararen jatorria neurtu nahi izan da zaharrek Zuberoan erraiten baitute D ereduarengatik, euskara aldatu dela. Eta beraz Ikastolan pasatu direnen edo ez direnen arteko desberdintasuna neurtu nahi izan da. Inkestan zehar 22 hiztunek, euskara etxean ikasi dute eta, 8k aldiz, eskolan. Gorago erran den bezala, Zuberoan D eredua 1972. urtean sartu da eta beraz, zaharrek ez dute eskolan ikasteko posibilitaterik ukan. Hemen hautatutako gazte eta helduek aldiz bai baina ez dira denak D ereduan sartu. Hala ere, 80. hamarkadatik goiti, Zuberoan, eskola elebidunak ere sartu dira eta anitz garatu dira. -Euskara etxean ikasi dutenek: 22 dira, hau esplikatzen da jadanik, 10 zaharretan ez baitu batek ere euskara eskolan ikasteko paradarik ukan. Inkestatuak izan diren zaharrek eskola egin dute 1935. urtetik, 1970 arte. Beraz ez dute posibilitate hau ukan.

  18. irudia: SPSS-n bidez lortzen den batezbestekoen formulaLanean zehar, sd-ren bidez, desbideratzea aipatuko da. Hori ingelesezko standard deviation-tik heldu da. Bariabilitatearen karratua erakusten du. 19. irudian, desbideratzearen neurtzeko formula ematen da.19. irudia: SPSS-n bidez lortzen den desbideratzearen formula "Explorer" analisia egin eta, estatistikak esanguratsuak diren ala ez ezagutu beharko da (horretarako p probabilitatea < 0,05 izan beharko da). Horren jakiteko, lau proba mota eginen dira. Hauek baliatuak dira batezbestekoen konparaketaren egiteko. Lau azterketa horiek desberdintzen dira datu kopuru eta aldagai kopuruaren arabera. Aldagai bakoitzeko 30 datu baino gehiago baldin badira, eta kuantitatiboa denean, azterketa parametrikoak eginen dira Anova-ren bidez hiru aldagai baldin badira, eta Student-T-ren bidez bi aldagai baizik ez baldin badira. Baina lan honetan gehienik, datuen banaketa ez baita normalizatua, estatistika ez parametrikoak erabili dira. Gainera test ez parametriko horiekin, baldintza gutxiago bete behar dira, hala nola lagin kopurua apalak ere erabiltzen ahal dira. Bi aldagai baino gehiago direnean, eta kuantitatiboak direnean, Kruskal-Wallis testa eramaten da.Aldagai dikotomikoak eta kuantitatiboak neurtu behar direnean, U-ren testa egiten da, kasu honetan Mann-Whitney testaren bidez.Beraz lehenik, Anova azterketa aipatzeko, oso gutxitan erabili da. Jadanik hiru aldagai behar baititu, beraz adinaren kasuan, edo soinu multzoen kasuan erabiltzen da. Gainera 30 datu baino gehiago behar baitira, ez da beti adinaren araberako azterketetan erabiltzen ahal.Anova izenak, ingelesezko analysis of variance izena berriz hartzen du. (ikus 20. irudia non k= maila desberdinak diren). 20. irudia: Anova probaren formula Anova probaren azterketa eramaten denean, azpian agertzen den 21. irudiko bezalako emaitzak lortzen dira. 21. irudia: Anova probaren emaitzen adibide bat Taula honetan, Signification atala so egiten da ikusteko p< 0,05 denez. Esanguratasun bat agertzen bada kasu honetan bezala, ikusi behar da, zer aldagairen artean adierazgarritasun hau agertzen den. Horretarako, Anova probaren Post hoc Tukey eginen da (ikus 22. irudia non M1 eta M2 batez besteko balioak diren, n batez bestekoen kopurua eta MSw= Mean Square Width). 22. irudia: Tukey probaren formula Azterketa honi esker, beraz esanguratasun maila desberdinak emanen dira ondoko 23. irudi honetan bezala. Tukey probak ematen duen taulan, "Signification" zutabeari kasu eman beharko da. Zutabe honek, p probabilitatearen emaitzak ematen baititu. Beraz agertzen da, adibidez, zahar eta gazte baita zahar eta helduen arteko desberdintasunak estatistikoki adierazgarriak direla, aldiz, gazte eta helduen artekoa ez da estatistikoki esanguratsua p= 0,835 baita, eta beraz 0,05 baino handiagoa baita. Test ez parametrikoen eramateko, Kruskal-Wallis proba erabiliko da batean hiru aldagai edo gehiago direnean, gure lanean, adinaren araberako aldagaia aztertuko denean erabiltzen da 30 datu baino gutxiago direnean. (Ikus 24. irudia non nᶨ= laginaren izaera den, N= nᶨ-ren batura; eta Rᶨ= ᶨ laginaren mailen batura). 24. irudia: Kruskal-Wallis probaren formula Erran den bezala, Kruskal-Wallis proba egiten da adinaren araberako aldagaiarekin lan egiten denean bi aldagai baino gehiago lantzen baitira. Alde gainean ikusten den formularen bidez, SPSS programak datuak lantzen ditu eta 25. irudian agertzen den emaitza lortzen da.Emaitza horrekin, lehen lehenik so egiten den lerroa, bigarren taulako "Signification asymptotique" da. Hemen agertzen da lerro hori 0,000-koa dela. Lerro honek p-ren heinari erreferentzia egiten dio. Horrek erran nahi du kasu honetan, p<0,05 baita, datuak esanguratsuak direla. Bigarren taulako lehen lerroan Khi²-k Kruskal-Wallis probaren emaitza ematen du, eta bigarren lerroan askatasun mailak konparatutako talde kopurua ken bat ematen du. Lehen taulan aldiz, aldagai desberdinen lerroen batezbestekoak ematen ditu.Kruskal-Wallis probaren arabera esanguratasun estatistikoaren kasuan jakiteko zein taldek bestearen gainean eragin gehiago duen, binan binan ondotik ikusiko den Mann-Whitney proba aplikatua izanen da.Ikusi da beraz hiru aldagaien kasuan nola azterketa eramaten den, baina gure kasuan gehienik erabilia izanen den froga, Mann-Whitney probarena izanen da. (ikus 26. irudia non, U= Mann-Whitney probaren emaitza den, n₁= lehen lagin taldea den, eta n₂= bigarren lagin taldea, eta Rᵢ= laginaren mailen batura). Honi esker, euskararen jatorria, generoa, lanean baliatzen den hizkuntza eta Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako aldagaiak lantzen ahalko dira. 26. irudia: Mann-Whitney probaren formula Proba horrek, Kruskal-Wallis-ek bezala, "explorer" egin eta, esanguratasun estatistikoa neurtzen du. Eta 27. irudian agertzen diren emaitzak agertzen dira. 27. irudia: Mann-Whitney probaren emaitzen adibide bat Azterketa honen kasuan ere, "signification asymptotique" lerroa so egiten da p probabilitatearen emaitzaren so egiteko. Kasu honetan ere estatistikoki esanguratasun bat agertzen da p= 0,000 baita. Mann-Whitney probaren U-k, probaren emaitza ematen du. Bestalde, 30 datu baino gehiagorekin bagara baina bi aldagaiekin baizik ez, Studen-T proba erabiliko da. (ikus 28. irudia non m= batezbestekoa den eta µ=balore teorikoa) 28. irudia: Studen-T probaren formula Azterketa honi esker, ondoko 29. irudiko emaitzak lortzen dira. Berriz ere, Signification zutabea so egin beharko da ikusteko emaitzak estatistikoki adierazgarriak diren ala ez. Studen-T-ren kasuan, Levene testa ez baldin bada esanguratsua, bariabilitate desberdinen lerroan so egin beharko da ea p<0,05 denez. Kasu honetan adibidez, agertzen da p= 0,003 dela. 29. irudia: Studen-T probaren emaitzen adibide bat Haatik, erran behar da kasu batzuetan, erabilpena hutsa dela, erran nahi da horrekin ez dela soinurik baliatua, gehienetan, adinaren araberako arazo bat da. Lagina ez baita handia, eta dardarkari desberdinak atzemanen baitira, ikusiko da kasu zenbaitzuetan, datuen azterketa ezinezkoa izanen dela datu oso gutxi aterako baitira.

  31. irudia: eskala dimentsio aniztunaren emaitza adibide bat SPSS programaz gain, VegAna eta Past programak erabiliak izan dira emaitzen distantziaren neurtzeko. VegAna programa erabilia izan da dendograma berrien egiteko baita ere datuen frogatzeko. Bestalde, Past da bietarik gehiena erabilia izan honek lortutako taldeen arteko distantzia neurtzen baitu. FCM eta KM probak egin ondoren, 4. taulan agertzen diren datuak lortzen dira. Taula honetan, informante bakoitzak, lortutako hiru hiztun taldeekiko duen distantzia neurtzen da.

  [r͡ ɹ̝ ] alofonoa. Hemen, /o/-rekin trantsizioa markatzen baitu ere [r͡ ɹ̝ ]-k bukaeran, zarata ez da anitz markatzen, eta /o/-ren formakinak hasten dira ere.39. irudia: [r ͡ ɹ̝ ]-ren espektrogramaEta ikusia ahal izan den azken dardarkari bakuna 40. irudiak erakusten duen[ɾ] da.Honek hutsune bat badu espektrograman, eta leherketa bat ere gerta daiteke. Hemen leherketarik ez da agertzen, baina hiru formakinak oso ahulak dira, ez baitira agertzen.40. irudia:[ɾ]-ren espektrograma Dardarkari anizkun apikarietan, mota desberdinak dardaratze kopuruaren arabera neurtzen dira. Eginak izan diren inkesten arabera bi desberdin ateratzen ahal dira. Hauek dira:[r2] eta[r3]. Erran nahi baitu, bi hertsigune edo hiru hertsiguneko dardaratzeak badirela.41. irudian,[r2] baten kasua agertzen da, eta beraz errana izan den bezala, eta hemen, H1 eta H2-rekin irudikatuak direnak, bi hertsigune markatuak dira. Ongi ikusten da bai oszilograman baita espektrograman ere, bi hutsune markatuak direla. Gainekoan, oszilatzeak ttipitzen dira, azpian, formakinek hertsigune bat markatzen dutenean, erran nahi baitu, formakinen trantsiziorik ez denean. Hala ere, hertsiguneak ez diren tokietan, ikusten da formakinek segitzen dutela haien bidea. Hots hurbilkari baten kasua da hemen, lehen /o/ eta bigarren /o/-ren formakinek segitzen baitute kontsonante osoan zehar. 41. irudia: [r2]-ren espektrograma 42. irudian aldiz, hiru hertsigune ikusten ahal dira. [r3] baten kasua da. Hemen ere, bai oszilogramak bai espektrogramak hertsiguneak markatzen ditu. Eta 41. irudian bezala, agertzen da espektrograman hertsiguneak markatuak ez direlarik, formakinek segitzen dutela eta /o/-ren formakinak direla. Kasu honetan ere hurbilkaria da.

  46. irudia: hari hitzaren espektrograma 60 urte baino gehiagoko emazte batek emanik 47.irudian, agertzen da oro hitzean, dardarkaririk ez dela. Formakinek bokal bat balitz bezala egiten dute, eta beraz ez da trantsizio edo dardarkari baten eraginik hemen. 46.irudian agertzen den bezala, bi bokalen arteko /ɾ/-ren desagertzea markatzen duen legea aplikatua da oro hitzaren kasuan ere.

  47. irudia: oro hitzaren espektrograma 30-40 urteko emazte batek emanik 5.1. Dardarkari bakunak Azpiatal honetan, dardarkari desberdinen azterketa egiteko, /ɾ/ multzoarekin hasiko gara beraz. Orotara, bakunen mota hau gure inkestan zehar, 41 aldiz errana izan da. Hots inkestaren % 13,67a irudikatzen du. 30 hiztunen artean, 12 hiztun desberdinek bederen behin baliatzen dute. Horietan zahar guztiek erabiltzen dute behin baino gehiagotan, heldu batek 3 aldiz baliatzen du eta gazte batek behin baizik ez du baliatzen. Zaharretan 5 emazte eta 5 gizon baitira, generoen arteko gehiengorik ez da, baina bakunak erabiltzen dituzten heldu eta gazteak 2 kasuetan emazteak dira. Beraz pentsatzen ahal da inkesta honetan, emazteek dutela azkenik soinu hau erabili eta gizonek ubularrera jo dutela emazteek baino lehenago. Bestalde, euskararen jatorriaren aldetik, zaharrek baliatzen duten soinua delako, gehienik euskara etxean ikasi dutenen soinua dela erraiten ahal da. Hala ere, heldu eta gazte horiek, euskara eskolan ikasi dute, beraz agertzen da soinu horiek eskolak ez dituela saihestu. Lanean baliatzen den hizkuntzaren aldetik, oreka mantendua da, 6 hiztunek lana euskaraz egiten dutelako eta beste seiek erdaraz. Helduak eta gazteak, lana erdaraz egiten dute. Azkenik, Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako aldagaia hartzen delarik, eta zaharren kasuan hola gertatzen da beti, baina heldu eta gazteen kasuan ikusiko da beherago ez dela berdina; Euskal Herritik joan direnek lana erdaraz egiten dute, eta alderantziz lana euskaraz egiten dutenak, Euskal Herritik kanpo ez dira sekula joan. Beraz hemen gaztearentzat salbu oreka mantendua da ere lanean baliatzen den hizkuntzaren arabera. Gazte hau ez da sekula Euskal Herritik joan, baina hala ere, oraindik ikasketak egiten baititu, lana erdaraz egiten du. Beraz bakunen erabilpen orokorretik ateratzen ahal da zaharren soinua dela, eta beraz orokorrean, salbuespenak salbuespen, euskara etxean ikasi dutenen soinua dela ere.

  50. irudia:[ɹ] soinua erri hitzean 60 urte baino gehiagoko gizon batek emanik 51. irudian, 50. irudian bezala, ikusten da nahiz eta idazterakoan dardarkari anizkunarekin idazten den, soinuaren aldetik, dardarkari bakunarena egiten dela. 51. irudian, formakinak garbiki agertzen dira dardarkari osoan zehar, gainera, /u/ soinuan zehar baino hobeki agertzen dira ere, bereziki F3 formakina. Bi bokalen artean ere gertatzen da hemen.51. irudia:[ɹ] soinua hurra hitzean 60 urte baino gehiagoko emazte batek emanik Oro hitzarekin 52. irudian, ikusten da formakinek ez dutela hutsunerik markatzen. Eta gainera, kasu honetan, trantsizio guneak ikusten ahal dira ere gibelean ber bokala baita. 53. irudia: [r ͡ ɹ̝ ] soinua euro hitzean 60 urte baino gehiagoko emazte batek emanik 54. irudian, 30 eta 40 urte arteko emazte batek eman duen hurra agertzen da. Hertsigunea eta ondotik heldu den zarata ongi agertzen dira. Ondoko /a/-rekilako trantsizioa ere dardarkari bukaeran markatzen da. 54. irudia: [r ͡ ɹ̝ ] soinua hurra hitzean 60 urte baino gehiagoko emazte batek emanik 5.1.4. [ɾ] alofonoa Sekzio honetan, dardarkari bakunekin bukatzeko, [ɾ] soinua aztertuko da. Soinu hori, gehienik entzuna izan den dardarkari bakuna izan da. Hori, euro, oro, hurra, erri eta hor hitzetan lortu da. Gehienetan, zaharrek baliatzen duten soinu bat da, eta bakunak baliatzen dituzten heldu eta gazteek [ɾ] alofonoa erabili dute ere. Emazteek 15 aldiz baliatzen dute eta gizonek 9 aldiz. Euskara etxean ikasi dutenek gehiengoa dute, baina heldu eta gazteek euskara eskolan ikasi dute beraz bakunen multzoan agertu den bezala, ez da [ɾ] alofonoa eskolan saihestua izan. Eta azkenik, lana euskaraz egiten dutenak hamalau dira, eta Euskal Herritik kanpo joan ez direnak hamabost, gaztea ez baita sekula joan, baina lana erdaraz egiten baitu ere. Gorago errana izan den bezala, [ɾ] soinuan hutsune bat bada espektrograman, eta leherketa bat ere gerta daiteke. 55. irudian agertzen den bezala, oszilograman oszilatze apaltze bat agertzen da. Ondotik /o/-k berriz indarra hartzen du, eta formakinak berriz osatzen dira. 55. irudia: [ɾ] soinua euro hitzean 60 urte baino gehiagoko gizon batek emanik 56. irudian, [ɾ] soinua oro hitzean ikusten da. Hemen, F1 formakina baizik ez da agertzen. Ikusten da hastapeneko bokalean, F2 eta F3 agertzen direla, baina ondotik ez dira gehiago osatzen. Hutsune edo hertsigune bat badela erraiten da.

  56. irudia:[ɾ] soinua oro hitzean 60 urte baino gehiagoko emazte batek emanik

  61. irudia:[r2] soinua erri hitzean 60 urte baino gehiagoko gizon batek emanik 62. irudian, espektrograman hertsiguneak ez dira hain garbiak egiten, baina oszilograman ongi ikusten da oszilatzeak ttipitzen direla bi hertsiguneen markatzeko.62. irudia:[r2] soinua, hurra hitzean 60 urte baino gehiagoko emazte batek emanik Kontsonanteen aitzinean hartzen bada[r2] alofonoa ondoko irudietan ikusiko den bezala, eta hemen 63. irudian agertzen den bezala, bi hertsigune ongi agertzen dira. Armada hitzaren kasuan adibidez, bigarren dardaratzea eta sudurkariaren arteko trantsizioa ongi agertzen da[r2] eta gero, sudurkariak berriz F1 markatzen baitu dardarkariak ez duelarik markatzen. 63. irudia: [r2] soinua armada hitzean 60 urte baino gehiagoko emazte batek emanik Erdi hitzaren kasuan, 64. irudian agertzen den bezala, ikusten da hertsiguneak markatuak direla. Egia erran, bigarren hertsigunea lehena baino argiagoa da espektrograman, baina oszilograman lehena ongi agertzen da ere. Ondotik, /d/ herskari ahostuna markatzen da formakinen trantsizioa agertzen delarik. 64. irudia: [r2] soinua erdi hitzean 60 urte baino gehiagoko gizon batek emanik 65. irudian, orkatz hitzaren kasua ikusten da. Hemen bai espektrograman, baita oszilograman hertsiguneak agertzen dira. Gainera ondotik /k/ herskari ahoskabetua izaki, hertsiguneak segitzen du, baina oszilograman agertzen da oszilatzeak ez direla berdinak eta beraz [r2]-tik /k/-ra pasatu dela. 65. irudia: [r2] soinua orkatz hitzean 60 urte baino gehiagoko gizon batek emanik Ürxaintx hitzaren kasuan, dardaratzeak ez dira hain garbiak, gainera [y]-k ez du espazio handirik 66. irudian, beraz dardarkaria goizik hasten da. Baina bigarren hertsigunea ongi markatua da txistukaria hasi baino lehen. 66. irudia: [r2] soinua ürxaintx hitzean 60 urte baino gehiagoko gizon batek emanik Hitz bukaeran delarik aldiz, ikusten da 67. Irudian [r2] oso gutxi markatua dela. Hor hitzarekin ez da hain markatua baina hala ere ikusten da bi hutsune badirela. 67. irudia: [r2] soinua hor hitzean 60 urte baino gehiagoko gizon batek emanikZortzi formakin irudi horietan ikusten da, argiki bi hutsune badirela dardarkari anizkun apikarien markatzeko. Izan dadin, bi bokalen artean euro, erri eta hurra hitzekin, edo hitz bukaeran hor hitzarekin. Bai gizonek bai emazteek soinu hau egin dezakete. Baina kontsonante aitzinean ere[r2] alofonoa atzematen da. Orotara,[r2] soinua, 39 aldiz entzuna izan da erran nahi baitu % 13. Azpimarratu behar da hala ere, hemen atzemanak izan diren hitzek, idatzian "rr" idazteko moldea badutela, edo mailegua dela. Hitz bukaeran den /r/ bat ere agertzen da.5.2.1.2. [r3] alofonoaAzpi-sekzio honetan, beste dardarkari anizkun apikaria den[r3] aztertzerakoan, ikusten da oro hitzean baizen ez dela agertzen. Orotara, 4 aldiz (% 1,34) baliatua izan den alofonoa da. Gizonek 3 aldiz baliatu dute, eta emazteek aldiz behin. Beraz atzeman ditugun lau hiztun horien artean nagusiki gizonek erabiltzen duten soinua da. Lau datu izaki, ezin da fermuki erran hala ere gizonen alofonoa dela. Bestalde, 4 hiztun horietan, hiruek lana erdaraz egiten dute eta beraz Euskal Herritik kanpo joan dira. Alderantziz batek lana euskaraz egiten du eta beraz Euskal Herritik kanpo ez da sekula joan. 68. irudi honetan bai espektrograman, baita oszilograman ere hertsiguneak ongi agertzen dira. Ez da saihesten 4 edo 5 dardaratzeekin ager daitezkeen alofonoak direnik, baina ez da inkestan zehar behin ere [r3] baino gehiagoko dardaratzerik duenik lortu. 68. irudia: [r3] soinua oro hitzean 60 urte baino gehiagoko emazte batek emanik Gorago errana izan den bezala dardarkari bakunak, zaharrek dituzte gehienik baliatzen, salbuespen zenbaitzuk salbuespen. Baina hemen ikusi da dardarkari anizkun apikarien aldetik ez dela gazteek eta helduek baliatzen duten soinua. Beraz hau galtzekotan dela suposatzen ahal da zaharrek baizik ez baitituzte alofono horiek baliatu.

  [ʀ] alofonoaren azpi-sekzioarekin hasteko, erran behar da ezen, testuinguru guztietan baliatua izan dela, izan dadin bi bokalen artean oro, hurra edo euro hitzekin, baina kontsonante aitzinean orkatz, ürtxaintx eta erdi hitzekin edo hitz bukaeran hor hitzarekin ere. Haatik, ez da sudurkari baten aitzinean atzematen armada hitzean bezala. Alofono hau orotara, 25 aldiz (% 8,33) baliatua izan da. Adin talde guztiek erabiltzen duten soinua da, gazteek 4 aldiz (% 1,34), helduek 17 aldiz (% 5,67), eta zaharrek 4 aldiz (% 1,34) erabiltzen dute. Agertzen da beraz helduek besteek baino gehiago soinu hori erabiltzen dutela.Bestalde, generoaren arabera datuak aztertzerakoan, ikusten da 11 hiztun erabiltzaile desberdinen arabera, 7 emazteak direla, eta 4 gizonak. Beraz, gehienik emazteek erabiltzen duten soinua da. Bestalde, erabiltzaileetan, 4 hiztunek euskara eskolan ikasi dute eta beste 7 hiztunek etxean. Lanean baliatzen den hizkuntzaren arabera so egiten badira datuak, ikusten da 2 hiztun desberdinek lana euskaraz egiten dutela eta beste bederatziek erdaraz egiten dutela. Eta azkenik, ber bereizketa agertzen da Euskal Herritik kanpo joan direnetan, 2 joan baitira eta beste bederatziak ez baitira sekula joan. Hala ere, bakunetan ikusi da harreman bat badela joan direnen artean eta lana erdaraz egiten dutenen artean, baina ubularren kasuan erlazio hau ez da agertzen. Nahiz eta ber kopuruak diren, joan diren biak, eta horrek zentzua badu, ez dira euskaraz lan egiten dutenak. Gorago errana izan den bezala, formakinen aldetik[ʀ] alofonoak hertsigune asko goitik behera markatzen ditu. IPA-ren arabera,[ʀ]-k dardaratzeak ezagutzen ditu. Beraz horiek, hertsigune anitzekin irudikatuak izanen dira. 69. irudian agertzen dira hertsigune asko, bai oszilograman, baita espektrograman ere. Horri esker, agertzen da mihia aho gingilarekin kontaktuan sartzen dela dardaratzeen sortzeko. Trantsiziorik ez da markatua ondoko /o/-rekin. Garbiki ikusten da soinu batetik bestera pasatzen dela. 69. irudia: [ʀ] soinua oro hitzean 15-20 urteko emazte batek emanik 70. irudian, berriz ere dardarkariaren heinean ikusten da hertsiguneak makartuak direla. Aitzineko /u/-k eta ondoko /a/-k ez dute hertsigunerik ezagutzen. Ikusten da hurra hitzean, formakinak /u/-tik /a/-rat pasatzen direla dardarkarian zehar. 70. irudia: [ʀ] soinua hurra hitzean 30-40 urteko emazte batek emanik 71. irudian, euro hitzaren kasuan, hertsiguneak espektrograman, bereziki F0 eta F1 formakinetan markatuak dira. Oszilograman ere agertzen da hertsiguneak badirela. Bi bokalen arteko trantsizioa ez da 70. irudian bezain markatua. 71. irudia: [ʀ] soinua euro hitzean 15-20 urteko emazte batek emanik 72. irudian, hertsiguneak dardarkariaren lehen partean markatuak dira, aldiz gero, ondoko kontsonanteak toki handi bat hartzen du hutsune bat agertzen baita /k/ herskari ahoskabearen ahoskatzeko. Oszilograman agertzen da ere hutsune bat badela dardarkari bukaeran. 72. irudia: [ʀ] soinua orkatz hitzean 60 urte baino gehiagoko gizon batek emanik 73. irudiaren, hertsiguneak ez dira hutsune zenbaitzuekin markatuak baina bai "stries" delako horiekin. Espektrograman agertzen diren marra beltzek erakusten dituzte dardaratzeak badirela. 73. irudia: [ʀ] soinua ürtxaintx hitzean 30-40 urteko emazte batek emanik 74. irudian, 72. irudian bezala, hertsiguneak markatuak dira hastapen batean, baina beste batean aldiz, ondoko herskari ahostunari tokia utzia zaio. Horrekin erran nahi da, hutsune bat badela. /d/ herskari ahostuna espektrograman, hutsune batekin markatua da.

  78. irudia:[ʁ] soinua erri hitzean 30-40 urteko emazte batek emanik 79. irudian, zarata ez da 78. irudian bezain markatua baina iluntze bat agertzen da F3 formakinetik gora. Euro maileguaren kasuan ere ubular zarataduna agertzen ahal da beraz eta hau gainera, hitz honentzat 14 aldiz gertatu da. 79. irudia: [ʁ] soinua euro hitzean 15-20 urteko emazte batek emanik Orkatz hitzean, 80. irudian 72. irudian erakutsia den bezala, dardarkariak herskari ahoskaberantz trantsizio bat markatzen du. Horrek erran nahi du, hastapen batean dardaratzeak agertzen direla eta ondotik hutsune bat markatua dela. Gainera hemen, zarata agertzen da. Horrek 72 eta 80. irudiak desberdintzen ditu. 80. irudia: [ʁ] soinua orkatz hitzean 30-40 urteko emazte batek emanik 81. irudian, zarata agertzen da. Gainera ondoko kontsonantea txistukaria izanez, horrek ere zarata ezagutzen du, beraz pentsatzen ahal da ondoko kontsonanteak kasu honetan, dardarkariaren gainean eragina baduela. 81. irudia: [ʁ] soinua ürtxaintx hitzean 15-20 urteko gizon batek emanik Erdi hitzaren kasuan aldiz, 82. irudian, herskari ahostunak aitzineko dardarkariaren gainean ez du eraginik. Irudian zehar, ikusten da /d/ herskari ahostunak formakinak badituela, beraz hemen hurbilkari baten kasua dela. Dardarkariaren kasuan ikusten da zarata badela F3 formakinaren gaineko partean. Agertzen da ere nahiz eta gutxiago markatuak diren, formakinek dardarkari osoan segitzen dutela. 82. irudia: [ʁ] soinua erdi hitzean 15-20 urteko emazte batek emanik Sudurkari baten aitzinean, hots armada hitzaren kasuan 83. irudian, F3-ren gaineko partean zarata agertzen da. Formakinak ez dira hain markatuak baina ikusten da /m/rekilako trantsizioa markatua dela F1 formakinak apaltze bat markatzen baitu.

  86. irudia:[χ] soinua, armada hitzean 30-40 urteko emazte batek emanikErdi hitzarentzat 87.irudian, aitzineko hitzean bezala, ikusten da F0 desagertzen dela, /r/ eta /d/-rentzat ongi agertzen delarik. Erdi hitza dardarkari anizkun ubular ahoskabetu batekin 4 aldiz baizik ez da erabilia izan, eta aldikal, gazte batek du ahoskatu.87. irudia:[χ] soinua erdi hitzean 15-20 urteko gizon batek emanik 88. irudian, /u/-ren bukaeran, trantsizioa hasten baita ikusten da F0 desagertzen dela. Dardarkariaren kasuan, ikusten da F0 desagertu dela ere. Baina agertzen da ondoko txistukariak F0-rik ez duela ere ez. Hori dena ahoskabetu egiten dela erraiten da beraz.88. irudia:[χ] soinua ürtxaintx hitzean 15-20 urteko emazte batek emanik Azkenik, 89.irudian, hor hitzarekin, /o/ bokalarentzat ongi markatua delarik ikusten da bai /h/ hasperendunean baita ere dardarkari ubularrean F0 desagertzen dela. Gorago erran bezala, hor hitzarekin[χ] alofonoaren maiztasun gehiena lortu da 30 hiztunen gainean 19 aldiz (% 6,33) ahoskatua izan baita.

8

  . taula: alofono desberdinen erabilpen kopurua Alofono guztiak aldagai desberdinen arabera sailkatzen badira 9. taulan egina izan den bezala, gorago errana izan dena berriz lortzen da eta hau da gizaldien artean soinu aldaketa agertzen dela. Ikusten da zaharrek dardarkari bakunak eta anizkun apikariak erabiltzen dituztela gehienik eta bestalde heldu eta gazteek gehienik alofono ubularrak baliatzen dituztela. Baina beste gauza zenbaitzuk agertzen dira ere. Adibidez,[ʁ] alofonoa, gehienik emazteek erabiltzen duten soinua da. Baina ere,[ʀ] ubularra, euskara etxean ikasi dutenek dutela gehienik erabiltzen. Edo oraindik,[χ] alofonoa, Euskal Herritik kanpo joan ez direnek dutela gehienik enplegatzen. Agertzen da beraz, alofono bat ez dela perfil bati lotua baina konbinazio anitz posible direla.6. AZTERKETA AKUSTIKOA: IRAUPENA Atal honetan, iraupenaren ezaugarri akustikoa aztertuko da bai multzokal, baina alofonokal ere.[START_REF] Lhande | Dictionnaire basque-français et français-basque[END_REF],Ladefoged eta Maddieson (1996[START_REF] Stuart-Smith | A sociophonetic investigation of postvocalic /r/ in Glaswegian adolescents[END_REF] edoVietti-k (2008) aztertu duten bezala, iraupena emaitzetan garrantzitsua den ezaugarri akustiko bat da. Aldi bakoitzean, 5 aldagaien emaitzak aztertuak izanen dira: adina, generoa, euskararen jatorria, lanean euskaraz ari direnez, eta Euskal Herritik kanpo jadanik joan direnez ala ez. Lan horri esker, erakutsi nahi da, espektrograma eta oszilogramez gain, aldagaien arabera desberdintasunak badirela. Haatik, ikusiko da gorago errana izan den bezala, azterketa honek bere mugak badituela. Hala nola, multzo batzuen kasuan, alofono zenbaitzuk oso gutxitan erabiliak dira eta beraz datu gutxirekin lan eginen da. Horretarako, azterketaren ez faltsutzeko, deliberatua izan da kasu horietan konparaketarik ez dela eginen.Iraupenaren aztertzea deliberatu da orain baitakigu 9 alofono desberdin direla, eta beraz iraupenaren aldetik desberdintasun bat markatu nahi izan da. Edo bederen, aztertu nahi izan da ea iraupenak alofono eta dardarkari mota desberdinen arabera desberdintasunak markatzen dituenez ala ez. Hori beraz landuko da ondoko atalean, eta azterketa lehen azpiatalean dardarkari bakunekin hasi eta, bigarren azpiatalean dardarkari anizkunekin segituko da dardarkariak haien orokortasunean tratatzen dituen hirugarren eta azken azpiatalaren lantzeko.6.1. Dardarkari bakunakAzpiatal honetan, dardarkari bakunen iraupena aztertuko da. Lehenik, multzoaren arabera aztertuko da, eta ondotik alofonoak sekzio desberdinen bidez ikertuko dira. Bakunak orotara, 41 aldiz (% 13,67) emanak izan dira. Haien aztertzerakoan, gorago errana izan den bezala, datu eskasaren aitzinean izanen gara. Hau da datuak falta dira konparaketa egoki baten egiteko. Ezin dugu erran datuak estatistikoki esanguratsuak direnik alde batean 4 datu eta bestean 0 direnean. Adinaren araberako datuak adibidez ezin dira aztertu, gazteen aldean datu bat baizik ez baita, helduetan 3 eta alderantziz zaharretan 37. Bakunak ere ez dira aztertuko, euskararen jatorriaren arabera landuko direnean euskara eskolan ikasi dutenetan 4 datu baizik ez baitira. Hala ere, beste 3 aldagaietan, datuen azterketa egiten ahalko da. Generoaren araberako desberdintasunak erakusten dituen 10. taula aztertzen bada, agertzen da emazteek 24 aldiz dardarkari bakunak baliatu dituztela eta gizonek 17 aldiz. Iraupenaren aldetik, ikusten da emazteek soinua luzeago egiten dutela 0,082 segundoekin (sd: 0,03) gizonek laburragoa egiten dutenean 0,062 segundoekin (sd: 0,022).

  :[ɾ] soinuaren iraupena euskararen jatorriaren arabera s-tan Datu horiek ez ziren aztertuko, ez bazen ondotik, esanguratasunik atera. Nahiz eta adierazgarritasun horren egiatasuna zalantzan eman datu eskasengatik, agertzen da Mann-Whitney probaren arabera datuak adierazgarriak direla: U= (Z= -2,105) 2,000; p= 0,029;

  [r3]-k dardaratze gehiago baititu,[r2] baino luzeagoa da. Aldiz esanguratasun estatistikorik ez da agertu bi alofonoak lantzen direnean. Gainera, bi dardarkarien arteko desberdintasuna ez da Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki adierazgarria. 9.1.1.3. Dardarkari anizkun ubularrak Ubularrek, 0,1s-ko (sd:0,031) batezbestekoa dute. Datu honekin, erraiten ahal da, aztertuak izan diren 3 fonemetatik luzeena dela. Eta honek logika erakusten du, ubularrek dardaratze anitz markatzen dituztelako. Lindau-k dio (1985) ubularrak luzeagoak direla apikariek baino dardaratze gehiago markatzen baitute. Dardarkari mota honek, Studen-T probaren arabera, generoaren araberako alde estatistikoki esanguratsuak erakutsi ditu: T= (a.m= 139,071) 2,194; p= 0,030.

  honetan, bakunen portaeraren emaitzak emanen dira. Hots formakin hastapen, erdian eta bukaeran zer emaitza lortu den ikusiko da. Bakunek, formakin hastapenean, 1542,73 Hz-ko (sd: 283,68) batezbestekoa dute. Formakin hastapen honetan, ez da aldagai guztien konparaketa egin denean, esanguratasun estatistikorik lortu. Formakin erdian, goratze bat ezagutzen dute, 1613 Hz-ko (sd: 432,01) batezbestekoa baitute. Bestalde, aldagaien azterketa eraman delarik agertu da generoaren araberako esanahitasun estatistiko bat badela: U= (Z= -2,360) 70,500; p= 0,018; emazteen batezbesteko heina 21,09 da eta gizonezkoena 13,15. Beraz gizon eta emazteen arteko desberdintasuna markatuagoa da formakin erdian. Azkenik, formakin bukaeran, 1437,55 Hz-ko (sd: 311,77) batezbestekoa dute. Agertzen da berriz apaltze bat badela, eta gainera hastapenean baino apalagoa egiten dela. Aldagaien arteko konparaketa eramatean, ez da bakunentzat adierazgarritasun estatistikorik lortu.

9. 1 . 3 . 2 .

 132 Dardarkari anizkun apikariakAzpi-sekzio honen bidez, apikari eta[r2] alofonoaren kasuak aztertuko dira. Apikariek formakin hastapenean 1692,5 Hz-ko (sd: 451,2) batezbestekoa dute, erdian 1480,5Hz-koa (sd: 342,14) eta bukaeran, 1447,5 Hz-koa (sd: 280,81). Beraz hastapenetik erdira apaltze bat ezagutu eta, erditik bukaera arte berriz apaltze bat markatua da. Ez da hastapenean, erdian edo bukaeran esanguratasun estatistikorik lortu.9.1.3.3. Dardarkari anizkun ubularrakFormakinen azpi-sekzio honetan, ubularrak landuko dira.Formakin hastapenean, ubularrek, 1404,81 Hz-ko (sd: 245,56) batezbestekoa dute, erdian, 1482[START_REF]taula: multzo desberdinen erabilpen kopurua 8. taula: alofono desberdinen erabilpen kopurua 9. taula: alofonoak aldagai desberdinen arabera sailkatuak 10. taula: dardarkari bakunen iraupena generoaren arabera s-tan[END_REF] lortu dute eta bukaeran, 1394,8191). Ubularren formakina beste dardarkariena baino apalagoa da. Berak ere, apalatze bat ezagutu baino lehen goratze bat markatzen du. Formakin hastapenean, aldagaien arteko konparaketa eraman denean, Studen-T probaren arabera adierazgarritasun estatistikoak lortu dira generoaren aldagaian: T= (a.m= 50,59) 4,681; p= 0,000. Formakin erdian, aldagaien konparaketa eraman denean, generoaren arabera Studen-T probaren arabera adierazgarritasun bat ere agertu da: T= (a.m= 75) 2,859; p= 0,005. Baita euskararen jatorriaren araberako esanahitasun estatistiko bat lortu da: T= (a.m= 70,532) -3,021; p= 0,004). Ubularren bukaeran, azterketa estatistikoa eraman denean, ubularren kasuan esanguratasunak 2 kasuetan agertu dira. Generoaren arabera Studen-T probaren arabera: T= (a.m= 52,372) 4,146; p= 0,000 baita, euskararen jatorriaren arabera ere: T= (a.m= 67,626) -3,716; p= 0,000. ʀ] alofonoak Mann-Whitney probaren arabera generoarekiko aldagaian alde adierazgarri bat lortu du: U= (Z= -2,440) 10,000; p=0,015; emazteen batezbesteko heina 11,50 da eta gizonezkoena 5,43; baita ere Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera: U= (Z= -2,312) 10,000; p=0,021; Euskal Herritik joan direnen batezbesteko heina 12,83 da eta sekula joan ez direnena 6,91. Azkenik, formakin bukaeran, aldagaien lana eraman denean, agertu da[ʀ] alofonoak erdian egiten duen bezala, Kruskal-Wallis probaren arabera adinaren araberako esanguratasun estatistiko bat markatzen duela: Z= (a.m= 2) 6,344; p= 0,042; gazteen batezbesteko heina 6,75, helduena 13,70 da eta zaharrena 8,50.Beste kasuetan bezala, binan binan Mann-Whitney-ren arabera eraman denean azterketa 234. taulan agertzen den bezala, ikusten da alde adierazgarria gazte eta helduen artean egiten dela p= 0,017 baita. : F2 formakin bukaeran[ʀ] alofonoaren adinaren araberako esanguratasun estatistikoaOndotik,[ʀ]-k generoaren arabera ere alde esanguratsu bat markatzen du: U= (Z= -3,027) 4,000; p=0,002; emazteen batezbesteko heina 12,10 da eta gizonezkoena 4,57 baita, euskal herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera ere: U= (Z= -2,263) 10,500; p=0,024;

  2. dendograma: VegAna SPSS-ren eskala dimentsio anizkunaren proba egiten baldin bada, nahi izan den "argazkia" 91. irudian agertzen da, ikusten da gorago dendogramekin errana izan den bezala, zaharrak alde batean agertzen direla, kasu honetan, eskuin aldean eta urdinez markatuak, eta bestalde, gazte eta helduek beste talde eta berdez markatuak. Berriz ere, gazte eta helduen desberdintasuna markatua izan nahi baita 2 kolore desberdinez margotuak izan dira, ongi ulertzeko beraz bata bestetik desberdin egiten dutela.ZUBEROTAR DARDARKARIEN BARIAZIO SOZIO-FONETIKOA 7 Décembre 2017 programari esker beste dendograma bat lortzen da. Eta talde badirela, A taldean, gorriz dena, gazte eta helduak agertzen dira, eta B taldea, berdean, zaharrak agertzen dira. Baina horrez gain, hemen argikiago agertzen dena talde desberdin osatzen dituztela. Arrosez, gazteen taldea agertzen da, eta horiz, helduena. 2. dendograman agertzen da nahiz eta A taldearen parte hartzaile izan, biek egitate desberdinak dituztela 2 azpitalde osatzen baitituzte. Erraiten ahal da beraz, gazte eta helduek zaharretatik desberdin markatzen dutela. Baina horrez gain, gazte eta helduek bata bestetik desberdin egiten dutela ere.VegAna programari esker adinaren arabera atera den dendograma ren eskala dimentsio anizkunaren proba egiten baldin bada, . irudian agertzen da, ikusten da gorago dendogramekin errana izan den bezala, zaharrak alde batean agertzen direla, kasu honetan, eskuin aldean eta urdinez markatuak, eta bestalde, gazte eta helduek beste talde bat osatzen dutela arros eta berdez markatuak. Berriz ere, gazte eta helduen desberdintasuna markatua izan nahi kolore desberdinez margotuak izan dira, ongi ulertzeko 2 talde nabari direla, eta beraz bata bestetik desberdin egiten dutela. taldean, gorriz dena, gazte eta helduak agertzen dira, eta B taldea, berdean, zaharrak agertzen dira. Baina horrez gain, hemen argikiago agertzen dena tela. Arrosez, gazteen taldea agertzen da, eta horiz, helduena. 2. dendograman agertzen da nahiz eta A taldearen parte hartzaile azpitalde osatzen baitituzte. Erraiten ahal da beraz, desberdin markatzen dutela. Baina horrez gain, gazte eta atera den dendograma ren eskala dimentsio anizkunaren proba egiten baldin bada, eta honekin lortu . irudian agertzen da, ikusten da gorago dendogramekin errana izan den bezala, zaharrak alde batean agertzen direla, kasu honetan, eskuin aldean eta bat osatzen dutela arrosez eta berdez markatuak. Berriz ere, gazte eta helduen desberdintasuna markatua izan nahi talde nabari direla, eta 91. irudia: datuen eskala dimentsio anizkuna adinaren arabera sailkatuta Adinaren aldagaiarekin segitzeko, 3 talde horiek argiki agertzen baitira, Past programaren bidez, eta KM probari esker, taldeen arteko distantzia neurtu nahi izan da.

  diotenaren arabera, dardarkari azkarrak edo apikariak, ahuldu dira eta bakun bilakatu dira. Bokalarteko dardarkari bakuna gehienetan desagertzen baita, bokalarteko apikariak ahultzen dira bakunei tokiaren uzteko.Iraupenari dagokionez, bakunak soinu laburrenak dira. Hori esplikatzen ahal da dardaratze bat baizik ez baitute, edo 2 hurbilkarien kasuan, dardaratzerik ez baita. Beraz dardaratze bat baino gehiago duten soinuak baino laburragoak dira. Energiaren aldetik, ubularrek baino energia gutxiago galtzen eta irabazten dute, aldiz, apikariek baino gehiago. Eta F2 formakinarentzat, ikusi da dardarkari ubularren ber formakina osatzen dutela hastapenetik erdira goratze bat baita, eta ondotik apaltze bat. Haatik, ubularrak baino gorago egiten dira.Apikariei interesatuz, agertzen da kontsonante aitzineko dardarkarietan toki garrantzitsua dutela. Apikarietan[r2] dardarkari nagusiena da 39 erabilpenekin eta 4 erabilpen[r3] dardarkariarentzat.[r2]-rentzat, agertu da kontsonante aitzinean ematen dela, baina bokal artean eta hitz bukaeran ere. Hari eta oro hitzean ez da agertu: lehenean ez baita behin ere dardarkaria ahoskatu eta bigarrenean[r3]-ra jo baitute gehienetan.[r3]-ren kasuan, beti oro hitzaren kasuan gertatu da. Arazoa da oro hitzak salbuespenak sortzen dituela. Gehienetan adjektibo bezala erabilia denean dardarkaria isildu egiten da baina bakarrik erabiltzen denean, bokalarteko dardarkaria azkartua da. Zaharrek beraz 3 dardaratzeekin ematen dute, bestalde gazte edo helduen ubularren bidez ematen dutelarik.

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  Formakinen aldetik, ez da adinarekin baizik muga bat ikusi. Bai genero, bai euskararen jatorri, bai eta lana edo Euskal Herritik kanpo joan direnetan ez da soinu bat edo bestearen baliatzekoan desberdintasunik agertu.

	Beraz berriz hartzen badira gaineko formakinekin atera diren datuak, eta 8. taulan
	argiki ematen badira, erraiten ahal da dardarkari bakunetan, [ɾ] alofonoa dela gehienik
	baliatua dena, 300 soinuen gainean 48 aldiz (% 16,0) baliatua izan baita. Aldiz, dardarkari
	anizkunetan, [ʁ] da gehienik baliatua izan dena 96 (% 32,0) aldiz baliatua izan baita. Hori
	dena ikusi eta, ohar bat egiten ahal da eta hau da, gizaldien artean soinu aldaketa bat
	badela. Salbuespenak salbuespen, dardarkari bakunak eta anizkun apikariak, zaharrek
	dituzte gehienetan baliatzen. Eta 30-40 urteko belaunaldira pasatzean, dardarkari anizkun
	ubularretara pasatzen da. N		%	
	[ɹ̝ ]		1		0,33
	[ɹ]		12		4,00
	[r ͡ ɹ̝ ]	N	4	%	1,34
	Bakunak [ɾ]	41 24	13,67 8,00
	Apikariak [r2]	43 39	14,33 13,00
	Ubularrak [r3]	174 4	58,00 1,34
	Ø [ʀ]		34 25	11,34 8,33
	Orotara [ʁ]	292 96	97,33 32
	[χ]	7. taula: multzo desberdinen 53 17,67
	Ø	erabilpen kopurua 34	11,34
	Orotara	292	97,33

Ikusten da beraz 8. taulan, orotara 292 datu desberdin bilduak izan direla. Horrek erran nahi du 300 hitz izan ordez 292 ukan direla, 8 aldiz hitza ez baita errana izan edo tratatua izateko kalitate txarrekoa izan dela. Bestalde, ikusten da Ø kasua agertzen dela, hari edo oro hitzen kasuetan, dardarkaririk ez baita agertu kasu zenbaitzuetan. Egia erran, oro hitzaren kasuan dardarkariak 26 aldiz agertu direlarik, hari hitzaren kasuan ez da behin ere dardarkaririk agertu.

  Aldiz, 15. taulan, agertzen da lana frantsesez egiten dutenek euskaraz egiten duenak baino denbora gutxiago ematen dutela. Bestalde, erran behar da, lana euskaraz egiten duena ez dela sekula Euskal Herritik kanpo joan eta gizon bat dela. Eta bestalde, lana erdaraz egiten dutenak Euskal Herritik kanpo joan dira eta haiek aldiz emazteak dira. Beraz agertzen da lotura eginez taula honetan emazteek 0,087 segundoko (sd: 0,029) batezbestekoa dutela, gizonak 0,04 segundokoa duelarik. Eta datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanahitsuak.

	r ͡ ɹ̝ ]	N	x̄	sd	min	max	heina
	15-20	0	0	0	0	0	0
	30-40	2	0,07	0,0	0,07	0,07	0,0
	60<	2	0,08	0,056	0,04	0,12	0,08
		14. taula: [r ͡ ɹ̝ ] soinuaren iraupena adinaren arabera s-tan	
	[r ͡ ɹ̝ ]	N	x̄	sd	min	max	heina
	Lanean Euskaraz	1	0,04	0,0	0,04	0,04	0,0
	Lanean Erdaraz	3	0,087	0,029	0,07	0,12	0,05
	15. taula: [r ͡						

  Gero, gizonek 24 erabilpenekin, emazteek baino gehiago erabiltzen dute, haiek 19 aldiz enplegatzen baitute.Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako datuak lotuak baitira, erraiten ahal da aldagai horrentzat ere, aldeak ez direla estatistikoki esanguratsuak.

	Apikariak	N	x̄	sd	min	max	heina
	Lanean Euskaraz	23	0,082	0,024	0,03	0,09	0,04
	Lanean Erdaraz	20	0,088	0,03	0,04	0,14	0,10
	21. taula: dardarkari apikarien iraupena lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera s-tan
	6.2.1.1. [r2] alofonoa						
	Apikariak	N	x̄	sd	min	max	heina
	Emazte	19	0,087	0,031	0,03	0,14	0,11
	Gizon	24	0,084	0,023	0,04	0,14	0,10
	20. taula: dardarkari apikarien iraupena generoaren arabera s-tan	
	21. taulan, ikusten da 23 hiztunek lana euskaraz egiten dutela eta 20 hiztunek erdaraz
	egiten dutela. Iraupenaren aldetik, aski orekatua da erdaraz ari direnek 0,088 segundo (sd:
	0,03) hartzen baitute, eta euskaraz ari direnek 0,82 segundo ezartzen (sd: 0,024) baitute.

Euskararen jatorriaren araberako datuak, adinean lortzen diren berdinak dira, hau da euskara etxean ikasi dutenek esklusiboki apikariak erabiltzen dituztela, beraz datu eskasak baitira aldagai hau eta adinarena ez dira landuko. Azkenik, ikusiko da lanean erabilia den hizkuntza, eta Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako datuak berdinak direla, beraz, hautua egina izan da lanean baliatua den hizkuntzaren araberako datuen aztertzea. 20. taulari esker ikusten da emazteek apikariak 19 aldiz baliatu dituztela eta gizonek 24 aldiz. Iraupenaren aldetik, agertzen da gizonek soinu laburragoa egin dutela 0,084 segundoekin (sd: 0,023) emazteek 0,087 segundo (sd: 0,031) ematen dituztenean. Aldiz alde horiek Mann-Whitney probaren arabera ez dira esanguratsuak.

Alde hauzk Mann-Whitney probaren arabera ez dira estatistikoki adierazgarriak. Lana eta

  Studen-T probaren arabera ez dira adierazgarriak.

	28. taulari esker, ikusten da lanean erdaraz ari direnek soinu hau gehienik erabiltzen
	dutela. Hiztun horietan 119 aldiz (% 39,67) erabiliak izan dira aldiz lana euskaraz egiten
	dutenek 55 aldiz (% 18,33) erabili dute. Iraupenaren aldetik, lana euskaraz egiten dutenek
	0,104 segundo (sd: 0,027) ezartzen dute besteek 0,098 ematen (sd: 0,032) dituztenean. Alde
	horiek, estatistikoki, Ubularrak	N	x̄	sd	min	max	heina
	Lanean Euskaraz	55	0,104	0,027	0,05	0,18	0,13
	Lanean Erdaraz	119	0,098	0,032	0,04	0,18	0,15
	Ubularrak	N	x̄	sd	min	max	heina
	Etxean	110	0,1	0,030	0,04	0,17	0,13
	Eskolan	64	0,102	0,031	0,05	0,19	0,14
	27. taula: dardarkari ubularren iraupena euskararen jatorriaren arabera s-tan

28. taula: dardarkari ubularren iraupena lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera s-tan 29. taulan, agertzen da Euskal Herritik sekula joan ez direnek soinu hau gehiago baliatzen dutela erran nahi baitu 130 aldiz (% 43,33), 44 aldiz (% 14,67) joan direnentzat.

  Helduek gehienik baliatzen dute. Eta gero, erabilpenaren arabera emazteek, etxean ikasi dutenek, lanean erdaraz ari direnek baita Euskal Herritik sekula joan ez direnek gehiengoa badute. Iraupenari dagokionez, soinua luzeago egiten da gazte, emazte, euskara eskolan ikasi duten, lanean euskaraz ari diren eta Euskal Herritik kanpo joan diren taldeetan.Lanean ari direnek eta Euskal Herritik kanpo joan direnek kanpoko eragina jasan dute, eta jasaten ere. Bestalde, Euskara eskolan ikasi dutenek zuberera ikasteaz gain, beste euskalki zenbaitzuk ere ikusi dituzte. Ez dira zubereran mugatuak. Horrek ere desberdintasun bat markatzen du gazte edo heldu eta zaharren artean.

	Ubularrak	N	x̄	sd	min	max	heina
	EH-tik kanpo joana	44	0,107	0,024	0,06	0,16	0,1
	Beti EH-an egona	130	0,098	0,032	0,04	0,19	0,15
	29. taula: dardarkari ubularren iraupena Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera s-
			tan				
	6.2.2.1. [ʀ] alofonoa						
	Ubularren lehen azpi-sekzioarekin hasteko, [ʀ] alofonoa aztertuko da. Gorago errana
	izan da 25 aldiz (% 8,33) baliatua izan dela. Iraupenaren aldetik batezbestekoa 0,095
	segundokoa du, desbideratzea 0,032koa, minimoa 0,05koa, maximoa 0,18koa eta heina
	0,13koa du.						

  Horrekin erran nahi du adina eta euskararen jatorriaren aldagaiak ezin direla aztertu. Baina generoaren aldagaia neurtuko da. Bestalde, energia galtzean egina izan den bezala, lanean

	7.2.1.1. [ɹ̝ ] alofonoa						
	baliatzen den hizkuntza eta Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako
	datuak harremanetan baitira, bi taulek bat eginen dute. [ɹ̝ ] alofonoak, 8,23 dB (sd: 1,98) galtzen ditu. Orain, irabazte mailan, 6,49 dB-ko
	batezbestekoa badu, 2,86ko desbideratzea, 4,09ko minimoa, 10,22ko maximoa eta 6,13ko
	81. taulan datuak generoaren arabera sailkatuak dira. Agertzen da emazteek 16 aldiz heinarekin. Kasu honetan, agertzen da alofono honek, galtzen duena baino gutxiago
	(% 13,33) bakunak erabiltzen dituztela, gizonek 17 aldiz (% 14,17) erabiltzen dituztenean. irabazten duela. [ɹ̝ ]-ren kasuan, ez dira adina eta euskararen jatorriaren araberako aldagaiak
	Energiaren aldetik, emazteek gizonek baino energia gehiago irabazten dute 7,31 dB-ekin (sd: aztertuko zaharrek erabiltzen duten soinua baita. Gainera 4 aldiz baizik ez da erabilia izan
	4,59) gizonek 4,96 dB (sd: 2,83) irabazten baitute. Datu horiek, Mann-Whitney probaren beraz, datuen azterketa ez da ebidentea izanen. Hala ere generoaren aldagaia eta lanaren
	arabera ez dira estatistikoki adierazgarriak. arabera aztertuak izanen dira. Beti kontutan hartuko da lanean baliatzen den hizkuntza eta
	Euskal Herritik pasatu duten denboraren araberako aldagaiak lotuak direla.	
	Bakunak	N	x̄	sd	min	max	heina
	Emazte	16	7,31	4,59	1,61	18,61	17
	Gizon	17	4,96	2,83	-0,95	9,53	10,48
	[ɹ̝ ]	N	x̄	sd	min	max	heina
	Emazte	3	7,29	2,90	4,43	10,22	5,79
	Gizon	1	4,09	0	4,09	4,09	0
	Bakunak	N	x̄	sd	min	max	heina
	Lanean Euskaraz	19	5,07	2,68	-0,95	9,53	10,48
	Lanean Erdaraz	14	7,51	4,91	1,61	18,61	17
	82. taula: dardarkari bakunek lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten
			duten energia dB-tan			

81. taula: dardarkari bakunek generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duten energia dB-tan 82. taula honetan lana euskaraz egiten dutenak ez dira sekula Euskal Herritik joan, aldiz lana erdaraz egiten dutenak joan dira. Beraz joan direnek edo lana erdaraz egiten dutenek 7,51 dB-ko (sd: 4,91) irabaztea dute, besteek 5,07 dB-ko (sd: 2,68) irabazten dutenean. Alde horiek, ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak.

83. taularen kasuan, datuak generoaren arabera sailkatuak dira. Ikusten da hemen emazteek gizonek baino energia gehiago irabazten dutela.

Emazteek 7,29 dB (sd: 2,90) 

irabazten dituztenean, gizonek aldiz 4,09 dB baizik ez dituzte irabazte. Datu horiek, Mann-Whitney probaren arabera ez dira esanahitsuak.

  Datu horiek aldiz, ez dira Mann-Whitney probaren arabera adierazgarriak.

	7.2.3.2. [ʁ] alofonoa [ʁ] [ʁ]	N N	x̄ x̄	sd sd	min min	max max	heina heina
	Emazte Etxean	26 27	10,71 8,65	3,34 4,54	5,07 -2,67	17,74 17,74	12,67 20,41
	Gizon Eskolan	19 18	7,16 10,05	4,13 3,15	-2,67 5,07	12,60 16,74	15,27 11,67
	104. taula: [ʁ] alofonoak generoaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia 105. taula: [ʁ] alofonoak euskararen jatorriaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen [ʁ] alofonoak /a/-tik /r/-ra, 7,93 dB galtzen ditu, aldiz orain, /r/-tik /a/-ra, 9,21 dB-ko dB-tan energia dB-tan
	batezbestekoa badu, 4,06ko desbideratzea, -2,67ko minimoa, 17,74ko maximoa eta 20,41ko
	heinarekin. Orotara 45 aldiz (% 37,5) erabilia baita, [ʁ] alofonoa gehienik erabilia den, 106. taulan, datuak, lanean baliatua den hizkuntzaren arabera sailkatuak dira.
	alofonoa da. Askotan erabilia baita, eta beraz datu aski baitira, atal honetan aldagai guztiekin Agertzen da erdaraz ari direnetan 34 aldiz (% 28,33) baliatua izan dela eta euskaraz ari
	lana eramanen da. direnetan 11 aldiz (% 9,17). Energiaren aldetik, Euskaraz ari direnek energia gehiago
	103. taulan datuak adinaren arabera sailkatuak dira. Hemen ikusten da [ʁ] alofonoa irabazten dute 10,52 dB-ekin (sd: 3,67), erdaraz ari direnek 8,79 dB (sd: 4,14) irabazten
	gazteetan 24 aldiz (% 20,0) erabilia izan dela, helduetan 20 aldiz (% 16,67) eta zaharretan dutenean. [ʁ] N x̄ sd min max heina
	Lanean Euskaraz	11	10,52	3,67	5,79	17,74	11,95
	Lanean Erdaraz	34	8,79	4,14	-2,67	16,74	19,41
	[ʁ]	N	x̄	sd	min	max	heina
	15-20	24	9,44	4,75	-2,67	17,74	20,41
	30-40	20	8,77	3,14	1,21	14,30	13,09
	60<	1	12,74	0	12,74	12,74	0
	103. taula: [ʁ] alofonoak adinaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia
	[ʀ]	N	x̄	sd dB-tan	min	max	heina
	EH-tik kanpo joana	6	11,24	2,35	8,65	14,32	5,67
	Beti EH-an egona	11	9,17	4,48	2,69	15,13	12,44
	104. taulan, generoaren arabera sailkatuak dira datuak, eta agertzen da emazteek 26 euskara etxean ikasi dutenetan [ʁ] alofonoa 27 aldiz (% 22,5) emana izan dela, eskolan ikasi
	aldiz (% 21,67) [ʁ] alofonoa egiten dutela, gizonek 19 aldiz (% 15,83) ematen dutenean. dutenetan 18 aldiz (% 15,0) emana izan denean. Energiaren aldetik, euskara eskolan ikasi
	Energiaren aldetik, emazteek gizonek baino energia gehiago irabazten dute 10,71 dB ekin dutenek energia gehiago irabazten dute 10,05 dB-ekin (sd: 3,15), besteek 8,65 dB (sd: 4,54)
	(sd: 3,34), gizonek 7,16 dB (sd: 4,13) irabazten dituztenean. irabazten baitute. Haatik, datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki
	esanahitsuak.						

11 aldiz (% 9,17) baliatua izan dela. Energiaren aldetik, datuak 101. taulatik aski hurbil dira. Euskal Herritik kanpo joan direnek 11,24 dB (sd: 2,35) irabazten dituztenean, besteek 9,17 dB (sd: 4,48) irabazten baitute. Bertako alde horiek berriz ere ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki adierazgarriak. behin (% 0,83) baizik ez dela enplegatua izan. Energiaren aldetik, ikusten da zaharrak duela energia gehienik irabazten 12,74 dB-ekin, ondotik gazteek 9,44 dB-ekin (sd: 4,75) eta azkenik helduek 8,77 dB-ekin (sd: 3,14). Datu horiek ez dira Kruskal-Wallis probaren arabera esanguratsuak. Datu horiek, 10. grafikoak erakusten duen bezala eta bereziki Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak dira: U= (Z= -2,585) 134,500; p=0,010; emazteen batezbesteko heina 27,33 da eta gizonezkoena 17,08. 10. grafikoa: energia irabaztearentzat [ʁ] alofonoaren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena Euskararen jatorriaren arabera sailkatuak direlarik datuak 105. taulan, agertzen da

  alofonoaren formakin hastapena tratatzen duen azken 142. taula honek erakusten du Euskal Herritik kanpo joan direnek eta joan ez direnek kasik ber formakin hastapena ematen dutela. Hau da, joan direnek 1407,29 Hz-ko (252,27) formakin hatsarrea dute, besteek 1407,90 Hz-koa (sd: 275,33) dutelarik. Datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera adierazgarriak.

	[ʁ]	N	x̄	sd	min	max	heina
	EH-tik kanpo joana	14	1407,29	252,27	963	1978	1015
	Beti EH-an egona	31	1407,90	275,33	1005	2371	1366

  Herritik pasatu duten denboraren arabera, erraiten ahal da hemen ere, Euskal Herritik pasatu duten denboraren araberako aldagaian adierazgarritasunik ez dela agertzen.

	147. taulan, datuak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera N x̄ sd min max heina Datuak 150. taulan generoaren arabera sailkatzez, ikusten da emazteek gizonek baino
	1600 1800 sailkatuak dira. Agertzen da sekula joan ez direnek 1420,08 Hz-ekin (sd: 200,82) F2 formakin [ɹ̝ ] 4 1649,25 405,57 1271 2089 818 formakina goragoa egiten dutela. Emazteek 1805,22 Hz-ko (sd: 489,72) formakina egiten 1700 1545,13 hatsarre gorena egiten dutela besteek 1381,33 Hz-koa (sd: 427,81) egiten dutenean. Datu [ɹ] 15 1486,33 20,39 1230 1911 681 4 1528,25 271,17 1263 1797 534 [r ͡ ɹ̝ ] badute, gizonek 1433,71 Hz-koa (sd: 278,01) egiten dute.
	1500 horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak. [ɾ] 10 1590,5 356,25 1233 Bakunak N x̄ sd min	2352 max	1119 heina
	χ] Beti EH-an egona 15-20 [χ] 150. taula: dardarkari bakunak generoaren arabera F2 erdian Hz-tan N x̄ sd min max 6 1431 202,91 1142 1690 12 1420,08 200,82 1117 1690 15 1412,33 241,02 907 1738 EH-tik kanpo joana 3 1381,33 427,81 907 1738 [ʁ] 45 1407,71 265,5 963 2371 Gizon 17 1433,71 278,01 1032 2045 1200 1300 1400 [r2] 4 1692,5 451,2 1271 2231 Bakunak N x̄ sd min max Lanean Euskaraz 19 1532,42 430,36 1032 2607 1260,57 [χ] N x̄ sd min max [ʀ] 17 1390,94 203,07 1037 1733 Emazte 16 1805,32 489,72 1081 2607 Lanean Erdaraz 14 1724,43 424,38 1254 2590	548 573 831 831 1408 1013 heina 960 1575 heina heina 696 1526 1336
	30-40 147. taula: [χ] alofonoa Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren F2 hastapenean Hz-tan 9 1384,33 308,56 907 1738 17. grafikoa: F2 hastapenean: [χ] alofonoaren generoen arteko 149. taula: alofono desberdinen F2 hastapena Hz-tan 831 60< 0 0 0 0 0 desberdintasun esanguratsuen irudikapena 0 Alde horiek (ikus 18. grafikoa) Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak dira:
	143. taula: [χ] alofonoa adinaren arabera F2 hastapenean Hz-tan F2 formakina bere hastapenean hartzen bada, bakun eta anizkun apikarietan U= (Z= -2,360) 70,500; p=0,018; emazteen batezbesteko heina 21,09 da eta gizonezkoena
	Euskararen jatorriaren arabera datuak sailkatzen direnean 145. taulan bezala, ikusten da euskara etxean ikasi dutenek 1247,50 Hz-ko (sd: 194,48) formakin hastapena badutela 13,15. Formakin hastapenean bezala, agertzen da emazteek formakin goragoa badutela agertzen da zaharrek dutela esklusibitatea beraz ez dira aipatuko. Hala ere erranen da 8.1.4. Orokorki energiaren kasuan bezala, apikarien kasuan gizonek emazteek baino formakin goragoa gizonek baino.
	besteek 1472,27 Hz-ko (sd: 234,86) formakin hastapen batekin gorago egiten dutenean. egiten dutela. Bestalde ubularretan, agertu da zaharrek formakin gorena egiten dutela.
	[χ] Emazte Datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki adierazgarriak. N x̄ sd min max heina 8 1545,13 107,26 1333 1690 [χ] N x̄ sd min max Etxean 4 1247,50 194,48 1117 1535 1600 ubularrena da 1404,81 Hz-ekin (sd: 245,56). Bien artean, 1542,73 Hz-ekin (sd: 283,68) 357 418 direnek formakin gorena eman dute. 1700 heina Emazteek berriz ere, formakin gorena osatzen dute. Bestalde euskara eskolan ikasi dutenek Sekzio honetan alofonoak orokorki landuko dira. Agertzen da 148. taulan, 3 multzoen artean formakin gorena apikarietan dela 1692,5 Hz-koa (sd: 451,2) baita. Formakin apalena 1800 gorena egiten dute. Eta azkenik, lana euskaraz egiten dutenek eta Euskal Herritik kanpo joan 1900 1805,32
	Gizon Eskolan bakunen formakin hastapena kokatzen da. 7 1260,57 11 1472,27 1500	267,84 234,86 1433,71	907 907	1738 1738	831 831
	144. taula: [χ] alofonoa generoaren arabera F2 hastapenean Hz-tan 145. taula: [χ] alofonoa euskararen jatorriaren arabera F2 hastapenean Hz-tan 1400
		1300					
	F2 formakina	N 1200	x̅	sd	min	max	heina
	Alde horiek (ikus 17. grafikoa) Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak dira: Lanean baliatua den hizkuntzaren arabera sailkatuak direlarik datuak 146. taulan, Bakun 33 1542,73 283,68 1230 2352 1122
	U= (Z= -2,199) 9,000; p=0,028; emazteen batezbesteko heina 10,38 da eta gizonezkoena ikusten da 2 aldagaien artean desberdintasuna ez dela handia. Hala nola lana erdaraz egiten Apikari 4 1692,5 451,2 1271 2231 960 18. grafikoa: F2 erdian dardarkari bakunen generoen arteko
	gizonek apalena markatzen dutenean 1260,57 Hz-ekin. (sd: 357,66) dute. Datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanahitsuak. 148. taula: 3 soinu multzoen F2 hastapena Hz-tan 5,29. Hemen ere agertzen da emazteek formakin gorena ematen dutela 1545,13 Hz-ekin, dutenek 1409,64 Hz-ko (sd: 207,17) F2 formakin hastapena dutenean besteek 1419,5 Hz-koa Ubular 77 1404,81 245,56 907 2371 1464 desberdintasun esanguratsuen irudikapena
	Lanean baliatzen den hizkuntzaren arabera sailkatzen badira datuak 151. taulan,
	[χ] 149. taularen bidez alofonoen kasua lantzen baldin bada, agertzen da formakin N x̄ sd min max heina agertzen da lana erdaraz egiten dutenek 1724,43 Hz-ko (sd: 424,38) formakina egiten dutela
	Lanean Euskaraz apalenak ubularrak direla ez baitute 1420 Hz-ko formakin hatsarrea igaraiten. Apalena, 4 1419,5 357,66 907 1738 831 eta besteek 1532,42 Hz-ko (sd: 430,36) formakina egiten dutela. Alde horiek ez dira Mann-
	Lanean Erdaraz 1390,94 Hz-ekin (sd: 203,07) [ʀ] ubularra da. Bestalde, formakin gorena 1692,5 Hz-ekin (sd: 11 1409,64 207,17 1117 1690 573 Whitney probaren arabera adierazgarriak. Eta beraz gorago beste dardarkari bakunen 146. taula: [χ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 hastapenean Hz-tan 451,2) [r2] dardarkari anizkun apikaria da. azterketan ikusia izan den bezala, loturak baitira lanean baliatzen den hizkuntza eta Euskal

144. taulan, datuak generoaren arabera sailkatuak dira. Ikusten da emazteek gizonek baino F2 formakin hastapen goragoa ematen dutela.

Emazteek 1545,13 Hz-ko (sd: 107,26) 

formakina dutenean, gizonek 1260,57 Hz-koa (sd: 267,84) egiten dute.

  Kruskal-Wallis probaren arabera esanguratsuak. Eta gainera, zaharren datuak saihesten badira jadanik egina izan den bezala, gazte eta helduen artean adierazgarritasun estatistikorik ez da agertzen Studen-T probaren arabera.Euskararen jatorriaren arabera sailkatuak dira datuak 164. taulan. Datuek, erakusten dute euskara eskolan ikasi dutenek 1596,29 Hz-ko (sd: 253,60) formakina egiten dutela, eta euskara etxean ikasi dutenek 1406,08 Hz-ko (sd: 294,84) formakina ematen dutela. Alde hauek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki adierazgarriak. Alde horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak.

	8.2.3.1. [ʀ] alofonoa						
		1800					
		1700		1596,29			
		1600					
	Ubularrak Beraz ubularren azterketa egin eta, [ʀ] alofonoarekin segituko da. Gehienetan N x̄ sd min max heina 1500 1406,08
	15-20 gazteek erabiltzen duten soinua da 10 erabilpenekin (% 8,34), zaharrek 2 aldiz (% 1,67) baizik 43 1462,77 304,56 968 2567 1599 1400
	30-40 ez dutelarik baliatzen. Formakin hastapenean [ʀ] alofonoak 1390,94 Hz-ko (sd: 203,07) 31 1511,81 291,96 1046 2397 1351 1300
	60< batezbestekoa badu eta orain, 1411,24 Hz-ko batezbesteko bat badu 221,70ko 3 1466,67 83,86 1370 1520 150 162. taula: dardarkari ubularrak adinaren arabera F2 erdian Hz-tan 1200
	20. grafikoa: F2 erdian dardarkari ubularren euskararen jatorriaren arteko desbideratzea, 1017ko minimoa, 1810ko maximoa eta 793ko heinarekin.
		desberdintasun esanguratsuen irudikapena		
	19. grafikoa: F2 erdian dardarkari ubularren generoen arteko	
	Generoaren arabera sailkatzen direlarik datuak 163. taulan bezala, ikusten da desberdintasun esanguratsuen irudikapena 167. taulan, adinaren arabera sailkatzen badira taulak, ikusten da helduek formakin
	emazteek formakina gizonek baino goragoa egiten dutela. Emazteek 1561,61 Hz-ko (sd: 165. taulan, lanean baliatua den hizkuntzaren arabera sailkatuak dira datuak eta gorena egiten dutela 1594,2 Hz-ekin (sd: 144,68) zaharrek 1440 Hz-ko (sd: 98,99) formakina
	181,34) formakina ematen dutelarik, gizonek 1377,39 Hz-koa (sd: 373,24) egiten baitute. agertzen da lana euskaraz egiten dutenek formakin erdia besteek baino goragoa egiten dutelarik eta azkenik gazteek 1314 Hz-ko (218,41) formakina dutelarik.
	dutela 1521,90 Hz-ekin (sd: 225,65) besteek 1467,95 Hz-ko (sd: 314,74) formakina egiten
	Ubularrak Emazte Gizon 163. taula: dardarkari ubularrak generoaren arabera F2 erdian Hz-tan N x̄ sd min max 44 1561,61 181,34 968 1994 33 1377,39 373,24 1017 2567 Ubularrak N x̄ sd min max [ʀ] N x̄ sd min max 15-20 10 1314 218,41 1017 1787 30-40 5 1594,2 144,68 1441 1810 dutelarik. Ubularrak N x̄ sd min max 60< 2 1440 98,99 1370 1510	heina 1026 1550 heina heina 770 369 heina 140
	Etxean Lanean Euskaraz	46 21	1406,08 1521,90	294,84 225,65	968 1066	2397 1994	1429 928
	Eskolan Lanean Erdaraz	31 56	1596,29 1467,95	253,60 314,74	1066 968	2567 2567	1501 1599
	Alde horiek (ikus 19. grafikoa) Studen-T probaren arabera adierazgarriak dira: T= 164. taula: dardarkari ubularrak euskararen jatorriaren arabera F2 erdian Hz-tan 165. taula: dardarkari ubularrak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 erdian Hz-tan
	(a.m= 75) 2,859; p= 0,005. Beste kasuetan agertu den bezala, emateek gizonek baino
	batezbestekoa dutenean, F2 erdian, formakin goragoa ematen dute. Eta hemen 1561,61 Hz-ekin 1377,39 Hz-en kontra, ez da Alde horiek (ikus 20. grafikoa), Studen-T probaren arabera estatistikoki esanguratsuak Azkenik, Euskal Herritik kanpo pasatua duten denboraren arabera sailkatzen badira
	batezbestekoa 1482,66 Hz-koa dute 292,70ko desbideratzea, 968ko minimoa, 2567-ko salbuespenik agertzen. dira: T= (a.m= 70,532) -3,021; p= 0,004). Euskara etxean ikasi dutenek besteek baino datuak, ikusten da 166. taulan desberdintasuna ez dela handia bien artean joan direnek
	maximoa eta 1599ko heinarekin. Agertzen da bakunetan ikusia izan den bezala goratze bat formakina apalago egiten dute. 1478,70 Hz-ko (sd: 254,07) formakina egiten dutelarik, besteek 1484,35 Hz-koa (sd: 309,92)
	badela. Ubularrak gehienik gazteek erabiltzen dituzte 43 aldiz (% 35,8) baliatzen baitituzte, ematen baitute. Ubularrak N x̄ sd min max heina ondotik helduek 31 aldiz (% 25,8) eta azkenik zaharrek 3 (% 2,5) erabilpenekin. 162. taulan, EH-tik kanpo joana 23 1478,70 254,07 968 1994 1026
	agertzen da helduek formakin gorena egiten dutela 1511,81 Hz-ekin (sd: 291,96). Atzean, Beti EH-an egona 54 1484,35 309,92 1017 2567 1550
	ikusten da gazte eta zaharrek kasik ber heineko formakina egiten dutela. Zaharrek 1466,67 166. taula: dardarkari ubularrak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera F2 erdian
	Hz-koa (sd: 83,86) egiten dute eta gazteek 1462,77 Hz-koa (sd: 304,56). Alde horiek ez dira Hz-tan

  alofonoaren 172. taulak erakusten du Euskal Herritik kanpo joan direnek formakin gorena egiten dutela 155887).

	8.2.3.2. [ʁ] alofonoa Alde horiek (ikus 24. grafikoa), Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak dira:
	U= (Z= -4,217) 63,500; p=0,000; emazteen batezbesteko heina 30,06 da eta gizonezkoena
	13,34.							
	Azpi-sekzio honetan [ʁ] alofonoaren datu desberdinak aztertuko dira. F2
	hastapenean, formakina 1407,71 Hz-koa (sd: 265,50) bada, formakin erdian, [ʁ] alofonoak
	1459,31 Hz-ko batezbestekoa badu 274,94ko desbideratzea, 968ko minimoa, 2397ko 1800
	artean goratze bat agertu da. Alofono hau gazteek eta helduek kasik ber heinean erabiltzen 1500 Besteek aldiz, 1331,18 Hz-ko (sd: 215,33) formakina ematen dute. 1700 maximoa eta 1429ko heinarekin. Beraz, hemen ere [ʀ] kasuan bezala, hastapen eta erdiaren 1600 1569,73
	dute, 24 erabilerarekin (% 20) gazteentzat helduek 20 baliatze (% 16,67) dituztelarik. Aldiz 1400 1308,21
	[ʀ] zahar batek behin baizik (% 0,83) ez du erabili. N x̄ 1300	sd	min	max	heina
	EH-tik kanpo joana	1200	6	1558		156,87	1377	1810	433
	Beti EH-an egona Adinaren arabera sailkatzen badira datuak 173. taulan, agertzen da zaharrak 1520 Hz-11 1331,18 215,33 1017 1787 770
	172. taula: [ʀ] alofonoa Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren F2 erdian Hz-tan ekin formakin gorena egiten duela. Helduek aldiz ez hain urrun, 1501,25 Hz-koa (sd: 324,80) 24. grafikoa: F2 erdian [ʁ] alofonoaren generoen arteko
	egiten dute eta gazteek, 1421,88 Hz-koa (sd: 233,03). Alde hauek, ez dira Kruskal-Wallis desberdintasun esanguratsuen irudikapena
	Alde horiek (ikus 23. grafikoa) Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak dira: probaren arabera esanguratsuak. Zaharren datuak saihestuta ere, datu horien arteko alde
	U= (Z= -2,312) 10,000; p= 0,021; Euskal Herritik joan direnen batezbesteko heina 12,83 da esanguratsurik ez da agertzen. Euskararen jatorriaren arabera sailkatzen badira datuak 175. taulan bezala, ikusten
	eta sekula joan ez direnena 6,91. da euskara eskolan ikasi dutenek besteek baino formakin gorago bat egiten dutela. Hala
	[ʁ] nola, euskara etxean ikasi dutenek 1387,59 Hz-ko (sd: 305,39) formakina dute besteek N x̄ sd min max heina
	15-20 1566,89 Hz-koa (sd: 180,52) dutenean. 24 1421,88		233,03	968	1779	811
	30-40	1800 20	1501,25		324,80	1046	2397	1351
	60<	1700	1	1520		0	1520	1520	0
	[ʁ]	1600 173. taula: [ʁ] alofonoa adinaren arabera F2 erdian Hz-tan N x̄ sd min max	heina
	Etxean	1500 27	1387,59		305,39	968	2397	1429
	Eskolan	1400 18	1566,89		1331,18 180,52	1210	1879	669
	1300 174. taulan, generoaren arabera sailkatzen badira datuak, ikusten da emazteek 175. taula: [ʁ] alofonoa euskararen jatorriaren arabera F2 erdian Hz-tan
	1200 formakin gorena egiten dutela 1569,73 Hz-ekin (sd: 206,94), gizonek 1308,21 Hz-koa (sd:
	289,12) egiten dutenean. Datu horiek (ikus 25. grafikoa) Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak dira:
	23. grafikoa: F2 erdian [ʀ] alofonoaren Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboren arteko alde esanguratsuen irudikapena U= (Z= -2,885) 118,500; p= 0,004; euskara etxean ikasi dutenen batezbesteko heina 18,39 da
	[ʁ] eta euskara eskolan ikasi dutenena 29,92. N x̄	sd	min	max	heina
	Emazte	26	1569,73		206,94	968	1994	1026
	Gizon	19	1308,21		289,12	1046	2397	1351

  dela.Besteek aldiz, formakina 1440,38 Hz-koa (sd: 289,60) egiten dute. Aldiz, alde horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanahitsuak.Alde horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanahitsuak.

	8.2.3.3. [χ] alofonoa Euskararen jatorriaren arabera datuak sailkatzerakoan, 180. taulan agertzen da 8.2.4. Orokorki
	1700 1800 euskara eskolan ikasi dutenek formakin gorena egiten dutela 1664,27 Hz-ekin (sd: 357,89),
	1600 euskara etxean ikasi dutenek 1549,5 Hz-koa (sd: 456,82) ematen dutenean. Aldiz, alde horiek 1566,89
	1500 Azpi-sekzio honetan ikusiko da beraz [χ]-ren kasuan orain zer gertatuko den. [χ] 1387,59 ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak. Sekzio honen bidez, alofono eta multzoen formakin erdia ikusiko da. Agertzen da
	1400 alofonoak formakin hastapenean, 1412,33 Hz-ko (sd: 241,2) batezbestekoa baldin badu, adibidez 183. taulan, formakin gorena duen dardarkari multzoa 1613,88 Hz-ekin (sd: 432,01)
	1300 orain 1633,67 Hz-ko batezbesteko bat badu 372,78ko desbideratzea, 1066ko minimoa, [χ] N x̄ sd min max bakunena dela. Formakin hastapenean, apikariek dute formakin gorena erakusten 1692,5 heina 1200 2567ko maximoa eta 1501ko heinarekin. Soinu hori, zaharrek ez dute behin ere baliatzen, Etxean 4 1549,5 456,82 1264 2223 959 Hz-ekin (sd: 451,2). Kasu honetan, apikariena apalena da 1480,5 Hz-ekin (sd: 342,14).
	helduek dute gehienik ahoskatzen 9 erabilepenekin (% 7,5), gazteek 6 aldiz (% 5) ematen Eskolan 11 1664,27 357,89 1066 2567 1501 Bestalde, agertzen da hastapenetik erdira, bakunek eta anizkun ubularrek goratze bat
	180. taula: [χ] alofonoa euskararen jatorriaren arabera F2 erdian Hz-tan ezagutzen dutela, apikariek apaltze bat ezagutzen dutenean. dutenean.
	178. taulan, ikusten da gazteek formakin gorena egiten dutela 1737,22 Hz-ekin (sd: 181. taulan, lanean baliatzen den hizkuntzaren arabera sailkatuak dira datuak, eta F2 formakina N x̅ sd min max heina 399,70) helduek 1478,33 Hz-koa (sd: 29,96) egiten dutenean. Alde horiek ez dira Mann-agertzen da lana erdaraz egiten dutenek formakina gorago egiten dutela 1682,45 Hz-ekin Bakun 33 1613,88 432,01 1032 2607 1575
	Whitney probaren arabera esanguratsuak. (sd: 385,18). Lana euskaraz egiten dutenek aldiz, 1499,5 Hz-koa (sd: 348,19) ematen dute. Apikari 4 1480,5 342,14 1100 1932 823
	Ubular	77	1482,66	292,7	968	2567	1599
	[χ]	N 183. taula: 3 dardarkari multzoentzat F2 erdia Hz-tan x̄ sd min max	heina
	15-20	6	1737,22	399,70	1264	2567	1303
	[ʁ] Lanean Euskaraz 30-40 [χ] 60< Lanean Euskaraz Baina alofonoka hartzen badira datuak 184. taulan bezala, agertzen da 1973,25 Hz-N x̄ sd min max heina 11 1517,82 225,48 1210 1994 784 9 1478,33 291,96 1066 1907 N x̄ sd min max heina 841 0 0 0 0 0 4 1499,5 348,19 1066 1907 841 0 Lanean Erdaraz 11 1682,45 385,18 1264 2567 1303 ekin (sd: 697,11) [ɹ̝ ] dardarkari bakuna dela. Bestalde formakin apalena egiten duena 178. taula: [χ] alofonoa adinaren arabera F2 erdian Hz-tan 181. taula: [χ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 erdian Hz-tan 1411,24 Hz-ekin (sd: 221,7) [ʀ] dardarkari anizkun ubularra da.
	Lanean Erdaraz	34	1440,38	289,60	968	2397	1429
	176. taula: [ʁ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 erdian Hz-tan Generoaren arabera sailkatzen badira datuak 179. taulan, ikusten da gizonek Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera sailkatzen direnean datuak N x̄ sd min max heina formakin gorena egiten dutela 1686,43 Hz-ekin (sd: 560,07), emazteek apalena egiten 182. taulan bezala, ikusten da joan direnek formakin apalena egiten dutela 1518 Hz-ekin (sd: [ɹ̝ ] 4 1973,25 697,11 1032 2607 1575
	Azkenik, Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera sailkatzen direnean datuak, 177. taulan, agertzen da sekula joan ez direnek besteek baino formakin goragoa dutelarik 1587,5 Hz-ekin (sd: 62,07). Desberdintasun horiek, ez dira estatistikoki [ɹ] 15 1451,4 202,34 1237 1895 658 424,02) besteek aldiz, gorago egiten dute 1662,58 Hz-ekin (sd: 373,65) ematen dutenean. Ez [r ͡ ɹ̝ ] 4 1862,25 629,83 1081 2590 1509 adierazgarriak Mann-Whitney probaren arabera. dira berriz ere alde horiek Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak. [ɾ] 10 1614,5 420,55 1142 2359 1217 badutela 1469,71 Hz-ekin (sd: 285,50) besteek 1436,29 Hz-koa (sd: 258,68) dutenean. Alde [r2] 4 1480,5 342,14 1100 1932 823
	horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera adierazgarriak. [ʁ] N x̄ sd min [χ] N x̄ sd min Emazte 8 1587,5 62,07 1444 [χ] N x̄ sd min [ʀ] 17 1411,24 221,7 1017 Gizon 7 1686,43 560,07 1066 EH-tik kanpo joana 3 1518 424,02 1066 [ʁ] 45 1459,31 274,94 968 Beti EH-an egona 12 1662,58 373,65 1264 [χ] 15 1633,67 372,78 1066	max max 1636 max 1810 2567 1907 2397 2567 2567	heina heina 793 heina 192 1429 841 1501 1303 1501
	EH-tik kanpo joana 182. taula: [χ] alofonoa Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren F2 erdian Hz-tan 14 1436,29 258,68 968 1994 1026
	Beti EH-an egona	31	1469,71	285,50	1046	2397	1351
	177. taula: [ʁ] alofonoa Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren F2 erdian Hz-tan

  Alde horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanahitsuak.

	ZUBEROTAR DARDARKARIEN BARIAZIO SOZIO-FONETIKOA ZUBEROTAR DARDARKARIEN BARIAZIO SOZIO-FONETIKOA ZUBEROTAR DARDARKARIEN BARIAZIO SOZIO-FONETIKOA ZUBEROTAR DARDARKARIEN BARIAZIO SOZIO-FONETIKOA ZUBEROTAR DARDARKARIEN BARIAZIO SOZIO-FONETIKOA
	Xantiana ETCHEBEST -7 Décembre 2017 Xantiana ETCHEBEST -7 Décembre 2017 Xantiana ETCHEBEST -7 Décembre 2017 Xantiana ETCHEBEST -7 Décembre 2017 Xantiana ETCHEBEST -7 Décembre 2017
	186. taulan, lanean erabilia den hizkuntzaren arabera sailkatuak dira datuak. Ikusten [ɹ̝ ] N x̄ sd min max heina Generoaren arabera sailkatzen direnean datuak 189. taulan bezala, ikusten da hastapen eta erdiaren arteko 2 neurrien artean eta berriz jausten da. Haatik, [ɹ̝ ] 8.3.1.4. [ɾ] alofonoa [ɾ] N x̄ sd min max heina [r2] N x̄ sd min max heina 197. taulan, ubularrak adinaren arabera sailkatzen badira, agertzen da zaharrek 1451 8.3.3.1 [ʀ] alofonoa Bertako alde horiek (ikus 29. grafikoa), Mann-Whitney probaren arabera [ʀ] N x̄ sd min max heina 8.3.3.2. [ʁ] alofonoa
	da bata bestetik aski hurbil direla, eta lana euskaraz egiten dutenek 1424 Hz-ko (sd: 328,16) formakina ematerakoan, besteek 1454,71 Hz-koa (sd: 299,33) egiten dutela. Datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanguratsuak atera. Taula honetan, lana Emazte 3 1776,33 345,70 1424 2115 691 Gizon 1 1271 0 1271 1271 0 187. taula: [ɹ̝ ] alofonoa generoaren arabera F2 bukaeran Hz-tan gizonek [ɹ] alofonoa emazteek baino gehiago erabiltzen dutela. Gainera, gizonek formakin gorago bat ematen dute 1363,67 Hz-ekin (sd: 178,83) emazteek 1235,33 Hz-ko (sd: 424,83) formakina egiten baitute. Mann-Whitney probaren arabera datuak ez dira esanguratsuak. alofonoarentzat ber heinean kasik jausten baldin bada, [r ͡ ɹ̝ ]-ren kasuan, hastapenean baino gorago egoten da. Berriz ere zaharrek esklusiboki erabiltzen duten soinua baita, ez dira datuak adina eta euskararen jatorriaren arabera landuko. Azpi-sekzio honetan ikusiko da [ɾ] alofonoak 1437 Hz-ko batezbesteko bat baduela Lanean Euskaraz 4 1415,5 297,23 1202 1846 644 Lanean Erdaraz 6 1453,33 442,92 1100 2325 1225 194. taula: [ɾ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 bukaeran Hz-tan Emazte 3 1349,33 245,89 1066 1507 441 Gizon 1 1742 0 1742 1742 0 195. taula: [r2] alofonoa generoaren arabera F2 bukaeran Hz-tan Hz-ekin (sd: 132,01) formakin bukaera gorena egiten dutela. Ondotik, gazteek, 1410,60 Hz-ko (sd: 245,56) batezbestekoa dute, azkenik helduek 1367,77 Hz-koa (sd: 227,15) dutenean. Alde horiek, ez dira Kruskal-Wallis probaren arabera esanguratsuak. Bestalde, zaharren 1500 1600 1700 1800 1485,86 1500 1600 1700 1800 1505,19 Azpi-sekzio honetan ubularren azterketa [ʀ] alofonoarekin hasiko da. 10 1391,5 1500 1600 1800 Lanean Euskaraz 6 1504,17 138,68 1309 1722 413 adierazgarriak dira: U= (Z= -3,027) 4,000; p=0,002; emazteen batezbesteko heina 12,10 da 1700 1549,2 Lanean Erdaraz 11 1340,36 165,82 1039 1581 542 eta gizonezkoena 4,57. 206. taula: [ʀ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 bukaeran Hz-tan Azpi-sekzio honetan, [ʁ] alofonoaren datuak aztertuko dira. F2 formakinaren
	Bestalde hirugarren azpi-sekzioan, [r ͡ ɹ̝ ] alofonoa ikertuko da. Hori, lehena bezala, zaharrek edo euskara etxean ikasi dutenek 4 aldiz (% 3,34) enlegatu dute. Eta azken azpi-sekzioan, 10 aldiz (% 8,34) agertu den [ɾ] alofonoaren formakin bukaera aztertuko da. euskaraz egiten dutenei lotzen ahal da Euskal Herritik kanpo sekula joan ez direla, eta beraz alderantziz, lana erdaraz egiten dutenak, Euskal Herritik joan direla. Beraz, 2 aldagaiak lotzen dira. Bakunak N x̄ sd min max heina Lanean Euskaraz 19 1424 328,16 760 2115 1355 Lanean Erdaraz 14 1454,71 299,33 1100 2325 1225 186. taula: dardarkari bakunak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 bukaeran Hz-tan 188. taulan, lanean baliatzen den hizkuntzaren arabera sailkatuak dira datuak. Lotura egiten ahal da ere Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako datuekin. Ikusten da hemen lana euskaraz egiten dutenek, eta beraz, Euskal Herritik kanpo joan ez direnek 1725,33 Hz-ko (sd: 425,70) formakina dutela. Hau lana erdaraz egiten duena (edo Euskal Herritik kanpo joan dena) baino goragoa da, hark 1424 Hz-ko formakina osatzen baitu. [ɹ̝ ] N x̄ sd min max heina Lanean Euskaraz 3 1725,33 425,70 1271 2115 844 [ɹ] N x̄ sd min max 191. taula aztertzerakoan, ikusten da gizonak emazteek baino formakin gorago bat 372,67ko desbideratzea, 1100ko minimoa, 2325ko maximoa eta 1225ko heina. Hastapenean, 1590,5 Hz-ko (sd: 356,20) formakina ematen du, erdian 1614,5 Hz-koa (sd: Lanean baliatua den hizkuntzaren arabera sailkatuak dira datuak 196. taulan. Baina aldagaia kenduz, eta Studen-T proba eginez, ez da adierazgarritasun estatistikorik agertu. 1300 1400 1400 1320,63 erabilpenekin (% 8,34) gehienetan gazteek baliatzen duten soinua da, zaharrek 2 (% 1,67) 1400 hastapenean, formakina 1407,71 Hz-koa (sd: 265,50) bada, formakin erdian, 1459,31 Hz-koa 1273,7 1300 aldiz baizik ez dutelarik baliatzen eta helduek 5 aldiz (% 4,16). Formakin hastapenean [ʀ] 1300 1800 Euskal Herritik pasatu duten denboraren arabera sailkatzean datuak (207. taulan), (sd: 274,74), formakin bukaeran aldiz, 1353,4 Hz-ko batezbesteko bat badu 230,08ko heina Emazte 3 1235,33 424,83 760 1578 818 Gizon 12 1363,67 178,83 1161 1817 656 189. taula: [ɹ] alofonoa generoaren arabera F2 bukaeran Hz-tan Lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera edo Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera sailkatzen badira datuak 190. taulan bezala, agertzen da lana erdaraz ematen duela 1917 Hz-koa baita. Emazteena aldiz, 1494 Hz-koa (sd: 233,41) da. Haatik, alde horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanguratsuak. [r ͡ ɹ̝ ] N x̄ sd min max heina Emazte 3 1494 233,41 1315 1758 443 Gizon 1 1917 0 1917 1917 0 191. taula: [r ͡ ɹ̝ ] alofonoa generoaren arabera F2 bukaeran Hz-tan 420,55) egiten duenean. Beraz [ɾ]-ren kasuan, ikusi da formakinak gora jotzen duela erdira arte eta berriz jausten dela erditik bukaerara. Ikusi baldin bada, [ɹ̝ ]-ren kasuan, kasik ber heinera iristen dela eta [r ͡ ɹ̝ ]-ren kasuan hastapenean baino gorago egoten dela [ɾ] alofonoan, datu horiekin beherago jausten dela ikusten da. [ɾ] alofonoa orotara 10 aldiz baliatua izan da eta zaharrek baliatzen duten soinua da. Azken alofono bakun horrekin ez da salbuespenik sortzen, zaharrek erabiltzen duten soinua baita, adina eta euskararen jatorriaren araberako aldagaiak ez dira landuko. 8.3.2. Dardarkari anizkun apikariak Sekzio honetan, beste neurketetan egina izan den bezala, dardarkari anizkun apikariak landuko dira. Orotara 4 aldiz (% 3,34) erabiliak izan dira. Alofono bakar bat ez da agertzen eta hau da [r2] alofonoa. Dardarkari mota hori, bakunak bezala, zaharrek baliatzen Lanean Erdaraz 1 1507 0 1507 1507 0 ekin (sd: 207,30) eta besteek 1320,63 Hz-ko (sd: 223,02) batezbestekoa dutela. 1424,29 Hz-ekin (sd: 199,17), besteek 1383,93 Hz-ko (sd: 246,43) batezbestekoa dutelarik. ez da estatistikoki esanguratsua agertzen. duten soinua dela erraiten ahal da ez gazteek ez helduek ez baitute behin ere baliatu. Beraz Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren araberako aldagaiarekin ere loturak badira. Beraz ikusten da lana erdaraz egiten duenak edo joan denak, formakin gorago bat egiten duela 1507 Hz-rekin, besteek 1427 Hz-koa (sd: 340,48) ematen dutenean. Alde horiek, ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanahitsuak. [r2] N x̄ sd min max Lanean Euskaraz 3 1427 340,48 1066 1742 676 euskara eskolan ikasi dutenek formakina besteek baino goragoa egiten dutela 1505,19 Hz-ohartzen da lana euskaraz egiten dutenek besteek baino formakin gorago bat egiten dutela desberdintasun esanguratsuen irudikapena adierazgarria p= 0,017. Heldu eta zahar baita ere gazte eta zaharren arteko desberdintasuna 29. grafikoa: F2 bukaeran [ʀ] alofonoaren generoen arteko 207. taula: [ʀ] alofonoa Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren F2 bukaeran Hz-tan heina Ubularrak N x̄ sd min max heina 15-20 43 1410,60 245,56 993 2059 1066 30-40 31 1367,77 227,15 995 1836 841 60< 3 1451 132,01 1309 1570 Euskararen jatorriaren arabera sailkatzerakoan datuak 199. taulan bezala, ikusten da 200. taulan datuak lanean erabilia den hizkuntzaren arabera sailkatzen direnean, 203. taulari esker, agertzen ahal da gazte eta helduen arteko desberdintasuna dela Beti EH-an egona 11 1328,91 162,16 1039 1581 542 bat. 1200 EH-tik kanpo joana 6 1525,17 112,07 1405 1722 317 197. taula: dardarkari ubularrak adinaren arabera F2 bukaeran Hz-tan hastapenetik erdira goratze txipi bat markatua dela, eta erditik bukaera arte apaltze txipi 1300 1245,14 [ʀ] N x̄ sd min max heina 261 26. grafikoa: F2 bukaeran dardarkari ubularren generoen arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 1200 27. grafikoa: F2 bukaeran dardarkari ubularren euskararen jatorrien arteko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 1200 alofonoak 1390,94 Hz-ko (sd: 203,07) batezbestekoa badu eta erdian, 1411,24 Hz-koa (sd: 221,70). F2 formakinaren bukaeran, 1398,18 Hz-ko batezbesteko bat badu 172,36ko desberdintasun esanguratsuen irudikapena 1400 desbideratzea, 1039ko minimoa, 1722ko maximoa eta 683ko heina. Ikusten da beraz, 28. grafikoa: F2 bukaeran [ʀ] alofonoaren adinen arteko 1200 1500 1700 agertzen da Euskal Herritik kanpo joan direnek 1525,17 Hz-ko (sd: 112,07) formakina osatzen desbideratzea, 995ko minimoa, 1876ko maximoa eta 881ko heina. Beraz agertzen da 1600 1505,3 dutela, joan ez direnek aldiz 1328,91 Hz-koa (sd: 162,16) egiten dutelarik. hastapenetik erdira arte, goratze bat izan dela, eta erditik bukaera arte apaltze bat badela.
	Lanean Erdaraz 192. taulan, lanean baliatua den hizkuntzaren arabera, edo Euskal Herritik kanpo 1 1424 0 1424 1424 0 Datuak generoaren arabera 193. taulan sailkatzerakoan, ikusten da emazteek apikari edo [r2] alofonoaren datuak berdinak izanen dira eta horrekin datu gutxi agertuko 196. taula: [r2] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 bukaeran Hz-tan Alde horiek (Ikus 30. grafikoa) estatistikoki, Mann-Whitney probaren arabera 1542,73 Hz-ko (sd: 283,68) batezbestekoa dutelarik formakin hastapenean, eta 8.3.1.1. [ɹ̝ ] alofonoa 188. taula: [ɹ̝ ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 bukaeran Hz-tan pasatu duten denboraren arabera sailkatzen badira datuak, agertzen da erdaraz egiten formakin gorago bat egiten dutela gizonek baino 1509,43 Hz-ekin (sd: 430,71) bestalde baitira adina eta euskararen jatorriaren araberako datuak ez dira landuko. Ubularrak N x̄ sd min max heina p Gazte Heldu Zahar 205. taulan, datuak euskararen jatorriaren arabera sailkatuak dira. Ikusten da adierazgarriak dira: U= (Z= -2,263) 10,500; p= 0,024; Euskal Herritik kanpo joan direnen erdian, 1613,88 Hz-koa (sd: 432,01); formakin bukaeran, 1437,55 Hz-ko batezbestekoa dute, 311,77ko desbideratzea, 760ko minimoa, 2325ko maximoa eta 1565ko heinarekin. Agertzen da beraz, goratze bat izan bada ere hastapenetik erdira arte, erditik bukaera arte apaltze bat badela. Eta apaltze hau hastapenean baino apalagoa egiten da. Azpi-sekzio honen bidez, [ɹ̝ ] alofonoaren formakin bukaera aztertuko da. Ohartarazi behar da F2 formakin hastapenean [ɹ̝ ] alofonoak 1649,25 Hz-ko (sd: 405,57) batezbesteko 8.3.1.2. [ɹ] alofonoa [ɹ] N x̄ sd min max heina Lanean Euskaraz 10 1301,5 265,20 760 1817 1057 Lanean Erdaraz 5 1411 140,80 1231 1578 347 190. taula: lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera [ɹ] alofonoa F2 bukaeran Hz-tan dutenek edo joan direnek, formakin apalago bat badutela 1583,5 Hz-ekin (sd: 246,78) besteek 1616 Hz-ko (sd: 425,68) formakina dutenean. Datu horien arteko desberdintasuna ez da Mann-Whitney probaren arabera esanahitsua. gizonek 1268 Hz-koa (sd: 85,06) egiten dutelarik. Datuak, ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki adierazgarriak. [r2] alofonoak 1692,5 Hz-ko (sd: 451,20) formakin hastapena badu. Ondotik erdian, 1480,5 Hz-ko (sd: 342,14) batezbestekoa badu, eta orain, F2 formakin bukaeran, 1447,5 Hz-ko batezbesteko bat badu 280,81ko desbideratzea, 1066ko minimoa, 1742ko maximoa eta 8.3.3. Dardarkari anizkun ubularrak Ubularrak N x̄ sd min max heina Emazte 44 1485,86 169,14 1013 1876 863 Gizon 33 1273,70 254,91 993 2059 1066 198. taula: dardarkari ubularrak generoaren arabera F2 bukaeran Hz-tan Etxean 46 1320,63 223,02 993 2059 1066 Eskolan 31 1505,19 207,30 1013 1880 867 199. taula: dardarkari ubularrak euskararen jatorriaren arabera F2 bukaeran Hz-tan Ubularrak N x̄ sd min max heina Lanean Euskaraz 21 1424,29 199,17 1013 1836 823 Lanean Erdaraz 56 1383,93 246,43 993 2059 1066 [ʀ] N x̄ sd min max Gazte 0,017 *0,519 horretan, euskara eskolan ikasi dutenek 1473,5 Hz-ko (sd: 17,68) formakina ematen dutela, batezbesteko heina 12,75 da eta sekula joan ez direnena 6,95. heina 15-20 10 1324 165,69 1039 1581 Heldu 0,017 *0,121 euskara etxean ikasi dutenek aldiz, 1388,13 Hz-ko (sd: 181,68) batezbestekoa dutelarik. Aldiz 542 30-40 5 1549,2 106,62 1461 1722 261 Zahar *0,519 *0,121 hemen, aldeak ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanguratsuak. 203. taula: F2 formakin bukaeran [ʀ] alofonoaren adinen 200. taula: dardarkari ubularrak lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 bukaeran Hz-tan 60< 2 1391,5 116,67 1309 1474 165 arteko esanguratasun maila 1800
	Generoaren arabera sailkatzen direnean datuak 185. taulan bezala, ikusten da emazteek gizonek baino formakin goragoa ematen dutela 1505,19 Hz-ekin (sd: 388,29) gizonek aldiz, formakina 1371,88 Hz-koa (sd: 210,88) dute. Alde horiek, ez dira Mann-Whitney probaren arabera adierazgarriak. Bakunak N x̄ sd min max heina Emazte 16 1505,19 388,29 760 2325 1565 Gizon 17 1371,88 210,16 1161 1917 756 formakin gorena egiten dutela 1776,33 Hz-ekin (sd: 34570), gizonek apalena egiten apaltze bat. [ɹ̝ ] alofonoa 15 aldiz (% 12,5) baliatua izan da. Berriz ere zaharren soinua baita, ez da ez adina ezta euskararen jatorriaren araberako aldagaia landuko. koa du (sd: 629,83). Azpi-sekzio honetan aldiz, ikusten da formakina bere bukaeran neurtzen delarik, 1599,75 Hz-ko batezbestekoa baduela 284,7ko desbideratzea, 1315ko minimoa, 45 aldiz (% 37,5) entzuna izan dela eta azken azpi-sekzioan [χ] 15 aldiz (% 12,5) baliatua izan bukaeran Hz-tan estatistikoki esanahitsua atera. 201. taula: dardarkari ubularrak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera F2 direnek, 1415,5 Hz-ko (sd: 297,23) formakina dutelarik, besteek, 1453,33 Hz-ko (sd: 442,92) lehenean ikusiko da [ʀ] alofonoa 17 aldiz erabilia izan dela, bigarren azpi-sekzioan, [ʁ] soinua Beti EH-an egona 54 1388,85 234,99 993 2059 1066 204. taula: [ʀ] alofonoa generoaren arabera F2 bukaeran Hz-tan koa (sd: 165,82) baitute. Datuen arteko aldea ez da Mann-Whitney probaren arabera 185. taula: dardarkari bakunak generoaren arabera F2 bukaeran Hz-tan duela eta 1973,25 Hz-koa (sd: 697,11) erdian. Goratze bat markatua da. Baina ikusten da alofono bukaeran apaltze bat markatua dela 1650 Hz-ko batezbestekoa baitu 378,83ko desbideratzea, 1271ko minimoa, 2115ko maximoa eta 844ko heina. Formakina bere hastapeneko heinera berriz etortzen da. Erran bezala alofono hau 4 aldiz (% 3,34) erabilia izan da. Zaharrek eta euskara etxean ikasi dutenek baliatzearen aldetik esklusibitatea badute. Beraz eskasak baitira 2 aldagai hauek ezin dira aztertu datu. Generoaren arabera sailkatzen badira datuak, agertzen da 187. taulan emazteek [ɹ] alofonoak formakin hastapenean 1486,33 Hz-ko (sd: 207,93) batezbestekoa badu eta erdian 1451,4 Hz-ko (sd: 202,34) batezbestekoa. Azpi-sekzio honetan, agertzen da formakin bukaeraren kasuan, 1338 Hz-ko batezbestekoa baduela 231,8ko desbideratzea, 760ko minimoa, 1817ko maximoa eta 1057ko heinarekin. Beraz hastapenetik erdira arte apaltze bat markatua bada, erditik bukaera arte berriz ere apaltze bat markatua da. Horrek [ɹ̝ ] alofonotik desberdintzen du berak goratze bat markatzen baitu erdira arte eta gero 8.3.1.3. [r ͡ ɹ̝ ] alofonoa Alofono hori, [ɹ̝ ] alofonoa bezala 4 aldiz (% 3,34) baliatua izan da. [r ͡ ɹ̝ ] alofonoak formakin hastapenean 1528,25 Hz-ko (sd: 271,17) batezbestekoa badu, erdian 1862,25 Hz-[r ͡ ɹ̝ ] N x̄ sd min max heina Lanean Euskaraz 2 1616 425,68 1315 1917 602 Lanean Erdaraz 2 1583,5 246,78 1409 1758 349 192. taula: [r ͡ ɹ̝ ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 bukaeran Hz-tan [ɾ] N x̄ sd min max heina Emazte 7 1509,43 430,71 1100 2325 676ko heinarekin. Bakunen kasuan ikusi denean hastapenetik erdira arte goratze bat Alde horiek (ikus 27. grafikoa) Studen-T probaren arabera esanguratsuak dira: T= 202. taula: [ʀ] alofonoa adinaren arabera F2 bukaeran Hz-tan [ʀ] N x̄ sd min max 1700 heina 1225 Gizon 3 1268 85,06 1202 1364 162 193. taula: [ɾ] alofonoa generoaren arabera F2 bukaeran Hz-tan 194. taulan, datuak lanean baliatzen den hizkuntzaren arabera klasifikatuak direlarik, araberako aldagaiarekin, ikusten da lana erdaraz egiten dutenek edo joan direnek besteek baino, formakin gorago bat egiten dutela. Lana euskaraz egiten dutenek, edo joan ez emazteena 1349,33 Hz-koa (sd: 245,89) denean. Alde horiek, ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki adierazgarriak atera. heinarekin. Agertzen da bakunetan ikusia izan den bezala goratze bat badela. Eta berriz erditik haratago apaltze bat markatua dela. Sekzio hau, hiru azpi-sekziotan banatuko da Ubularrak N x̄ sd min max heina EH-tik kanpo joana 23 1409,22 235,96 1013 1836 823 [ʀ] N x̄ sd min max Emazte 10 1505,3 99,91 1383 1722 Gizon 7 1245,14 133,40 1039 1474 435 gorago bat badutela 1504,17 Hz-ekin (sd: 138,68), lana euskaraz egiten dutenek 1340,36 Hz-denboren arteko alde esanguratsuen irudikapena 339 egina izan den bezala, ikusten da lana euskaraz egiten dutenek besteek baino formakin 30. grafikoa: F2 bukaeran [ʀ] alofonoaren Euskal Herritik kanpo pasatu duten heina edo lotura egiten bada beste aldagaiarekin, Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren markatua dela eta ondotik apaltze bat, apikarien kasuan erraiten ahal da orain, F2 formakinak hastapenetik bukaera arte jaustea baizik ez duela ezagutzen. batezbestekoa dutela 233,91ko desbideratzea, 993ko minimoa, 2059ko maximoa eta 1066ko Datuak lanean baliatzen den hizkuntzaren arabera sailkatzen badira, 206. taulan formakin gorago bat egiten duela emazteek baino haien formakina 1742 Hz-koa baita, esanahitsuak. zaharrena 8,50. 1200 honetan ikusiko da F2 formakinaren bukaera aztertzerakoan, ubularrek 1394,81 Hz-ko Generoaren arabera sailkatzen badira datuak 195. taulan bezala, ikusten da gizonek Dardarkari anizkun ubularrak 77 (% 64,2) baliatzerekin gehienik erabiliak diren alofonoak dira. F2 formakinaren hastapenean ubularrek 1404,81 Hz-koa (sd: 245,56) dute, dutela. Berriz ere datu horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki Z= (a. m.: 2) 6,344; p= 0,042; gazteen batezbesteko heina 6,75, helduena 13,70 da eta ko (sd: 99,91) formakina egiterakoan, gizonek 1245,14 Hz-koa (sd: 133,4) egiten dute. 1300 ondotik, F2 erdian, formakinaren batezbestekoa 1482,66 Hz-koa (sd: 292,7) da. Sekzio Bertako alde horiek (ikus 26. grafikoa) Studen-T probaren arabera adierazgarriak dira: T= (a.m= 52,372) 4,14; p= 0,000. (a.m= 67,626) -3,716; p= 0,000. Ubularren azken 201. taula honetan, agertzen da Euskal Herritik kanpo joan direnek 1409,22 Hz-ko formakina egiten dutela, eta joan ez direnek 1388,85 Hz-ko batezbestekoa emazteek gizonek baino formakin gorago bat egiten dutela. Hala nola, emazteek 1505,3 Hz-205. taula: [ʀ] alofonoa euskararen jatorriaren arabera F2 bukaeran Hz-tan 1400 1328,91 Alde horiek (ikus 28. grafikoa), Kruskal-Wallis probaren arabera esanguratsuak dira: Eskolan 2 1473,5 17,68 1461 1486 25 1500 Generoaren arabera aztertzen badira datuak, 204. taulan bezala, ikusten da Etxean 15 1388,13 181,68 1039 1722 683 1600 1525,17
	1917ko maximoa eta 602ko heina. Beraz [ɹ̝ ] alofonoan bezala, goratze bat markatzen da dela.
	-250 --253 --257 --258 --259 -

dutenean 1271 Hz-ekin. Alde horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanguratsuak. egiten edo Euskal Herritik kanpo joan direnek formakin gorena badutela 1411 Hz-ekin (sd: 140,8) besteek 1301,5 Hz-koa (sd: 265,2) dutenean. Aldiz, alde horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki adierazgarriak. formakina egiten dute. Datuen arteko alde horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanahitsuak. Generoaren arabera sailkatzen badira ubularrak 198. taulan bezala, agertzen da emazteek gizonek baino formakin gorago bat egiten dutela. Hala nola gizonen formakina 1273,70 Hz-koa (sd: 254,91) da emazteena 1485,86 Hz-koa (sd: 169,86) delarik.

Alde horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak.

Adinaren arabera aztertzen badira datuak 202. taulan, ikusten da helduek 1549,2 Hzekin (sd: 106,62).soinu gorena egiten dutela

Ondotik zaharrek, 1391,5 Hz-ko (sd: 116,67) 

formakina osatzen dute, eta azkenik gazteek 1324

69)

.

  Formakin bukaeran, bakun eta anizkun apikarientzat ber datuak agertzen dira. Erran nahi baitu, berriz ere anizkun apikarietan gizonek formakin gorago bat markatzen dutela.

	Beretako alde horiek (ikus 31. grafikoa), Mann-Whitney probaren arabera 8.3.3.3. [χ] alofonoa Euskararen jatorriaren arabera sailkatuak direlarik datuak 215. taulan bezala, ikusten 8.3.4. Orokorki
	estatistikoki adierazgarriak dira: U= (Z= -4,286) 60,500; p=0,000; euskara etxean ikasi 1700 1800 da euskara eskolan ikasi dutenek 1550,18 Hz-ko (sd: 189,35) formakina egiten dutela, eta
	dutenen batezbesteko heina 30,17 da eta euskara eskolan ikasi dutenena 13,18. 1500 euskara etxean ikasi dutenek 1421,50 Hz-koa (sd: 456,26) egiten dutela. Datuen arteko alde Bestalde ubularretan, erdian eta hastapenean agertu diren ber datuak ikusi dira, erran nahi 1600 1481,22 Azpi-sekzio honetan ikusiko da [χ]-ren kasuan zer gertatuko den. [χ] alofonoak horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera esanahitsuak. Sekzio honetan, F2 formakinaren bukaera landuko da. Agertzen da 218. taulan, mota baitu emazteek, euskara eskolan ikasi dutenek, eta lana euskaraz egiten dutenek formakin
	1500 1600 1700 apalena 1394,81 Hz-ekin (sd: 233,91). Erditik bukaera arte beraz 3 multzoek apaltze bat 1474,92 Etxean 4 1421,5 465,26 993 2059 1066 desbideratzea, 993ko minimoa, 2059ko maximoa eta 1066ko heinarekin. Beraz ikusi da 1200 1400 formakin hastapenean, 1412,33 Hz-ko (sd: 241,2) batezbesteko baldin badu, eta formakin guztiek apaltze bat ezagutu dutela. 1400 Hz inguruko formakin batekin dardarkarien soinua bukaera gorena egiten dutela. Bestalde, bukaeran, zaharrek dute formakin gorena ematen 1268,19 1300 erdian 1633,67 Hz-koa (sd: 372,78); orain 1515,87 Hz-ko batezbesteko bat badu 274,71ko [χ] N x̄ sd min max heina bukatzen dute. Apikariek berriz gorena egiten dute 1447,5 Hz-ekin (sd: 280,81) eta ubularrek eta Euskal Herritik kanpo joan direnek ere.
	1300 32. grafikoa: F2 bukaeran [ʁ] alofonoaren euskararen jatorrien arteko 1187,11 desberdintasun esanguratsuen irudikapena izan dela. Aldiz apaltzea ez da hastapenerako ber heinera jautsi. Soinu hori, zaharrek ez dute 215. taula: [χ] alofonoa euskararen jatorriaren arabera F2 bukaeran Hz-tan 1400 hatsarretik erdira arte, goratze bat izan dela, eta hemen erraiten ahal da ondotik apaltze bat Eskolan 11 1550,18 189,35 1364 1880 516 ezagutu dute baina apikarien apaltzea besteei konparatuz oso txikia da.
	1200 behin ere ez baliatzen, helduek dute gehienik ahoskatzen 9 erabilerarekin (% 7,5), gazteek 6 F2 formakina N x̅ sd min max heina
	gazteentzat helduek 20 (% 16,67) aldiz baliatzen dituztelarik. Aldiz zahar batek behin (% 0,83) du erabili. 1100 Lanean erabilia den hizkuntzaren arabera sailkatzen badira datuak 216. taulan bezala, Bakun 33 1437,55 311,77 760 2325 1565 aldiz (% 5) ematen dutenean. 211. taulan, datuak lanean erabiltzen duten hizkuntzaren arabera sailkatzerakoan, agertzen da erdaraz egiten dutenek 1519 Hz-ko (sd: 301,20) formakina egiten dutela, Apikari 4 1447,5 280,81 1066 1742 676
	Ubular	31. grafikoa: F2 bukaeran [ʁ] alofonoaren generoen arteko 77 1394,81 233,91 993 2059	1066
		desberdintasun esanguratsuen irudikapena 218. taula: 3 dardarkari multzoen F2 bukaera Hz-tan		
	210. taulan datuak euskararen jatorriaren arabera sailkatuak dira. Eta agertzen da [χ] N x̄ sd min max heina Alofonoei interesatuz 219. taulan bezala, agertzen da alofono gorena berriz ere 1650
	euskara eskolan ikasi dutenek 1481,22 Hz-ko (sd: 229,53) formakin bukaera ematen dutela Lanean Euskaraz 4 1507,25 222,80 1364 1836 472 Hz-ekin (sd: 378,83) [ɹ̝ ] bakun hurbilkaria dela eta apalena 1353,4 Hz-ekin (sd: 230,08) [ʁ]
	etxean ikasi dutenek 1268,19 Hz-ko (sd: 190,49) formakina egiten dutelarik. [ʁ] N x̄ sd min max [χ] N x̄ sd min max Lanean Erdaraz 11 1519 301,20 993 2059 dardarkari anizkun ubularra. F2 erdiko zenbakiei konparatuz, agertzen da orokorrean heina heina 1066
	[ʁ] Lanean Euskaraz 15-20 216. taula: [χ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 bukaeran Hz-tan N x̄ sd min max heina 11 1350,55 205,59 1013 1664 651 6 1556,89 312,12 993 2059 1066 apalagoak egiten direla.
	15-20 30-40 60< Generoaren arabera aztertzen direnean datuak 209. taulan bezala, ikusten da 24 1391,33 231,26 1066 1876 810 20 1296,45 223,83 995 1803 808 1 1570 0 1570 1570 0 208. taula: [ʁ] alofonoa adinaren arabera F2 bukaeran Hz-tan [ʁ] N x̄ sd min max Lanean Erdaraz 34 1354,32 240,35 995 1876 881 30-40 9 1454,33 218,77 1180 1839 656 heina Etxean 27 1268,19 190,49 995 1664 669 Eskolan 18 1481,22 229,53 1013 1876 211. taula: [ʁ] alofonoa lanean baliatzen duten hizkuntzaren arabera F2 bukaeran Hz-tan 60< 0 0 0 0 0 0 [χ] alofonoa lantzen duen azken 217. taulan, agertzen da Euskal Herritik kanpo joan N x̄ sd min max heina 213. taula: [χ] alofonoa adinaren arabera F2 bukaeran Hz-tan 863 [ɹ̝ ] 4 1650 378,83 1271 2115 844 eta joan ez direnen arteko aldea ez dela handia. Hala nola, joan direnek 1513,58 Hz-ko (sd: 210. taula: [ʁ] alofonoa euskararen jatorriaren arabera F2 bukaeran Hz-tan Alde horiek (ikus 32. grafikoa), Mann-Whitney probaren arabera esanguratsuak atera [ʁ] alofonoa tratatzen duen azken 212. taulan agertzen da Euskal Herritik kanpo joan direnek formakin apalena egiten dutela 1334,71 Hz-ko (sd: 250,90) batezbestekoarekin, joan [ɹ] 15 1338 231,8 760 1817 1057 287,79) formakina osatzen dutelarik, besteek aldiz 1525 Hz-koa (sd: 269,39) egiten dute. [r ͡ ɹ̝ ] 4 1599,75 284,7 1315 1917 602 Generoaren arabera sailkatuak baitira datuak 214. taulan, agertzen da gizonek emazteek baino formakina gorago egiten dutela. Emazteek 1497,13 Hz-ko (sd: 125,30) Desberdintasun horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera adierazgarriak. [ɾ] 10 1437 372,67 1100 2325 1225 ez direnek 1361,84 Hz-koa (sd: 223,89) dutenean. Alde horiek, ez dira Mann-Whitney [r2] 4 1447,5 280,81 1066 1742 676
	emazteek gizonek baino formakin goragoa egiten dutela 1474,92 Hz-ekin (sd: 202,23) eta dira: U= (Z= -2,804) 122,000; p= 0,005; euskara etxean ikasi dutenen batezbesteko heina probaren arabera estatistikoki esanahitsuak izan. formakina ematen dute eta gizonek 1537,29 Hz-koa (sd: 395,94). Alde horiek ez dira Mann-[χ] N x̄ sd min max heina [ʀ] 17 1398,18 172,36 1039 1722 683
	gizonek 1187,11 Hz-ko (sd: 148,58) formakina egiten dutela. 18,52 da eta euskara eskolan ikasi dutenena 29,72. Whitney probaren arabera adierazgarriak atera. EH-tik kanpo joana 3 1525 269,39 [ʁ] 45 1353,4 230,08	1364 995	1836 1876	881	472
	[ʁ] [ʁ] Beti EH-an egona [χ] EH-tik kanpo joana [χ] 217. taula: [χ] alofonoa Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren F2 bukaeran Hz-tan N x̄ sd min max heina N x̄ sd min max 12 1513,58 287,79 993 2059 1066 15 1515,87 274,71 993 2059 1066 heina 14 1334,71 250,90 1013 1803 790 N x̄ sd min max heina 219. taula: alofono desberdinen F2 bukaera Hz-tan
	Emazte Beti EH-an egona Emazte	26 8	31	1474,92 1361,84 1497,13	202,23 223,89 125,30	1013 995 1374	1876 1876 1720	863 881 346
	Gizon 212. taula: [ʁ] alofonoa Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren F2 bukaeran Hz-tan 19 1187,11 148,58 995 1646 651 Gizon 7 1537,29 395,94 993 1059 1066

Adinaren kasuan 208. taulan, agertzen da zaharrak duela formakin gorena egiten 1570 Hz-ko formakinarekin.

Gazteek ondotik, 1391,33 Hz-koa (sd: 231,26) 

egiten dute eta helduek azkenik 1296,45 Hz-koa (sd: 223,83). Alde horiek, Kruskal-Wallis probaren arabera ez dira esanguratsuak izan. agertzen da lana euskaraz egiten dutenek formakina pixka bat apalagoa egiten dutela 1350,55 Hz-ekin (sd: 205,59), lana erdaraz egiten dutenek formakina 1354 Hz-koa (sd: 240,35) egiten baitute. Desberdintasuna hain ttipi izanik, Mann-Whitney probaren arabera datuak ez dira estatistikoki adierazgarriak. 213. taulan, adinaren arabera sailkatuak dira datuak, eta agertzen da gazteek 1556,89 Hz-ekin (sd: 312,12) formakin gorena egiten dutela, helduek 1454,33 Hz-ko (sd: 218,77) batezbestekoa dutenean. Datuak ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanguratsuak. euskaraz egiten dutenek aldiz, 1507,25 Hz-ko (sd: 222,80) batezbestekoa dute. Alde horiek ez dira Mann-Whitney probaren arabera estatistikoki esanguratsuak.

  -rekin gutxienik irabazten duena. Berak du ere gutxienik galtzen. Galtzearen kasuan bezala, aldagaien arteko desberdintasuna eramana izan delarik 4 alofono horientzat, ez da adierazgarritasun estatistikorik atera. 9.1.2.2. Dardarkari anizkun apikariak Apikarien batezbestekoa edo, alofono bakar bat baizik ez baita, [r2] alofonoarena, 2,88 dB (sd: 6,02) galtzea da. Agertzen da beraz apikariek nahiz eta dardaratze gehiago ukan, ez dutela energia gehiago galtzen, baina alderantziz energia gutxiago galtzen dutela. Apikari eta bakunen arteko desberdintasuna ez da estatistikoki esanguratsua. Aldagaien arteko konparaketa egin denean, ez da apikarientzat adierazgarritasun estatistikorik azpimarratua izan. Bestalde, apikariek 4,36 dB (sd: 1,56) irabazten dituzte. Dardarkari bakunek bezala, galtzen dutena baino gehiago irabazten dute. Aldagaien azterketa eraman delarik, ez da esanguratasun estatistikorik lortu. Galtzerakoan, nahiz eta dardaratze gehiago ukan, apikariek bakunek baino energia gutxiago galtzen dute. Irabaztearen kasuan, berdin gertatzen da bakunek apikariek baino energia gehiago irabazten dutelako. Azterketa honek bere mugak baditu 4 daturekin eramana izan baita. Merezi luke datu gehiagorekin eramatea ikusteko ea apikariek duten energia gutxiago galtzen edo irabazten, edo 4 datuek duten azterketa okertzen. probaren arabera datuak estatistikoki adierazgarriak atera dira: U= (Z= -2,585) 134,500; p=0,010; emazteen batezbesteko heina 27,33 da eta gizonezkoena 17,08. 9.1.2.4. Orokorki Orokorki hartzen badira datuak, ikusten da 224. taulan, bakunak 33 aldiz baliatuak izan direla, 5,08 dB-ko (sd: 3,47) galtze batekin. Dardarkari anizkun apikariak aldiz, 4 aldiz baizik ez dira erabiliak izan eta 2,88 dezibelioko (sd: 6,02) galtze batekin. Azkenik, ubularrak, 77 aldiz baliatuak izan dira eta 7,31 dezibelioko (sd: 4,66) galtzea jasan dute. Alde batetik, ikusten da apikariek ez dutela logikak nahi lukeen bezala egiten erran nahi baitu, ez dutela dardaratze gehiago baitute energia gehiago galtzen. Eta bestetik, Nguyen eta Adda Deckertek (2013) erraiten dutena baieztatua da ubularren kasuan ikusten baita, besteek baino askoz energia handiagoa galtzen dutela. Gero eta hertsigune gehiago, gero eta energia galtze handiagoa. Hemen agertzen da, beraz beste dardarkariekin konparatuz, ubularrek hertsigune anitz ematen baitituzte, energia handia galtzen dutela. : dardarkari multzoek /a/-tik /r/-ra galtzen duten energia dB-tan Kruskal-Wallis probak erakusten du multzoen arteko desberdintasuna esanguratsua dela: Z= (a. m= 2) 7,938; p= 0,019; bakunen batezbesteko heina 69,27 apikariena 75,75 eta ubularrena 51,51. Hala ere, adierazgarritasun hori, Mann-Whitney probaren arabera lantzen denean, binan binan eta 225. taulan agertzen denaren arabera, ikusten da dardarkari bakun eta apikarien arteko desberdintasuna ez dela esanguratsua, baina bakuna eta ubularren artekoa esanguratsua dela p= 0,010 baita. esker erraiten ahal da energia irabaztearen aldetik, dardarkari bakun eta anizkun ubularren arteko desberdintasuna bera markatua dela. Horrek egiaztatzen du beraz gorago aipatutako teoria, erran nahi baitu hutsuneek energia galarazten dutela. Baina agertzen da ere apikariek besteek baino gutxiago irabazten dutela.

	Energia /a/-/r/ Bakunak Apikariak Ubularrak 226. taulari Energia /r/-/a/ Bakun Apikari 224. taulaBakunak N x̅ 33 -5,08 4 -2,88 77 -7,31 Bakunak Apikariak *0,696 sd Ubularrak 0,010 225. taula: energia galtzearentzat, dardarkari multzoen min max 3,47 -15,46 -0,24 6,02 -7,9 -1,96 4,66 -17,07 3,49 Apikariak Ubularrak *0, 696 0,010 *0,166 *0,166 arteko esanguratasun estatistikoa N x̅ sd min max 33 6,1 3,91 -0,95 18,61 4 4,36 1,56 2,97 6,34 Ubular 77 9,96 4,21 -2,67 19,66	heina 15,22 5,94 20,56 heina 19,56 3,37 22,33

  dardarkari bakun bat dela 8,23 dB-ko (sd: 1,98) galtzearekin. Bestalde, energia gutxienik galtzen duen alofonoa [r2] dardarkari anizkun apikaria da 2,88 dB (sd: 6,02) galtzen baitu. Kruskal-Wallis probak erakusten du alofonoen arteko desberdintasuna esanguratsua dela: Z= (a. m.= 7) 16,744; p= 0,019; [ɹ̝ ]-ren batezbesteko heina 38,00; [ɹ]-rena 83,80; [r ͡ ɹ̝ ]rena 58,00; [ɾ]-rena 64,50; [r2]-rena 75,75; [ʀ]-rena 44,26; [ʁ]-rena 55,48 eta [χ]-rena 47,80.

	N	x̄	sd		min	max	heina
	[ɹ̝ ]	4	-8,23	1,98	-10,85	-6,08	4,77
	[ɹ]	15	-3,43	2,44	-8,89	-0,24	8,65
	[r ͡ ɹ̝ ]	4	-6,9	6,23	-15,46	-0,51	14,95
	[ɾ]	10	-5,57	2,95	-10,51	-0,78	9,73
	[r2]	4	-2,88	6,02	-7,9	5,27	13,17
	[ʀ]	17	-7,93	4,35	-13,41	2,68	16,09
	[ʁ]	45	-6,88	4,58	-17,07	2,41	19,48
	[χ]	15	-7,9	5,37	-16,68	3,49	20,17
	228. taula: alofonoek /a/-tik /r/-ra galtzen duten energia dB-tan	

  229. taula: /a/-tik /r/-ra energia galtzerakoan alofonoen arteko esanguratasun estatistikoa Bukatzeko, 230. taulari esker, energia irabaztearen kasuan, alofonoen arteko desberdintasuna ikusiko da. Hau da,[r2] alofonoak energia gutxienik irabazten duela 4,36 dB-ekin (sd: 1,56). Bestalde energia gehienik irabazten duena, ubular ahoskabetua da, erran nahi baitu[χ] alofonoa 12,28 dB-ekin (sd: 4,38). Bakunetan, [r ͡ ɹ̝ ]-k du energia gehienik irabazten 9,68 dB-ekin (sd: 6,84). Aldiz,[ɹ] da dardarkari bakunetan energia gutxienik irabazten duena 5,19 dB-ekin (sd: 2,31). Eta ubularretan gutxienik irabazten duen alofonoa[ʁ] da 9,21 dB-ekin (sd: 4,06).

	p	[ɹ̝ ]	[ɹ]	[r ͡ ɹ̝ ]	[ɾ]	[r2]	[ʀ]	[ʁ]	[χ]
		N		x̄	sd	min	max	heina	
	[ɹ̝ ]		4	6,49	2,86	4,09	10,22	6,13
	[ɹ]		15	5,19	2,31	2,75	9,53	6,78
	[r ͡ ɹ̝ ]		4	9,68	6,84	3,83	18,61	14,78
	[ɾ]		10	5,89	4,54	-0,95	13,78	14,73
	[r2]		4	4,36	1,56	2,97	6,34	3,37
	[ʀ]		17	9,9	3,92	2,69	15,13	12,44
	[ʁ]		45	9,21	4,06	-2,67	17,74	20,41
	[χ]		15	12,28	4,38	0,34	19,66	19,32

  alofonoak generoaren araberako esanguratasun estatistiko bat lortu du: U= (Z= -3,827) 80,500; p=0,000; emazteen batezbesteko heina 29,40 da eta gizonezkoena 14,24. Formakin erdian, generoaren arabera adierazgarritasun estatistiko bat agertzen da: U= (Z= -4,217) 63,500; p=0,000; emazteen batezbesteko heina 30,06 da eta gizonezkoena 13,34, baita, euskararen jatorriaren araberako aldagaiarentzat ere: U= (Z= -2,885) 118,500; p=0,004; euskara etxean ikasi dutenen batezbesteko heina 18,39 da eta euskara eskolan ikasi dutenena 29,92. Azken hau gehitu da, formakin hastapenean, generoaren aldagai baizik ez baita esanahitsua. Formakin bukaeran, generoaren arabera alde adierazgarri bat markatzen du: U= (Z= -4,286) 60,500; p= 0,000 euskara etxean ikasi dutenen batezbesteko heina 30,17 da eta euskara eskolan ikasi dutenena 13,18. Eta euskararen jatorriaren arabera ere: U= (Z= -2,804) 122,000; p= 0,005; euskara etxean ikasi dutenen batezbesteko heina 18,52 da eta euskara eskolan ikasi dutenena 29,72.Ubularren azken alofonoak,[χ] alofonoak, hastapenean 1412,33 Hz-ko (sd: 241,02) batezbestekoabadu, erdian, 1633,67 Hz-koa (sd: 372,78) eta bukaeran, 1515,87 Hz-koa (sd: 274,71). Beraz aztertutako azken alofono honek ere, apaltze bat ezagutu baino lehen, goratze bat markatzen du. Azterketa estatistikoa eraman denean, agertu da hastapenean generoaren araberako adierazgarritasun bat ere lortu duela: U= (Z= -2,199) 9,000; p=0,028; emazteen batezbesteko heina 10,38 da eta gizonezkoena 5,29. Aldiz erdi eta bukaeran esanguratasun estatistiko hau ez da berriz agertzen. 9.1.3.4. Orokorki Azken azpi-sekzio honetan, dardarkari moten arteko konparaketa egiten baldin bada, agertzen da 235. taulan, apikariek formakin gorena egiten dutela 1692,5 Hz-ekin (sd: 451,2).Aldiz formakin apalena, ubularrena da 1404,81[START_REF] Taula | [END_REF].Kruskal-Wallis probaren arabera moten arteko esanguratasuna neurtzen baldin bada, agertzen da datuak estatistikoki adierazgarriak direla: Z= (a.m= 2) 6,172; p= 0,046; bakunen batezbesteko heina 67,45, apikariena 76,00 da eta zaharrena 52,27. Beraz, Mann-Whitney probaren arabera binan binan eramaten bada azterketa 236. taulan egina izan den bezala, agertzen da esanguratasuna ubular eta bakunen artean egiten dela p= 0,025 baita, baina ez da besteekin adierazgarritasunik agertzen.Multzo guztiak formakin erdian konparatzen baldin badira 237. taulan egina izan den bezala, agertzen da bakunek formakin gorena egiten dutela 1613,88 Hz-ekin (sd: 432,01), hastapenean, apikariek gorena egiten dutenean. Horrek erakusten du ere, bat gorantz joan dela eta bestea beherantz. Gainera, formakin apalena egiten duena apikaria da 1480,514). Ubularren multzoa apikariekin ez da hain urrun 2 hertzen desberdintasuna baitu. Moten arteko alde horiek ez dira Kruskal-Wallis probaren arabera esanguratsuak.Formakin bukaeran mota guztiak konparatuz 238. taulan bezala, agertzen da ubularrek formakin apalena egiten dutela 1394,8191).Bestalde, apikariek 1447,5 Hz-ekin (sd: 280,81) formakin gorena egiten dute. Multzoen alde estatistikoak eramatean, agertzen da Kruskal-Wallis probaren arabera ez direla esanguratsuak. Bakunak eta ubularrak haien egiteko maneran aski hurbilak dira. Orokorki, hastapenetik erdira arte gora joaten dira, eta bukaera arte, apalago jotzen dute. Apikariek aldiz, hastapenetik erdira apaltze bat markatzen dute, eta erditik bukaera arte, kasik mantentze bat.Alofono guztiak formakin erdian konparatzen badira, agertzen da 240. taulan, formakin apalena egiten duena[ʀ] ubularra dela 1411,24[START_REF]taula: multzo desberdinen erabilpen kopurua 8. taula: alofono desberdinen erabilpen kopurua 9. taula: alofonoak aldagai desberdinen arabera sailkatuak 10. taula: dardarkari bakunen iraupena generoaren arabera s-tan[END_REF]. Hori mantendu da, formakin hastapenean ber alofonoak formakin apalena baitu.Gorenaren aipatzeko, agertzen da 1973,25 Hz-ekin (sd: 697,11) [ɹ̝ ] alofonoa dela. Hastapenean ere, ber gauza gertatu da. Desberdintasun horien konparaketa Kruskal-Wallis probaren arabera eramaten baldin bada, esanahitasun estatistikorik ez da agertzen.Alofonoen erkaketa 241. taulan eramaten denean, agertzen da[ɹ] alofono bakun hurbilkariak duela formakin apalena ematen, eta alderantziz, gorena[ɹ̝ ]-k duela egiten. Hori jadanik, formakin erdian agertu da. Azterketa estatistikoa eramaterakoan, agertu da Kruskal-Wallis probaren arabera datuen arteko desberdintasunak ez direla adierazgarriak.

		N		x̄	sd	min		max	heina
	[ɹ̝ ]		4	1973,25		697,11	1032		1575
	[ɹ]		15	1451,4		202,34	1237		658
	[r ͡ ɹ̝ ]		4	1862,25		629,83	1081		1509
	F2 formakina [ɾ]	N	10	x̅ 1614,5	sd 420,55	min 1142	max	heina 1217
	Bakun [r2]		33 4	1613,88 1480,5		432,01 342,14	1032 1100		2607	1575 823
	Apikari [ʀ]		4 17	1480,5 1411,24		342,14 221,7	1100 1017		1932	823 793
	Ubular [ʁ]		77 45	1482,66 1459,31		292,7 274,94		968 968		2567	1599 1429
	F2 formakina [χ]	N	x̅ 237. taula: multzo desberdinen F2 erdia Hz-tan sd min max 15 1633,67 372,78 1066 240. taula: alofonoen F2 erdia Hz-tan	1501 heina
	Bakun		33	1542,73		283,68	1230		2352	1122
	Apikari		4	1692,5		451,2	1271		2231	960
	Ubular		77	1404,81		245,56		907		2371	1464
		235. taula: multzo desberdinen F2 hastapena Hz-tan
	F2 formakina	N	x̅	sd	min		max	heina
	Bakun	N	33	1437,55 x̄	311,77 sd	min	760	2325 max	1565 heina
	Bakunak 1447,5 1394,81 238. taula: multzo desberdinen F2 bukaera Hz-tan Apikariak Ubularrak Bakunak *0,434 4 280,81 1066 77 233,91 993 33. grafikoari esker, agertzen da multzoek F2 formakin portaera desberdinak Apikari 1742 676 Ubular 2059 1066 x̄ sd min max heina [ɹ̝ ] 4 1649,25 405,57 1271 2089 818 [ɹ] 15 1486,33 207,39 1230 1911 681 [r ͡ ɹ̝ ] 4 1528,25 271,17 1263 1797 534 [ɾ] 10 1590,5 356,25 1233 2352 1119 [r2] 4 1692,5 451,2 1271 2231 960 [ɹ̝ ] 4 1650 378,83 1271 844 [ɹ] 15 1338 231,8 760 1057 [r ͡ ɹ̝ ] 4 1599,75 284,7 1315 602 [ɾ] 10 1437 372,67 1100 1225 [r2] 4 1447,5 280,81 1066 676 [ʀ] 17 1398,18 172,36 1039 683 dituztela. N 0,025 [ʀ] 17 1390,94 203,07 1037 1733 696 [ʁ] 45 1353,4 230,08 995 881
	[ʁ] [χ]	Apikariak 45 15	1407,71 1515,87	*0,434	265,5 274,71		963 993	*0,206	2371	1408 1066
	[χ]	Ubularrak 15	1412,33	0,025	241,02	*0,206	907		1738	831
	236. taula: F2 formakin hastapenarentzat dardarkari multzoen arteko esanguratasun estatistikoa 239. taula: alofonoen F2 hastapena Hz-tan

33. grafikoa: dardarkari multzoen F2 formakina

Alofono guztien konparaketa eramaterakoan, ikusten da 239. taularen bidez formakin hastapenean 1692,5 Hz-ekin (sd: 451,2),

[r2] 

alofonoa dela formakin gorena duena, eta aldiz,

[ʀ] 

alofono ubularra dela formakin apalena duena 1390,94 Hz-ekin (sd: 203,07).

Multzoentzat egina izan den bezala, Kruskal-Wallis proba eramaten baldin bada, ez da esanguratasun estatistikorik agertzen.

  diona baieztatzen ahal emazteak aldaketaren bideratzaileak direla erraiten duelarik. Hemen ez da holakorik agertu. Azkenik, ikusi da ere Euskal Herritik

	GEHIGARRIAK	
	o ü + dardarkari	ürrentü
	o ür + hersk ahost	ürgüilü
	o ür + hersk ahosk	
	o ür + txist	ürtxaintxa
	o ür + (l, m, n)	
	Galdetegia-ren prestaketa	
	o -ra	serora, hura
	o -re	bere, ohore
	o -ri	hari, janari
	o a + dardarkari o -ro	arrano, arrazu, arrabotü, arratu euro, xibero
	o ar + hersk ahost o -ru	argi, ardu
	o ar + herskahosk o -rü	arkatz Arüe
	o ar + txist	hartz
	o ar + (l, m, n)	armada
	o -rra	ortzadarra, hurra,
	o -rre	errespetüa, errege
	o e + dardarkari o -rri	erreka, herra, erre, ere, ürrin, erri
	o er + hersk ahost o -rro	erdi, berde herro, arrosa
	o er + hersk ahosk o -rru	errunt
	o er + txist o -rrü	ertzo arrüa
	o er + (l, m, n)	erle
	o -ar	behar
	o i + dardarkari o -er	irakurri, irabazle eder
	o ir + hersk ahost o -ir	
	o ir + hersk ahosk o -or	hor
	o ir + txist o -ur	hur
	o ir + (l, m, n) o -ür	irlandes segür
	o o + dardarkari o Arh-	oro, orotan, orrua arhana
	o or + hersk ahost o Erh-	orga, ordenagailü erhi, erhaztün
	o or + hersk ahosk o Irh-	orkatz
	o or + txist hortz o Orh-	orhitü
	o or + (l, m, n) o Urh-	
	o Ürh-	ürhe
	o u + dardarkari	
	o ur + hersk ahost	urdin
	o ur + hersk ahosk	urte
	o ur + txist	urtxorta
	o ur + (l, m, n)	urlaster

Xantiana ETCHEBEST -7 Décembre 2017 -XXX -

http://www.soule-xiberoa.fr/eu.html

Lurraldea Xiberoa deitzen dute hango bizizaleek, eta xiberotarrak elkar deitzen dute.

irudia: Berezko eta bereganatutako aldagaien desberdintasuna (X.E.)

taula: IPA 3 taula

irudia: Hiztun batetik bestera soinuak egiten duen ibilbidea (X.E.)

http://monsu.desiderio.free.fr/curiosites/r-phono.html

irudia: Praat-eko script-aren irudikapena

irudiaren kasuan, datuek iraupenaren berri ematen dute.12. irudia: Praat-eko script-aren emaitzen irudikapena Ondotik, hori dena Excel taula batean kopiatzen da. Energia eta F2 formakinaren neurketaren datuak eskuz hartuak izan dira.

irudian, ikusten da nola energiaren datuak bildu diren, aldi bakoitzean, aitzineko bokalaren erdian, dardarkariaren erdian eta ondoko bokalaren erdian hartu dira. Eta ondotik, aitzineko bokaletik dardarkarira galtzen den

Datu horiek bildu eta, denak Excel taula batean gorde dira, azpiko 15. irudian agertzen den bezala. Datu guztiak, hiztun eta aldagaien arabera sailkatuak izan dira.15. irudia: excel-ekin sailkatze moduaren irudikapena Datuen sailkapenaren egiteko, lehenik, hiztunkal, datuak irudikatzen duten hitzari lotu dira. Adibidez /a/, /r/, /m/, /ada/ soinuak baldin badira, armada hitzari lotu dira.Ondotik, script bakoitza, bere hiztunari lotu dira. Erran nahi da horrekin, hitz bakoitza bere emaileari lotua dela, eta hiztuna zenbakien bidez notatua dela. Hori egin da ondoko SPSS programaren pausuaren aitzinatzeko. SPSS-n, aldagaiei ezin zaie izena atxiki, eta beraz zenbakiekin ordezkatu egin behar da. Anotazioak horrela eginak izan dira:-Adina: 1 gazteak / 2 helduak / zaharrak -Generoa: 1 emazteak / 2 gizonak -Euskararen jatorria: 1 euskara etxean ikasi / 2 euskara eskolan ikasi -Lanean baliatua den hizkuntza: 1 euskara erabilia da / 2 erdaraz ari dira -Euskal Herritik kanpo joan direnez ala ez: 1 joan dira / 2 ez dira joan.Horren ondotik, espektrograma eta oszilogramen azterketa eta dardarkari desberdinen notazioa egin da. Dardarkari bakoitzari zenbaki bat lotu diegu. Lehen pausu batean, dardarkariak multzoka antolatuak izan dira: 1 dardarkari bakunentzat, 2 dardarkari anizkunentzat eta 3 dardarkari ubularrentzat. Eta ondotik, soinuen desberdintzeko dardarkari bakoitzari zenbaki bat eman zaio. Bakunetan: 1[ɹ̝ ]; 2[ɹ];3 [r ͡ ɹ̝ ] eta 4[ɾ].

irudia: Tukey probaren emaitzen adibide bat

irudia: Kruskal-Wallis probaren emaitzen adibide bat

http://scratchpad.wikia.com/wiki/Euskal_konsonanten_IPA_taula

Xantiana ETCHEBEST -7 Décembre 2017 -85 -

Euskararen Herri Hizkeren Atlasa (EHHA) VII Lexikoa, Izen morfologia, Sintaxia. Euskaltzaindia, Bilbo 2016 lanean hartutako datua.

Euskararen Herri Hizkeren Atlasa (EHHA) VII Lexikoa, Izen morfologia, Sintaxia. Euskaltzaindia, Bilbo 2016 lanean hartutako datua.

Espektrograma irudi guztiak, Praat programaren bidez lortuak izan dira. Hauetan beti hiru parte ikusiko dira: gaineko partean, oszilgramak agertzen dira, erdian espektrogramak eta azpian, hitzaren moztura soinu bakoitzarentzat ikusiko da.

taula:[ʀ] alofonoak euskararen jatorriaren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan

taula:[ʀ] alofonoak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan

taula:[ʀ] alofonoak Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera /r/-tik /a/-ra irabazten duen energia dB-tan

taula:[ʁ] alofonoa generoaren arabera F2 erdian Hz-tan

taula:[χ] alofonoa generoaren arabera F2 erdian Hz-tan

taula:[ʁ] alofonoa generoaren arabera F2 bukaeran Hz-tan

taula:[χ] alofonoa generoaren arabera F2 bukaeran Hz-tan

dendograma: VegAna programari esker Euskal Herritik kanpo pasatu duten denboraren arabera atera den dendograma

Galdetegia

Xantiana ETCHEBEST -7 Décembre 2017

-332 -

ZUBEROTAR DARDARKARIEN BARIAZIO SOZIO-FONETIKOAXantiana ETCHEBEST -7 Décembre 2017

(herria) 

-370 -

Une rue

gazteetan Gb2122 informantea hartzen baldin bada, agertzen da % 62an helduen taldean sartzen dela, baina ere, % 38an, gazteen taldean sartzen dela. Eta bestalde, salbuespenetan segitzeko, agertzen da Hb2122 informantea % 70an gazteekin sailkatua dela, eta % 30an helduekin. Agertzen da ere, beste 3 heldu gazteekin sailkatuak direla. Zaharren taldea salbu, ez da desberdintasuna hain kategorikoa egiten.