Ekaitz Santazilia 
  
Sarrera 
  
Eraman Zirenean 
  
Zaina Zen 
  
José Luis Salesek Aurkitu Zuen 
  
orobat, nire Fernando Bihoakio 
  
Hualderi 
  
Berri Emateagatik 
  
Teresa Alzugarayri 
  
Iñaki Camino 
  
José Antonio Goñi 
  
Patxi Orreaga Ibarra 
  
Salaberri Zaratiegi 
  
José Luis Sales 
  
Juan José 
  
Camino Azkenik 
  
Buenori 
  
Amaia Mujika 
  
Eta Allande 
  
  
Iruñe ondoko euskal testu

[2] 92 buruan hain zuzen. Obra horrek elkarren artean oso antzekoak edo berdinak diren edizio franko izan zituen eta honakoa 1721ekoa da. Liburuaren eta eskuizkribuaren orrien tamaina 155 x 210 mm-koa da, larruz estalitako egurrezko tapekin enkoadernaturik dago eta bi tintatan inprimatu zen. Latinez dago baina Toledoko Jarraibidearen deiek, espero bezala, gaztelaniazko moldaketa dakarte.

Liburu hau, Erromatar Erritua, Trentoko Kontziliotik aurrera parrokia katolikoetan sakramentuak emateko jarraibideak jasotzen dituen eskuliburua da; bataioak, ezkontzak, eta beste. Liburuak Eliza Katolikoaren errituak batu eta arautu zituen. Apaiz katolikoentzat hura jarraitzea derrigorrezkoa izanik, edizio franko izan ditu, garai horretan liburu liturgiko asko argitaratzen zituen Moretus familiaren Typographia Plantinianan, esaterako. Toledon, baina, liturgia propioak iraun zuen, hispano-mozarabiar deituak hain zuzen, eta liturgia horretan, besteak beste, Sakramentuak emateko ohitura bereziak jarraitzen zituzten, horien artean ezkontza ospatzekoarena. 1614tik aurrera Toledoko Jarraibidea Espainia osorako eta Hego Ameriketarako onartu zen, eta bertara zuzendutako liburuetan Jarraibidea Erritu Erromatarraren eranskin gisa argitaratu. Erromako erritualaren eta Toledokoaren arteko aldeetarik bat ezkontzaren Sakramentua emateko moldean dago. Jarraibide horrek, besteak beste, ezkontideei egin beharreko dei bereziak ditu eta berauek latinez ez, baina ohiko hizkuntzan emateko aukera dago, horregatik datoz gaztelaniara moldatuak.

Testuinguru horretan txertatu behar da hizpide dugun eskuizkribua. Toledoko Jarraibidean eliz-deiak, ezkontzarakoak barne, latinez eta gaztelaniaz daude, Espainian erabiltzeko baitira, baina zer egin ezkontideek gaztelania ulertzen ez badute? Hori horrela, gure eskuizkribua ezkontideei esan beharreko deietako baten itzulpen moldaketa da2 . Liburuan ezkontzaren sakramenturako latinetiko ezkon-deia dator, ondoren gaztelaniazko moldaketa, eta horren ondotik josirik, 456 eta 457 orrialdeen artean hain zuzen, euskarazko eskuizkribua, gaztelaniazko bertsioaren itzulpen-moldaketa dena.

Plegu erdi batean kaligrafia argian eta akatsik gabe idatzita, bi folio eta lau orrialde hartzen ditu eskuizkribuak. Pleguaren erdian ur marka biribila dago, baina ikusten zaila da, batetik ez delako kalitate handikoa eta bestetik, pleguaren erdian dagoenez, tolesturaren erdian geratzen baita. Liburuaren orriek ez dute ur markarik; bai, ordea, kortesiazkoek: J N S hizkiak dituzte.

Ezbairik gabe, ohikoak izanen ziren horrelako erdal testuen euskarazko itzulpen-moldaketak herri euskaldunetako apaizen artean. Ondarrak Nuingo parrokian agertu zen testu bat argitaratu zuen FLV-n (1982: 395-396) (Hemendik aurrera Nuin izendatu dugu). Testu hori, gurea bezala, Erritu Erromatarrarekin batera argitaratutako Toledoko Jarraibideko eranskinaren ezkontzako dei baten itzulpen-moldaketa da, baina hori 1818ko edizio batean dago eskuizkribaturik. Dudarik ez dago, beraz, garai horretan horrelako moldaketak egiten zirela, eta oso litekeena da apaizen artean elkar trukatu eta partekatzea, nahiz eta kasu honetan nabarmena den ez dagoela Ondarraren ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), testuaren eta gurearen arteko loturarik: batak bestea oinarri izan duela ezin esan, beraz. Argi dago gure testua zainduagoa eta maila goragokoa dela Ondarrak dakarrena baino.

Estiloa eta eragina

Esan berri dugun bezala, testuak eite bereko idazkiek baino maila jasoagoa ageri duela nabari da, Nuin-ekin alderatuta, esaterako. Hori horrela, gurea ez da, segur aski, dialektologiaren aldetik harribitxia: alderdi horretatik ez du informazio berri askorik ematen. Caminoren (2003a: 43 eta hurrengoak) irizpideei segika, testu xume ez fidagarritzat jo beharko genuke, eta hizkeraren ezaugarriak modu ez zorrotzegian agertzen dituzten testuen artean kokatu, nolabaiteko hizkera jasoagoak dialektoaren ezaugarri ohikoetatik zerbait aldentzen baitu. Izan ere, Apezetxeak (apud Camino ibid.) edo Salaberrik (2008) Lizarragaren lanetan erakutsi zuten bezala, oso litekeena da gure autoreak ere garaiko beste egile batzuen testuak ere ezagutu izana; antza denez, hori ez zen orduko predikari eta apaizen artean salbuespena. Gerora erakutsiko den bezala, alderdi formaletik, fonologikotik batik bat, hori bermatzen duten argudioak badaude, baina estilo aldetik ere bada zer esan.

Hasteko, testua itzulpen moldaketa bat da, baina ez hitzez hitzekoa. Autoreak testua bere beharretara eta euskararen estilora egokitzeko ahalmena egin du, mezua helarazterako orduan euskara zuzena eta estetikoki zaindua erabiliz, itzulpen hertsiaren mugak bazter utzirik 3 . Badu, hartara, ukitu literariorik. Bestelako eredurik izan zezakeela uste izatea ez da inondik ere erokeria. Alde batetik, darabilen gaia, ezkontzarena, ohikoa da garaiko predikarien artean; Lizarraga Elkanokoak, esaterako, jorratzen du 103. Sermoian (Pagola et al., 1996: 472-477). Badira, bestalde, antzekotasun irmoagoak: Corpus Arakatzailea baliatuta, zenbait atzeman ditugu, grafia gaurkotuan eman ditugunak. Agirrek 1808an idatzi eta 1850ean plazaratutako Erakusaldietan «Gañera ezkonzako Sakramentua artu ezkero, gizona ezta gizonarena, baizik emaztearena, eta gizona ez da emaztearena, baizik gizonarena» (61. Erakusaldia) dio eta ideia bera dugu gurean cergatic ezcondu esgueros bein, ez guizonac du ecustecoric bere gorputcean, ta ain guti andreac ere berean . Mendiburuk bere aldetik, honakoa dakar 47. Otoitz-gaian: «Sakramentu au Ezkontza da, edo Matrimonioa: ta da umez bein mundua, ta gero zerua onez ta santuz beterik uzteko Jesusek utzirikako Sakramentua» eta oso antzekoa dakar Ubillosek 1785ko Kristau doktriñ berri ekarleko XX. Irakurgaian: «Ezkontza edo matrimonioa da, humez bein mundua, ta gero zerua onez, ta Santuz betetzeko, Jesusek utzirikako sakramentua» eta gurean: Gure Jaunac utzizuen sacramentu hau, humes beiñipein mundua, ta guero cerua ones, ta sandus beteric uzteco (28)(29)(30)(31). Horrekin batera, ez dezagun ahantz

IRUÑE ONDOKO EUSKAL TESTU ZAHAR BERRI BAT 93 [3]
ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), 91-119 3 Satrustegik (1984: 44), 1750eko ediktuaz mintzo, gureari ere bikain doitzen zaizkion hitzak idatzi zituen: «Lejos de ceñirse al estilo dudosamente pedagógico del edicto, el traductor se tomó la libertad de refundir los conceptos fundamentales y adaptar los términos a las posibilidades del auditorio. El resultado no es tanto una traducción, como un intento de aproximación de la literatura magisterial al lenguaje coloquial del pueblo. La ruptura de los esquemas rígidos que impone la traducción literal confieren al trabajo más claridad en las ideas expuestas y espontaneidad en la utilización del lenguaje...».

Zildozko Perutxenean bazirela Mikelestorenaren eta Iruñean bizi izandako Mendibururen lanak (Diez de Ultzurrun, 1960: 378). Gure testuaren autoreak nolabait presente izan zitzakeela esateko argudioak badira.

Testuaren egilea, kokalekua eta data

Ez da zuzenean zehazten eskuizkribuaren egilea zein den eta testua noiz idatzi duen. Liburuaren portadaren ifrentzuan sinadura bat dago Fr. Matheo de Morata dioena. Izenpe hori bera daraman liburu bat dago une honetan (2013/02/26) interneten salgai. Liburu horrek Brebiario Erromatarraren 1719ko ale bat, hori ere Anberesen inprimatua, 1723ko Proprium Sanctorum Hispanorum lana eta ondorengo urteetan argitaratutako bestelako obra batzuk biltzen ditu, baina Morataren sinadura lehen obran baino ez da ageri. Horrezaz gain, Kataluniako bibliotekan Morataren izena daraman 1702ko liburu bat gordetzen da: Officium et missa in festo et per octavam Corporis Christi izenekoa, hori ere Anberesko moretustarrena. Morata hau Argandan 1665ean Barranco abizenez sortu eta Escorialen 1687an habitua hartu zuen berbera izan daiteke. Escorialen sartu zenetik 1730ean hil zen arte, organo, harpa eta karilloi jotzaile (Jambou, 1988: II, 133; Noone, 1998: 183-184, 293) eta monasterioko bestelako afera ekonomikoetan [START_REF] Mediavilla | Inventario de documentos sobre el Real Monasterio del Escorial existentes en el archivo de su Real Biblioteca[END_REF][START_REF] Mediavilla | Inventario de documentos sobre el Real Monasterio del Escorial existentes en el archivo de su Real Biblioteca[END_REF][START_REF] Mediavilla | Inventario de documentos sobre el Real Monasterio del Escorial existentes en el archivo de su Real Biblioteca[END_REF] ibili zen. Hala bada, Morataren postuak eta egoerak horrelako liburuak jabetzan izateko aukera ematen ziola argi dago, batik bat horiek argitaratu zirenean zuen adina kontuan izanik, baina ezin jakin nola iritsi zen haren liburu bat Nafarroara. Edozein gisaz, Morataren ogibideak, sorlekuak, bizi izan zen garaiak eta sinaduraren grafiak gure euskarazko testuaren egilea izatetik behin betiko urruntzen du. Nuinen, Untzuren ondoan, antzeko testu bat (Ondarra, 1982) aurkitu izanak eta biek darabilten idazkera eta estiloak, iradokitzen du parrokietako apaizak berak izan zitezkeela testuen atontzaileak. Gerora sakonduko badugu ere, aitzina dezagun gure testuaren autoreak euskaraz irakurri eta idazteko ohitura zerbait baduela, fonetismoez urruntzen den grafia eta terminologia sistematikoa baitu eta, arestian aipatu bezala, estilo landukoa baita bere prosa.

Ez da erraza, hori esanda, testua zein herritako euskaran idatzia den zehaztea. Idazkiak darabilen hizkera, dialektoa izanik ere, ahozkotik aldendu eta maila jasoagokoa izateak zailtzen du dialektologiak eskain diezagukeenaren bidez testua eremu batean kokatzea. Edonola ere, beste datuen faltan, hasierako hipotesitzat Untzu edo ingurukoa dela onartu beharrean gaude, hots, agertu zen lekukoa. Aurreragoko analisian erakutsiko da hori baieztatzea, dialektologiaren ikuspegitik ere, ez dela zentzugabea.

Hori horrela, konparaketa lanetarako, nahiz eta ez beti, inguruko testuak hautatu ditugu. Ahozko lekukotasunen barnean, Erizkizundi Irukoitzerako Nabatzen Miguel Elkanori Aingeru Madariagak jasotako eta Etxaidek (1984) argitaratutako datuak (EI), eta Ezkabarteko Anotzen Artolak (1985) 80ko hamarkadan bildutako ahozko lekukotasunak (Art) erabili ditugu 4 .

EKAITZ SANTAZILIA

[4] 94 4 Hala ere, ahozko lekukotasunak arazotsuak dira, izan ere, euskara idatziak islatzen ez dituen ezaugarriak erruz dituzte eta bestalde, konparaketarako baliatu ditugun testuak baino franko modernoagoak dira eta ezin dugu ukatu euskara aldatu izan dela denbora horretan zehar. Horren adierazle garbi da, esaterako, Nuin-en ez dugula i ondoko t-ren palatalizaziorik eta ibar berekoak diratekeen 80ko hamarkadan bildutako Usiko lekukotasuna (apud Camino, 2003a: 246) edo Beorburukoa (Artola, 1992: 215-216), bustiduraz josiak direla. Ahalaz, kanpo utzi ditugu ahozko ekoizpenak.

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), 91-119 95 [5] Idatzizkoetan, honakoak: Ezkabarten dagoen Makirriain herriko norbaitek 1828an Diez de Ultzurrunendako idatzitako sermoia (Diez de Ultzurrun, 1960), Mak laburduraz agertu duguna; Zildozko udaleko 1773ko testutxoa (Zil) (Irigarai, 1932); Nuin laburdurapean Nuingo 1826 inguruko ezkon deiaren itzulpena (Ondarra, 1982) eta ez horren sistematikoki, Joakin Lizarragaren [START_REF] Pagola | Bonaparte ondareko eskuizkribuak: hegoaldeko goi-nafarrera, 4 liburuki, Bilbo, Deustuko Unibertsitatea[END_REF] testuak, Beriainen bi obrak (1980 [1621], 1626), Muzkiko Elizalderen Dotrina (1994[START_REF] Elizalde | Apezendaco dotrina christiana uscaras[END_REF]) eta bestelako testuak. Tarteka baino ez dira aipatuko, bestetik, Ondarrak (1981) argitaratutako 1729ko predikua, kokapen geografiko garbirik gabea baita, Iberoko XIX. mende hasierako Gurutze-bidea (Arraiza, 1988), Orrioko 1750eko dantzen kontrako ediktuaren itzulpena (Satrustegi, 1984), Ukarko 1865eko dotrina (Satrustegi, 2002) eta Artatzako XVIII. mende bukaerako edo XIX.aren hasierako testutxoa (Salaberri, 2004). Zildozko Perutxeneko sermoi sorta ez dugu baliatu. Horiek edizio eta azterketa sakon baten beharrean daude (laster izanen duguna, hain segur) eta bitartean, esku eta hizkera diferenteak ageri baitituzte, Caminok (2003b: 432) bere lanean ere hartutako erabakia gure eginik, ez dira gure testua kokatzeko hagitz lagungarri.

Kokapen kronologikorako ere datu gutxi ditugu. Post quem data, jakina, liburua argitaratu zenekoa da, erran nahi baita, 1721. urtetik honatakoa. Liburuaren lehen jabea Morata izan bazen, oso litekeena da hura hil arte eta beranduago ere, bere liburuak ez barreiatu izana, hartara, 1730eraino atzera dezakegu data hori, eta beranduago ere bai, liburuak Escorialetik Iruñe ingurura bidaiatzeko denbora pizar bat ere behar izan zuela uste badugu. Bestelako egileen eraginak izan zitzakeela kontuan harturik, euskaraz idazteko ohiturak, testuaren garbitasunak, lexikoko adibide zenbaitek eta horrekin batera arkaismo eskasiak XVIII. mendearen azken laurdenera-edo eraman lezake idazkia, edo beranduago idatzia ere egon zitekeen, baina aieruz baizik ezin dugu hori baieztatu.

TESTUAREN TRANSKRIPZIOA

Jatorrizko grafian

Hau da jatorrizkotik egin dugun transkripzioa. Lerrokadura errespetatu eta zenbatu dugu eta adibideak lerro-zenbatze horretan oinarrituta emanen dira hemendik aurrera. Lanaren amaierako eranskinera jo beza irakurleak, faksimilea ikusi nahi badu. * * *

folioa (aurkia)

Ezconcera doaciñei emandaquioqueten aviso gaia Beguira zacie, nere cristabac, gendeen arraza / 2 munduan irauteco ta conservaceco den lana, de-/ 3 la ezconza edo matrimonioa, eta videnabar nor / 4 naiec, Jaungoicoac vide ortara deitu esgueros, ta / 5 artaraco impedimenturic ez izan esgueros, arde-/ 6 zaquen videa, zuec orai arcera zoazten vici-/ 7 modu hau. Lurreco Paradisuan Adan ta Eva-/ 8 ren artean Jaung. ac beinipein eguiñicaco lana, / 9 da ezconza; eta guero berris aren Semeac, gure / 10 amorios gui-ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), 91-119 EKAITZ SANTAZILIA [START_REF] Erreferentziak Apezetxea | [END_REF] 96 zon eguiñic lurrera jausita le-/ 11 gue berria mundu gucira barratu zuenean, / 12 utci zuen ezconza santificaturic, edo Sacramen-/ 13 tura biurturic: Eta viotceco garbitasun andi-/ 14 bat escacen balimbedute sacramentuec, ar-/ 15 tu behartuztenen aldetic, izanic matrimo-/ 16 nioa sacramentua, ta S. n Pabloc erratenduenes / 17 sacramentu andia; ecusacie, nolaco santidadea, / 18 ta garbitasuna escatuco duen zuen baitan, zu-/ 19 ec orai eguitera zoazten matrimonio onec. // 20 Lan ontara conciencia garbiequi, ta ongui pres-/ 21 tatuta elduderenei, ematen diote Jaung. ac elcar-/ 22 ren artean baquean vicitzeco, vici modu ontan / 23 izan oi deren neque, trabaju, ta naigabeac ariñ / 24 eremateco, ta beren gain arcen duten obligue-/// 25 1. folioa (ginberra) cioari cobru emateco, behar duten gracia, bedicioa, / 26 ta socorru gucia. Ecusacie bada, nola, ta cer al-/ 27 detara zucendu behartucien ceren vici gucico as-/ 28 mo, ta eguiteco guciac. Gure Jaunac utzizuen / 29 sacramentu hau, humes beiñipein mundua, / 30 ta guero cerua ones, ta sandus beteric uzte-/ 31 co, ta elcarri lagunceco vici deren arteo beren / 32 lan, edo joan etorri gucietan, beiñere albas / 33 eman gabe batac berceari beren erteco amoria / 34 galdu dezaquen vide, edo ocasioric. Enfin edo / 35 azqueneco matrimonioa eman izanducequio-/ 36 ten guizonei, araguiaren aldetic izan oideren / 37 tirricacio macurrac obequi escuraceco, ta guizo-/ 38 nac bere andrea, ta andreac bere guizona izan-/ 39 esgueros, etzezaten izan lizunqueriataraco / 40 gueiagoco gogo charric. Orgatic eguin behar-/ 41 ducie aleguiña vicitceas contuarequin, elcarri / 42 zor diocien leialtadea beiñere albas galdugabe, / 43 ta videgabeco lanequi ceren ezconza ciquinduga-/ 44 be; cergatic ezcondu esgueros bein, ez guizonac / 45 du ecustecoric bere gorputcean, ta ain guti an-/ 46 dreac ere berean, dion bezala S. n Pabloc, ta onequi / 47 erran nai duena da, ezcondu esgueros, andrea-/ 48 rena dela guizona, ta andrea berris senarra-/ 49 rena. Sacramentu onec dacar berequi, gure /// 50

folioa (aurkia)

Jesus onac Eliza bere esposarequin eguinzuen / 51 unione arren significacioa, eta ala Eliza bere / 52 esposari gure Jaunac iduquicion amorioaren era-/ 53 coa, iduqui behardiocie elcarri zuec ere. Urrical-/ 54 du behar zaio guizona bere andreari, creatura eri-/ 55 agocoa dena bezala: laguna emanen dizugu, ta / 56 ez esclava. Senarrac principalqui bere andrea-/ 57 ren laguncearequi bateo izan behar du echeco / 58 familia ta ondasunen maneazalea, ta con-/ 59 servazalea, utciric aldebat alferqueria, gaitz / 60 gucien iturria dena bezala. Senarraren es-/ 61 cupean egon beharduzu zuc, esposa, echeco go-/ 62 bernuari dagozquion gauza gucietan: despre-/ 63 ciatucotuzu munduco eraqueriac virtuteen he-/ 64 dertasunaren aldean: contuarequin zaituco du-/ 65 zu ceren echeco hacienda: izanen zara casti-/ 66 dadearen virtutearequi erchiric dagon iturria / 67 bezala: Jaung. as landara nior ere ez tu andreac / 68 bere senarra baño gueiago estimetu ta onetsi / 69 behar, ez eta guizonac bere andrea baño gueia-/ 70 go ere. Conveni den gucian aitucoducie elcar, ta el-/ 71 car ongui artus, elcarri lagundus, eta sufritus, vici-/ 72 co zarate baquean, ta Jaung. ac aguincen nº 116 (2013), 91-119 97 [7] dicien / 73 eran. Cembait aldis, ta erac ala aguincen du-/ 74 en gucian, galduco ducie ceren aldetic naiz /// 75 2. folioa (ginberra) batac, naiz berceac ceren erteco baquearen ga-/ 76 tic. Baña gucien gañen pensazacie ongui, / 77 Jaungoicoari nola contu eman behar diocien / 78 ceren vicitzas ez eci, bai eta ceren hume, ta / 79 familienas ere. Contu andibat iduqui behar-/ 80 ducie, Jaung. ren beldurtasuna ceren echoco, / 81 edo meneco guciei eracustearen gañen. // 82 Era ontan portacen bazarate bada, orai / 83 arcera zoazten estadoan, Jaung. ac arindu-/ 84 co du zuen uztarria, lagunduco dicie be-/ 85 harducien gucien, ta emanen dicie bere / 86 bedicio sandua, ta vicitza onen ondorean / 87 berris seculaco descansua, ta gloria. ///

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV),

Grafia gaurkoturik

Ekarri berri dugun traskribapenarekin batera, bihoa testua gaurko grafian emana. Gaurkotzean honako irizpideak jarraitu ditugu:

• <qu> digrafoarekin egin dugun bezala, <a>, <o>, <u> eta kontsonante aurreko zein hitz amaierako <c> guztiak <k>-z ordezkatu dira: daquioqueten > dakioketen, irauteco > irauteko, eta <e> eta <i> aurrean <z> eman dugu: gucira > guzira. • Ozen ondoko txistukariak afrikatu ditugu: Ezconcera > Ezkontzera;

hala ere, mailegu zenbaitekin txistukaria frikaria edo afrikatua den duda izan dugu eta horiek parentesi artean islatu ditugu: conciencia > kon(t)zien(t)zia. Orobat egin da <s> zenbaitekin: afrikatuak izan daitezke eta dudazko kasuak baitira, parentesi artean adierazi dugu afrikazioa (cfr. § 4.1.2.1): descansua > deskan(t)sua. • <ch> guztiak <tx> dira: charric > txarrik.

• <h>-ak, grafikoak edo etimologikoak direnez, kendu dira: behar > bear.

• <ñ> grafema bere horretan utzi dugu: doaciñei > doaziñei.

• Jatorrizko testuko <v> guztiak <b> dira: aviso > abiso.

• <p> eta <b> aitzineko <m>, <n> idatzi dugu: cembait > zenbait.

• <gu> digrafoaren bigarren elementua ezabatu dugu <i> eta <e> aitzinetik: guero > gero. 

98

• gendeen bere horretan uztea deliberatu dugu, ez baita seguru jakiten ahal hasierako fonemak zein ahoskera duen (cfr. § 4.1.2.5). • Laburdurak osatu ditugu, guk erantsitakoa taket artean emanez. * * * Ezkontzera doaziñei eman dakioketen abiso gaia Begira zazie, nere kristabak, gendeen arraza munduan irauteko ta kon(t)serbatzeko den lana dela ezkontza edo matrimonioa eta, bidenabar, nornaiek, Jaungoikoak bide ortara deitues geros, ta artarako inpendimenturik ez izanes geros, ar dezaken bidea, zuek orai artzera zoazten bizimodu au. Lurreko Paradisuan Adan ta Ebaren artean Jaun[goiko]ak beinipein egiñikako lana da ezkontza; eta gero, berris, aren semeak, gure amorios gizon egiñik lurrera jau(t)sita, lege berria mundu guzira barratu zuenean, utzi zuen ezkontza santifikaturik edo sakramentura biurturik. Eta biotzeko garbitasun andi bat eskatzen balin bedute sakramentuek, artu bear tuztenen aldetik, izanik matrimonioa sakramentua ta, S[a]n Pablok erraten duenes, sakramentu andia, ekusazie nolako santidadea ta garbitasuna eskatuko duen zuen baitan zuek orai egitera zoazten matrimonio onek.

Lan ontara kon(t)zien(t)zia garbieki ta ongi prestatuta eldu derenei ematen diote Jaung[oiko]ak, elkarren artean bakean bizitzeko, bizimodu ontan izan oi deren neke, trabaju ta naigabeak arin eremateko ta beren gain artzen duten obligezioari kobru emateko bear duten grazia, bedizioa ta sokorru guzia. Ekusazie, bada, nola ta zer aldetara zuzendu bear tuzien zeren bizi guziko asmo ta egiteko guziak. Gure Jaunak utzi zuen sakramentu au, umes beiñipein mundua, ta gero zerua ones ta sandus beterik uzteko ta elkarri laguntzeko bizi deren arteo, beren lan edo joan-etorri guzietan, beiñere albas eman gabe batak bertzeari beren erteko amoria galdu dezaken bide edo okasiorik. Enfin edo azkeneko, matrimonioa eman izandu zekioten gizonei, aragiaren aldetik izan oi deren tirrikazio makurrak obeki eskuratzeko, ta gizonak bere andrea ta andreak bere gizona izanes geros, etzezaten izan lizunkeriatarako geiagoko gogo txarrik. Orgatik egin bear duzie alegiña bizitzeas kontuarekin, elkarri zor diozien leialtadea beiñere albas galdu gabe, ta bidegabeko laneki zeren ezkontza zikindu gabe; zergatik ezkondues geros bein, ez gizonak du ekustekorik bere gorputzean, ta ain guti andreak ere berean, dion bezala S[a]n Pablok. Ta oneki erran nai duena da, ezkondu esgueros, andrearena dela gizona ta andrea, berris, senarrarena. Sakramentu onek dakar bereki gure Jesus onak Eliza bere esposarekin egin zuen unione arren signifikazioa, eta ala, Eliza bere esposari gure Jaunak iduki zion amorioaren erakoa iduki bear diozie elkarri zuek ere. Urrikaldu bear zaio bere andreari, kreatura eriagokoa dena bezala: laguna emanen dizugu ta ez esklaba. Senarrak prin(t)zipalki, bere andrearen laguntzeareki bateo, izan bear du etxeko familia ta ondasunen maneazalea ta kon(t)serbazalea, utzirik alde bat alferkeria, gaitz guzien iturria dena bezala. Senarraren eskupean egon bear duzu zuk, esposa, etxeko gobernuari dagozkion gauza guzietan. Despreziatuko tuzu munduko erakeriak birtuteen edertasunaren aldean; kontuarekin zaituko duzu zeren etxeko azienda; izanen zara kastidadearen birtuteareki ertxirik dagon iturria bezala; Jaun[goiko]as landara, nior ere eztu andreak bere senarra baño geiago estimetu ta onetsi bear, ez eta gizonak bere ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), 91-119 99 [9] andrea baño geiago ere. Konbeni den guzian aituko duzie elkar eta, elkar ongi artus, elkarri lagundus eta sufritus, biziko zarate bakean ta Jaun[goiko]ak agintzen dizien eran. Zenbait aldis, ta erak ala agintzen duen guzian, galduko duzie zeren aldetik, naiz batak naiz bertzeak, zeren erteko bakearengatik. Baña guzien gañen, pen(t)sa zazie ongi Jaungoikoari nola kontu eman bear diozien zeren bizitzas ez ezi, bai eta zeren ume ta familienas ere. Kontu andi bat iduki bear duzie Jaung[oikoa]ren beldurtasuna zeren etxoko edo meneko guziei erakustearen gañen.

Era ontan portatzen bazarate, bada, orain artzera zoazten estadoan Jaung[oiko]ak arinduko du zuen uztarria, lagunduko dizie bear duzien guzien ta emanen dizie bere bedizio sandua, ta bizitza onen ondorean, berris, sekulako deskan(t)sua ta gloria.

TESTUAREN AZTERKETA

Grafia eta hotsak

Oso grafia sistematikoa darabil autoreak. Gaitza da hitz berean grafia txandaketak ediretea, salbuespenak salbuespen: utci (12) vs. utzi (27). Horrezaz gain, gutxi dira bokal asimilazioak eta bestelako prozesu fonologikoak gure testuan eta dauden bakanak, ez dira sistematikoak. Puntuazioa ere landu eta sistematikoa da. Puntu eta koma darabil eta (e)ta aurretik beti egon ohi da koma bat: horren salbuespen bakarrak bi izen sintagma koordinatzerako orduan aurki daitezke, eta ez bi aditz sintagmen arteko koordinazioan.

Bokalak

Bokaletan ez dago e eta o-ren disimilaziorik artikuluaren aurrean: Jaungoicoac (4), eracoa (52-3), eriagocoa (54-55), estadoan (83), artean (8,22), zuenean (11), santidadea [START_REF][END_REF], naigabeac [START_REF] Santazilia | Noun Morphology», in M. Martínez-Areta (arg.), Basque and Proto-Basque. Language-Internal and Typological Approaches to Linguistic Reconstruction[END_REF], berceari (33), andrea (38), vicitceas (41), maneazalea (58), eracustearen (81). Salbuespen bakarra 33. lerroko amoria da. Arestian esan bezala, baliteke disimilazioak maila jasoaren mesedetan saihestu izana. Artolak (Art) ere ahozko lekukotza jaso zuen eta Nabatzen ere bada (EI), baina ez lehenagoko bertako testuetan.

Bestalde, ez da sistematikoki i eta u ondoko -a-ren asimilaziorik gertatzen, ezta kontaktuan dauden fonemen artean ere, adibideok erakusten dutenez: berria (11), sacramentua [START_REF]Gaur egun 2. pertsona singularra denak ere ageri du marka hori (cfr. zoazi), baina ez ahantz garai aurrehistorikoan plurala izan dela forma hau (cfr[END_REF], andia [START_REF][END_REF], familia (58), iturria (66), mundua (28), zerua (30), sandua (86). Hala eta guztiz ere, balimbedute (14), obliguecioari (24-25) eta estimetu (68) bezalako kontradibideek eta gucian (69)-ekin batera gucien (85) ere izateak iradokitzen du egilearen hizkeran asimilazioa gertatzen bada ere, testuan, maila altuagoko hizkera erabili nahianedo, alde batera uztea erabaki duela; are gehiago kontuan hartzen badugu kontradibideotan asimilazioa distantzia handiagoan gertatu dela. Gogoan izan, hori horrela bada, espero izatekoa dela hitz bukaerako -ia > -ie ere gertatzea (cfr. arau fonologikoen hierarkiaz [START_REF] Hualde | Fonología léxica y post-léxica, con especial referencia a la lengua vasca[END_REF]. Salaberrik (2000: 885;2002: 231) isoglosa honen barnean kokatzen ditu Ezkabarte eta Txulapain, eta hori bat dator Mak-ek, Nuin-ek, EI-k eta Art-ek erakusten dutenarekin, baina ez dago Zil-en. Caminok (2003b: 451) ere Txulapainen eta Ezkabarten gertatzen dela dio eta azpi-euskalkiaren hego-ekialdea uzten ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), 91-119 EKAITZ SANTAZILIA

[10] 100 du eremu honetatik at. Orrion ere 1750ean (Satrustegi, 1984) ez dagoela ematen du, baina badira salbuespenak testuan.

Artean (8, 22) dugu, baina erteco (33) ere bai. Azkena Goi Nafarreraren ezaugarri da (cfr. FHV, 70 eta OEH), baina ez da sistematikoa, gure testuan bezala. Orreagan dugu ertean 1619an (TAV,(125)(126), Ultzaman eta Intzan XIX eta XX. mende hasierako Avemaria batzuetan (Apezetxea, 1985: 90), Erroibar eta Esteribarren (Ibarra, 2007: 52), Mak-en eta Nuin-en sistematikoki dago, Ukarren (Satrustegi, 2002), Caminok (2003a: 245) Ezkabarteko Anotzen lekukotzen du ez aspaldi, Lizarraga Elkanokoak biak ditu eta Beriainek artean du, baina Christio gucien ertean (1626: 115) bat ere ikusi diogu. Deigarria da, gure testuan bezala, arteo (31) gehiengo zabalean a-duna dela, sistematikoki ertean duten testuetan ere 5 .

24. lerroko eremateco asimilazioa, dudarik gabe, Pirinioez haraindiko autoreengan aurkitzen da erruz, gainontzean Lizarraga Elkanokoaren eta Kardaberatzen lanetan adibide bana besterik ez dugu kausitu eta Nuin-ek ez du, baina ohikoa da, esaterako, Erroibarren (cfr. Ibarra, 2007 lanean adibide franko).

Echoco (80) soilik behin dator testuan eta echeco (56, 60, 65) hirutan. Errata bat izan daiteke, baina bakarra litzateke testu osoan eta ez du ematen hala den. Ez dugu Iruñe inguruko testuetan horren kidekorik aurkitu, baina ezin da atzendu hitz elkarketan (e)txokandre eta etxukandre bezalakoak franko ageri direla Nafarroan: Lizarragak du, Lintzoainen jaso du Ibarrak (2007: 140) eta Aezkoan Caminok (2011: 814); azken honek gainera, hego-nafarreraz eta hortik goiti ere ageri dela dio (2003b: 459). Echoco analogiaz sortutako forma bat denik ezin da baztertu, beraz.

Diptongoaren bigarren elementuaren kontsonantizazioaren adibide bat dugu testuan; cristabac (1) hain zuzen. Mitxelenak (FHV, 177) Gipuzkoako ezaugarritzat du eta egia da Kardaberatzen testuetan badela, Irazustarenean, Otxoa Arinen dotrinan, Xenpelar eta Txirrita bertsolariek ere badarabilte, eta horrela, beste askok. Ubillos eta Mendibururen testuetan oso bakan ageri da (kristio nahiago du azkenak). Dagoeneko irakurlea ohartuko zen aipatutako autore guztiak Tolosa eta Irun bitartekoak direla eta Mihura hartzen badugu, Lapurdiko kostaldera ere hel gintezke. Nafarroan ere bada horren lekukotasunik. Zelaietak (2004: 237) Malerrekan, Baztanen, Bertizaranan, Erroibar eta Esteribarren aurkitu du kontsonantizazio prozesu horren berri, baina ez dirudi hegoalderago oso ohikoa denik: Mak-ez landara ez da cristauba / cristaube edo cristabec (cristioa eta cristauen aldaerekin batera) ageri. Lizarraga Elkanokoak, Elizaldek eta Beriainek kristio dakarte. Tamalez ez dugu testuan konsonantizazioa ahalbidetzen duen testuinguru fonologiko horren beste adibiderik, beraz ezin jakin gure autorearen hizkeran zenbateraino zen ohikoa. Ezin da baztertu, berriz ere, beste eredu literarioen eragina egon daitekeela horren atzean.

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), 91-119 4.1.2. Kontsonanteak 4.1.2.1. Txistukariak /s/ fonemarako bi grafema kausituko ditu irakurleak: <c> eta <z>, eta horien banaketa garbia da, erdal sistemaren araberakoa beti ere. i eta e aitzinean <c> dugu beti, berdin hitz hastapenean nola erdian: cembait (73), bedicio (25,86), dicie (85, 72), zucendu (27), etab. Gainontzeko bokalekin, hitz hondarretan edo ondoren kontsonantea izanik, <z> da aukera bakarra. Hor ditugu, horren erakusgarri, ardezaquen (5-6), azqueneco (35), duzu (64-65), ezcondu (44, 47), guizon (10, 38, 44, 48 etab.), zara (65) edo naiz (75).

/ts/ fonemaren grafiak arazoak dakarzkigu, izan ere, kontsonante ozenen ondoren batik bat, autoreak ez du afrikazioa markatzeko grafemarik. Gauzak horrela, laguncearequi (57) bezalako adibideetan guk txistukari afrikatua irakurri dugu (hots, laguntzeareki), baina maileguak dudazkoak dira: conciencia (20) edo principalqui (56) ikusita, autoreak afrikatua ahoskatzen zuen jakitea zail begitantzen zaigu.

Ozen ondotik <c> ageri da e hizkiaren aitzinetik: aguincen (72, 73), berceac (75), arcera [START_REF] Erreferentziak Apezetxea | [END_REF]83). Tamalez testuak ez digu i-ren aitzineko adibiderik ematen ozenaren gibeletik, aipatu conciencia (20) edo principalqui (56) arazotsuez landa. Modu berean, [ozen + txistukari] egituraren ondoren e (edo i) ez duen adibide bakarra ezconza (3, 9, 12, 43) da eta, bistan dena, <z>-z emana.

Gainontzean, bokal artean edo hitz hondarrean kausitzen dugu afrikatu bizkarkaria. Horrelakoetan hiru aukera bereiz daitezke nabarmen: <c>, <tc> eta <tz>, eta autore honengan ohikoa den sistematikotasunetik aldentzen diren adibideak azalduko zaizkigu oraingoan. Ematen du aditz-izenerako <c> dela nagusi, escacen (14), portacen (82), escuraceco (37) eta conservaceco (2) hitzek erakusten dutenez, baina erro berekoak diren vicitzeco (22) eta vicitceas (41) salbuespenak dira. Bokal artean <tc> ohi dago, gorputcean (45), viotceco (13) eta utciric (59) ikusita, baina arestian aipatutako vicitzeco (22)-rekin batera, etzezaten (39) eta utzi (28) kontradibideak daude. Txistukari ondoko bokala <a> denean ere <tz> dugula ematen du, adibideak oso antzekoak izanda ere: vicitzas (78) eta vicitza (86). Hitz akabuko adibide bakarra gaitz (59) da.

Ez dugu /ts ´/ fonemaren adibide ugari eta irmorik. <ts>-z emandako onetsi (68) kenduta, gainerakoak balizko txistukari afrikatua ozen ondoan duten maileguak dira 6 : conservaceco (2), conservazalea (58-9), pensazazie (76) eta descansua (87). 10. lerroko jausita hitzaren txistukaria frikari edo afrikatua den eztabaidarako bide izan daiteke, OEH eta Mak begiratuta bigarrenaren alde egitea zentzuzkoena izanik ere.

<ch> digrafoa erabiltzen da beti /ts/ fonema adierazteko, cfr. charric (39) edo echeco (61, 65). Erchiric (66) ageri da behin, baina ez bedi pentsa txistukari apikaria dugunik, hots, (h)ertsi. Izan ere, Lizarraga Elkanokoaren testuetan, Erroibar eta Esteribarren (Ibarra, 2007: 52), Muzkin, etab. maiz dugu ertxi, azaltzen zaila den forma palatalizatua7 .

IRUÑE ONDOKO EUSKAL TESTU ZAHAR BERRI BAT

[11]

ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), 91-119

<h> grafemaz

Testuan <h> ageri duten hitz zenbait bada. Erakusleen artean hau (7, 29) dugu, bestela ere behar (15,25,26,40,53,54,59,61,67,76,79,(84)(85) frankotan dago eta hor dira, hume (29,78), hedertasun (63-4) eta hacienda (65) ere.

Argi dago <h>-a kontu grafikoa besterik ez dela. Autoreak egiten duen erabilera sistematikoa izanik ere, hasperendun hizkeretan kausitzen ohi den adibideetan ez dago: ortara (3), onec [START_REF]Datibo komunztaduran, 3. pertsona pluralean -ote(-) morfema dago: ongui prestatuta elduderenei[END_REF] arcera [START_REF] Erreferentziak Apezetxea | [END_REF], beiñere (32), aleguiña (41) nai (47) etab. Ereduek bultzatu ahal izan dute egilea grafema hori erabiltzera. Hacienda-ren kasuan bistakoa da erromantzearen eragina. Orobat gerta zitekeen euskal ereduekin; horregatik dugu hau erakuslea <h>-z, baina ortara edo onec gero. Behar-ren adibideak baditu, Lizarraga Elkanokoak edo Kardaberatzek bezala, baina ez hauek bezain modu sistematikoan: Mendiburu eta Ubillos dira behar ugari dituztenak. Hume oso ohikoa da hizpide dugun eremuko zein kanpoko testuetan: Mak-en eta Nuin-en badira adibideak, Mendiburuk badakar, Lizarragak ere bai, Ondarrak (1981) argitaratutako 1729ko prediku batean ere bada, etab. Horren hedaturik egotearen arrazoia hasiera bereko jatorri kultuko zenbait hitzetan agertzea izan daiteke. Hor dira etengabe autore hauen testuetan, besteak beste, humedade, humil(dade), humano, humore eta gisakoak.

i ondoko bustidura

Gure testuan t ez da i ondoren sekula bustitzen8 . Itten edo ittut bakan batzuk dauzka Ibarrak (2007), baina zinez gutxi dira bustidura ezaren aldean eta Iruñe inguruko zein hegoalderagoko euskaretan ez dago. Desberdina da, baina, bokalaren ondorengo n-ren auzia. Testuan sistematikoa da palatalizazioa, sudurkaria bokal artean dagoenean: doaciñei (Izenb.), eguiñicaco (8), beiñere (32, 42) aleguiña (41), baño (68, 69), baña (76), gañen (76, 81). Salbuespen bakarra beinipein (8) da, baina 29. lerroan hori bera beiñipein dugu. Azken adibide horrek erakusten du autoreak ez duela hitz ondarrean i ondorengo na palatal adierazten, besteak beste gain (24) eguin (40), contuarequin (41, 64) edo bein (44) adibideek ere frogatzen duten moduan. Salbuespena behin lekukotzen den ariñ (29) da. Orobat gertatzen da hitz bukaeran ez, baina ondotik kontsonantea duten sudurkariekin: eguinzuen (50)9 , aguincen (72, 73) edo arindu (83) ez dira palatalak. Artatzako dotrinan (Salaberri, 2004) ez dugu inongo palatalizaziorik, Erroibar eta Esteribarren (Ibarra, 2007) bietarik ageri zaigu, Mak-en banaketa gure testuarenaren oso antzekoa da, baina hitz amaierako bustidura gehiago daude eta mailegu zenbait ez dira palatalizatzen. Art-en n-ren bustiduraren banaketa testu honek ageri duen berbera da. Irizpide grafikoak alde batera, nabarmena da bustidura gertatzen dela eremu honetan. Salaberrik (2000: 891) Iruñetik gora Elkano kanpo utzita kokatzen du isoglosa eta egia da, Zil eta Nuin-en zein ahozko lekukotasun diren Art eta EI-n dugun bitartean, Artatzan (Salaberri, 2004) eta Garesen EKAITZ SANTAZILIA [12] 102 103

[13] (Salaberri, 2002: 232) ez dela halakorik eta Lizarraga Elkanokoak ere ez duela palatalizatzen, salbuespen bakan batzuk kenduta. Caminok (2003b: 451) ere bustiduraren eremuan ditu Txulapain eta Ezkabarte eta hortik ipar-mendebalderagoko eremuak. Tarteko egoerak ere badira, 1729ko predikuak (Ondarra, 1981: 149) erakusten duena esaterako, non maileguetan <ñ>-ak ikus badaitezke ere, euskal jatorriko hitzetan gutxiago diren.

Ez + z-/ d-aditza

Adibide bana besterik ez badugu ere, etzezaten (39) eta ez tu (67), ematen du txistukariaren kasuan afrikazioa gertatzen dela eta herskariaren kasuan ahoskabetzea. Lexikalizatua dagoen instrumentalaren ondotik, esgueros (4, 5, 39, 44, 47) adibidean bezala, ez da ahoskabetzerik gertatzen, Lizarraga Elkanokoaren gisan, edo salbuespen bat kenduta, Nuin-en eta Mak-en bezala. Dena den, ezaugarri hori oso orokorra da eta ezer gutxi lagun gaitzake testua kokatzen.

<j>-ren ahoskeraz

Grafia etimologikoa izan daiteke gendeen (1) hitzean duguna, baina bada beste aukerarik, Lizarraga Elkanokoak, guende idazten baitu, nahiz eta, guk dakigula, beti ere hitz elkarketan den. Jaun, Jaungoiko eta Jesus-ekin loturik dauden hitzak beti <j>-z idazten ditu autoreak; ez da aise erlijioarekin lotutako termino «tekniko» horiek ahoskera belarra edo irristaria duten jakitea. Trabaju (23) maileguarekin, aldiz, belarraren alde egitea da zentzuzkoena zalantzarik gabe. Berezko euskal ondareko hitzak dira jausita (10) eta joan (32) eta lehena irristaritzat har dezakegula uste badugu ere, bigarrena dudazkoa da. Zernahi ere den, hirugarren aukeraren, hots, sabaiaurreko txistukari zfrikariaren inongo arrastorik ez da gure testuan. Caminok dioskunez (2003b: 439), *j-zaharraren ahoskera sabaiaurrekoa ageri zaigu hego-nafarrera egiten zen ibarretan: Goñerrian, Ollaranen, Oltzan, Itzarbeibarko Utergako eta Ukarko dotrinetan, Elortzibarko Zabalegiko predikuan, Eguesibarren, Artzibarren eta Aezkoan. (...) Txulapainen eta Ezkabarten [y] sabaikaria bildu da hondarreko urteotan, baina XX. mende hasierako Txulapainen eta baita XIX. mendeko Ezkabarten sabaiaurreko hotsa egiten zela dirudi. (...) Erroibarren hots sabaiaurrekoa ez da ezezaguna.

Mak-en ssay, ssatea, ssabe, ssaquin, ssayo eta ssauchi aurkitzea erraza da, baina jauchi edo jayo-rik ere bada eta joan beti da irristaria. Nuin-en bezala Art-en ere irristariak ditugu eta belareak zenbaitetan, baina ez palatalik. Caminok Txulapaini buruz esandakoa EI-k baieztatzen du, Nabatzen ere sabaiaurrekoak baitaude, nahiz eta salbuespenen batekin.

Bokal arteko herskari ahostunen galera

Ez da gertatzen gure testuan. Eguitera (18), egon (61), bada (26), iduqui (53) edo videnabar (3) dugu beti. Salbuespena aitucoducie (70) da. Idatziaren eragina izan daiteke herskarien kontserbazioa. Ahozko lekukotasunak alde batera utzita, Lizarraga Elkanokoak ere aitu franko ditu, aditu-rekin batera eta Mak-en adibide bat dago. Hitz horretatik at, bokal arteko -d-idazten dute testu hauetan, aitu hitzak horrela ihartzeko bidea hasia duela iradokiz. Egin orokorra da, baina in ere franko dago testuetan. Art-en, ahozkotik eta egungo egunetik hurbilago dagoenez, horrelakoak ohikoak dira.

Sinkopa

Adibide bakarra orgatic (40) da, Nuin-en eta Mak-en ere badena. Art-en ugariagoa da sinkopa eta EI-n abratsa bezalakorik bada. Artatzan (Salaberri, 2004) -garrena > -garna dago eta atra bezalakoak Beriain, Elizalde edo Lizarragaren testuetan ohikoak dira eta Salaberrik (2003: 887) Iruñe inguru osora hedatzen du ezaugarria. Besteak beste Caminori (2003b: 449) esker dakigu aski hedaturik dagoela Nafarroan ezaugarri hori. Ibarrak (1996: 75) esaten duenaren arabera, sinkopa Nafarroako ekialdeko euskararen ezaugarri sendoa da eta Basaburua eta Imotzeraino joan behar dugu hori ez aurkitzeko. Dena den, sinkopa ez da sistematikoa eta orla edo orgatik duten testuek ez dute zertan atra izan behar. Gure testuaz den bezanbatean, espero liteke autorearen hizkeran sinkopak ugariagoak izatea baina fonetismoetatik alde egite horrek idatzian jasotzea saihestu duela. Zernahi delarik ere, ezaugarri horrek ezer gutxi zehatz diezaguke testuaren kokapena.

Izen morfologia

Izenordainak eta mugatzailea

Izenordain zein determinatzaile erakusleetan ez dago g-ren arrastorik: hau (7, 29), artaraco (5), aren (9) / arren (51), ortara (4), ontan (22,82), ontara (20), onequi (46), onec [START_REF]Datibo komunztaduran, 3. pertsona pluralean -ote(-) morfema dago: ongui prestatuta elduderenei[END_REF]49) eta onen (86) dugu beti. Art-en eta EI-n ere ez da gertatzen eta Artatzan ere ez dago (Salaberri, 2004). Erroibarren eta Eguesibarren eta hortik ipar-ekialdera badago (Ibarra, 2007), eta Ezkabarteko Orrion ere aurkitu du Satrustegik (1984), baina ez da ohikoa. Mak eta Nuinen ere ez dira ageri, baina Lizarraga Elkanokoak bietarik du. Ematen du gure testuaren kokagunetik ekialderagoko ezaugarria dela hori.

Testuan izenordain indartuak eta arruntak ditugu. Bigarrenen artean, nere (1), zuec [START_REF] Erreferentziak Apezetxea | [END_REF]53), aren (9) / arren (51), zuen (18, 84) eta gure (9, 28, 49, 52) ditugu eta indartuak dira, halaber, bere singularra (38,45,46,50,51,54,56,68,69,88), beren plurala (24,31,33), berequi (49), eta ceren (27,43,65,74,75,78,80). Bistakoa denez, indartu guztiak posesiboak dira eta ezbairik gabe esan dezakegu indartu hauek guztiek Linschmann-Aresti legea salbuespenik gabe betetzen dutela10 . Nuin-en eta salbuespen bakanekin Mak-en hala bada ere, ez da horrela, Art-en, Ukarren (Satrustegi, 2002) edo Lizarraga Elkanokoaren testuetan, besteak beste.

Iruzkina merezi duen balizko izenordain bat dugu 73. lerroan. Testuan erac dator eta ez dago argi, lehen begiratuan behinik behin, izenordaintzat edo izen arruntzat hartu behar den. Izenordain anaforikoa bada, Jaungoikoarekin koindiza daiteke. Jatorrizko erdal testuak ere ez digu duda argituko, aipatu bezala, testua itzulpen moldaketa librea denez, mezua zerbait aldatzen baita: «La muger conceda con ɾu marido, y ɾiga ɾu parecer: el varon, por te- ner paz muchas vezes pierda de ɾu derecho y autoridad»11 . Semantikaren EKAITZ SANTAZILIA [14] 104 ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), 91-119 zailtasunaz gain, morfologia ere ez da gardena. Izenordaina ergatibo singularra da eta Corpus Arakatzailea eta testua miatuta, zaila da horrelakorik aurkitzea, Bizkaian eta bizkaieraren Gipuzkoako eremuan ez bada. Gainera balio plurala izaten du, nahiz eta ez beti: plurala da, konparazione, Antero Apaolazaren gipuzkeran. Nafarroan horrelakoak aurkitzea zinez bitxia bailitzateke, izentzat jotzea erabaki dugu eta «portaera» edo «egoera»-ren sinonimotzat hartu, OEH-ren arabera bigarren adiera Gipuzkoan baizik lekukotzen ez bada ere.

Arrei edo arreki dardarkariarekikoak ditugu, besteak beste, Art-en, Ukarren (Satrustegi, 2002), Mak-en, baita Lizarragagan ere, Nafarroako euskara askotan bezala.

Izenordain zehaztugabeetan nior (67) dago, beste askoren artean Lizarragak, Ukarko dotrinak (Satrustegi, 2002), Nuin-ek edo Mak-ek dutena, eta nornaiec (3-4) ere bada, oso hedatua hizkera horietan.

Deklinabidea

Ergatibo plurala bereizten duen ez da erraza jakiten. Sacramentuec dago 14. lerroan, baina zaila da atzizkiaren -e-asimilazio baten ondorioz ageri den edo ergatibo pluralaren marka den jakitea. Salaberrik (2000: 893) Zildotzen kokatzen du -ak erg. pl.-aren muga eta Makirriain -ek aldaeraren barnean sartzen du, ez ordea, zalantzarik gabe. Jaunac erg sg., asimilaziorik gabe ageri denez, ematen du sacramentuec hitzean ere asimilaziorik ez dela gertatu; hots, bereizketa badela.

Datibo singularreko marka -ari da beti: obliguecioari (24-5) berceari (33), esposari (42), gobernuari (61-2), Jaungoicoari (71); plurala, aldiz, -ei: doaciñei (Izenb.) guciei (81). Gisa berean, elcarri (31,41,53,71) da testuan behin eta berriz duguna. Salaberrik (2000: 894) ekialde / mendebalde banatzen du hizkera, ekialdean -ai singularrerako eta -ei pluralerako dagoen bitartean, mendebalean singularrean -ari eta pluralean -eri eta -egi dugulakoan. Gure testuan, ordea, singularrean dardarkaria dugun bitartean, pluralean ez da horrelakorik, Nuin-en bezala. Mak-ek ere horrela jokatzen du baina badu singularrean Jangoicoai edo dagonai bezalakorik. Nabatzen (EI), bestalde, gizonai plurala ere jaso zen.

Instrumentala beti apikaria da, honako adibide hautatuei begiratuta ikus daitekeenez: esgueros (4, 5, 39, 44, 47), berris (9, 48, 87), amorios (10), erratenduenes [START_REF]Gaur egun 2. pertsona singularra denak ere ageri du marka hori (cfr. zoazi), baina ez ahantz garai aurrehistorikoan plurala izan dela forma hau (cfr[END_REF], sandus (30), vicitceas (41), albas (32,42). Zil eta Nuin-en ere horrela gertatzen da, baina Mak-en denak dira bizkarkariak. Art-en txandaketa dago. Salaberrik (2000: 898) Iruñetik gora ezartzen du apikari / bizkarkari txandaketa, edo bizkarkariaren gailentzea, Muzki izanik salbuespena. Caminok (2003b: 453) aldiz, Txulapaingo eta Ezkabarteko lekukotasun zenbaitetan forma bizkarkariak harrapatu ditu eta EI-ko datuetan denak dira bizkarkari. Orrion (Satrustegi, 1984) bizkarkariak dira denak, cussusco izan ezik 12 , eta Artatzan (Salaberri, 2004) dagoeneko bizkarkariak dira kausi daitezkeen bakarrak.

Komitatiboan bi aldaera daude: -ki eta -kin: garbiequi (20), lanequi (43), onequi (46), berequi (49), laguncearequi (57) eta virtutearequi (66) daude alde IRUÑE ONDOKO EUSKAL TESTU ZAHAR BERRI BAT 105 [15] ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), 91-119 batetik, eta esposarequin (50), zein contuarequin (41, 64) bestetik. Ohar bedi lehen adibidea singularra dela: conciencia garbiequi. Beste behin, horrelako salbuespenek iradokitzen dute singular eta plural bereizketa garbia testu idatziaren ezaugarri direla, eta menturaz ahozkoan ez zeudela horren garbi, edo azentuaren bidezko bereizketa zela baliatzen zena. Salaberrik (2000: 897) ageri duenez, -n-dun formak ez dira ohikoenak Iruñerrian. Zil-en, Nuin-en, Mak-en eta Art-en, konparazione, ez dira ageri. Caminok (2003b: 446) -n gabeko formak Ekialdeko euskararen ezaugarritzat ditu. Gure testuaz denaz bezanbatean, bietarik agertzea tarteko egoeraren isla izan daiteke, edo egilearen maila jasoaren ondorio 13 .

Ablatibo eta motibatiboan beti ageri da amaierako herskaria: aldetic (15,36,74), orgatic (40), cergatic (44), baquearen gatic (75-6). Ezin utzizkoa da ablatibo zaharraren lekukotasun ihartua, ondorean (86) hitzean. Horren erabilera emankorra Mendebaldeko testuez landara ez da aurkitzen eta XVIII. menderako galdurik dago [START_REF] Lakarra | Bizkaiera zaharreko ablatiboaz[END_REF]Santazilia, 2013: 261 eta hurrengoak). Forma ihartu hedatuen eta zaharrena ondoren da, artikulurik gabea. Gurea bezalako forma artikuluduna bilatzeko XIX. mendeko Gipuzkoa eta Bizkaiara jo behar dugu; hala ere, Nafarroan ere badago: Hualde Maiori ikusi diogu erronkarieraz eta Lizarraga Elkanokoak zein Mak-ek etengabe darabilte; Sakanan ere badago ondorien (cfr. Burundako adibideak; Zuazo, 2010: 118). Hala ere, Nuin-ek ondoan du. Oso litekeena da arkaismo gisa soilik hitz horretan gorde izana.

Adlatiboak ez du sekula herskaririk, Nuin, Art eta Mak-en bezala: Ezconcera (Izenb.), ortara (3), lurrera (10), gucira (11), eguitera [START_REF]Datibo komunztaduran, 3. pertsona pluralean -ote(-) morfema dago: ongui prestatuta elduderenei[END_REF], ontara (20), aldetara (26-7), landara (67), arcera (83).

Gisa berean, izenordainetatik at, jabego genitiboa -ren da singularrean eta -en pluralean: hor dira horren erakusgarri, besteak beste, Evaren (7-8), andrearen (56-7) edo eracustearen (81) singularrean, eta gucien (60), ondasunen (58) edo virtuteen (63), aldiz, pluralean. Ez dago ez -an ez -ain aldaeren arrastorik. Horretan bat dator Nuin zein Mak-ekin 14 , bai eta Salaberrik (2002: 233) Ezkabartekotzat jotzen duenarekin.

Eratorpena

Eratorpen atzizki aipagarri batzuk daude testuan. -tasun (13, 18, 64) hainbatetan ageri da, baina bereziki esanguratsua da beldurtasuna (80). Iparraldeko autoreengan ageri da eta hegoaldean XIX. mendean da nagusi, nafarreraz batez ere eta Gipuzkoan zenbaitetan; Mendiburu eta Ubillosek, besteak beste badute eta Lizarragak eta Nuin-ek ere bai. Ematen du hitza erlijio testuen barnean zabaldu zela, Iztuetak ere behin erabiltzen baitu, Jaungoikoari izan beharreko «beldurtasuna» aipatzeko unean.

-zale (58, 59) aldaera Elkanoko Lizarragak badu, Mak-ek eta EI-k ere bai eta ohikoa da Iparraldean eta Nafarroan, baita oikonimian ere: Euntzalearena eta horren aldaerak ditugu, konparazione, Astrainen, Aldaban, Izkuen, Orrion edo Ostitzen, XVIII. mende inguruan.

EKAITZ SANTAZILIA [START_REF]Gaur egun 2. pertsona singularra denak ere ageri du marka hori (cfr. zoazi), baina ez ahantz garai aurrehistorikoan plurala izan dela forma hau (cfr[END_REF] 106 ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), 91-119 [18] 108 Ez daude, eta Mak zein Nuin-en ere ez, burutuaren gainean eraikitako aspektu burutugabeko formak, kantatutzen edo utzitzen bezalakoak azterkizun dugun hizkeran ageri badira ere (Camino, 2003b: 452).

Aditzen aktanteez eta erregimenaz mintzo, ekar dezagun hona [aditz estatiboa + behar] perifrasiak *edun erroko laguntzaileak eskatzen dituela eta ez izan errokoak: izan behar du (57), egon beharduzu (61). Mak-ek, Art-ek eta Nuin-ek ere hori dute, baina EI-k bear naiz ere badakar. Bestalde, lagundu aditzak datibo komunztadura eskatzen du gure testuan: elcarri lagundus (71), lagunduco dicie (84) eta horretan bat dator Nuin-ekin.

Azkenik, mintza gaitezen aditz zenbaiten interpretazio semantikoaz. Egon aditza ere dagon (66) formapean eta partizipioan ere badago (61). Gure ustean, aditz horren interpretazio semantikoak estatibotasunarekin edo ekintzaren iraupenarekin lotura du, gaztelaniazko «permanecer» aditzak bezala, gainontzean, izan aditza erabiltzen baita funtzio estatiboarekin; Mak-ek eta Art-ek, ordea, ez dute egon aditza zentzu horrekin bakarrik baliatzen 17 . Bestetik, elduderenei (22) adibidean ikusi ahal den moduan, heldu aditzak aspektu puntukaria adierazten du eta etorri-ren zentzua hartu, Nafarroako eta Iparraldeko euskaran ohi bezala.

Aditz laguntzailea

-zue > -zie asimilazioa sistematikoa da aditz laguntzailearen barnean. Salbuespenik gabekoak dira zacie (1, 76), ecusacie (1, 26), ducie (41,69,74,80), diocie(n) (42,53,77), dicie(n) (72, 85) eta beste. Lizarraga Elkanokoak ere baditu (-ze-rekin batera, cfr. [START_REF] Santazilia | Noun Morphology», in M. Martínez-Areta (arg.), Basque and Proto-Basque. Language-Internal and Typological Approaches to Linguistic Reconstruction[END_REF] eta Nuin-ek ere bai. Horrek -ze aldaera duten lekukotasunen eremutik aldentzen du gure testua, hots, Iruñetik beheitiko eremutik (Camino, 2003b: 445). Horrekin batera, objektua 3. pertsona plurala denean orainaldian azaltzen den di-erortzen da: behartuztenen (15), behartucien (27), tuzu (63). Nuin-en ere hala da, Mak-en ere bai behin izan ezik, eta ekialde zabaleko ezaugarria da Caminoren (2003b: 450) ustetan. 15. lerroko behartuztenen adibideak erakusten duenez, gurean ez da tute, txistukaririk gabea, lekukotzen eta Mak-en bietarik dago. Caminok (2003b: 454) Iruñetik goragoko zenbait eremutan kausitu badu ere, Txulapainen kasu, XX. mendean hedatutako berrikutza izan litekeela ere iradokitzen du, erran nahi baita, testua ekoitzi unetik honatagoko garaietan gertatutakoa.

Ez dago iraganeko -n-ren faltaren arrastorik, Mak-en, EI-n eta Art-en bezala. Nuin-en galera gertatzeko bi aukera daude bakarrik, eta tamalez, bakoitzak gisa batera jotzen du, baina -n-duna dudazkoa da; Zil-en badago, baina Iberoko testuan (Arraiza, 1988) edo Lizarragaren obran esate baterako, sistematikoa da sudurkariaren falta. Salaberrik (2000: 902) Ezkabarte eta Txulapain ingurua n-duntzat du, salbuespenak salbuespen, Caminok (2003b: 437) bezala eta horrelakoak Ipar-Ekialderago ere aurkitzen dira (Ibarra, 2007).

Atzeranzko asimilazioz, bokal irekiera bat dago izan aditzaren orainaldiko Nor 3. pertsona pluralean: deren (21,30,36) dator testuan, erlatibozko menderagailuarekin, beti ere. Nuin-en ez dago horrelakorik eta Caminok (2003: 454) ez du Txulapainen ikusten, bai ordea Ezkabarten eta horren inguruko eremuan, besteak beste. Mak-en adibide bakarra dago eta dire da.

[20] 110 Ez ezik emendiozko esamoldearen lekukotasun bat dago: ceren vicitzas ez eci, bai eta ceren hume, ta familienas ere (78-9). Aldaera hori, zentzu horrekin, ez dugu Lizarraga Elkanokoaren testuetatik kanpo aurkitu. OEH begiratuta, ezi testu frankotan dago, baina ez ez ezi egituran, edo erabilera horrekin. -z gain egituraren adierakide den erabilera hori ez ezik formapean baino ezin da ediren Larramendiz geroztik, eta mendebaleko euskaran, ezi ze edo ez eze aldaeren bidez. Ondarrak (1981) argitara emandako 1729ko sermoian, Larramendiren eraginaren hastapenetan beraz, dauden ezi-ak ere ez datoz bat honakoaren adierarekin.

Aipagarria da emendiorako erabilitako egitura hau: ezcondu esgueros bein, ez guizonac du ecustecoric bere gorputcean, ta ain guti andreac ere berean .

Berezia da Ezcondu esgueros bein (44) denborazko perpausa, bein amaieran kokatzen duelako. Oso bakan lekukotzen da hori: Uriarteren testuetan eta Mendibururen zein Xalbador bertsolariaren dudazko adibide batzuetan besterik ez dugu ikusi Corpus Arakatzailea baliatuta.

Hiztegia eta aldaerak

Erran [START_REF]Gaur egun 2. pertsona singularra denak ere ageri du marka hori (cfr. zoazi), baina ez ahantz garai aurrehistorikoan plurala izan dela forma hau (cfr[END_REF]47), berce (33, 75)18 , guti (45), orai [START_REF] Erreferentziak Apezetxea | [END_REF][START_REF]Datibo komunztaduran, 3. pertsona pluralean -ote(-) morfema dago: ongui prestatuta elduderenei[END_REF]82) eta sandu (30, 86) dira testuan jasotzen diren aldaerak, Nuin-en eta Mak-en bezala (guti edo gisakorik ez dago Nuin eta Mak-en konparagarri). Guti-rekin batera, landara (67) horrek euskara erdialdetik ekialdera kokatzen du (Camino, 2003a: 102-3) baina ez dugu eremu horretan ohikoagoa den manatu, agindu (72, 73) baizik. Tirricacio (37) Mendiburuk eta Lizarragak dute (cfr. OEH). Arteo (31) ere ageri da, eta Elkanokoak, horrekin batera, artaño ere badu. Bedicio (25), sudurkaririk gabe, Hegoaldeko Goi Nafarreraz franko lekukotzen da, nahiz eta Mak-ek sudurkariarekin duen; besteak beste Beriainek, Elizaldek eta Lizarragak dakarte, bedeizio aldaerapean normalean, eta azkenak bedezio ere behin. Bedizio, ordea, hemen baizik ez dugu kausitu.

Lizarragak sistematikoki, baina baita Elizaldek, Beriainek edo Nafarroako zein Iparraldeko autore zenbaitek bekala badute ere (cfr. OEH), bezala-rekin batera zenbaitetan, gurean bezala (46) da lekukotzen dena, Zil, Mak eta Nuin-ekin batera.

Beinipein (8) eta beiñipein (29), ez bitez har «behintzat»-en sinonimotzat, baizik eta OEH-ren lehen adieran: «lehenekoz», «lehenik», «lehendabizi». Lizarragak ere horrela baliatzen du, baita Mogel eta Agirre Asteasukoak ere, Iparraldeko autore zenbaitekin batera. Bestetik, trabaju (23) eta lan (2, 8, 20, 32, 43) ditugu. OEH-ren arabera zaila da bigarrena hegoaldeko testuetan kausitzea 1750 aurretik. Testu honetan trabaju-k duen adiera negatiboa da: «zailtasun» edo «arazo»-ren adierakide da, baina lan-ek askozaz ere zentzu zabalagoa hartzen du, «gauza» edo «afera»-ren sinonimo izateraino.

Escuraceco (37) nahiko hedatua dagoen OEH-ren hirugarren adierarekin lotzen da, hots, «garaitu» edo «kontrolatu» esan nahi du.

111 [21] Albas (32, 42), «ahal bada» [< *ahal + ba (FHV, 525) + instrumentala, segur aski] esanahiduna, Lizarraga Elkanokoak darabil. Instrumental apikariarekin, Mendiburuk badu adibide bakanik.

Barratu (11) nagusiki nafarra dago testuan. Horrezaz gain, gueiago (40, 68, 69-7) aldaera hedatua da testu honetan lekukotzen den bakarra, eta ez iago, Lizarraga Elkanokoak (gehiago-rekin batera) eta inguruko beste testu batzuek dutena.

Maneatu aditza, Lizarragak, Mendiburuk eta Beriainek ere badutena, gure testuan eratorritako izen bilakaturik agertzen da: maneazalea (58). Horrela, izen gisa, Larramendik eta Añibarrok ere badarabilte.

Gañen (76, 81) hitzak arreta berezia merezi du. Forma hau artikulurik gabeko arkaismo gisa kausitzeko autore zuberotarrengana jo behar dugu (cfr. Santazilia, 2013: 256). Gainontzean artikulua egon bai, baina galdu dela pentsatu behar da, Gipuzkoako eremu batean bezala: -ean > -en bilakabidea ohikoa da hizkera horietan: lurren, arten, kalen, eta horrelakoak arruntak dira. Lehendabizi pentsa dezakeguna gure testuan ere artikulua galdu duela da, baina adibide bakarra litzateke, artean (8, 22), gorputcean (45), aldean (64) edo baquean (22, 72) bezalakoei erreparatuta. Bestalde, Corpus Arakatzailean begiratuta, gañen kausitzerik bada Zuberoatik at. Autore giputzak bazter utzirik, Mendiburuk eta Kardaberatzek ere badute adibide bakanen bat, gainontzeko hitzekin -ean sistematikoa den bitartean. Halere, Mak-ek, Beriainek eta Lizarragak beti gañean dute.

Testuan amorioa (10, 54) eta amoria (33), biak daude. Lehena Nafarroan oso hedatua dagoen bitartean, bigarrena ez da ezagunegia (cfr. OEH). Baliteke errata bat izatea, edo beste autoreren batengandik jasotako aldaera, nahiz eta Iberoko testuan (Arraiza, 1988: 146) ere baden horrelako txandaketa bakanen bat.

Eraqueria (63) aldaera oso ohikoa da Mendibururen testuetan eta Lizarragak, Ubillosek eta Kardaberatzek, Añibarrok eta Hegoaldeko autore askok darabilte XVIII. mende amaieran eta XIX. mende hastapenean.

ONDORIOAK

Testuak ez izenik ez datarik ez kokaleku jakinik ez duenez, abiaburutzat Untzu edo ingurukoa izan zitekeela onartu dugu. Testu honek ez ditu konparagai hartu ditugun gainontzekoen ezaugarriak ehuneko ehunean betetzen, beraz, ezin esan dugu idazki honen egilea eta orain arte ezagutzen ditugun beste testuenak pertsona berbera direnik. Horrekin batera, ez dirudi testua Untzukotzat bertakotzat hartzeko kontrako argudio dialektologiko franko dagoenik, izan ere, testuak ageri dituen ezaugarri gehienak Ezkabarte eta Txulapain aldeko gainontzeko testuetan azaltzen ohi dira, nahi bada, instrumental apikariaren sistematikotasuna izanik zalantzazko ezaugarri bakarra.

Dudarik gabe testuaren balioa darabilen euskara txukun eta aberatsean datza. Seguru egon gaitezke testu honek idatzaldi gehiago izan zituela, ez baitu errata edo ezabaketarik. Bestalde, egileak euskaraz idatzi eta segur aski irakurtzeko ohitura zuela agerikoa da. Baliteke egilearen eskuizkribu gehiago gorde izana eta idazki hau gainontzekoekin zuzenean erkatzeak eman lezake une honetan anonimoa den idazle horri buruzko argibiderik. 118 LABURPENA Iruñe ondoko euskal testu zahar berri bat Untzuko (Txulapain) parrokian edo inguruan orain gutxi agertu den euskal eskuizkribu zahar baten edizio eta azterketa dakargu lan honetan. Testuaren deskribapena egin dugu eta izkribua itzulpen-moldaketa dela kontuan harturik, jorratzen duen gaiaz eta testua euskaraz egotearen arrazoiez azalpen zenbait eman ditugu. Idazkiaren estilo txukuna gogoan, egile anonimoaren ezagupenen eta eraginen gaineko ondorioak atera ditugu. Horrezaz gain, testua ikuspegi filologiko eta dialektologikotik aztertuta, dagokion garaian eta hizkeran kokatzen saiatu gara. Eskuizkribuaren transkripzioa, grafia eta puntuazioa gaurkotua duen bertsioa eta jatorrizkoaren faksimilea ere eman ditugu hemen. Gako-hitzak: dialektologia; edizioa; filologia; itzulpena; testu zaharra; Txulapain.

RESUMEN

Un nuevo texto vasco antiguo de cerca de Pamplona

En este trabajo presentamos el estudio y edición de un antiguo manuscrito en vasco hallado recientemente en la parroquia de Unzu (Juslapeña) o alrededores. Hemos descrito el texto y, al tratarse de una traducción-adaptación, hemos dado algunas explicaciones en torno al tema que trata y al motivo por el cual está redactado en vascuence. Teniendo en cuenta el cuidado estilo del escrito, hemos sacado algunas conclusiones sobre los conocimientos e influencias del autor anónimo. Además, tras estudiar el texto desde el punto de vista filológico y dialectológico, hemos tratado de ubicarlo en la época y variedad lingüística que le corresponde. También ofrecemos la transcripción, la versión en grafía y puntuación actualizada y el facsímil del original. Palabras clave: dialectología; edición; filología; Juslapeña; texto antiguo; traducción.

ABSTRACT

A new old Basque text near Pamplona

This paper presents an analysis and an edited version of a manuscript in Basque recently discovered in the parish of Unzu (Txulapain / Juslapeña) or its surroundings. Considering this is a translation-adaptation, the text is described and some explanations both about its topic and the reason for it being written in Basque are supplied. Bearing in mind the elevated style of the writing, some conclusions about the knowledge base and the influences received by the anonymous writer are also drawn. After a philological and dialectological analysis, the text has also been placed in its corresponding time and linguistic variety. Furthermore, its transcription, a version in modern spelling and punctuation, and the facsimile from the original are provided. Keywords: dialectology; edition; old text; philology; translation; Txulapain / Juslapeña.

RÉSUMÉ

Un nouveau texte basque vieux près de Pampelune

Dans cet article, nous présentons l'édition et l'analyse d'un manuscrit basque découvert il y a peu a la chapelle d'Untzu (Txulapain) ou à ses alentours. Nous avons décrit ce texte et, en prenant en compte qu'il s'agit d'une traduction-adaptation, nous avons donné quelques explications concernant le sujet et de la raison par laquelle il est écrit en basque. Le style soigné de ce manuscrit nous a également donné un support afin d'en déduire les connaissances, ainsi que les influences, de cet auteur anonyme. D'autre part, d'un point de vue philologique et dialectologique, nous avons essayé de remettre le texte dans son époque et la varieté linguistique qui lui correspond. Nous mettons ainsi à votre disposition la transcription du manuscrit, une version dont la graphie et la ponctuation sont actualisées, mais également le fac-similé de la version originale. Mots-clé: dialectologie; édition; philologie; texte ancien; traduction; Txulapain / Juslapeña.

  

  

Jose Antonio Goñik esan didanez, posible da dei horien itzulpena hitzez hitzekoa ez izatea eta moldatzaileak bere beharretara zertxobait egokitzea. Ezkontideen arteko hitzarmena, ordea, balio juridikoko testua den heinean, ezin da libreki itzuli eta interpretatu: itzulpenak ofiziala behar du izan. Hala ere, Nuin-en (cfr. infra) hitzarmena ere euskaratua dago.

Ibarrak (2007) besteak beste akatu ertio, bitertio eta bizkitertio dakartza egungo euskaran, baina zalantzazkoak dira gure ustez, u eta i ondoko asimilazioaren ondorio izan daitezkeelako.Dena den, Hualdek (1989: 

661) dioenez **begiterte bezalakoak lekukotzen ez badira eta fonologikoki ezinezkoak badira, orobat gertatuko litzateke Hualdek kontuan hartzen ez dituen bitertio eta bizkitertio formekin. Asimilazioa atzeranzkoa eta hitz-elkarketaren aurretikoa litzateke (artio > ertio ~bi(zki)tertio) bere ustez, eta ez aurreranzkoa eta bi(zki)-ko i-ren eraginez gertatua.

Gogoan har balitekeela ozen ondoko txistukariok frikariak izatea (cfr. supra).

Palatalizazioaren jatorria adierazkorra izan liteke.

Egia da, hala eta guztiz ere, bustidura grafikoki adieraztea zaila dela erdal grafia erabilita, hortaz, izan liteke erabili arren idazten ez duen autorerik.

Ohar bedi, autorearentzat adibide honetako sudurkaria segur aski ez dagoela hitz mugan, morfema mugan baizik, aditz nagusiaren eta laguntzailearen arteko bereizketa ez baita gardena mintzo askotan, azentuak eta bien artean gertatu ohi diren bilakabide fonologikoek erakusten dutenez.

65. lerroko ceren-ek, 2. pertsona pluralean izanik ere, aditzean singularrean komuntzatzen du (duzu). Nahi bada, hau har liteke salbuespen gisa, baina gure iritziz, pertsona komunztadura gordeta eta zu-ren iragan plurala gogoan izanda, ontzat eman daiteke.

Balio beza adibide honek, egileak testua hizkera aldetik moldatzeaz gain, eduki eta ideietan ere bere ukitua eman diola erakusteko. Euskal testuan, pasarte horretan behinik behin, parekideago azaltzen dira senar-emazteak.

Ondarrak (1981: 

149) dio sudurkaririk gabeko formak apokopatuak direla. Guk -eta ez guk bakarrik (cfr. honetarako Santazilia, 2013: 270)-ez dugu horren garbi. Iruditzen zagu arkaismo bat direla, hau da, hor ez dela sekula apokopatu den sudurkaririk izan.14 Nuin-en bada, halere, andran dudazko bat, eta Nabatzen (EI) amana eta senarrana daude.

Ondarraren (1981) 1729ko predikuan esango nuke egon-en agerrera bakarrak ere adiera hori duela.ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013), 

Antza denez, Anotzen -st-/ -r(t)z-arteko dantza dago, berriki bederen(Artola, 

1985: 110).ISSN 0046-435X, Fontes Linguae Vasconum (FLV), nº 116 (2013),