Jean-Baptiste Coyos 
  
EuskararEn Eta gaskoiErarEn artEko harrEmanak: zubErErarEn adibidE ba tzuk

gaskoierarekin batera. baina geroztik ere, hiz kun tza auzo gisa bearnesean eragina izan zuen euskarak (ikus 4. lerroaldea).

iraganaldia balia tzen dut harreman linguistiko horiek orain agortuak baitira. gaur egun zubereradunak eta bearnesdunak gero eta gutiago dira, hizkun tza horien irakuskun tza emenda tzen baldin bada ere, euskararena bereziki. hiztun horiek denek, euskaldunek nahiz bearnesek, fran tsesa ezagu tzen dute eta zinez guti dira fran tsesaz gain euskara eta gaskoiera ezagu tzen dituztenak, ho ts hirueledun direnak.

bi hiz kun tza horiek luzaz kontaktuan izan bai tziren, hiztun asko gu txi gorabehera elebidun edo elebidun har tzaile ziren, zuberoakoak bederen, eta hizkun tzen alor denetan eraginak izan zirela pen tsa dezakegu. bearnesa guti edo aski menpera tzen zuten euskaldun horiek ez ziren bakarrik letradunetan, elizgizonetan edo legelarietan aurki tzen; laborarien artean edo salerosleetan aurki tzen ziren biarnotarrekin zituzten harreman komer tzialengatik.

Zuberoaren eta Biarnoren arteko harremanez

harreman linguistiko horiek aztertu baino lehen has gaitezen bi lurralde horiek izan zituzten harreman ezberdinak azal tzen. askotakoak izan ziren, ekonomikoak, administratiboak, erlijioz koak, kulturalak, etab. hiz kun tzekin bezala, hemen ere ez dugu erranen zuberoak eta biarnok harremanak izan zituztela, baina bai zuberotarrek eta biarnotarrek zituztela. Lehen ikuspegiaz, kontaktua geografikoa da, zuberoako eta biarnoko arteko muga handia da eta zuberoak gaskoniarekin duen bakarra da. baina harremanak giza taldekoak ziren.

hona alor ezberdintan harreman horien adibide ba tzuk. biarnoren eragin handia zuberoan ager tzen zaigu historian zehar, garai luze batean, goi Erdi aroan hasiz gaskoieraren, bearnesaren sor tzearekin.

administrazioa

Erdi aroko zuberoan gaskoia hiz kun tza administratiboa zela ezaguna da. xiv. mendeko zuberoako zen tsu gotikoa gaskoieraz ida tzia izan zen 3 . halaber, 1520ko zuberoako ohitura, foruak beste era batez errana, Coustumes générales du Pays et Vicomté de Sole delakoak, gaskoieraz ida tzia izan zen 4 .

"dei kortez, Xiberoa Lannes edo Landetako 'sénéchaussée' delakoan zen, eta zonbaiten ustez hanko epaileez entelegatü izateko gisan iz kiribatü zen" esaten 3 ikus ricardo Cierbideren Le Censier gothique de Soule testua (1994, baigorri, izpegi argitale txea).

_ 153 _ Euskara Eta inguruko hizkuntzak historian zEhar digu Jean-Louis davantek 5 . beraz zuberoaren tzat apelazioko auzitegia Landetan zen eta noski erabili zen hiz kun tza ez zen euskara, ez eta ere fran tsesa oraino.

halere, ohartaraz dezagun gaskoiera Lapurdiko hiz kun tza administratiboa izan zela ere eta nafarroa beherean luzeago. hegoaldean ere, nahiz nafarroan, nahiz gipuz koan, eragina izan zuela historian zehar. beraz gaskoiera hiz kun tza administratiboa izatea ez da zuberoako berezitasuna.

Elizaren administrazioa

zuberoa oloroeko elizbarrutin zagon. oloroe, Auloron bearnesez, zubereraz [olú(w)e], biarnon da. apezpikua beraz oloroen zegoen eta xvii. mendean mauleko maitia familiako hiru kide oloroeko apezpikuak izan ziren, katolizismoa indar tzeko biarnoko eta zuberoako protestanteen aurka.

seminario ttipia oloroen zen ere bai zuberotarren tzat. Eta ikasle horien artean zuberotar famatu bat badugu xix. mendean, agosti Xaho atharraztarra. han egon zen bigarren mailako ikasketak egiteko 1822tik 1830 arte 6 . Fran tsesa zen orduan hiz kun tza nagusia.

orain oloroe baionako elizbarrutiari lotua da, Lescar bezala, eta ondorioz zuberoa ere.

hez kun tza eta eguneroko bizi tza

biarnorekiko giza harremanak eta harreman ekonomikoak hedatuak ziren. xx. mendeko hasiera arte, gazte ba tzuen tzat ohidura zen aprendiz gisa joatea, laborari izan dadin, zurgile izan dadin, etab. Orduan, ofizio baten ikastearen gain, bearneraren ikastea ere zen helburua.

Lexikoak harreman ekonomikoen garran tzitasuna erakusten digu. bearnesak zubererari eguneroko tresna eta gauzen eremuei hi tz asko eman ziz kion, artisautzaren lanbideetan bereziki, bizitoki lexikoan ere (Coyos 2006). zubereran 68 lan tresnatako izen mailegatu zenbatu ditut adibidez, 70 on tzi eta e txetresnatako, 347 ekin tza-izen eta ekin tza-adi tz! orain, hi tz horietarik ba tzuk desagertu dira teknika eta lanbide tradizional horiekin batera.

Ez kon tza mistoak eta biztanlerien nahastea

Ez kon tze-harremanak aski ugariak ziren eta dira gaur egun. hiz kun tzak ere nahasten ziren e txeetan, baserrietan biarnon dauden Eskiulan eta Jerun tzen, baita ere barkoxen, montorin (berorize), etab. mugaldeko 5 Xiberoko jauna pastorala, 2008: 145. or. 6 Patri urkizuren Agosti Chahoren bizi tza eta idazlanak 1811-1858, 1992: 18. or.

Jean-Baptiste Coyos

_ 154 _ Euskara Eta inguruko hizkuntzak historian zEhar lurralde horri buruz, zuberoako ekialde eta ipar ekialdean, Philippe E txegorriren 2007ko "mugako zuberotarrak" artikuluak xehetasun asko ematen diz kigu. "Euskaldunek, zuberotarrek hain zuzen, zuberoako mugak gainditu zituzten eta biarnoko hainbat gune landu eta jendeztatu zuten" (2007: 58). XViii.ean eskiulatarrak Josbaig oihanean baneratu ziren eta e txaldeak Jerun tzeko lurretan eraiki zituzten" (ibid: 60). "Eskiulako eliza barkoxekotik 1645ean banandu zen" (ibid: 61).

beraz, oro har euskara historian zehar gibelatu baldin bada ere, garai batez zuberoako muga gainditu zuen eta zuberotar zenbaitek biarnoko gune ba tzuk jendeztatu zuten. hi tz-elkartrukeak bioarnotarrekin bearnesez egiten zirela pen tsa dezakegu, euskara begira tzen baldin bazuten ere.

Ekonomia

tran tsuman tzia ez zen bakarrik zuberoako behe-lurretatik mendi-lurretara udaberrian joatea. gaskoinarako urrutiko larre-aldaketak ohiz koak ziren euskal ar tzainen ba tzuen tzat.

al tzürüküko ene informa tzaileetatik batek, 87 urte ditu orain, kontatu dit nola bere haur denboran biarnoko tratulariak e txera etor tzen ikusten zituen. Euskara jakin gabekoak bai tziren, e txeko gizonek bearnesa erabilten zuten pixka bat, tratuak egiteko bederen, behiak edo ardiak sal tzeko.

beste argibide ba tzuk harreman horiei buruz txomin Peillenen Les Emprun ts de la langue basque à l'occitan de Gascogne liburuan ikus dezakegu, 17. orrialdetik 19.ra.

beraz euskararen eta gaskoiaren arteko ukipen aukerak asko ziren eta horiek bi hiz kun tzetan eragina izan zuten.

Zubererak bearnesari mailega tzen

bi ukipen-alor ezberdin azal tzen ditut orain. Lehena da hiz kun tza-mailegatzea, nola zubererak bearnesari hi tzak mailegatu ziz kion. hau da maizenik gogora etor tzen dena mailega tzea aipa tzen denean, hi tz mailega tzea. maileguen zerrenda zoin den azalduko da eta mailegu horien sailkapena eremu kon tzeptualeka eginen da. sailkapen hori adierazgarria da zuberotarrek biarnorekin zituzten harremanak uler tzeko. 2.3. lerroaldean lehen adibideak eman ditut.

iturriak

txomin Peillenek bilduma garran tzi tsu bat argitaratu zuen 1998ko liburuan, madrilen unEden argitaratua. Esan behar da beste euskalkiekin holako lanik _ 155 _ Euskara Eta inguruko hizkuntzak historian zEhar ez zela egin izan 7 . ikerketa hori baliatuz emendakin ba tzuk egin nituen 2001ean baionako Lapurdum aldiz karian. Eta denak lotuak 1.600 hi tz baino gehiago kontatu nituen 8 . kopuru hori ez da ez hain izigarriz koa. ingelesak, adibidez, fran tsesari gutxi gorabehera 5.000 hi tz mailegatu ziz kion Erdi arotik bigarren munduko gerra arte 9 .

xvii. mendetik at fran tsesak gaskoierari lekua hartu zion zubererari mailegu ekarle gisa. baina orain, gero eta gehiago euskara batua da mailegu ekarle hori, oraingo zuberoako euskaldunek euskaraz ikasten baitute, gazteek bederen, harremanak beste euskaldunekin gero eta handiagoak baitira, euskaraz ko pren tsa eta ikus-en tzunez ko komunikabideak zuberoara hel tzen baitira.

3.2. gaskoieratik? gaztelaniatik? galdera ezberdinak baliz ko mailegu horiek aurkeztuko ditut oharrik egin gabe, jakinez galdera, azalpen edo iruz kin asko egiteko liratekeela. ikerketa bereziak ere. mailegua biarnoko gaskoieratik, gaztelaniatik, latin arruntetik edo Elizako latinetik etor tzen ote da? nola jakin gaskoniako okzitanieratik etor tzen denez? hori egiazta tzea ez da beti erraz okzitanierak eta gaztelaniak, hiz kun tza jatorrikideek, elgarri mailegatu bai tziz kieten historian zehar.

kasu ba tzutan argi da zubererak gaztelaniari hi tza mailegatu diola. hona bi adibide: 'palazio, jauregi', palatiu latinez, palacio gaztelaniaz, [palásjo] palazio zubereraz baina, [palé] [paláj] palais, pala tz bearnesez; 'prezio', prĕtĭum latinez, precio gaztelaniaz [présjo] prezio zubereraz baina [prε ts] prè tz bearnesez.

Eta gero nola jakin bearnesetik edo era zabalagoan gaskoieratik etor tzen denez? Eta noiz mailegatu izan den? hona beste galdera ba tzuk. beste euskalkiek mailegu hori dakautenez ala ez. Euskaraz, zubereraz hain zuzen, baliokidea edo sinonimoa denez ala ez. gaur egun mailegu hori erabilia denez, asko ala guti, ala kasik edo osoki galdua denez. ho ts galderak asko dira; eran tzunak ez ditugu hemen emanen artilulu honen gaia ez baita.

ahoz ka tzeak lagun tzen gaitu mailegua denez erabaki tzeko, zubereraz azentua az ken silaban baldin bada mailegu zan tzua dela badakigula 10 : zubereraz 7 interesgarria li tzateke jakitea, adibidez, zoin izan zitekeen lapurterak mendeetan zehar gaskoierari mailegatu ziz kion hi tzak edo gipuz kerak ziz kionak. 8 Junes Casenave harigilek bere 1989ko eta 1993ko zuberotar hiztegietan mailegu horien gehiengoa baztertu ditu, maizenik sarrera lexikaletan ez dira ager tzen. zuberoako ikastoletan ez dira irakasten ere, joera orokorra euskara batura joatea delarik mailegu bat erabili baino. 9 anne szulmajster-Celnikier-en arabera: Compte rendu de Les mo ts voyageurs. Petite histoire du français venu d 'ailleurs, in La linguistique, 2006, 42-1: 142. or 

maileguen zerrenda

1.600 bat hi tz mailegu horietan bi adibide har di tzagun, bi eremu kon tzeptual ezberdin. batean zubererak guti mailegatu dio bearnesari. bestean asko mailegatu dio.

• Espazioa, aldia, aroa oro har, eremu kon tzeptual horretan 33 hi tz aurkitu ditut (Coyos, 2006: 206), espazioa eta aroa bi eremu kon tzeptual ezberdin direla ohartuz. nik hemen lotu ditut.

hona espazioaren eta aroaren eremuetan ahalez ko bearnes maileguak zubereran sartu zirenak: adesara 'duela guti', arroila 'ubaki, bide-bazter', arrunt, 'ertan, orain berean', bahomet 'haize-zurrunbilo', bisanbis 'buruz buru, parez pare', buhada 'ufako (haize, aide)', deskuster 'urrutiko e txe, lurralde bakarti', entertan 'anartean, bitartean', fresküra 'freskotasuna', galerna 'mendebaldeko ekai tz', goheña, guheña, guhaña 'bero sentigarri, trumoi', gorga 'urmael', istant, ixtant 'istant, aldiune', kanpaiña 'baserria', kantú 'erpin, angelu', khantü 'hurbil = zub. hüilan', kharru 'karroin = horma', khinta 'bide sakon', khürübil 'zurrunbilo', kuntíno 'eten gabe', labeda 'eguz ki haize', lahina 'elur kantitate ttiki', lanpi 'lauso, lurrun', pasadera 'pasagune', phasü 'igaro tze', salara 'lohi eta elur nahasi', sasu 'urtaro', setemer 'irail', tenpesta 'ekai tz', tiribiti 'ur, haize zurrunbilo', txi txer, tzi tzer 'babazuza, izo tzpikorta', ürrüpea, ürrüphea 'alubioi lautada', zingla 'erlai tz'.

• Kalifika tzaileak, kalitateak

Hona bigarren eremu kon tzeptual bat, kalifikazioarena, kalitatearena. honetan zubererak gehiago mailegatu dio nolakotasuna adierazteko. zerrenda luzea da, 226 hi tz kontatu ditut (Coyos 2006: 207-208).

bistan da, hori ez da errepikatuko, mailegu horiek ez dira denak gaur egun erabiliak edo gu txi. adineko hiztunek ezagu tzen dituzte bereziki. abarizios 'xuhur, dirukoi', abil 'an tze tsu, trebe', adret 'an tze tsu eskuz', adrezia 'trebetasuna eskuz', afrus 'ikaragarri i tsusi', agrados 'a tsegingareri', ahül 'ahul, makal', aillart 'bizi, erne', airus 'apain, lirain', aisa 'erraz', animus 'kemen tsu', anple 'geldi, man tso', arkamas 'moldakai tz, trake ts', arkoil 'bo tza marrantatu', arkülo 'zangomakur', arranegat, arnegat 'gizon, haur beldurgarri', arnegagarri 'aspergarri, euskal a tzizkiarekin', arrabuhi 'erre txin', arrahéin 'arreta tsu', arraro 'balio handiko', arrazunáble 'zen tzuz ko', artifiziús 'artifizial', aspre 'garra tz, samin', atrebi 'adore tsu ', arrogánt 'handiustez bete', ausart 'adore tsu', azisétan, axisetan 'xekatu', bahalaut 'kalakari', bahest 'aldrebes', balentía 'harrokeria', balentius 'harropu tz', balius 'balioz ko', barhan 'bi txi, bariáble 'aladagai', baude 'xahu tzaile', bekatü tx 'inozo, lelo', bertütus 'bertutezko', bigurt 'biz kor', bistus 'ikusgai', bisilant 'erne, a tzarri', blü 'urdin', blunt 'gorri, _ 157 _ Euskara Eta inguruko hizkuntzak historian zEhar hori', bolest 'bolondres', briulet 'ubel', brut 'liskarzale', bulest 'trebe'. zerrenda luza tzen da, a-eta b-hiz kiarekin hasten direnak bakarrik eman dira. hona esanahia eman gabe besteak: degust, deskarat, desgan tzol / desgan tzail, desgintal / esgin tzal, desleail, desobedient, desunet / desonest, difikültus, dilijent, dispost, doit, drole, endes, enjeniü, enjenius, entrabal, enüxa / enüxent, errada, errenbes, erreüs, esgart, eskane tx, espanto tx, espelüxat, fade, faizunaide / faizuzü, fanfarru, farfail, fi, fidel, fier, finaut, finazios, flakü, flako / flakü, flux, friku / fripu, furius, galant, garro, glorius, grazius, güs / güsart, hardit, hastial, iha txe / ia txa, inbidius, inbizil, infamü, injeminas, inkiet, inobre, inpazient, inpertinent, inportant, irus, jaunfutre, jelos, jenerus, jeñü / jeinhü, kaa, kalamanka, kanpix, kaskant, kauke, khürpe, khüsoi, klar, kobart, koki / kokillot, kokina, konfüs, koraje, korajus, krepaut, krüdel, küdiziat, külüpü tz, künküño, kuntent, küperü, küskürrü, letrant, liberel, liferent, liki ts, linpre, lis, li txiprin, lorius, lüxürius, maidan / maidam, maier, maladret, malba, malerus, malestrük, malet / maleziús, manus, manent, mardaller, mazi, mexki, mikalet, minarda, miserable, miserikordius, modest, monttot / munterot, muger, munto, murpiu, Musde, mu txarrot, nakhür / makhür, ñéxü, ñohorro, ñukü, obedient, ollat, pattok / pato tx, peilot, pek, perdüt, perfeit, perfüdius, pergüt, petart, pettolat, phin tzü / pun txu, phorrot, pihu, pikart, pikaila, piment, pitrail, plain, plazent, pratiko, praube / praue, prekazant, prest, propi, prüdent, puikot, sabant, salbaje, sapient, segür, serius, sinple, sufizient, superius, talabahüt / telehüt, tartalet, thiran, tho txo, thürbü ts, tink, traheil, trahenko, trankil, txaputer, txiribixket, txükü, ümi, ündülgü, ündüski, unest, xarment / xarmagarri, xauxet, zilimurdon, zilimindrin. ho ts, bearnesak zubereraren nolakotasunaren eremu kon tzeptualari hi tz asko eman ziz kion.

Eremu kon tzeptualak

Eremu kon tzeptuala eta esanahi-eremua bi nozio ezberdinak dira. Eremu kon tzeptual batean giza esperien tza berdinari lotuak diren terminoak bil tzen dira. adibidez, lehen mailegu zerrendan espazioari, aldiari eta aroari lotu ziren bearnes hi tzak bildu ditut. Espazioa eta aroa bi eremu kon tzeptual ezberdinak dira.

Aipatu dudan bigarrena kalifika tzaileen eremua da, zerbaiten edo norbaiten izaera eta ezaugarriak adierazteko balia tzen ditugun hi tzak.

zergatik espazioaren eta aroaren eremuetan bearnes mailegu guti ote dira zubereran? Etnologo, zien tzia kognitiboetan aditu izan gabe esan dezakegu zuberoako gizarteak nozio horien adierazteko lexiko aski abera tsa bazuela jadanik. Eta bearnes gizarteak ez zuen eraginik izan horretan.

Aldiz, aurkeztu dudan bigarren eremu kon tzeptualean, kalifika tzaileenean, mailegu asko badauz kagu. badakigu birao egiteko, hi tz lohiak eta iraingarriak beste hiz kun tzei mailega tzen zaiz kiela. zubererak gaztelaniari eta bearnesari hi tz asko mailegatu ziz kien. Hi tz horiek oro kalifika tzaileen eremu zabalagoan sar tzen dira.

_ 158 _ Euskara Eta inguruko hizkuntzak historian zEhar baina, oro har, zoin eremutan mailegatu zuen zubererak eta zoin alortan ez ala guti? biarnoko gaskoi okzitanierari mailegatu ziz kion hi tzen sailkapena egin dut, eremu kon tzeptualeka, 'L'apport lexical de l'occitan gascon béarnais au basque souletin' artikuluan (201-223. or.).

Gaskoierak sentimenduen, kalifika tzaileen (erdeinuz koak ala ez), ekin tza-izen eta adi tzen, eguneroko tresna eta gauzen eremuei hi tz asko eman ziz kiola ohartu nin tzen. 2.3. lerroaldean erran bezala 300 bat ekin tza-izen eta adi tzak zerrendatu dira. hau da hi tz gehien dauz kan eremu kon tzeptuala. hona zerrenda luze horren hastapena: abandonatü 'u tzi', abertitü 'abisu eman', abiatü, abisatü 'kasu eman', adelatü 'antolatu', adio 'agur', adrezatü 's'adresser', aizina 'aisaldi', akisitü 'eskuratu, jabetu', akisizione 'jabe tze', akort, aküsatü 'leporatu', akzident 'istripu', alogü 'akordio, konponbide', amuina 'limosna', anun tzatü 'iragarri'… zergatik horrenbeste mailegu eremu horretan? Eran tzun osoa ez dut. Erakusten duena da bederen zuberoako gizartearen eta biarnokoaren arteko lokarriak estu-estuak zirela.

alderan tziz erran bezala ere, ekarpena ahula da familiaren, erlijioaren, denboraren edo espazioaren eremuetan adibidez. Eremu horiek sinesmenak, egoera munduan, familia erregistro per tsonaletan koka tzen dira, banakoengan, hurbiltasunez ko erlazioetan.

noski, emai tza horiek ikerketa sakona mereziko lukete. hemen, hausnarketa zenbait baizik ez ditugu egiten.

Euskararen eragina bearnesari

orain txanponaren beste aldeari so egin diezaiogun. hau da artikuluaren bigarren zatia, bi hiz kun tzen arteko ukipenaren beste alderdia, bearnesari zubereraren eraginaren adibide ba tzuk. hasiko gara euskararen eraginaren adibide orokor ba tzuekin, zubererarena zuberoako ibar auzoetan aztentuz bigarren zatian.

adibide orokor ba tzuk

• Fonologia eta fonetika

Ezaguna da euskarak gaskoieraren substratua izanez fonologian eta fonetikan eragina izan zuela. Euskaraz bezala gaskoieran, eta beste okzitanieraren dialektoetan ez bezala, hi tz guti dira r-konsonantearekin hasten direnak, hasiera absolutuan. zubereraren eta bearnesaren azentuazio sistemak hurbilak dira ere. oro har azentu oxiton eta paroxitonak ezagu tzen baizik ez dituzte.

• Lexikoa

alderan tziz, gaskoierak euskarari hi tz gu txi mailegatu ziz kion. grosclauden arabera gaskoiak euskal hi tz horiek mailegatu zituen: bearnesez abarca 'abarka', bearnesez agòr 'udaz ken' cf. agorril, bearnesez auròst 'ehor tzetako kantu' (eusk. auri + osti, rohlfs § 86), bearnesez bisquèra 'teilatuko gailur' (eusk. biz kar), bearnesez sharre 'baliorik gabe' cf. txar, bearnesez shingarra 'hirugihar' cf. zubereraz txinkor (2000: 6) 11 . beste batzuk bazirela erraten zuen.

gerhard rohlfsen ustez euskarak hi tz gehiago eman ziz kion (Le Gascon Etudes de philologie pyrénéenne, 1977 (1935)). halere, zinez guti dira euskarak gaskoierari mailegatu ziz kionei konparatuz.

xiv. mendeko zuberoako zen tsu gotikoak, herrietako euskal toponomia azaltzen du, bistan da, per tsonen deitura ba tzuk eta goitizenak ere. baina euskaratik etorririk eguneroko izen bat baizik ez du eduki tzen, ahurrate 'ahur (kantitatea), eskutada', ahur gehi -ada gaskoi a tziz kiz eratorria. garai batez izen hori gaskoiera administratiboan sar zitekeen12 . orain punh, punhada esaten da gaskoieraz, ahurtara edo ahurkada iparraldeko euskaraz.

toponomian noski, bereziki biarnoko mendietan eta erreketan (oronimia, hidronimia), euskal hi tzak aurki daitez ke (ikus adibidez grosclaude 2006, ravier 2011). Philippe E txegorrik ida tzen du: '… euskal toponimo ugarik egundaino biziraunen zuen, bereziki baretos ibarreko muinoetan (…). salbaterrako barrutiko 11 hona euskararen ustez ko eragin bat onartuko ez dena. E txegorrik esaten digu: 'Pirinioetako ibarretan, gaskoierak oso era bereziak ditu. Bertan euskarak luzeago biziraun zukeen. Ezaugarririk aipagarrienetakoa determina tzailea da. Latinez ko erak ellum, ella ziren. Ordokietan lo [ene oharra: [lu] ahoska tzen dena] eta la bilakatu ziren. Pirinioetan, eth eta era bilakatu ziren, euskararen ahoskera islatuz. Biarnon, menditik Oloroe hiribururaino erabil tzen dira' (2007: 56. or.). Rohlfs kontuan hartuz, baieztapen hori dudakorra da. Eth eta era dira forma normalak eta lo eta la, hedatuenak beraz, bereziak. Aipa dezagun Rohlfs: 'En vue de l'évolution normale de bellu > bète (bètch), bella > bèra, de illu et illa les formes qu'on doit attendre régulièrement en gascon, sont ét et éra. Ces formes sont aujourd'hui limitées aux vallées pyrénéennes (…) Dans le reste de la région, y compris dans la Vallée d'Ossau, nous rencontrons des formes plus modernes (lou, la) dues à l'influence des grandes villes (Bordeaux, Toulouse) et des parlers provençaux ' (1977: 172. or.). Halaber, latinez ko capellum ' txapel' edo castellum 'gaztelu' formek gaskoieraz capèth eta castèth eman dute oraingo ortografian, hi tzaren bukaeran -ll gaskoieraz th bilaka tzen delako eta -ll- hi tzaren barnean gaskoieraz r bilaka tzen delako (Grosclaude 2000: 38-39). Beraz, euskarak gaskoieraren determina tzaileen forman eraginik izan ez zuela ager tzen zaigu.

uhai tzibar apalean, ipar zuberoako alderan, herri eta e txe izen andana bat bada, han ere euskarak duela gu txi arte biziraun delako froga ' (2007: 58-59) 13 . 4.2. zubereraren eragina: adibide ba tzuk aspe eta baretos ibarretan baina beste norabide batera joanez, hasi dudan ikerketa berri baten lehen urra tsen bidez, zubereraren eraginaren adibide ba tzuk aurkituko ditugu auzoko bearnesean. ikerketa hori hau da: 'zubereraren eta bearneraren arteko harremanez: lexiko mailegatua eta ahoska tzea -Lehen balan tzea ' (2011: 877-907. or.).

• Aspe eta Baretos ibarrak

Lan horretan latinetik bearnesera eta zubererara maileguak fonetikaren ikuspundutik aztertu ditut, nola xxi. mendearen atarian hi tz gaskoi horiek ahoskatzen diren, bai bearnesez (oloroeko eskualdean bereziki) eta bai ere zubereraz 14 . oloroeko hiz keraz gain Escòsekoa ere aztertu dut pixka bat hourquebieren eta Pinqueren ikerlana baliatuz (fran tsesez Escos) 15 . Escòsekoa interesgarria da ere zeren eta saliesen kantonamenduko herri hori euskal mugan dago, baxe nafarroaren ondoan, biarnoko mendebaldean. oloroeko hiz kera zubererari hurbilago ager tzen zaio, Escòsekoa baino.

Ehun bat baino gehiago hi tz komunen ahoska tzea aztertu ditut, bokalen, kontsonanteen eta azentuazioaren gauza tzea sinkronian konparatuz. konparaketa horrek argibide asko ekarten diz kigu eta aspe eta baretos (barete tze) ibarretako ezaugarri zonbait bereziki. biarnoko baretos ibarra da zuberoa hego-ekialdean uki tzen duena, nafarroatik (Erronkari) Eskiula arte ipar-ekialdean. aspe ibarra ondokoa da ekialdean. beraz hiru ibarrak, zuberoa, baretos eta aspe, paraleloak dira mendebaldetik ekialdera.

ikus mapa eranskinean, fran tsesez da. zuberoa berdez da, baretos ibarra marroiez. Tarde ts (atharra tze), Barcus (barkoxe), Esquioule (Eskiula), Lanne (Landa), Arette (Ereta) 16 , Féas (inhaze), Oloron-Sainte-Marie (oloroe), Géronce (Jerun tze) ager tzen dira, besteak beste. zati xuria eskuinean aspe ibarra da.

• Oloroeko edo Aspe eta Baretos ibarretako ezaugarri ba tzuk

hona berriemaileekin, lekukoekin lan eginez agertu ziz kidan ezaugarri ba tzuk. halere, amaierako -[t∫ ] afrikaria Pirinioetako ibarretan hedatua da Val d'aran, Lezeko ibarra, salateko ibarra arte rohlfsen arabera (152. or.). beraz zubereraren eragina baino ai tzinako euskararen eragina dela erranen dugu.

Latinaren [-a] postonikoa hi tzaren amaiera absolutuan begira tzea

Latinaren hau da baretos, aspe ibarretako bearnesaren eta zubereraren arteko beste hurbiltasun ezaugarri bat, Val d'araneko ibar arte heda tzen dena (rohlfs: 5). ba tzutan, hurbiltasun hori ossau eta Pirinio garaietako ibarretako hiz kerei heda tzen zaie.

e + a > ia i txidurarako joera mendiko ibar auzoetan

i txidura horrekin aspe edo baretos ibarretako bearnesa zubererari hurbilago dela beste adibidea badugu. hi tz ba tzuetan e + a > ia bilaka tzen da baretos ibarrean. zubereran i txidura hori sistematikoa da.

_ 162 _ Euskara Eta inguruko hizkuntzak historian zEhar adibidez Féas (inhaze euskaraz) baretos ibarreko herria [hi(j)ás] ahoska tzen da; 'urteberriko oparia' estrea [εstríɔ] ahoska tzen da baretos ibarrean, oloroen [εstréɔ].

i txidura hori hedatuago da ba tzutan, baretos ibarretik bat.

Erreka: arriu eta arrek hona az ken adibide bat. Erran dugu "ibai" arriu erraten dela bearnesez, 'erreka' arriulet erraten da. halere, aspe ibarrean ez da arriu erabil tzen baina [arέk]. rohlfs euskal errekarekiko hurbiltasun horrez ohartu zen (51. or.), baina hi tz hori ez da bakarrik ibar horretan erabil tzen; rec ere aurki tzen da okzitaniako beste eskualde zenbaitetan.

bistan da landa-ikerketa berriak eraman beharko dira, bereziki baretos eta aspe ibarretan. nik hemen adibide ba tzuk baizik ez ditut eman, aurkitu ditudan lehenak. Pen tsa dezakegu zubereraren eta euskararen eragina auzoko bearnes horretan hobe agertuko dela.

Ondorio behin-behinekoa

oro har, adstratu gisa, bearnesak zubereran izan zituen eraginak ager tzen zaiz kigu. argiena da hi tz mailega tzea. baina beste norabidean euskarak substratu eta gero ukipen hiz kun tza gisa, zubererak aztertu dugun kasuan, bearnesean izan zituen eraginak agertu dira.

hori ageri izan da bereziki auzoak diren aspe eta baretos ibarretan. bi ibar horietako gaskoierak zubereraren eragina argiki erakusten du. aurkitu diren lehen adibide horiek ikerketa norabide berri ba tzuk ideki tzen dituzte.

bi hiz kun tzen arteko ukipenak bi hiz kun tzak eragin ditu, baina alor linguistiko ezberdinetan eta era ezberdin batez.

Bibliografia laburra

allières, J., 2001, Manuel de linguistique romane, Paris, honoré Champion. CierBide, r., 1994, Le Censier gothique de Soule, baigorri, izpegi. Casenave, J., 1989, Hiztegia Français-Eüskara züberotar eüskalkitik abia tzez, ozaze (züberoa), hi tzak. ___, 1993, Hiztegia II Eüskara-Français, Xiberotar eüskalkitik abia tzez, ozaze (Xiberoa), hi tzak. Coyos, J.-b., 1999, "aperçu de la phonétique, de la phonologie et de la morphologie", in Le parler basque souletin des Arbailles -Une approche de l'ergativité, Paris, L'harmattan, 57-93. or. ___, 2001, "a propos de Les emprun ts de la langue basque à l'occitan de Gascogne de txomin Peillen", Lapurdum, Vi, ikEr Euskarari eta Euskal testuei buruz ko ikerketa gunea -umr 5478, baiona, 391-419. or.

  13salbaterra biarnoko hego-mendebaldean dago, zuberoako ipar-mendebaldean. Eskiula eta Jerun tze zuberoako ipar-ekialdean daude. 14 Eskerrik asko oloroeko lurraldeko hiz keraz nire bi berriemailei: Nathalie M. (72 urte, Estos, Oloroe ondoko herria) eta Rene L. (61 urte, Oloroe/Auloron). Gilbert N.-ren hi tz batzuen ahoska tzea bildu nuen (80 urte, Balansun/Valensun, Orteze ondoko herria). 15 Phonologie synchronique et phonétique historique du parler d'Escos (Béarn), 1982. 16 arette r bakar batekin idazten da fran tsesez, eta ez birekin mapan bezala.

  [-a] postonikoa hi tzaren amaiera absolutuan -[a] ahoska tzen da biarnoko mendiko ibarretan zubereran bezala. beraz oloroen -[ɔ] badugu, Escòsen -[ə] eta mendietan -[a]. adibidez: bearnesez vaishèra 'baxera', oloroen [ba∫ έrɔ] ahoska tzen da, Escòsen [ba∫ έrə], aspeko eta baretoseko ibarretan [ba∫ έra] eta Zuberoa [ba∫ έja]. halaber bearnesez taula, oloroen [táwlɔ] ahoska tzen da, Escòsen [táwlə], aspeko eta baretoseko ibarretan zuberoan bezala [táwla].

  mukanas [mukanáş] 'sudur-zapi', gaskoieraz mocanàs. maizenik, hau da eredua, zubereraz azentua hi tzaren az kenaurreko silaban koka tzen da: e txe [ét∫ e], e txea [et∫ íja].

. 10 ikus Coyos 1999: 82-84. _ 156 _ Euskara Eta inguruko hizkuntzak historian zEhar bukanas /

'

  Erreka' arriu da bearnesez eta ez riu langedozieran bezala. baina halere ba tzuk badira: latinez ratione 'arrazoi', bearnesez rason, oloroen [razú] ahoskatua, zubereraz arrazu [arrazũ'] / [arrazú].gaskoieraz f-en ordez h-erabilten da. adibidez latinez festa 'jaiegun, besta' hèsta [hέstɔ], [hέstə] da bearnesez eta ez festa beste okzitaniera motetan bezala.

	ho ts, /f/ hasiera absolutuan /h/ bilakatu da gaskoian maizenik, bokalarteko gunean
	noizbait ere (rohlfs: 148).	
	Euskara Eta inguruko hizkuntzak historian zEhar	_ 159 _

Latinez fageu 'pago', biarn. hac [hak]. zubereran latinez ko f horrek maizenik /b/ eman du: besta [bέşta], bago [bágo].

afrikaria hi tzaren amaiera absolutuan -[t]-ren edo -[ţ]-ren ordez

  biarnoko mendietako hiz kerek -[t∫ ] afrikaria badute (ossau, aspe eta baretos ibarrak). adibidez 'eder', bellu latinez, beth da bearnesez: oloroen [bεt] edo [bεt∫ ], Escòsen [bεţ]; 'lepo', collu latinez, còth da bearnesez, oloroen [kɔt∫ ], Escòsen [kɔţ]. amaierako [t∫ ] hori mendiko bearnesa tzat hartua da. halere, hi tz ba tzuen tzat oloroeko berriemaileek forma hori bakarra erabilten dute: adib. [kɔt∫ ].

	Euskararen eta gaskoieraren arteko harremanak: zubereraren adibide ba tzuk	
	[ʒ]-ren erabiltea [j]-ren ordez	
	beste iparraldeko euskalkien /j/ fonema /ʒ/ ahoska tzen da zubereraz: joan
	'joan' [joan], baina zubereraz [ʒun].	
	mailaga tzearen bidez ere /ʒ/ sartua da zuberoan: min tzaje [min tsáʒe] 'min-
	tzaira, hiz kun tza', -atge a tziz ki gaskoiarekin.	
	kon tsonante horrekin oloroeko, mendietako bearneraren eta zubereraren
	arteko hurbiltasunaren adibide bat badugu: 'joko' izena, iparraldeko beste hiz-
	keretan [jokó] da, zubereraz jokü [ʒóky] da.	
	oloroeko bearnesaz jòc [ʒɔk] erraten da, baina Escòsen edo biarnoko
	ipar-ekialdeko Vic bilhen [jɔk]; 'jokatu', iparraldeko beste hiz keretan [jokatú],
	zubereraz [ʒok h áty].	
	oloroeko bearnesez 'jokatu' [ʒugá] erraten da, Escòsen edo Vic bilhen [jugá].
	ondorioz, oloroeko lurrladeko [ʒ]-ren erabilera zubereraren eragin tzat har
	dezakegula iduri tzen zait.	
	[t∫ ]	
	Euskara Eta inguruko hizkuntzak historian zEhar	_ 161 _

michel grosclaudek 1993an gaskoieratik fran tsesera i tzuli zuen, La Coutume de Soule izenburupean.

Cierbide, Le Censier gothique de Soule testua: 94. or.

_ 164 _ Euskara Eta inguruko hizkuntzak historian zEhar Eranskina: Zuberoa, Baretos eta Aspe ibarrak (mapa: iturri ezezaguna)