Gramatizazioaren Primiziaz 
  
A Arcocha-Scarcia 
  
  
  
LINGUAE VASCONUM PRIMITIAE-REN PERITESTUALITATEAZ ETA EUSKARAREN

This article focuses on the epitextual and material elements of Linguae Vasconum Primitiae (Bordeaux 1545). By means of a new methodological reading of the first book printed in Basque, the paper aims to make the book «speak». On the basis of Genette's definition of epitext, it analyses the elements on the titlepage, the dedicatory epistle in prose, the «Advertant» or warning about linguistic rules, the final sentence or colophon, the typographic Roman characters and the punctuation. Furthermore, the coat of arms on the contemporary leather cover indicates that the book might have been kept for some time in the library of Louis I of Bourbon, prince of Condé, who was Jeanne d'Albret's brother-in-law and the Calvinists' military leader. Therefore, the epitextual and material analysis confirms that LVP was printed in the mid-16th-century atmosphere of the humanists of Bordeaux and Aquitaine, and it is more than likely that educated Basques, in order to achieve that goal, might have begun to think about the grammatisation of the Basque language before 1545. LVP's author Bernard Echepare dedicated the book to Bernard Lehet (Lahet), lawyer of the parliament of Bordeaux and great lover of music and poetry, although it is not known to what extent Lehet was involved in the printing process of the book. In order to have a better grasp of the circumstances in which LVP was born, it can be said that of the different kinds of poetic texts in the book (love poems, autobiographic accounts, metalinguistic texts) it is the religious ones that better demonstrate Echepare's ideological position. According to these, the author would have been close to the Erasmian attitude of the beginning of the 16th century, and the religious poetry discourse of LVP would be the first printed «Christian Doctrine» written in Basque language. LVP has been recently digitalised by the «Bibliothèque nationale de France» and can be read online at the following address: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/ btv1b8609513p.r=Linguae+Vasconum.langEN * Eskerrak Joseba Lakarrari artikulu hau berrirakurririk, eta honen agertzean hartu

Linguae Vasconum Primitiae-ren (LVP) testuinguruaren anakronismorik 12 gabe ulertzeko, xvi. mendearen lehen erdiko Europa gogoan behar da izan. Frantzian, frantsesak kultura-hizkuntza estatutua irabazia du xv. mende bukaeran (Cerquiglini 2004: 51). 2 Hain zuzen, «Humanisten Frantzian» 1511 eta 1525 artean «iraultza kulturala» gertatzen da (Preisig 2004: 44) Erasmoren, Budéren, Luther-en, Lefèvre-d'Etaples-en lan eta itzulpenen Parisen argitaratzeekin. 1529an, Parisen Geoffroy Tory inprimatzaile humanistak Champ Fleury agertzen duelarik, frantsesaren defentsa inprimatzearen bitartez egiten du baitaki teknologia berriari esker ortografia eta gramatikaren normalizazioen finkatzen ari dela eta frantsesak normak behar dituela latinak eta grekerak dituzten bezala. Teknikak dio frantsesari fabore handiena egiten. Tory inprimatzaileak ongi ulertua du teknika dela kultur-prestigioaren agente nagusia. Inprimatze-prentsen bitartez frantsesaren estatutua finkatzen da, kode baten beharra agertzen da. 3 Hain zuzen, xvi. mendeko lehen hamarkadetan Erasmo eta harekin Europa guzian harremanetan diren humanistek beren latinezko panfletoak, gutuneriak, Antzinateko eta Elizako doktoreen edizio berriak, hizkuntza zaharren gramatikak, itzulpenak, inprentari esker dituzte modu eragin-korrean eta laster hedatzen. Inprimatzaile garrantzitsuenak berak humanistak dira, Venezian 1494 eta 1515 urteen artean 150 liburu inprimatzen dituen Aldo Manucio; Basileon Amerbach, Froben edo Bade; Parisen Estiennetarrak eta Tory; Gryphe Lyonen (Blasselle 1998: 70-75). Inprimatzearen garrantzia handia izanen da sozialki erreformaren ideiak liburu inprimatuei esker zabaltzen baitira. xvi. mendearen lehen erdian, denbora guti barne inprimatzaile ofizioa gero eta kontrolatuagoa izanen da eta Europa guzian inprimatzearen kontrako errepresioa handituko. Bi urtemuga aipa daitezke: 1534 Fran çois I.aren erreinupean gertatzen den L'Affaire des placards-ekin eta 1558 Paulo IV aitasainduak zabaltzen duen lehen Index librorum prohibitorum-ekin.

Erreformaren ideiak dituen eta Margarita Nafarroakoak gerizatuko duen Marot poetaren lekua arras berezia izanen da garai gatazkatsu horietan. Clément Marot, «poeten printzea» deitu François I.aren valet de chambre («errege-mutila») denak, Parisen Tory inprimatzaile humanistaren prentsetan argitaratzen duen L'Adolescence clémentine (1533) poesia liburuak, leku garrantzitsua hartzen du garai haietako sorkuntzako testuetan. Tradizioko ildo berezi bat, Ertaro berantean frantsesez Villonek errepresentatzen duena, eraberritzen du Marot-ek bere «ni» poetikoa L'Adolescence-ko corpusean taulagainean ezarriz, eta bereziki paratestuen bitartez, bere generazioko poetekin solasaldia sortuz (Preisig 2004: 49-51).

Frantziako erreinuko herri-hizkuntzetan -frantses herri-hizkuntzatik kanpoarras titulu inprimatu guti kontserbatu dira (Gardy 2005: 226). Testuinguru horretan, eta gauzak horrela, Frantziako eta Europako xvi. mendeko lehen erdian herri-hizkuntzetan inprimatzen diren testuen estatusaren eta historiaren ikertzeko, a fortiori inportantea da LVP-ek uzten duen lekukotasuna. Herri-hizkuntzetan poesia bezalako sorkuntza-lanen inprimatzea bultzatzen dutenak inprimatzaile humanistak dira. Humanistak kultur agenteak direla ulertu behar da eta frantsesaren alde diren zirkulu intelektualetan aurki daitezkeela, beste Frantziako erreinuko herri-hizkuntzen alde direnak ere. Joseph Scaliger (1540-1609) humanistak jarrera hori ongi errepresentatzen du Frantziako mapa plurilinguistikoaren deskribapena egiten duelarik frantsesaren eta okzitanoaren aldaerak aipatuz, bai eta bretoiera eta euskara ere (Cohen 2005: 10). Modu horretan ulertzen da LVP xvi. mendeko lehen erdiko Frantziari lotu behar dela. Autorea, Etxepare, «Nafarroa Berrikoa» (Robert Lafon) delarik, prezeski François I.aren arreba den Margarita Nafarroakoa eta Henri II errege-erreginen erreinuko subditoa. Eta, hain zuzen, Etxepare bera mintzo zaigu LVP-en frantses herri-hizkuntzak duen prestigio kulturalaz Contrapas-ean, aipatzen duen herri-hizkuntza bakarra frantsesa baita. 4 Frantsesaren estatus kulturalaren eraikitze eta sustatzean inprimatze ekintza delarik gakoa, berdin LVP inprimatzea izanen da gakoa hizkuntz estatusaren ulertzeko: LVP, bere materialitatean «mintzo» zaigu bere inprimatze-ekintzaz. Beraz, xvi. mendearen lehen erdian, Akitanian, irits zitezkeen uhain modernoen "oihartzun leku" da LVP. Eta ondorioz ez da batere "akronikoa" idatzi izan den bezala (Juaristi 1987); ez zitekeen idatz obra, hori, beraz "mende bat edo bi mende lehe-nago". 5 Akroniaren ideia hori, hain zuzen LVP Ernazimenduko modernitatetik bazter den obra dela, oraindik bizi da xxi. mende hastapeneko euskal literatura historiografietan (Salaberri 2002, Aldekoa 2004, 2008). Iritzi horren kontra doa hain zuzen, eta arrazoi guziarekin ene ustez, B. Oyharçabal (2008) dioelarik horren erroa K. Mitxelenak zuela hedatu 1960an,6 jarrera hori errepikatzen delarik geroztik euskal literaturaren historietan:

Etxepare Erdi-Aroko autore gisa hartzeko ideiak, Mitxelenak plazaratu ondoan, arrakasta handia izan zuen, eta Hegoaldean ondoko hamarkadetan egin diren literatura historia liburu gehienetan errepikatua izan da, autore gutik, berriki arte bederen, funski auzitan jarri gabe (…). Etxepareren obraren erdi-arokotasuna, hizkuntza eta inprimatzearen gaiari zegokionean izan ezik, agerikoa baino agerikoagoa izan balitz bezala (2008: 497).

Ez da ahaztu behar ikuspegi horri Etxepareren amodio poesien "lizunkeria" uztartu izan zaiola. Beste ideia hau Oihenarten "l'honnête homme"-en L'Art Poetique basque (1665) eskuizkribuan aurkituko da lehen aldiz, baina iturri hau 1967 arte ez da jakinen7 testua bukatu eta publikatu gabe gelditu zelako. Ordea, iritzia hor zen Etxepareren lanaren 1847ko berrinprimatzearen garaian (edizioa: Brunet; frantsesezko itzulpena: Archu): "Emazten fauore"-ren bi kopla ez ziren itzuli "gordinegiak" zirelako. F. Michelek ere Le Pays Basque-n dio Etxeparez "Il avait bien aussi brûlé quelque peu d'encens sur l'autel de l'Amour; mais l'aveu qu'il nous en fait doit nous rendre indulgent pour un péché vraisemblablement de jeunesse" (1857: 444). Vinsonek (1891: 3) seinalatzen du itzuli dituela Brunet-Archu edizioan zentsuratu koplak, komentatuz pasan, 1847ko edizioa ez dela ona testua "zuzendu" zelako ("on a 'corrigé' le vieux texte") eta Archuren itzultzaile lana ez zelako zehatza ("Les traductions ne sont pas rigoureuses"). Vinsonek berak beste LVP-ren edizio bat agertzen du 1873an, P. Cazals-en hitzaurrearekin; Etxepareren amodiozko poesiez duen ikuspegian xix. mendeko ohiko moral burgesaren ispilua ikus dezakegu bertan: … mais on ne sait sur notre Bernard que ce qu'il dit de lui-même, et c'est bien peu de chose, dans son livre. Nous y voyons que c'était un bon catholique très orthodoxe, mais aussi joyeux vivant, un de ces prêtres grands amis de la table et surtout des femmes, dont les allures scandalisaient si fort de Lancre en 1609, auxquels Axular reprochait tant en 1643 d'oublier le sixième commandement de Dieu, et que l'évêque Fouquet s'attacha à réformer de 1617 à 1643 (Vinson 1891: 2-3).

Lafitteren lumapean (1931) ideiak bere bidea egiten du eta ikusten dugu gero nola Etxaideren lumapean (1958) gorpuzten den, guziz anakronikoa den konparaketa baten bidez: Etxeparek baduela xiv. mendeko Hitako Arziprestearen Libro de Buen Amor-ekin antzekotasuna. Funtsik ez duen ideia hori -Hitaren liburua irakurri duenak laster ikusten baitu ez dutela bi autoreen lanek deus ikustekorik- Mitxelenak (1960) eta haren ondotik beste anitzek, errepikatuko dute. Halere, azpimarratzekoa da L. Akesolok 1968an, agertzen duen iritzi disonantea. Harek helburu linguistikoa du agerian ezartzen, Lafonek 1951ean plazaratua zuen ideia berrartuz, baina adieraziz enuntziatzearen ulertzean dagoela problematika:

Él [Etxepare] tomó el tema del amor como simple ejercicio literario. Eso dicen las propias palabras de Dechepare en su prólogo. Sus propósitos eran de entregar a los vascos, escritos en su lengua, algo de doctrina cristiana, de motivos para animar conversaciones o para ser contados. Temas hay también que, por su mismo título, excluyen las posibilidades de ser un sacerdote su protagonista (etzana nirea da). 8 Euskal literaturako historiografoek Hitako Arziprestearen Libro de Buen Amorekin konparatu izan dute eta konparatzen dute LVP uste baita destenorekoa edo berantiarra dela azken hau eta garaikidea beste hura. Baina, hipotesi hori segituz nola esplika "Contrapas"-en "oray" denbora-adberbioak duen indar iteratiboa (Arcocha 1996: 216-226)? Euskal kritikak autoreak berak azpimatzen duen oraikotasunaren ez gehiago azpimarratzea anakronismoak berak du esplikatzen.

Beste topiko bat: Etxepareren "herrikoitasuna" da -ik. Arcocha (1996: 224), Oyharçabal (2008b: 508-516)-, Altunaren artikulu batean, besteak beste, sustatua. 9 Egoera horrek agerian uzten du LVP-ez gaurko euskal literatura historiografian kurri dabiltzan ideiak berrikusi behar direla:

Oro har, berant eta destenorez ibili bada euskal literatura, salbuespen gisa agertzen zaigu alderdi horretatik Echepareren kopla liburua (baita, berdin, sorkuntza literaturatik kanpo, Leiçarragaren itzulpenak ere) (…) Echepareren erdi-arokotasunaren aldeko ikuspegia, ikusi dugunaz, euskal literaturaren berankortasunaren ideian funtsatua zen, eta handik abiaturik egin ziren (…) Echepare Euskal literaturaren gibelamenduaren eredu egiten zutenak. (Oyharçabal 2008: 491, 509) B. Oyharçabalekin batera uste dut LVP ez dela batere gibelatua. Horren frogatzeko, liburua ardatz berri batzuetarik harturik aztertuko dut: paratestualitatearen aldetik eta materialtasunaren aldetik. Aitzina segitu aitzin, gehi dezadan, autoreak pundu batzutan tradizio zaharren segitzeak ez duela erran nahi de facto liburua atzeratua dela. Tradizio zaharrenetarik (adibidez, kantutegi liturgikotik) heldu diren oihartzunak baldin badira LVP-en, eta badira, horrek ez du erran nahi modernitatea zalantzan ezarri behar zaionik liburuari. Adibidez, Clément Marotek 1533an aurreko beste tradizio batekoa den François Villonen poetika eraberritzen du humanisten kriterio berrien jarrerak aplikatuz (ortografian, tipografian, etab). Villon modernitatean sartzen du. Ez da Marotendako, Villonen aipatzea atzeratzearen seinale, alderantziz. 8 Ik. La Gran Enciclopedia Vasca I El primer libro impreso en euskera (año 1545), 355-370. or. (Bilbo 1966), ikus Lino Akesoloren gaztelerazko itzulpena ere in Bernat Dechepare, Olerkiak (San Sebastián 1968). Ene artikuluan zitatua den Akesoloren testua ondoko iturri honetatik hartua dut: Lino Akesolo, Idazlan Guztiak, edizio prestatzaile: Julen Urkiza, Karmel-sorta, Larrea-Zornotza, 1989, http://www. euskerazaleak.biz 9 Ik. P. Altuna "Etxepare herri poeta" (1981: 321); ik. Oyharçabal (2008) eta Arcocha-Scarcia (1996: 224).

Modu palinpsistikoan aurreko autore baten testuen itxura aldatuz garaiko autoreak bereganatzen du testu hori eta garaikidetzen, "oraikotzen".

Lan hau liburu inprimatze-ekintzan zentratzen da eta egia erran, xix. mendearen bukaeran eta xx. mendearen lehen erdian agertu ziren bi lanekin lotura aurki daitezke: Vinsonen Essai d'une bibliographie de la langue basque-ekin (= Vinson [1891-1898] 1984: 1-2), eta hor n.º Y-6194-A kodearekin BNFen katalogatua den LVP unicum-az egiten duen deskribapen materialarekin; Urquijok 1933an, lehen aldiz, argitaratu zuen LVP-ren faksimilearekin. 10 Testologiaren eta testuen historiaren ekarpenei esker, LVP bere munduratzeaz bera "mintza" dakigun saiatu naiz faksimilea izan delarik beti lan honen testu-oinarri beharrezkoa.

LVP-ren peritestualitatearen definitzeko Genettek Seuils-en ([1987] 2002) zabaltzen duen bide metodologikoa segitu dut. Horrela, LVP "testuaren inguruan, liburukia beraren espazioan" 11 kokatzen diren elementu paratestualek dimentsio berezia hartzen dute. Hain zuzen, peritestuari eta bereziki peritestu editorialari leku argia utziz. Azken eremu hau "inprimatzailearen eta editorearen, edo edizioa-ren ardurapen zuzen eta nagusian, baina ez esklusiboan, den gunea da" Genetten ustez, hots, titulu-orriak, tipografiak, puntuazioak etabarrek markatzen duten gunea. 12 Kanpoko larruzko estaliaren armarriaren jabeaz diren ohar ineditoak Pariseko BNFeko liburu inprimatu arraroen egoitzan den LVP liburu materialaz 2006ko azaroa/abenduan eta 2007ko martxoan egin obserbazio zuzenetarik datoz. Kanpoko larruzko estalia lehen aldiz erreproduzitzen delarik artikulu honetan.

Hiru atal nagusitan banatzen dut azterketa hau: 1) LVP-ren peritestualitatea; 2) LVP-ren peritestualitate editoriala; 13 3) LVP euskararen lehen gramatizazioaren agerlekua. * * * 10 Gertatu izan da ere aldakuntza bat faksimilearen fotokonposaketan. LVP-ren 1995ko Euskaltzaindiko edizioan, faksimileari kendu zaizkio zigiluak. Horrelako manipulazioa ezin ulertuzkoa da, ikusiz zein den inportantea, testuaren analisiarendako dokumentu orijinalaren erreprodukzioa den bezala uztea.

11 Ik. Genette ([1987] 2002: 10-11): «… autour du texte, dans l'espace du même volume, comme le titre ou la préface, et parfois inséré dans les interstices du texte comme les titres de chapitre ou certaines notes; j'appellerai péritexte cette première catégorie spatiale, certainement la plus typique (…)».

12 Ik. Genette in op. cit.: «J'appelle péritexte éditorial toute cette zone du péritexte qui se trouve sous la responsabilité directe et principale (mais non exclusive) de l'éditeur, ou peut-être plus abstraitement mais plus exactement de l'édition (…). Le mot zone indique que le trait caractéristique de cet aspect du paratexte est essentiellement spatial et matériel; il s'agit du péritexte le plus extérieur: la couverture, la page de titre et leurs annexes; et de la réalisation matérielle du livre, dont l'exécution relève de l'imprimeur, mais la décision de l'éditeur, en concertation éventuelle avec l'auteur: choix du format, du papier, de la composition typographique etc. (Genette [1987] 2002: 21).

13 Bi ohar metodologiko egin behar ditut liburuaren estaliaz: i. Genettek liburuaren titulu-orria peritestu editorialean kokatzen du, editorearen ardurapean delako baina liburuaren kanpoko «estalia» ez du aipatzen alor hori editorearen ardurapenetik kanpo izan daitekeelako, pentsatzen dut. Pundu horrek metodologiari dagokionez arazo bat sortarazi dit eta duda batzuen ondotik erabaki dut azkenean LVP-ren kanpoko estalia peritestualitate editorialaren barne kokatzea. Ene arrazoi nagusi eta bakarra izan da LVP-ren estalia garaikoa dela jakitea, hain zuzen xvi.eko mendearen erdialdekoa. Galdera batzuk erantzunik gabe gelditzen dira halere: LVP noiz estali zen? Liburuaren jabeak eginarazi ote zuen? Opari bat izan ote zen? Morpainen inprimategian estali ote? Edo inprenta lekutik kanpo zen beste eskulangile bati eskatuz eginaraziko?; ii. LVP -ren peritestualitatean sartzen diren elementuak testuaren ingurugiro urrunenean kokatuak direnak dira. Lan honetan ez dira beraz aipatuko testuaren espazioaren ingurugiro hurbilenean diren koplen tituluak.

I. Lingvae vasconvm primitiae-ren peritestualitatea

Erasmok 1530ean, Germain de Brie-ri igortzen dion gutun batean, Budé zuzendari duen "Letren Errepublika" dela dio Frantziaz (Preisig 2004: 45), erakutsiz mugimendu intelektual handi baten lekua dela garai hartan. Giro horretan, amarengandik okzitaniera dakien14 Marotek, 1532an frantsesez argitaratzen duelarik L'Adolescence, giro kulturalki errefinatuenak -ingurugiro humanistakoak-ditu bere ikusmiran. Preisig-en ustez, Marotek 1532ko edizioan paratestuez egiten duen erabilera berezian ikus daiteke helburu horren frogetarik bat. Herri-hizkuntzetan 1532 baino lehen inprimatuak diren poesia liburuetan ez baita ardura aurkitzen hitzaurrerik eta epigrafia latinorik. 15 Preisigek Maroten L'Adolescence-i hiru funtzio ikusten dizkio: 1. "publiko humanistaren atentzioaren erakartzeko den bitrina" izatea; 2. Marot beraren balioztatze-tresna izatea; 3. elkar-ezagutze sistema bati esker espazio literario baten eraikuntzaren sortaraztea". 16 Ene ustez, 13 urte geroago Bordelen inprimatzeko pribilegioa ukan duen LVP, Frantziako kultura-humanistaren karakteristekin eta Marotek sustaturik 1532tik landa Frantzian eta "Nafarroa Berria"-n zabaldu zen giro literario berriarekin lotu behar da. Dinamika horren ondorioetarik bat dateke lehen aldiko liburu baten euskaraz inprimatzea. Gainera, peritestuaren azterketak agerian uzten du frantses humanismoak LVP-ren inprimatze-ekintzan ukan duen zereginaren arrastoa, falta direlarik dokumentuak rol horren zuzenki neurtzeko.

I.1. Onimatasuna 17

Autorearen izena titulu-orrian, letra kapitaletan idatzia den tituluaren ondotik aurkitzen da. Leku kanonikoan da, beraz, hizki minuskuletan inprimatua da eta modu honetan: «per Dominum Bernardum Dechepare, Rectorem sancti michaelis veteris» (Hots, Eiheralarre). Autorearen (goi mailako) kokatze soziala, latinez diren «Dominum» partikularen, izen eta abizenen, karguaren (erretorea da) eta ofizio-lekuaren aipamenen bitartez agertzen da.

LVP: Onimatoaren agerpena

Inprimatze-zeinu horiek kontuan hartzekoak dira berriak baitira liburu inprimatuetan. Hain zuzen, liburuaren egilearen izenaren markatzeko beharra Ertaroetako garaietan aurkitzen ez den kezka modernoa da Febvre eta Martinek agertzen duten bezala:

(…) tandis que les hommes du Moyen Age ne se souciaient guère de mettre un nom sur une oeuvre, les imprimeurs seront tout naturellement amenés à rechercher ou à faire rechercher le véritable auteur des oeuvres qu'ils impriment -parfois aussi à l'inventer-. (…) Enfin, ne l'oublions pas, la possibilité pour les auteurs contemporains de faire désormais imprimer et répandre leurs oeuvres à de multiples exemplaires, de faire connaître leur nom: stimulant précieux et aussi indice d'un temps nouveau, celui où les artistes signeront leurs oeuvres et les écrivains aussi -où peu à peu le «métier d'auteur» prendra une autre forme-. Et très vite, devant le flot montant des oeuvres nouvelles destinées à un public toujours plus vaste, l'héritage du Moyen-âge va perdre de son importance (Febvre-Martin [1958] 1999: 367-368; AAS-en etzana).

Inprimategia Parisen sartzen delarik 1470 urteetan, hasten da ere aldatzen autoreek beren lanei buruz duten ikuspegia. Eboluzio horren lekuko adierazgarria da André de La Vigne-n Ressource de la Chrestienté. Lan honen eskuizkribu eta edizioen bitartez agertzen da nola lehentasuna duen autoreak, mezenaren lekua bigarren mailara jaisten delarik. Prezeski, André de la Vigne-ren kasuan ohargarria da ikustea nola bere burua hitz-joko baten bidez aipatzen duen eskuizkribuan (de La Vigne = "mahastikoa") poesiaren testuan Se mon engin eust plus grant efficace, J'eusse trop mieulx labouré et enté La Ressource de la Chrestïenté, Qui a vous, sire, de presenter n'est digne, Ne plus ne moins que le fruyt De la vigne18 eta nola gero bertsio inprimatuan, «de La Vigne» autore izen bilakatzen den tituluorrian (Brown 1991: 86, 167; Preisig 2004: 25-26). xv. mende bukaeran, Frantzian idazle ofizioaren baliospena tituluaren, ikonografiaren eta «sinaduraren» 19 bitartez agertzen dira (Preisig 2004: 25-26).

Etxepareren izenaren agertzean autoretasuna finkatzen da liburua modernitatean pausatuz, humanisten intelektual-munduari begira. Hain zuzen, izena latinez agertzen da, eta latinaren erabilera, kasu honetan, tituluaren erreferentzia zuzena, profanoa denez, humanisten ingurugiroaren seinale da, ez, adibidez, elizarena.

I.2. Titulua

LVP-en, liburuaren titulizazioa liburuaren egilearen eta haren funtzio eta funtzio-lekuei lotua den per preposizioaren bitartez agertzen da latinez, multzo tipografiko baten itxurarekin: «Lingvae Vasconvm Primitiae per dominum Bernardum Dechepare Rectorem sancti michaelis veteris»: LVP: Titulu-multzoa Ordea, "multzo" itxura hori faltsua da ageri baita liburuaren «deitura» edo «nortasuna» tipografia motak bereizten duela. Titulu hori, «Primitiae»-ren bukaera salbu, 20 karaktere erromatar edo humanistiko kapitaletan inprimatua da gainerako izen, ofizio eta ofizio-lekuak erromatar minuskuletan direlarik. Ohartzekoa da titulua eremu laikoan kokatzen dela, gai batez ari dela (baskoien hizkuntzaren hastapenez), beraz zabaltzen duen informazioa "tematikoa" (linguistikoa hemen) dela eta gai horren aipamena ahal bezain ekonomikoki, ahal bezain xinpleki, aitzinatua zaiola hartzaileari ongi irakur daitezkeen karaktereetan.

Tituluaren «xinpletasunak», hartzailearen irakurtzeko ahalaren zaintzeak salatzen dute ingurugiro humanistikoaren hatza da liburuaren modernotasunarena:

Pendant le premier tiers du xvie siècle, le titre garde encore souvent une composition compacte, ou disposée en lignes de longueurs décroissante, parfois imprimée alternativement en noir et rouge. Il offre souvent une sorte de sommaire de l'ouvrage mais il est rare qu'il contienne une adresse complète. (…) Chez les imprimeurs humanistes, le titre est plus simple et acquiert progressivement son aspect moderne (…) (Brun-Toulet 1968: 9).

Genettek elementu peritestual honi lotzen dizkion lau funtzioak aurki ditzakegu LVP-ren tituluan: 1. Izendatze funtzioa; 2. Deskripzio funtzioa (tematikoa da); 3. Bigarren funtzioari doakion balorapen konnotatiboa, adibidez «sobrietatea» edo biluztasuna (humanistek kultibatzen duten xinpletasuna); 4. Funtzio seduktiboa: liburuaren titulua erakargarria da, iragarki modura funtzionatzen du (Genette [1987] 2002: 85-98).

LVP-ren kasuan, hain zuzen, tituluak errebindikatzen du euskal letren «primizia» dela. Eta liburu horren kontsiderazioa eskatzen da titulu harrapatzailearen bitartez. LVP-ren nortasuna eta titulazio-multzoa latinez direnez, argi da publiko zabalenari zuzendua dela. LVP-ren harreraren kasuan, inprimatzaileak, eta ene ustez autoreak eta Lehetek ere beren «itxoite-horizontean» Erasmok aipatzen zuen Frantziako «literatura errepublikako» («Res. Litteraria») humanistak dituzte gogoan, Europakoak halaber, ez bakarrik Bordelekoak. Hain zuzen, eskaintza epistolan aipatzen den espazioa den zabalena da "mundu gucietara" doa, humanistek Europan duten jakintza-sare zabalera: "… eta scributan imeitera ceren ladin publica mundi gucietara… eta çure hatse 20 Inprimategiko langileak ez duke tituluaren hondarra kapitaletan idatzi espazio-faltaz. honetic dadin aitzinerat augmenta continua eta publica mundu gucietara" (AAS-en etzanak).

"Contrapas"-ean ideia bera aurkitzen da:

Oray dano egon bahiz Imprimitu bagueric Hi engoitic ebiliren Mundu gucietaric (Contrapas; AAS-en etzanak)

Zabaltze unibertsal hori modernitateak dituen zeinuak harturik egin dateke bakarrik, hain zuzen, humanisten irizpide tipografikoak aplikatuz, karaktere «erromatarrar»-ez. Tituluak hori dena erakusten du, duen tipografiaren bitartez eta zabaltzen duen mezu errebindikatiboaren bitartez. Irakurle letratu modernoak berehala ezagutzen ditu liburuan diren kode eta zeinu berriak. Zentzu horretan dira ulertu behar hizkuntzaz diren balorazio antitetikoak LVP-en: «[orain] ohore21 / [lehen] estimatze guti» (Contrapas), edo «[orain] beharduyen thornuya22 / [lehen] lengoagetan azquena]» (Sautrela) edo geroari buruz «[euskaldunen] lengoagia içanenda floria». 23 Alegorizazioaren bidez pertsonaia bilakatua den «Heuscara» entitate abstraktuari Etxeparek, garaian ohi den bezala, gorputza ematen dio erretorikoki indar gehiago emateko bere argudiaketari. Eta letra tradiziorik gabeko herri-hizkuntza alegorizatu horren «ohorea» humanismoak du gauzatzen inprimatze prozeduraren bidez. Humanismoak zabaltzen dituen sare ideologikoei eta teknologikoei esker, zabalkunde gutikoa eta estatus literariorik gabekoa den euskara herri-hizkuntza, letra hizkuntza bilakatzen da lehen aldiz eta modernitatean sartzen.

I.3. Eskaintza epistola 24

Eskaintza epistolak leku berezia hartzen du liburuaren atarian eta «E» karaktere erromatar apainduak estetikoki markatzen du haren hastapena. xvi. mendearen lehen erdian, gorago erran bezala, herri-hizkuntzetan inprimatuak ziren poesia liburuetan autoreak sinatu "hitz aurre" edo "aitzin solas" baten aurkitzea gertakizun bakana zen. Normalean, leku liminario horiek liburu saltzaile-editoreek zituzten betetzen pertsonaia inportante bati eskainiz obra.

Erroma zaharreraino joan gaitezke bederen obra-eskaintzen aurkitzeko, nahiz, Genettek dioen bezala garai hartan ez diren kodifikatuak; gero, aro mediebaletako hainbat nobelatan edo kronikatan incipitak hitzaurrearen arkeologian ere sar daitezke, printze baten enkarguaren lekukotasunak direlako. 25 Baina eskaintza epistolaren kodifikazioa berantago gertatzen da, hain zuzen, «eskaintza epistola» inskripzio ofiziala peritestuan sartzen den momentutik: Charles IX-i dedikatua den la Franciade-n aurkitzen den «eskaintza epistolan» bezala (1572) (Genette [1987] 2002: 121).

LVP: Eskaintza epistolaren recto-a

Genettek azpimarratzen du eskaintza epistola klasikoan dedikatarioaren laudorioak aurkitzen zirela eta obraz informazioak ere, edo dedikatzaileak ("dedikatorea") dedikatarioaren hautuaz egin justifikazioak: … l'épître dédicatoire classique pouvait abriter d'autres messages que l'éloge du dédicataire, par exemple des informations sur les sources et la genèse de l'oeuvre, ou des commentaires sur sa forme ou sa signification, par quoi la fonction de la dédicace empiète clairement sur celle de la préface. Ce glissement de fonction est même presque inévitable; pour peu que l'auteur veuille justifier le choix du dédicataire par une relation pertinente à l'oeuvre (Genette [1987] 2002: 126).

LVP-ren kasuan aurkitzen dugun testu liminarioak ez du titulurik, ez da generoki identifikatua baina ondoko elementuak badituelako «eskaintza epistola» bezala izendatzen dut; autoreak sinatzen du:

-norbaiti eskainia da (gure kasuan Lehet da dedikatarioa); -obraren funtzioaz informazioak badira; -dedikatoreak dedikatarioaren hautua justifikatzen du.

Segidan, autorialtasuna nola emana den aipatuko da eta "epistola" bezala definitzeko diren elementuak. Gainerako elementuak (Leheti den eskaintza; poetaren funtzioa…), lan honen hirugarren zatian aurkituko dira.26 

I.3.1. Autorialtasuna

Eskaintza epistolaren edo beste LVP-ko edozein testuren autorialtasuna metodologikoki mugatzeko Lejeunek aipatu "itun autobiografikoa" (le pacte autobiographique) betea den bilatzen dut. Lejeuneren arabera, pakto autobiografikoaren aurkitzeko berdintasuna behar da autorearen (identité de nom), narratzailearen eta pertsonaiaren artean:

Pour qu'il y ait autobiographie (…) il faut qu'il y ait identité de l'auteur, du narrateur et du personnage. (…) L'autobiographie (récit racontant la vie de l'auteur) suppose qu'il y ait identité de nom entre l'auteur (tel qu'il figure par son nom, sur la couverture), le narrateur du récit et le personnage dont on parle (Lejeune [1975] 1996: 15, 25).

Bixtan dena, auktorialtasunaren problematikaren erroan, enuntziazio problematika aurkitzen dugu: lehen pertsonan ari den 'ni'a (Genetten arabera narrazio «autodiegetikoa» dugu hor) autorea ote da? Hirugarren pertsonan aipatua den pertsonaia (Genetten arabera narrazioa orduan «heterodiegetikoa» da) autorea ote?

Nahiz artikulu honen gaia LVP-ren peritestualiatearen inguruan datzan, erran dezadan halere, LVP-ren amodiozko poesien euskal literatura historietan gaizki ulertzeak (Etxepareren ustezko delako «lizunkeria» hura), hain zuzen enuntziazio problematikaren gaizki ulertzetik heldu dela. Dena den, Etxepareren testuetan itun autobiografikoaren funtzionamendua «Mossen Bernat echaparere[n] cantuya»-n da hobekien ikusten, autoreak tituluan bere burua eszenan ezartzen duelarik Maroten moduan. 27 Eskaintza epistolan, "Mossen Bernat echaparere[n] cantuya"-n bezala, itun autobiografikoa errespetatua da: titulu-orrian den autore-izena, hemen hirugarren pertsonan aipatua den izena berdinak dira, eta ondoko lerroetan agertuko den «ni»a eta «hi»a ere autore-pertsonaiaren mintzoak direlarik.

I.3.2. Protokolo epistolarioaren markak

Galda ahal dezakegu ez ote dugun begien aitzinean Etxeparek Leheteri igorri zinezko eskuizkribuzko epistola edo gutun pribatu bat inprimaturik, a posteriori peritestu bezala baliatu dena. Hasiera-protokoloan hierarkia argi bat bada lehendabizirik izendatzen dena Lehet baita aipatzen dituelarik igorleak haren ofizio ezaugarriak: «erregueren aduocatu videzco eta noblea», «noblea» adjektiboa zentzu propioan hartu behar delarik, ene ustez. Leheten gibeletik, bigarren neurrian, kokatzen du Etxeparek bere burua eta gainera hirugarren pertsonan ezartzen du «kristau humilitatearen eta xinpletasunaren» seinale bezala: 28 Erregueren aduocatu videzco eta nobleari virthute eta honguciez complituyari bere iaun eta iabe Bernard Leheteri bernard echeparecoac haren cerbitzari chipiac gogo honez goraynci baque eta ossagarri.

Etxepareren auto-aipamenak testu guzian ohidurazko topos modestiae-an eta excusatio propter infirmitatem-ean agertzen dira, ohartzekoa delarik «osasun formula»: «gogo honez goraynci baque eta osagarri». 29 Pertsonaien artean den hierarkia, Lehet destinatarioarendako diren laudoriozko adjektibo eta kortesia formulak, osagarriaren aipamena barne, eta igorleari lotuak diren humilitate kodeak ere captatatio benivolentiae-an sartzen dira.

Ernazimenduan Artes epistolandi-ez diren irizpideak aldatzen dira eta polemika luzeak izanen dira subscriptio-aren (igorlearen izena) eta superscriptio-aren (destinatarioa) leku kanonikoaz:

ii. Non koka subscriptioa -kontuan hartuz haren kokatze soziala edo autore-sinadura-? Gutunaren hastapenean? Bukaeran?; ii. Non koka superscriptio-a? Igorlearen izenaren aitzinean? Ondotik? Gutunaren azalean? (Gueudet 2004: 316-372).

Erasmok Ertaroan erabili epistola-kode pisua aldatu nahi du «antzinako xinpletasunera» berritzuliz, hain zuzen Quintilianus eta Cicero etsenplutzat hartuz (Gueudet 2004: 340-341). Antzinako epistola-kode biluziari nahasten zaiolarik «christiana sim-28 Ik. Lejeune ([1975] 1996: 16): «Parler de soi à la troisième personne peut impliquer soit un immense orgueil (…), soit une certaine forme d'humilité (c'est le cas de certaines autobiographies religieuses anciennes), où l'autobiographe se nommait lui-même «le serviteur de Dieu»). Erran gabe doa narrazio literarioarendako pentsatuak diren Lejeunen ohar metodologikoak literaturako beste edozein generotan aplika daitezkeela. 29 AASek azpimarratua. Ik. G. Gueudetek osasun formulaz nota batean dioena: «Bastiaenssen note que la formule de santé, qui avait presque disparu sous l'Empire, réapparaît sous une forme chrétienne au iii e siècle, mais s'efface au siècle suivant (…). Cette disparition, à partir du ive siècle, est observée également dans les lettres grecques (cf. J. O'Callaghan (…); cependant G. Karlsson suppose que la tradition a pu se maintenir dans des milieux plus modestes (…) » (2004: 292). plicitas» ebangelikoa. Izan ere, Ernazimenduan humanistek editatzen eta irakurtzen dituzten Antzinateko greko eta latinezko gutunerietan -izan bitez literarioak ala ez-epistola-protokoloak aurkitzen dituzte eta modelotzat hartzen (Gueudet 2004: 292). Era berean, iii. mendeaz geroztik grekerazko eta latinezko gutuneriaren eboluzioan sartu den «zeremonialtasun epistoriala» baztertzen dute. Garai horretatik landa, bereziki kristauen gutunetan, obserba daiteke, besteak beste, Gueudeten ustez, destinatarioaren izena lehenik ezartzen dela eta ondotik igorlearena LVP-en bezala. 30 Eskaintza epistolan destinatarioaren izena lehenik, igorlearen izena baino lehen, ezartzeko ohidura aspaldikoa zen, beraz, Etxepareren garaian, baina egia erran, gutunaren hastapeneko hierarkia ordenuari dagokionez, askotariko jarrerak aurkituko dira humanisten artean. Vivesek, adibidez, indulgentzia eskatzen du «duintasun-ordenuaren» kriterioen arabera, hots, humanismo giristinoaren arabera, bi erabiltzeko moldeak onartzen dituela erranez. Erran nahi baita artearen arabera igorlearen izenak beharko lukeela lehenik, baina aitortzen duela (Vivesek) modestiaren arabera, birtute giristinoaren arabera, alderantziz egin behar litzatekeela, LVP-en bezalaxe, lehenik destinatarioa bere kalitateekin agerrarazi eta gero igorlea bere topos modestiae-rekin.

Bukaera-protokoloak ere aldakuntzak ezagutzen ditu. Gueudetek azpimarratzen du haatik formula horren eboluzioa ezezagunago dela, gutun ofizialetan ez delako aurkitzen gehienetan. Aldiz, herri-hizkuntzetan idatziak diren familia-gutunak kasik beti otoitz formula batekin bukatzen dira: LVP-ko eskaintza epistolan bezala, igorleak destinatarioari ospatzen diolarik «[jainkoak] dizum (sic) mundu honeten (sic) prosperoqui vicia eta bercian parabiçuya, Amen». Ez lekurik eta ez datarik ez delarik agertzen. Ikusten da, beraz, LVP-en den eskaintza epistolan aurkitzen direla Europako garaiko «epistola» generoan ezagutzen diren kode ezaugarriak. Epistolaren hastapenean marka hierarkikoaren errespetatzean, testuak jarrera teologiko tradizionala segitzen du.

Azken oharra eskaintza epistolan erabilia den forma alokutiboari, zutanoari, doakio. Gueudeten ustez, hizkuntzen arabera bi usantza aurki daitezke. Latinezko Ernazimenduko gutuneria eruditoan lehen humanistek hitano klasikoa defenditzen dute zizeronismoaren izenean eta giristinotasunaren xinpletasunaren (Erasmo) izenean. Horregatik, Ertaroan inposatu den «gortesiazko plurala», zutanoa, kentzen dute. Aldiz, frantses herri-hizkuntzan diren gutunetan alderantziz gertatzen da, zutanoaren erabilera da zabaltzen dena:

En effet, des exemples français indiquent une double évolution; alors qu'à la fin du xve siècle, on pouvait observer dans des lettres familières un usage analogue du tu et du vous en français et en latin, au xvie siècle, le retour au tutoiement classique s'impose dans la langue savante, tandis que le pluriel de politesse tend à se généraliser dans notre vulgaire. (…) Cette querelle du vous et du tu est donc caractéristique à plus d'un titre. La campagne menée par les humanistes reste fidèle aux mêmes objectifs de Pétrarque à Erasme et elle aboutit en effet à la restauration d'un tour classique en latin; mais ce succès aggrave le fossé entre le langage des érudits et la pratique contemporaine telle qu'elle se développe dans les langues vernaculaires. Et pourtant, au moment même où ils rétablissent la pratique classique, les humanistes n'ont pu ignorer que l'époque impose à l'épistolier des marques extérieures de déférence. Tout en respectant les règles classiques, ils doivent accepter dans leurs manuels deux entorses à la simplicité cicéronnienne, qui compensent en quelque sorte l'abandon du vouvoiement (Gueudet 2004: 402-403).

Horren ondorioz, «Contrapas»-ean ni auktoriala euskararen alegoriari zuzentzen zaiolarik hitanoa erabiliz («Heuscara ialgui adi cãpora») humanismoaren eragina ikusi behar da. Ohartzekoa da erlijiozko testuetan «Hamar manamenduyac»-en ni auktorial bera fededunari ere hitanoa erabiliz zuzentzen zaiola («Adoreçac iãgoycobat») ebangelismoaren "christiana simplicitas"-aren izenean (ik. Arcocha -Oyharçabal 2008). Bizkitartean Jainkoari mintzatzeko zutanoa da erabilia "Iaygoycua çuc veguira niri ere çucena" ("Mossen Bernat echaparere[n] cantuya").

I.4. Bukaerako epigrafoa 31

Epigrafo hori ez da, Oroz Arizcurenek uste duenaren kontra (2006: 353) LVP-ren "kolofoi latinoaren" parte bat. Ene ustez, arras funtzio berezia betetzen du LVP-en, paratestu independiente bezala eta inondikan ere ez kolofoi bezala. Bukaerako epigrafo horrek letra erromatar kapitaletan dio debile principivm melior / fortvna seqvatvr erran nahi baita: «hastapen xume honek fortuna ukan beza geroan».

LVP, Bukaerako epigrafoa

LVP-ren bukaeran den elementu peritestual honen ezaugarriak Genettek "obraren epigrafoaz" (Épigraphe d'oeuvre) eta "erranaz" (Devise) dioenarekin baditu pundu amankomunak. Halere, duda batzuen ondotik (hastapen batean "bukaerako errana" deitu bainuen), erabaki dut azkenean "bukaerako epigrafoa" deituko dudala nahiz Genettek dion xvii. mendea baino lehen horren arrastorik ez duela aurkitzen.32 

I.4.1. Epigrafoaren ezaugarriak

Epigrafoari Genettek aurkitzen dizkion punduak eta LVP-en den «errana» («devise»), «epigrafo» bezala definitzeko balio duten punduak ondokoak dira. Lehenik, epigrafoaren testua autore-errana izan daiteke; 33 liburuan den testutik independientea da; epigrafo historikoa latinez da, gehienetan bezala; epigrafoa anitzetan titulua dagoen orrian kokatzen da, baina -LVP-en bezala-, testuaren bukaeran ere izan daiteke, gainerako corpus-etik zuri tipografiko batek bereizten duela, orduan betekizun berezi bat badu "bukaerako erran" bezala; 34 gehienetan 'alografoa' da, hots ez da obraren autorearena; funtzio bereziak betetzen ditu, ondoko lerroetan ikusiko den bezala.

Epigrafoaren lau funtzioak

Genetten ustez, epigrafoak lau funtzio betetzen ditu:

1. tituluaren erranahia argitzen du; 2. testua komentatzen du "erranahia zeharka zuzenduz"; 3. agerian den mezuaren azpian beste mezu bat gordetzen du; 4. kultura zeinu bezala, "intelektualitate pasahitza" 35 bezala agertzen da.

Lehen bi funtzioak: tituluaren eta bukaerako epigrafoaren arteko lotura

Lehendabiziko bi funtzioak aipatzerakoan argiki ikus daiteke titulua eta epigrafoa elkarri semiotikoki lotuak direla tipografiaren bitartez (letra humanistiko kapitaletan idatziak dira biak), hizkuntzaren bitartez (latinez biak) eta semantikaren bitartez (erranahi linguistikoa dute biek).

Kontsideratuz liburuaren arkitektura, erran daiteke LVP-ren eraikuntza zirkularra dela: epigrafoak tituluaren erranahia zehazten du, horrela liburu osoa geroari buruz irekiz. Lot bagenitza bi erranak, rebus humanistiko baten gisako erranaldia genuke: "Linguae vasconvm primitiae 36 debile principivm melior fortvna seqvatvr". Bestalde, argi da ere eskaintza-epistolaren bukaerarekin lokarri zuzenak badituela gainera epidu texte, donc après la dédicace, si dédicace il y a. (…). Je n'en trouve aucune trace, au moins selon la définition susdite, avant le xviie siècle. Mais peut-être faut-il en voir l'ancêtre dans une pratique plus ancienne, qui serait la devise d'auteur. Le texte de la devise peut bien être une citation, comme le Ab insidiis non est prudentia emprunté à Pline que Mateo Alemán intégra au frontispice d'au moins deux de ses oeuvres: Guzman d'Alfarache, et son Orthographe castillane. Ce qui distingue la devise n'est donc pas forcément le caractère autographe, mais son indépendance par rapport au texte singulier» (2002 [1987]: 147-148).

33 Kasu honetan devise-aren definizioarekin konkordantzian da (ikus Genettek dioena aurreko oharrean).

34 «Un autre emplacement possible, comme pour la dédicace, est la fin du livre: dernière ligne du texte, séparée par un blanc (…) l'épigraphe terminale est en principe, après lecture du texte, d'une signification évidente, et plus autoritairement conclusive: c'est le mot de la fin, même si l'on affecte de le laisser à un autre» (Genette [1987] 2002: 152). 35 Azken pundu honi buruz: «La présence ou l'abscence d'épigraphe signe à elle seule, à quelques franctions d'erreur près, l'époque, le genre ou la tendance d'un écrit» (Genette [1987] 2002: 163). 36 Hitzaren muturra letra etzanez agertzen da espazio faltaz.

testu honek, ideia berdina aurkitzen baita bereziki pasarte honetan: "… eta çure hatse honetic dadin aitzinerat augmenta continua eta publica mundu gucietara (…) et eginen direnec güero duten causa oboro haren abançatzeco".

Hirugarren funtzioa: mezu gordearen hipotesia

Genettek dio agerian den mezuaren azpian gordea den beste mezu bat badela: "De la troisième fonction, j'ai dit qu'elle était la plus oblique. J'entends par là, bien sûr, que le message essentiel n'y est pas celui que l'on donne pour tel" (Genette [1987] 2002: 161). Hipotesis bezala aitzina daiteke «Debile principivm melior fortvna seqvatvr» bukaerako erranaldi horren mezu linguistikoaren azpian badaitekeela bigarren mezu bat, ebangelikoa dena: Imitatio Christi-a osoki bizitzeko erreformistek garai hobeagoak ukanen dituztela geroan. Euskararen inprimatzeari esker, zabaltzen ari dela beti gehiago Kristo kurutzifikatuaren ele unibertsala (ik. Arcocha & Oyharçabal 2008). Ondorioz, jakinez ingurugiroa zaila dela garai hartan Frantzian eta bereziki Bordelen (ik. Baranova 2002) ebangelistendako (hain zuzen «debile principium»), geroa oparoa izanen dela Kristoren zinezko legea zabalduko baita lur guzian («melior fortuna sequatur»).

Laugarren funtzioa: kultura seinaleak

Kulturaren seinaletzat hartu behar dira Erroma klasikoko epigrafien eran erabiltzen diren karaktere humanistiko kapitalen erabilera, eta epigrafoaren hautua bera. Epigrafo horren jatorria kultura humanistikoan kokatu behar litzateke dudarik gabe. Jadanik aipatu bezala, Ovidiok Metamorfosiak-etan erabili erran baten aldaera da, baina ene ustez ez du horrek erran nahi Ovidio ez zela aurreko beste iturri batzuez baliatu. Erran zahar edo sententzia moduan Ovidioren iturritik kanpo, modu paraleloan erabil zitekeelako.

Sententzia hori forma ezberdinetan aurkitzen bada 37 iturri ezberdinetan, dudarik ez humanisten artean arrakasta berezia baduela, LVP-ren garaian bederen beste bi lekukotasun humanistiko famatu identifikatzen ahal baitira letretan. Lehena ezaguna den Rabelaisek erabili "Debile principium melior fortuna sequetur" 38 eta bestalde, hitz-joko bat eginez, Julius Caesar Scaligerok erabiltzen duen aldaera antitetikoa: "Bona principium debile fortuna sequetur". 39 37 Ik. Oroz Arizcuren (2008): "Flebile principium melior fortuna secuta est"; "Flebile principium melior fortuna sequetur"; "Debile principium melior fortuna sequuta" www.euskaltzaindia.net/dok/ ikerbilduma/69623.pdf 38 Ik. Rabelaisek Margarita Nafarroakoaren memorioari eskaintzen dion Le Tiers Livre des Faicts et Dicts Héroïques du bon Pantagruel Composé par M. Fran. Rabelais docteur en Medecine (…)-en aurkitzen den bertsio horietarik bat, Comment naissent les procès, & comment ilz viennent à prefection deitzen den XLII kapituluan: «La manière est telle que dict gl. p. q. j. c. Paulus Debile principium melior fortuna sequetur" (Rabelais, Michel Fezandat edizioan, Parise 1552). Ene erreferentzia F. Bon-en edizio numerizatutik heldu da. Edizio hau 1552koari aldakuntzarik ekarri gabe egina da www.http://un2sg4.unige.ch/ athena/rabelais/rab_tier.html 39 Ik. Oroz Arizcuren in op. cit. www.euskaltzaindia.net/dok/ikerbilduma/69623.pdf

II. Lingvae vasconvm primitiae-ren peritestualitate editoriala

II.1. Kahier eta orrialdeketa

LVP zazpi kaierrez moldatua da, kaier bakoitza lau orrialdetakoa delarik, beraz In cuartoa da. Kaier bakoitza, orriaren azpian eskuinetik agertzen den "sinadurak" ezberdintzen du. Horrek erran nahi du zazpi kaierrak bat bertzearen ondotik ezartzen direla gero elkarri josteko, bost orrialde guziez honelako zazpi sinadurak agertzen direlarik: "Aij" (ik. Eskaintza epistolaren argazkia), "B", "C", "D", "E", "F", "G". Liburuak ez dauka bertze orrialdeketarik.

II.2. Titulu-orria

LVP: Titulu-orria Titulu-orrian bi gune berezi badira. Orriaren lehen eremua latinezko idazkiak hartzen du eta bigarrena grabatuak. Gorago seinalatu bezala, lehen gune horretan seinalatzen zaizkigu: liburuaren titulua kapitaletan; autorearen nortasuna; autorearen kargua eta lan-lekua.

Bigarren eremua grabatuak hartzen du. Ohar horiek guziak frango berriak dira orduko liburu inprimatuetan. Komeni da hemen berriz gogoraraztea garai modernoan dela agertzen, autorearen izenaren finkatzeko kezka (Febvre-Martin [1958] Kolofoian frantsesez agertzen diren xehetasunek titulu-orrian latinez ezarriak ziren aipamenak ziurtatzen eta osatzen dituzte:

iii. Berriz aipatzen da liburuaren titulua, aldi honetan kolofoian, erromatar minuskuletan eta bariante ortografiko batekin ("primitie" "primitiae"-ren orde): "Linguae vasconum primitie"; iii. Testua frantsesez «petit tracte» («"tratatu ttipi") edo "ledit Tracte41 " ("tratatu") bezala kalifikatzen da. Izendatze horrek "liburu"-aren erranahia du dudarik gabe. Kontsidera daiteke ere "tratatuaren" zentzua (ikus Diccionario de Autoridades) ukan dezakeela "euskararen primiziaz" ari delako;42 iii. Zuzenbide tipografikoa agertzen zaigu inprimatzaile-editorearen eta beharbada liburu-saltzailea den François Morpainen izenarekin; iv. inprimatze-lekuarekin (Bordele); iv. 1545eko apirilaren azken eguneko ("dernier iour Dapuril, mil cinq cens quarante cinq") pribilegio datarekin.43 1545eko apirilaren azken egun horretan LVP-ren inprimatzea bukatua ote zen? Ez da segurantzarik.

Kolofoian irakur daiteke Morpainek gastuak "inprimatzeko" jadanik aitzinatuak zituela, hots, pribilegioa ukan aitzin: "que pour imprimer vn petit tracte intitule, Linguae vasconum primitie, luy a conuenu faire plusieurs fraiz & mises". Uler daiteke, beraz, LVP-ren inprimatzea edo bukatua dela edo bukatuxea, baina zorigaitzez azken ohar hori ez da zehazki ezagutzen. Ohartzekoa da Oihenartek ere nahasten dituela pribilegio-data eta inprimatze-data 1665ean frantsesez euskal arte poetikoaz idazten ari den zirriborroan 120 urte lehenago «poesia euskaldun bat» inprimatu zela aipatzen du. Lehenik, barratua duen pasartean: «Ie ne sçay si Mossen bernad dEchepare, En son Viuant curé d'Eyeralarre, au pays de Cize, qui Uiuoit, Il y a six Uingts ans, (…)» (Oihenart [1665] 1967: 35). Gero, barratua duena berriz garbira pasatzean: «Ie ne scay si Mossen bernad dEtchepare En son Uiuant Curé deyheralarre au pays de Cize qui Escrivoit Il y a six Uingts ans (…)» (Oihenart [1665] 1967: 37).

Bordeleko Morpain inprimatzaileak eskatu hiru urteko pribilegio-eskaera legez onartu zuen Parlamentuak (A ceste cause plaise a la Court), eta, beraz, hiru urtez kopia faltsuez zaindua zen liburua. De Pontac 44 funtzionarioak konsignatua zuen Parlamentuan 45 (Faict a Bourdeaulx en Parlement (...) Collation est faicte. De Pontac).

1979an P. Altunak aitzinatu zuen hipotesian -Juaristik 1987an eta Kortazarrek 1997an errepikatua-, aditzera ematen zen pribilegio horren izateak adierazten zuela LVP-ek beste inprimatze bat ukan zuela lehenago. Ene ustez, frantsesez idatzia den kolofoiaren okerreko irakurketan eta garaiko inprimatze ohiduren ez ongi ulertzean oinarritzen da interpretatze hori.

Más seguridad nos habría dado un colofón en regla, una indicación expresa de la fecha (y del lugar) de la publicación, que solía acompañar al Cum privilegio, muchas veces con mención de la imprenta. (…)

Del análisis del Extraicts des regestes de Parlement de Burdeos en su ámbito no es posible sacar conclusiones definitivas sobre la fecha de publicación de Linguae vasconum primitiae. Si suponemos que la impresión siguió por el cauce normal, y suponemos que el plazo de tres años de privilegio comenzaba el día 30 de abril de 1545. Sin embargo, debido al silencio del tipógrafo, barruntamos que han podido surgir problemas que retrasaron esa publicación.

"Que quede sub iudice lis." (Oroz Arizcuren 2008: 443-457). 44 Seguraski 1550 urtearen inguruan Bordeleko Parlamentuko kontseilari izan zen L. de Pontac (c. 1505-c. 1566).

45 Formulazioa ohiturazkoa dateke. Marotek 1533an Villonen poesiez egiten duen edizio berrian iduriko formulazioa aurkitzen da. Lekua aldiz ez da berdina. Maroten edizioan hastapeneko paratestuen artean aurkitzen da eta ez kolofoiaren parte bezala, 1530 urteetarik landa gero eta gehiago inprimategiek liburuetan zuzenbide tipografikoari emanen dioten leku berezia hartuz (Brun-Toulet 1968: 27). Kasu honetan kolofoiak titulua eta inprimatze bukaerako data hartuko ditu soilik (Marotek Villonen poesiez egiten duen edizioan, adibidez, "1533ko irailaren 'azken eguna'"). Abisuak honela dio: «A monsieur le Bailly de Paris, ou son lieutenant.

SVpplie humblem(en)t Galiot du Pre libraire iure de l'universite, qu'il vous plaise luy permecttre faire imprimer & vendre les oeuvres de feu Françoys Villon, puys nagueres a la dilige(n)ce. de Cleme(n)t Marot valet de chambre du Roy nostre sire reueues, corrigees, & ordonner deffenses estres faictes a tous qu'il appartiendra, qu'ilz n'ayent a imprimer ne vendre lesdictes oeuures selo(n) la coppie dudict supplia(n)t iusques a deux ans apres ensuiua(n)s, affin qu'il se puisse rembourser des impenses qu'il luy conuiendra faire pour l'impression dudict liure: & ferez bien. Il est permis auec les deffenses ce que requiert ledict suppliant. Faict le xxj Septembre, mil cinq cens xxxij.» I. Morin.» (Les oeuvres de Françoys Villon…, Maroten ed. Parise 1533).

Ezaguna da xvi. mendearen hastapenean inprimatzaile humanisten tailerretarik atera liburu anitz bertze inprimatzaile batzuk faltsifikatu zituztela papera eta tipografia arruntetan eta prezio apaletan inprimatuz (Febvre-Martin). 46 Ekintza horrek diru galtze handiak sorrarazten zituen inprimatzaile humanistendako. Horregatik, inprimatzaileek eta editoreek argitaratze garrantzitsu bat egiten zutelarik, botere publikoen pribilegioa eskatzen zuten. LVP-ren kasuan, pribilegioa hiru urterena izateak, eta jadanik aipatu den izunaren inportantziak agertzen ote dute inprimatze horri inportantzia ematen zaiola Akitaniako eskualdean? Ezin erran.

LVP-ren harreraz, bi aipamen labur baditugu xvii. mendean. Lehena, Isastirena. Isastik irakurria zuen eta baiezki baloratua. 47 Bizkitartean, ez dakigu irakurri zuen alea Morpainen ala Morront(z)en ediziokoa zen. Dena den, Isastiren bertsioan Etxepareren bertsoak aldatuak aipatzen dira. 48 Interesgarri den datua da, halere Isastiren lekukotasunak frogatzen baitigu LVP mugaz bertzaldeko euskaldeetan ere ezagutu zela xvii. mendeko lehen bi hamarkadetan (ez dakigularik zer neurritan).

Beste datua Oihenarten jadanik aipatu dudan euskal arte poetikoaz 1665an idazten ari zen zirriborroan agertzen dena da. Bi aldiz datu berdintsua aipatzen du: lehen aldian barratzen du idatzi duen guzia eta bigarren aldian berkopiatzen du barratu zuena. Zirriborro horietan bi edizio aipatzen ditu, 1545ean pribilegio ukan zuena, gaur ezagutzen dugun unicum-a, eta Erroango Morront(z) inprimategitik atera edizioa.

Oihenartek, 1656an, LVP-tik atera bertso bat zitatzen zuen 1656ko Notitia-ren bigarren edizioko XIV. kapituluan. Liburua aurki zitekeen, beraz, 1545tik (Oihenarten LPB-ren arabera "duela 120") 1656-1665 urteak arte bederen. Oihenartek LVP-ren bi aleak, 1545ko pribilegio-data duena, Morronten inprimategitik ateraia dena "Arte poetikoa"-z idazten ari duen zirriborroan idazten baitu azken edizioa akatsez betea dela, bai barratua duen bertsioan, eta bai garbira pasatua duen bertsio honetan: "Une poesie basque quil fist Imprimer a bourdeaux chez françois morpain Et laquelle a esté despuis reimprimee a Rouen chez adrian morront, Mais fort Incorrec te" (AAS-en etzana, Oihenart [1665] 1967: 37).

Morpain inprimatzaileaz dakizkigun xehetasunak Robert Desgravesenganik heldu direnak dira (Desgraves 1998). Parisetik Bordelen finkatzeko heldu zen Gaspar Philippe inprimatzaileak zuen lehendabiziko inprimatze leku finkoa ireki Bordelen 1520ean. Parisetik zekarren materiala letra gotiko eta letra apaindu «frango higatuez» egina zela dio Desgravesek. Philipperen segida Jean Guyartek hartu zuen (1520-1542), hau gero ezkontzen delarik Ginette Moline Philipperen alargunarekin. François Morpainen izena garai horretan agertzen zaigu. Guyarten langilea da lehenik eta gero honen inprimategia du hartuko bere gain 1542an, 1563 arte. Inprimategia hartzen duen urte berean, hots 1542an, karaktere tipografiko berriak, humanisten lettera antiqua-k sarrarazten ditu lehen aldikotz Bordelen. Karaktere tipografiko berri horiekin inprimaturen da LVP. Morpainen heriotzaren ondotik (1563), "La Veuve Morpain", haren alargunak, hartuko du bere gain inprimategia 1570 arte eta gero Pierre de Ladimek (1571-1587).

II.3. "Aduertant…" Abisuaz

LVP-ren inprimatzaileei eta irakurtzaileei ezarria zaien abisua hau da: 

LVP: Abisua

Frantsesaren "gramatizazioan" 49 gertatzen diren fenomenoak inportanteak dira LVP-ko euskararen ortotipografiatze-sistemaz zerbait ulertzeko; "Aduertant". ("Ohar 49 Ik. Cerquiglini (2004: 52-53): «Plus généralement la langue française entre dans un processus de «grammatisation», selon de terme de Sylvain Auroux, qui désigne ainsi l'équipement technique dont une langue peut être dotée (grammaires, dictionnaires, etc.), et la conscience de cet équipement (politique linguistique, enseignement, etc.). Cette grammatisation du français que le Moyen Âge avait ignorée, et dont le latin était seul bénéficiaire, accompagne le rayonnement nouveau des langues vulgaires;» (etzanak AAS-enak). bitez...") "Abisua"-n "ç"-aren aipamenaren ikustea aski da gauza horietaz ohartzeko. "ç" edo "C buztanduna" 1530 urteetan sartu zen Parisen, eta LVP-ren garaietan sartu dateke Morpainen bidez Bordelen. Meigretek Traité touchãt Le Commvn Vsage de L'Escritvre Françoise... tratatuan pasarte luzeak eskaintzen dizkio "C"-aren grafiaahoskeraren problematikari, azpimarratuz "C buztandunak" dakarren aitzinamendua ([1542] 1545).

LVP-eko «Aduertant..." abisua latinaren eta frantsetsaren irakurtze kodeak ezagutzen dituzten irakurleentzat egina da eta haren egileek irakurle aditu horrentzat beharrezkoak diren pundu problematiko guti batzuk dituzte bakarrik aipatzen. Gainerako punduetan, oharraren egileek suposatzen dute irakurle letratuak oinarrizko kodeak ezagutzen dituela. Badaki zer balio foniko eman 'v' grafemari balio kontsonantikoa duelarik, "vihoça" hitzean bezala, edo bokalikoa "Vnharçuna" hitzean bezala; badaki tilde zeinu diakritikoak laburdura balioa duela 'ã' bokalaren gainean delarik "cãpora" hitzean bezala, eta "campora" duela irakurri behar; badaki puntuaren funtzioa zein den (zergatik puntuaren ondotik maiuskulak erabiltzen diren, edo zergatik puntua koplen bukaeretan aurkitzen den), etab.

«Aduertant" abisua inportantea da euskararen gramatizazioa nola arrazoitzen den LVP-en agertzen duelako. Erakusten du bereziki euskal "ortotipografiaz" 50 izan zitezkeen eztabaidetan oinarrizko eztabaidetarik bat euskararen fonetikaren araberako transkripzio egokienen aurkitzea zela. Hain zuzen, garai hartan frantsesaren gramatizazioan pundu hori oinarrizkoa baitzen eta prezeski Meigreten "fonozentrismoan" (Cerquiglini 2004: 70-71) 51 ikus daitekeen bezala.

Berriz ere ohartzen gara euskararen normalkuntza linguistikoaren ulertzeko frantsesarenean zer gertatu zen behatu behar dela. Bertzalde, aitzinatu behar da ene ustez, Etxeparek LVP-en egin hautu linguistikoen eta Leizarragarenen artean suma daitekeela continuum bat, eta are gehiago aitzinamendu bat. Morpainen inprimategian gauzatu den euskararen gramatizazioaren hastapenak itxura guzien arabera jarraiki du 1545 eta 1571 artean Akitaniako inprimategietan.

50 Hitza -N. Catach-ek sortua-Cerquiglinik bere gain hartzen du (2004: 53-54): «Les années 1530 paraissent à bien des égards fondatrices. Faisant émerger le thème de la fixation orthographique, proposant des linéaments d'une pratique, elles orientent ce qui deviendra plus tard un véritable courant réformateur. Moins pour l'inspiration générale (le phonocentrisme préoccupe peu des éditeurs désireux seulement de procurer une copie probe, régulière et lisible) que pour les méthodes, et les solutions proposées. La réforme orthographique naît dans ce que Nina Catach a justement nommé l'«orthotypographie» (AAS-ek azpimarratua). Elle s'inscrit dans le labeur éditorial, relève de l'activité humaniste qui apprête le texte: dessin et choix des caractères, mise en page, séparation des mots, majuscules, ponctuation. Elle est fondamentalement un toilettage de la graphie, et comme son édition; les réformateurs sont toujours des professeurs, des philologues émendant l'orthographe comme ils corrigent les textes, les pourvoient de signes diacritiques et de ponctuation, les annotent. De cette activité seconde, le meiller exemple est la mise en oeuvre d'une acentuation. Nouveauté dans la graphie française, les accents sont significatifs de cette orthographie des années 1530, ils constituent l'acquis principal de la modernité renaissante («le seul vrai progrès est ici»), fondent et illustrent le geste réformateur».

51 Cerquiglinik Meigretek bere Traité-an hartzen dion jarrerari, «idatz ahoskatzen duan bezala» («escris comme tu prononces»), «fonozentrismoa» deitzen dio, hitzaren ahoskatzean, soinuan, oinarritzen delako izkribu konbentzioen erabilera gramatikoaren finkatzeko.

Abisuan ikusten da ortografiaren finkatzeko ahoskera oinarritzat hartu behar dela eta ortografia ahoskeraren menpe dela. 52 LVP-eko «Aduertant»-en arazoak txistukari frikari ahoskabearen soinuarendako hautatu behar den grafiaren inguruan dabiltzala ikusten da. Kontua delarik hau: soinu batek ez ditzan grafia ezberdinak ukan. Helburuak arrazionala behar du, eta aterabideak ere bai. Kausitzen da hemen ere berriz humanismoaren "aztaparraren" seinale seguru bat xinpletasunaren erabilpenean datzala: Ciceroren, Quintilianusen, Erasmoren sinpletasuna jarrera linguistikoetan, eta Kristok Ebangelioan pratikatzen zuen sinpletasuna jarrera ebangelikoan.

Humanismoaren izpiritua eta zentzu praktikoa -ikus Toryren lanak, Maroten Villonen edizioa, Doleten gramatika, Meigreten tratatua-ortotipografia printzipio ahal bezain sinple eta argietan oinarritu behar da, letrak irakur errexak behar dira, ez gotikoak bezalakoak. Inprimatzearen bidez humanismoak sustatu «herri-hizkuntzen dantzara» lehen aldiz sartzen den "heuscara" ildo horretan sartzen da. Erran gabe doa, "herri" hitzak ene lumapean zentzu jakintsuena duela, xix. mendeak sustatu duen "herri", "populu" ikuspegi neo-erromantikoarekin ezer ikustekorik. Kontra-zen tzu oso bat da Etxepare "herri" (= ez letratu) ildo horretan kokatzea.

Erran dut gorago euskararen ortotipografiatzeak pausatzen zituen arazoei aurre egiteko ikusten diren aterabideak, 1530-1545 inguruan frantses humanistek frantsesaren ortotipografiatzeko ukan zituzten saioetara hurbildu behar direla. Euskaraz txistukari frikari ahoskabearen ortotipografiatzeko «Aduertant»-en agertzen den oharrak salatzen du "C" grafiak "nahasmenduak" ekartzen dituela euskararendako ere. Pundu horri doakionez, beherago ikusiko den bezala, Etxepare-Lehet-Morpainek euskararendako hautatu aterabidea Meigretek bere "Traité"-an frantsesarendako proposatu aterabidea kontuan hartuz egina dateke "Ç"-ren inguruan zabaltzen duen solasaldiak erakustera ematen duen bezala. Horrek, halere, ez du frogatzen Meigret iturria zuzenean ezagutzen zutenik Etxepare-Lehet-Morpainek, Toryk 1529-1532 datetan, Doletek 1540ean, besteak beste, aipatzen baitzuten txistukari hortzkari gogorraren ortotipografiatzeko "C"-ak zekartzan arazoak. Dena den, frantsesaren ira-52 Ideia, ikuspegi aristoteliko zaharretik datorrelarik (arima/hitza/eskritura) (Cerquiglini 2004: 72). 53 Ik. berriz Cerquiglinik dioena: "Louis Meigret avait pourtant publié en 1542 (et conçu sans doute, d'après son aveu, dès les années trente) une réforme radicale, cohérente et qui fait l'admiration des historiens de la graphie. Pour la première fois, l'orthographe française traditionnelle était critiquée dans son principe et ses défauts, ses incertitudes examinées et dénoncées; pour la première fois, la fixation de cette orthographe était envisagée concrètement, par le biais d'une simplification, et assortie d'une formulation d'ensemble. Meigret énonce en effet une idée simple et qui fera fortune: il convient d'écrire comme on parle» (Cerquiglini 2004: 70-71).

kurlearendako "C"-aren grafiaren ahoskera zuzenaren inguruko arazoa eta "Ç"-k dakarren salbabidea problematika berria da oraino 1542an Frantzian, frantsesaren normalkuntza bidean. Frantsesarendako dio Meigretek "C"-ren grafia bereizi beharko dela soinua "S" delarik eta "K" delarik" -"Car il me semble qu'il est aussi raysonnable de diuersifier le C, quant il sonne en S, de celuy qui sonne en Kikusiz "ahoskera ere dibertsoa dela" -"attendu mesmement que la prononciation est diuerse"-eta kontseilatzen du "ç"-ren sartzea, espainolen ohidurari jarraikiz, nahaskeria hori zuzen dadin:

Pour nous oster doncques de ceste confusion du C, i'ay aduisé que les Hespaignols ont vng ç crochu, ou à queue, dont nous pourrõs vser deuant toutes voyelles: deuãt lesquelles nous vsurpõs le C, en S (Traité…. Des consonãtes. Chapitre IIII).

Impressor 54 & lectores"-i «Aduertant» baten gehitzeak, agerrarazten du, izan ere, aipatuak diren hiru punduei ekartzen zaien aterabidea berria dela, eta ez dela ongi ezagutua, edo ez dela batere ezagun Bordeleko elite kulturalean eta Akitaniakoan. Alderantziz izan balitz, ez zen «Aduertant» baten gehitzeko beharrik izanen… «Aduertant»-en erredakzioa gobernatzen duen printzipioa, erran bezala Meigretek 1542an aipatu sinpletasunaren bidetik doa, eta, hain zuzen, aitzinatu zuen printzipio oinarrizkoaren arabera: soinua da lehen, gero izkribua, "gure hizkuntzaren erabilerak bakarrik gobernatu behar duelako gure ahoskera", "Car le seul vsage de nostre lãgue doit gouuerner nostre prononciation".

Abisuan letratuarendako berriak diren aldakuntzak ondoko lerroetan aipatuko dira.

II.3.1. 'M'-ren abrebiazioaz

"quod. z. nunquam ponitur pro. m." «z. ez dela sekulan m.-ren ordez ezartzen".

Adibidez, "cuz"-ek ez du "cum"-en balioa izanen; ikus Oroz Arizcuren (2008: 453). Dirudienez, kasu honetan ere irakurketa erraxaz nahi da "Z" letra bezala erabiliz, ez zeinu diakritiko gisa. Beharbada arazo hau agertzen da gero aipatuak diren txistukarien ahoskatzearen grafiarekin lotua delako "Z" letra greko honen kasua. 55 Horregatik uler daiteke zergatik "Z" letra bezala agertzen den LVP-en eta nehoiz ez laburdura bezala, adibidez: "oroz", "ezac", "eztaguiten", "partizia", etab. 54 Ohar hau barnekoendako (euskarafonoendako) bezainbat kanpokoendako (latin klasikoaren irakurle eta frankofonoendako) egina da. Oharrak informazio bat dakar liburuaren ofizioko jendeendako («Impressor») eta irakurle orokorrarendako («lectores»): Aduertant-en adierazia zaigu liburu guzia nola behar den hartu, errezebitu eta kulturalki kokatu, bere materialitatean, eta nola irakur daitezkeen euskararen ahoskeraren arabera. 55 Garai berean frantsesaren gramatizazioaren arloan ere, beste era batez hizkuntzek fonetika diferentak dituztenez, Z letraren inguruan arazoak badira, Meigreten oharrek agertzen duten bezala:

Car au lieu du z que nous prononçons souuent, nous escriuons vne s, mesmement entre deux voyelles, comme en disons, saisons, & ainsi de tous les autres. Au contraire aussi comme quasi pour recompense, nous escriuons vng z final, là ou souffiroit vn s. (Traité... Des consonãtes. Chapitre IIII).

II.3.2. 'TI'-ren / 'CI'-ren ahoskatzeaz eta ortotipografiatzeaz

"Neq(ue). t. ante . i. pronunciatur pro. c." "eta i.-ren aitzinean t. ez dela c. ahoskatzen".

Etsenpluak, ahoskera eta grafiaren ("pronunciatur pro. c."; "t. ante.i.") arteko arazoa planteatzen du eta euskararendako egin den hautua zehazten du. Oharrak irakurle latinista eta frankofonoa latinaren eta frantsesaren ahoskatze/idazte ohiduretara bidaltzen du. Alegia, "-tiu/-tio" grafia latinez "-cio/-ciu" bezala ahoskatzeko ohidura bada txistukari frikari ahoskabe soinuarekin, "dictio"-ren (AASen etzana) kasuan bezala, baina Meigretendako ohidura hori okerra da "-tiu/-tio" leherkari belare ahoskabe bezala ahoskatu behar bailirateke. Kasu hori du LVP-eko abisuak aipatzen. Ohar gaitezke Meigretek latinarendako gomendatzen duen jarrera bera hartzen dela euskararendako LVPeko Abisuan: <t> zeinu grafikoa, horzkari herskari gogor bezala ahoskatzen da <i>-k segitzen duelarik. 56 Ez da txistukari horzkari ahoskabe bezala ahoskatu behar Meigreten ustez, frantsesez egiten den eran, latinezko ahoskera okerra hartuz etsenplutzat. Eta Meigretek hartzen du etsenplu bezala, "-tio" "manifestation" (AASen etzana) hitza frantsesez, "-cio" bezala ahoskatzen baita txistukari baten soinuarekin eta ez "tio" bezala herskari gogor bezala.

Frantsesez den ohitura hori salatzen du Meigretek erranez "abusu" bat dela beti defendituko duen printzipioaren arabera: ahoskatzen den bezala idatzi behar da. Dio "latinoek [latinzaleek] berek latin hizkuntzan egiten duten ahoskatze okerretik datorrela" ohidura txar hori, eta frantsesean sarrarazi duten usantza okerrarengatik <t>-aren "korrupzioa" sarrarazi dutela "diction, manifestation, malediction" hitzen ortografian; "latinoak ez direnek" aldiz, ahoskatzen duten bezala idazten dutela, "prononciacion" idatziz adibidez <c> batekin, <t>-aren ordez.

LVP-en egina den oharrak erakusten du euskararen gramatizaziorako hartua den ikuspundua sinpletasunaren izenean egin dela. Ikuspundu hori hartuz aztertu behar litzateke hurbiletik obra guzia berifikatzeko ea aplikazioa beti zehazki obserbatu den. Baina jadanik ikus daiteke LVP-en agertzen den ahoskeraren arabera idazteko oharra, Meigreten filosofiarekin bat doala. Meigretek beti argitasuna gomendatzen du, haren oharrak "fonozentrismoan" oinarritzen dira nahaskerien ebitatzeko, xinpletasunaren izenean. LVP-en tazitoki "abusuak" dira salatzen, ohartarazten delarik <ti> idazten delarik ez dela sekulan "ci" ahoskatu behar. Eta larderiazko adbertentzia horietan den borondate didaktikoa ("neque pronunciatur" [AAS-en etzanak]) argi da. Irakurleari erakusten zaio latin korruptoan (eta frantsesez) segitzen den okerrezko ohiduraren segitzea debekatua dela euskaraz.

Jadanik LVP-ren inprimatzea baino lehenago hasia zitezkeen euskararen idazteko normez gogoetak, eta jadanik bazitekeen euskaraz idazteko "ohitura" bat. Halere, pentsa daiteke humanismo garaian dela sustatzen eta finkatzen euskararen "gramatizazioa" LVP-ren inprimatze ekintzaren bitartez. Hori dukete frogatzen "Aduertant"-en fonozentrismoan zentratuak diren ohar ortotipografiko guziek. Pundu honen agerian ezartzea oinarrizkoa da hizkuntzaren historiarentzat.

"Advertant"-en hiru hautu aipatzen dira:

1. 'TI'-n den 'T' euskaraz ez da txistukari hortzkari baten soinuarekin ahoskatuko, baizik eta hortzkari herskari baten soinuarekin, latin klasikozaleen ahoskatze moldea hartuz; 2. Euskaraz soinua txistukari hortzkari gogorra delarik "C" grafia erabiliko da adibidez, "CI" etsenpluarekin gelditzeko, "reputacione" idazten da LVP-en; 3. Sekulan ez da grafia bera erabiliko bi soinu ezberdinendako. Eta hortzkari herskari gogorrarendako "T" grafia erabiliko da bi ahoskerendako bi grafia erabiliz. "ti" eta "ci" etsenpluekin gelditzeko LVP-en "ecitian" aurkitzen dugu.

Anekdota bezala, aipa daiteke frantsesaren gramatizazioaren prozeduran Meigreti "CI" grafiaren ahoskatzearen inguruan agertzen zaion beste arazo bat. Kanona, Meigretek kontuan hartuz latinaren ahoskatze/idazte prozedura dela, beti bezala salatzen du frantses latinistek "Cicero" hitzaren duten ahoskatze okerra. Obserba daitezke bi ahoskatze mota grafia berarendako eta hori ezinonartuzkoa da Meigretendako ikusi dugun bezala. Haren erabakia latinaren ahoskatze klasikoan finkatuko da humanismo puristenaren izenean (Erasmoren bidea segituz). Kikeroren izenaren ahoskatzea hautatzen du etsenplutzat. Ondorioz, "cicero" frantsesez Meigreten ustez ahoskatu behar da "kikero". Erran nahi da, herskari belare ahoskabea erabiliz, ez "sisero": 57 Ie laisse à pēser aux Latins de quelle autorité ilz prononcent le c, en s, auant e, & i, & en semblable le g en i consonãte, & combien est estrange la pronõciation de Cicero en pronõçant Sisero, au pris de dire Kikero. Pensez comme nous trouuerions estrange en nostre langue si quelqu'vng prononçoit Safet pour Caquet. Toutesfois quelque chose qu'en dye Quintilian, & Priscian: & apres eux Erasme, on y voyt point d'amendement. Et au lieu de prendre peine (qui ne seroit pas grande) de bien prononcer selon l'ancienne coustume des Latins, chascung s'excuse sur la faulte d'autruy, disant que les plus sauants en vsent ainsi» (Traité…. Des consonãtes. Chapitre IIII).

Dena den, euskararen kasuan zalantzak badirela ikusten da LVPen, bereziki afrikatuen kasuan. 58

II.3.3. "Ç"-aren kasua

Et vbi virgula ponitur sub. ç. hoc modo quod fit dum prae ponitur vocalibus .a.o.u. Tunc. c. pronunciabitur paulo asperius quam z. vt in. ce. Ci, «Eta modu honetan bezala a. o. u. bokalen aitzinean ç-ren azpian kakoa ezartzen delarik orduan c. ahoskatzen da z. baino pixka bat latzago ce. ci.-n bezala". 57 Frantsesez "si" / "se" txistukari hortzkari ahoskabe bezala ahoskatzen dira eta Meigretek idazten duelarik "Sisero", euskaraz gaurko ortografian idatz genezake "Zizero". 58 B. Oyharçabalen ustez "euskarari berari (eta ez frantsesari) dagozkion arazoetan ez da hain argi LVP". Bereziki afrikatuen kasuan: ecitian/etzitian, non 'c'= /tz/.

Ikusten da txistukari hortzkari gogorraren 59 ortotipografiatzeko frantsesaren bidea hartu dela eta, beraz, euskaraz "Ç" grafiaren erabiltzeko erabakia hartua da, frantses humanistek erabaki zutelako 1530 urteetan gaztelarren ohituraren segitzea. Tory bezalako frantses inprimatzaile humanistek, Marotek (1533), Doletek (1540) eta Meigretek (1542) azken 12 urteetan frantsesarendako egin gomendioak aplikatuz euskararendako.

Abisua egiten da "Ç"-aren usantza oraino arrotza delako. "Ç" grafiaren erabilerak anbiguotasunak argituko ditu frantsesez. "C" erabiltzen zen garcon ("mutikoa") eta macon ("argina") hitzetan "co" silaba txistukari balioarekin erabiliz "sso", eta ez herskari "ko". Hemendik aitzina garçon, maçon erabiltzen ahalko da soinu batentzat grafia bat erabiliz. Horregatik dio Geoffroy Toryk Champ Fleuryn (1529): Toryk ortotipografiaren erreformaz duen ideia zabaltzen duelarik Frantzian Champ Fleury-n, saiatzen da lehenik txiskukari hortzkari ahoskabearen grafiaren arazoaren zuzentzen frantsesez, 'C'-ari 'E' bat, edo 'Z' bat, lotuz «piecza» edo «decza»-n bezala ( [Tory 1529, 1931] Cohen: 1), Rabelaisek eginen duen moduan. Baina arazo hori konpondu «Ç»-ak du konponduko. Izan ere, 1533an Toryk berak zabalduko du 'Ç'-aren erabilera Frantzian Maroten L'Adolescence clémentine-ren laugarren edizioa inprimatzen duelarik «azentu batzuk notaturik (avec certains accens notez) eta Briesve doctrine pour deuement escripre selon la propriété du langaige françois lanean (Febvre-Martin [1958] 1999: 447).

Ikusi dugu Meigretek, LVP-ren garaian, Traité…-an «Ç»-ren erabilera defenditzen duela. Meigretek, anekdota bezala agerrazten du «Frantziako emazteek» erabiltzen dutela Espainiatik heldu den grafia berria ere, «gure gizonen arteko sabantenek» baino zentzu gehiago erakutsiz. Meigretk «C»-ren «bereizkuntza» bat nahi baitu, «S» soinua eta «K» soinuarentzat:

Car il me semble qu'il est aussi raysonnable de diuersifier le C, quant il sonne en S, de celuy en K: attendu mesmement que la prononciation est diuerse, comme en façon, & facond, que de faire diuerse l'escriture de nous, primitif, & de noz deriuatif: qui ne sont en rien differens en leur prononciation. Pour nous oster doncques de ceste confusion du C, ont vng ç crochu, ou à queue, dont nous pourrõs vser deuant toutes voyelles: deuãt lesquelles nous vsurpõs le C, en S, en escriuant de ça çeçy façon, non pas que ie veuille dire que S, ne s'y puisse bien mettre, quoy que les homes de france se moquent des Dames le faisant ainsi. Des quelles si nous recherchons la façon d'escrire, nous la trouuerõs 60 beaucop plus raysonnable, & mieux poursuyuie selon l'Alphabeth, que celle des plus sauãs homes des nostres (L'Escritvre Françoise. Des consonãtes. Chapitre IIII). 59 Ikus Toryk dioena: «Zeta comme dit Galeotus Martius (…) non est litera, sed duplex sibilus, Id est, duplex SS (…). C'est-à-dire, Z nest pas lettre, mais est vng siflement double, qui vault deux. SS.» (Tory [1529] 1931: lxiiii). 60 Aurreko orriaren bukaeran: «trouuuerons».

II.5. Tipografia/Ortotipografia

Orain arte LVP-en erabilia den tipografiaren berezitasuna ez da azpimarratua izan, alta erran nahi handikoa da liburuaren sorkuntza-alorraren agerrarazteko. LVP "littera antiqua"-n, hain zuzen, humanistikoak diren "karaktere erromatarretan" idatzia da. 61 Bizkitartean, puntuazioa minimala da eta tipografiako aitzinamendu finenak falta dira, karaktere italikoak eta azentuazioa (Aldo Manuciok Venezian, 1501ean Virgilioren editatzeko erabiliak lehen aldiz).

Italikaren (gure "etzana"-ren) erabilera eta azentu tipografikoa 62 (ez bakarrik diakritioa dena) pundu garrantzitsuak izanen dira frantses humanistendako. Euskararen azentuazioa Pierre Haultin semearen inprimatzaile humanistaren prentsetan gauzatuko da lehen aldiz Leizarragaren itzulpenen argitaratzearekin (Arcocha 2001). Humanismoaren barnean agertzen den euskararen azentuatzearen sarrera, berriz aurki-61 Ikus Febvre & Martin (1999: 113-114 eta 120-121):

Vers 1450, à l'époque où naissait l'industrie typographique, les textes étaient copiés selon leur nature ou leur destination dans des écritures très différentes. On pouvait distinguer quatre types principaux d'écriture, dont chacun avait sa destination propre.

D'abord la gothique des écrits scolastiques, la traditionnelle «lettre de somme», chère aux théologiens et aux universitaires.

Ensuite, la gothique plus grande, moins ronde, avec des traits droits et des brisures dans les caractères: la «lettre de missel» employée dans les livres d'église.

Puis un dérivé calligraphié de l'écriture cursive employée dans les chancelleries (dont chacune avait type traditionnel); la gothique «bâtarde», écriture courante des manuscrits de luxe en langue vulgaire, mais aussi de certains textes latins généralement narratif .(…)

Enfin, une dernière venue, promise à un grand avenir puisqu'elle deviendra l'écriture normale des textes imprimée dans une grande partie de l'Europe occidentale: l'écriture humanistique, la «littera antiqua», la future «romaine» (…) mise à la mode par Pétrarque et ses émules, était seulement employée vers 1450 par de petits groupes d'humanistes et de grands seigneurs bibliophiles (…). Le caractère romain prend donc une place chaque jour plus grande à mesure que croît la faveur de l'humanisme. (…) Mais le nouveau caractère n'a pas encore droit de cité partout. Pour quelque temps encore les universitaires lui préfèrent la lettre de somme: celle-ci ne disparaîtra qu'au cours des décennies suivantes, d'abord des traités juridiques, puis des textes de théologie; elle se maintiendra plus longtemps encore dans les livres liturgiques. Surtout l'immense masse des bourgeois et des gens du commun, habitués à déchiffrer l'écriture manuscrite, restent longtemps fidèles à la gothique bâtarde qui s'en rapproche plus que le romain ou l'italique. (…) longtemps donc, on continue d'utiliser la lettre bâtarde traditionnelle pour imprimer les livrets populaires, almanachs et «plaquettes gothiques»; les typographes, d'ordinaire fort pauvres, qui tirent ces ouvrages à des milliers d'exemplaires, utilisent jusqu'à usure complète ces alphabets qu'ils rachètent à bas prix aux imprimeurs plus riches lorsque ceux-ci n'en veulent plus. C'est plus tard, dans la seconde moitié du siècle, qu'obligés d'acheter un matériel nouveau, ils se décident à adopter le caractère romain que leur public a, peu à peu, appris à connaître. 62 Ikus Cerquiglini (2004: 54):

Les grammairiens latins faisaient des accents un usage didactique; les humanistes en font un signe typographique. Cette innovation est promptement adoptée par les imprimeurs français; significative, la position d'un Robert Estienne, très attaché à l'orthographe ancienne, et rétif à tout changement: dès 1526, pour son Térence, Estienne accentue ses textes latins exclusivement. Mais ses confrères, favorables dans leur ensemble à un progrès graphique du français, trouvent là une aide précieuse, et l'expression exacte de leur aspiration. L'accent est le signe de la réforme. Participant de la toilette du texte, de l'émendation de l'écriture, surajouté au mot et dominant la ligne, il est cette thérapeutique de la lettre que désire la pensée réformatrice. tzen da, modu ezberdinean, Oihenartekin 1657-1665 artean bere poesien eta erran zaharren inprimatzerako eraikitzen duen azentuazio-kodearen bitartez.

II.5.1. Karaktere erromatarrak

Lehenago erran bezala, karaktere tipografiko erromatarraren sartze ofíziala Frantzian Geoffroy Tory humanista eta inprimatzaileari zor zaio Champ Fleury ou l'Art et Science de la Proportion des Lettres deitu "tipografia tratatua"-ren ateratzearekin (ik. Cerquiglini 2004: 54) 1529an zabaldu zelarik liburu hori, oihartzun handia lortu zuen François 1ªren gortean, eta erreinuko humanista eta letratuen artean. Toryk bere italiar kolegek biziberritu duten antzinako alfabetoa Frantzian sarrarazi nahi du. Dürer-en eta Leonardo da Vinciren bidea segitzen du alfabetoa geometrikoki eraikiz, laukiari eta haren eraikuntzari esker (diagonalak, medianak, zirkulua). Leonardorentzat bezala, gizakiaren gorputzarendako kokagunea da Toryrentzat laukia. 63 Toryren ortotipografiaren helburuetan diren ardatz nagusiak:

iii. grafia tradizionalaren finkatzea; iii. konposizio-protokoloen erabakitzea; iii. episkripzio baten bidez foniarekin loturen egitea. Hitz batez, Toryrentzat oinarrizkoa dena da norma baten eraikitzea frantsesa herri-hizkuntzarendako. Horrela da hasi "frantsesaren lehen gramatizazioa" (Cerquiglini 2004: 55).

Frantsesaren gramatizazio prozedura oinarrizkoa denez, euskararen inprimatzeko orenean egiten diren hautu ortotipografikoen ulertzeko. 64 Etxepare-Lehet-Morpain -ek LVP editatuz euskararen lehen ortotipografia agertzen dute; euskararen finkatzeko eta normatzeko helburua LVP-ren agertzearekin eta publikatzearekin egiten da

LVP. karaktera erromatarrak

Champ Fleury: karaktere tipografikoen mustra hemen gotiko bastardoaren minuskulak 64 xvi. mende hastapenetik hasita Frantzia eta Alemania dira, Espainia eta Italia ez bezala, liburu inprimatuaren industria modu aktiboenean atxikitzen dutenak Europan (Febvre-Martin [1958] 1999: 271-272). Beti Febvren ustez, Espainian, nahiz 1514-1517an Biblia poliglota inprimatu zen, inprimategia ez da aitzinatzen eta denbora luzaz karaktere gotikoen erabilerak segitzen du, kontuan hartu behar delarik anitzetan kanpoan, Anberesen edo Lyonen, inprimatuak diren liburuen leitzen segitzen dela. Hiru zentru dinamikoenak Salamancakoa, Barcelonakoa eta Sevillakoa direlarik (…) xvi. mendearen bigarren erdian dira ugaltzen hasten inprenta-tailerrak Espainian. Madrilen, xvii. mendetik landa da liburuaren industria loratuko (Febvre-Martin [1958] 1999: 271-273). eta, humanistek dutenez gauzatzen inprimatze proiektu hori garaiko bide modernoenean obratu da. Azpimarra dezagun berriz hemen karaktere tipografiko erromatar (kapitala eta minuskuletan) humanistiko berrian ortotipografiatua dela LVP, Akitaniako, Frantzia gainerakoko eta Margaritaren Nafarroako erreinuko poesiazaleak gotika bastardoan inprimatuak diren liburuen irakurtzen ohituak direlarik. Modu horretan gauzatzen da, ene hipotesiaren arabera, euskararen gramatizazioaren hastapena. Kontuan hartuz, «Aduertant»-ek argi uzten duen bezala, euskararen gramatizazio hori Meigretek, besteak beste, frantsesaren gramatizazioarendako defenditu zuen xinpletasunaren bidea segituz, ahoskerari pribilegioa emanez, egina izan dela.

II.5.2. Puntuazioa

LVP-en diren testuei behako bat eginez, ohar gaitezke bost urte lehenago Etienne Dolet humanistak La manie de bien tradvire d'vne langve en aultre (Paris, 1540) lanean Daduantage. De la punctuation de la langue Francoyse. Plus. Des accents d'ycelle sailean puntuazioaz egin gomendioak ez direla aplikatzen. Doletek dio puntuazioaz diren erregelek inprimatzea "aberasten dutela anitz" («car telles choses enrichissent fort l'impression») eta erakusten dutela "ez dugula deusik egiten ignorantziaz" («que ne faisons rien par ignorance») (Dolet 1540: 18). Humanistentzat, puntuazioaren berrikuntza hori garai berrien marka aurreratuena da. Horregatik dio Doletek "doktoki puntuatzea" (Dolet 1540: 24) «imitatio»-aren parte dela. Puntuazioa solasaldi oratorioaren edo solasaldi poetikoaren "periodoen" sailkatzeko modua da. Eta "periodoa", bere aldetik «compraehensio uerborum» bat, puntuek nabarmentzen eta biderkatzen dutena (Dolet 1540: 19-21). LVP-ren kasuan bi puntuazio mota aipatu behar dira, koma eta puntua. II.5.2.a. koma («poinct a queue») Doleten ustezkakoak "puntu kakodunak dikzioak eta lokuzioak elkarren artetik ezberdintzeko balio du" («Le poinct a queue ne sert d'autre chose, que de distinguer les dictions, & locutio(n)s l'une de l'aultre»), latinoek egiten zuten gisan («Il a pareillement tel usage en la langue latine»).

LVP-en, euskaraz, arras kako guti erabiltzen da: eskaintza-epistolaren bukaeran, «Amen» terminalaren aurrean, dirudienez erakusteko "punto eta aparte" bat izanen dela; «Sautrela»-ren aurreko leloan, «campora»-ren ondotik den hemistikioaren markatzeko («Heuscara da campora, eta goacen oro dançara»).

LVP: kakoaren erabilera

Latinez den «Aduertant»-en, eta frantsesez den kolofoian puntuak, kakoak eta punto eta koma bat behin («Aduertant») aurkitzen dira. Obserba daiteke frantsesez den kolofoian, kakoaren erabilpenari doakionez, Doleten erregela errespetatzen dela (Dolet 1540: 21), eta baita «&» perlueta 65 erabiltzen dela ere «et» juntagailu latinoaren zentzuan. 66 Ordea, bai euskarazko testuan, bai frantsesez den kolofoian falta dira Doleten manualean frantsesarendako presente diren harridurazko eta galderazko puntua eta apostrofeak (LVP-en: "nen vendre").

Ohartzekoa da nola agertzen den Doleten baitan, humanismoaren unibertsalismoaren eragina dioelarik puntuazio-sistema hizkuntza guziendako berdina dela: «Si toutes langues generalement ont leurs differences en parler, & escripture, toutesfoys non obstant cela elles n'ont qu'une punctuation seulement» (Dolet 1540; AASen etzana).

Etienne Dolet: La manie de bien tradvire d'vne langve en aultre (1540) 65 Frantsesez perluète edo espeluette eta ingelesez ampersand deitu karakterea. Tipografia zaharrean "&" perlueta "et caetera" lokuzio latinoaren abrebiazioa zen. Ikus «perluète» in Le Trésor de la Langue Française informatisé (TLFI): http://atilf.atilf.fr/tlf.htm.

66 LVP-en «&» «et» juntagailu latinoaren zentzuan erabilia da.

LVP: koplen bukaerako puntuazio eta zuri tipografikoa II.5.2.b. Hondarreko puntua («poinct final; poinct rond»)

Beti sententziaren hondarrean ezartzen da puntua, dio Doletek, eta puntu horren ondotik normalki maiuskula bat erabiltzen da (Dolet 1540: 23). LVP-en diren neurri ezberdineko «koplak», edo bertso edo ahapaldiak, anitzetan laukoak dira. Koplak, neurtitzezko edo bertso-lerrozko multzoz eginak dira, koplen artean den zuri tipografikoak irakurtzea errazten duelarik. Zuri tipografikoak konposizioaren tempusean eginkizuna badu, eta funtzio praktikoaz gain, begien bistan den funtzio estetikoa.

Multzo hori azken neurtitzaren puntuak zerratzen du. 67 Neurtitz bakoitza maiuskularekin hasten da eta lerro tipografikoak markatzen du, gehienetan, batasun semantikoa eta gramatikala. Puntuatua den neurtitz bakarra multzoaren, bertso edo ahapaldiaren azkena da (ahazte tipografikorik ez baldin bada izan bederen). 67 Kasu honetan, ikus daiteke beharbada humanismo italiarraren eragina espainol humanistengandik (Nebrija, Encina) pasatuz zabaldua (cf. Redondo 1976). Ikus, bereziki, Juan de Encinak (1468/1469-1533), "Arte de trobar', zatian koplaren puntuazioaz dioena: «en fin de la copla ha se de poner colu(mna) q(ue) es un pu(n)to solo» (Encina (Cancionero [1496] 1928: vj).

II.6. Grabatuak

LVP-eko titulu-orrian eta eskaintza-epistolaren bukaeran diren zurezko grabatuak, kristikoak dira, Pasioko gurutzea delarik bi grabatuetan, zentrala, eta bereziki lehenean. Lehen grabatuan Kristo gurutzeratua ikus daiteke Golgotan, haren ama eta Jondone Joane gurutzepean eta Jerusalemeneko herria zerumugan.

LVP: Lehen grabatua

Ttipiagoa den bigarren grabatuan, Kristo ikusten da eskuinera so, eskuekin atxikiz sorbalda ezkerrekoan pausatua duen gurutzea. Hura bera behatz indizearekin seinalatzen duten bi aingeruk inguratzen dute (Vinson [1891] 1984: 1).

LVP: Bigarren grabatua

Bi grabatuek "Imitatio Christi"-a seinalatzen dute ene ustez. Mota horietako ikonoak Frantziako ebangelisten gustukoak dira. Eta, nahiz ez daitekeen baiezta LVP-en deliberatuki erabiliak direla, azpimarratu behar da Kristoren itxuran zentratuak diren bi grabatu horiek Erasmoren erran kristozentrikoa gogorarazten dutela: «Batek Kristo koka beza bere buruaren aurrean helburu bakar bezala» (Erasmo 1992: xci-xcii). Bestalde, Kristoren presentzia honen azpimarratzeko moduak gogorarazten du 1527an edo 1530ean Margarita Nafarroakoari eskaini zitzaion L'Initiatoire Instruction deitu katixima erreformistan den estanpa iluminatua: Margarita eta Nafarroako Henrike errege-erreginak Pasioko Kristoren gibeletik ikus daitezke, haiek ere bizkarrean gurutzea daramatela eta haien atzean gorte osoak berdin egiten duela. 68 Dena den, mezuaren aldetik LVP-ren titulu profanoaren eta grabatu erlijiozkoen artean den kontrastea nabarmena da. Genettek epigrafoaren erranahiaz aipatzen zuen hirugarren funtzioaren "oblikuotasuna" edo zeharkakotasuna 69 aplikatzen ahal genioke tituluari. Erran dut lehenago, bukaerako epigrafoan badaudela bi mezu, agerian dagoen linguistikoa, profanoa; eta belo batekin erdi estalia dagoen mezu ideologikoa, hots, mezu ebangelista. Horren arabera, grabatu hauen eginkizuna Kristoren pasioan oinarritzen den mezu ideologikoaren agertzea litzateke: Imitatio Christi-arena.

II.8. Estalia

LVP-ren estaliaz Julien Vinsonek egin zuen deskribapenean ondoko lerroak idatzi zituen:

Il [LVP] est relié en veau brun plein ancien, doré sur tranches; le dos porte dix doubles filets, dorés, groupés deux par deux avec un ornement doré en forme de S couché entre chaque double filet or avec une fleur de lys à chaque coin: au centre est un écusson ornementé d'azur aux trois fleurs de lys d'or avec la barre de gueules. Le livre vient donc de la Bibliothèque du prince de Condé. (Vinson ([1891]1984: 2) 70 Y-6194-A kodepean, Tolbiac-eko BNF-eko egoitzako liburu bakanen erreserban zaindua den LVP-ren materialtasunaz jakin nahian gehiago, zuzenean etsaminatu nuen bi aldiz (2006, 2007). Liburutegi nazionaleko arduradunek abisatu zidaten LVP-ren larruzko estalia izigarri preziatua zela testuaren garaikoa zelako, xvi. mendearen erdialdekoa. Informazio kapital horrek pista ineditoak irekitzen zituen euskal literatura-historiografian. Hemendik aitzina unicum horren jabea identifika zitekeen lehen aldiz. Izen bat ematen ahal geniezaiokeen liburuaren garaiko jabeari, eta izen horren ezagutza bera liburu horren historiaz, autorearen ingurugiroaz behar bada, eta harreraz mintza zekigukeen. 68 Ikus Marguerite de Navarre, Poésies chrétiennes (1996) edizioaren estalian den ilustrazioa. 69 Ikus aitzinago «Bukaerako epigrafoan» errana. Armarriaren analisiak agertu zuen LVP Louis I er de Bourbon Condé (1530-1569) kalbindarrarena izan zela, haren liburutegietarik batean izan zela. Condé printzearen izenaren lortzea euskal literatura historiografiarendako datu interesgarria da, frogatzen baitu LVP (eta kasu honetan beharbada autorea) Nafarroako erregeen gortetik hurbil egon zela. Condé printzea, Frantziako errege leinukoa, Joana Labriten koinata, eta higanoten 71 burua baitzen. Hain zuzen, Joana Labrit, Margarita Nafarroakoaren alaba, Frantziako François I.aren iloba, 1548 geroztik Antoine de Bourbon Condé (1555-1562), Louisen anaiarekin, ezkondua zen.

Printze honek 72 erlijio gatazketan leku oinarrizkoa hartu zuen, higanoten buruzagitzara helduz: 72 Hemen, Louis I er de Bourbon Condéren historiaz zabaltzen ditudan datuak Droz-en (1960) ikerketarik eta Olivier-Hermal-Roton (1935)-etik hartuak dira. orduan, 73 buru politikoak direlarik, Joana Labrit Nafarroako erregina eta Condé higanoten zuzendaria.

1545ean Condé printzeak 15 urte zituen, badakigu 1545 pribilegio urtea dela eta ez inprimatze urtea, baina halere 1545 inguruan inprimatu zitekeela pentsatzen baita. Iduri luke LVP-ek printze Condéa baino lehenago beste jabe bat ukan zukeela. Norbaitengandik errezebi ote zuen oparitzat liburua? Joanarengandik? Eta Joanak berriz Margarita Heptameronen autorea eta ebangelisten zaintzailea zenarenganik? Jakina da Margaritak liburutegi onak bazeuzkala Nafarroako bere lurretan, Pauen, Odosen, Nérac-en eta handik kanpo. Eta 1545ean LVP-ek pribilegioa lortzen duelarik Margarita bizi zen oraindik, 1549an hil baitzen.

LVP-ren aleak kurri ibili zirela pentsatzea, gorago erran bezala, arrazoizkoa da baitakigu bigarren edizio bat aurkitzen dela Erroanen, mugaz bestaldean [Espainiako Gortean] den Isastik 1620 urteetan ikusia zuela ale bat, 74 eta Oihenartek bi, Bordelekoa eta Erroanekoa. LVP eros zitekeen eta estali ere beharbada, Morpainen etxean pribilegioarekin 1548 arte. Imagina daiteke haren alargunak aleak bazituzkeela 1570 arte, 1563an Morpain hil ondoan 1570 arte alargunak baitu imprimategia beregain hartzen, gero Pierre de Ladime-ri utziz.

Beste galdera bat bada: noiz iritsi ote den liburua Bibliothèque Royale-ra, gaur Bibliothèque National de la France deitzen den lekura? Titulu-orrian den zigilu gorria 75 aztertu behar da horretarako. Zabaltasuna neurtuz (14 milimetro), erran daiteke LVP 1735 urtearen inguruan sar zitekeela «Bibliothèque royale» errege-liburutegian.

LVP: Bibliothèque Royale-eko zigilua 73 Ikus Droz (1960: 75): «Maintenant, les huguenots avaient «une capitale, un port, république marchande de l'ouest, où venaient les rejoindre l'indomptable Jeanne d'Albret, amenant avec elle son fils, le jeune Henri III de Navarre, roitelet de quinze ans, les Gascons et aussi les «vicomtes», c'est-à-dire les petits seigneurs terriens du Dauphiné et de la Haute Provence. Dans cette ville, qui devint en 1568 la capitale du calvinisme français, la souveraine arriva le 15 octobre».

74 Joseba Lakarrak diostanez, gauzak poxi bat nahasiago izan litezke ahoz-aho zabalduak balira Isastik 70-75 urte beranduago gogoratzen zituen Etxepareren bertsoak; aipuaren tankera gatik ez dirudi liburua edo idatzizko kopiaren bat begien aitzinean zuelarik egina. 75 Vinsonek zigilu hori modu honetan aipatzen du: «il y a le cachet en rouge: 'Bibliothèque royale' avec la couronne simple et les trois fleurs de lys.» (Vinson [1891] 1984: 2). Ikus lanaren hasierako oharrean aipatu interneteko edizioa.

Ordea, ikusiz Frantses Iraultzako urteetan (1789-1790ko hamarkadaren hastapenak), izan nahaskerien ondorioz orgatraka Pariseko eta inguruetako abadia, komentu, nobleen jauregi eta gazteluetako liburutegietatik hartu liburuak lehen deitu «Bibliothèque Royale»-en sartzen zirela eta edozein zigiluz markatuak zirela, LVP-ren data sartzea ene ustez 1735-1790 hamarkadetan kokatu behar litzateke. 76 buru bazituela bere Pariseko liburutegian (Vinson 1921). Bizkitartean, Pouvreauk ez du Etxepare iturri bezala bere Hiztegian aipatzen. 77 Jakitearekin Condé printzeak eskuratua zuela LVP, hobekiago uler dezakegu Etxeparek aipatu "Prince eta iaun handi"-ak nor zitezkeen. Etxeparek ezagutu izan ote zuen pertsonalki Condé printzea? Leheteren bitartez zituen harremanak ote ziren? Zer lotura Nafarroako gortearekin (Margarita, Henri II, Joana Labrit)?

Funtsean, liburuaren materialitateak eta paratestuaren azterketak salatzen dute ingurugiro fin eta letraduna, eta zehatzago, humanismoaren eta ebangelismoaren presentzia. Ingurugiro horretan ulertu behar da ene aburuz "iaun handi"ez eta hauek euskararen "iqhasteco» duten «desira"-z egiten den aipamena Sautrelan. Hizkuntza bakana zitzaielako beharbada.

III. Euskararen gramatizazioaren lehen urratsak

Herri-hizkuntza baten "gramatizazioa" aipatzerakoan, Auroux-Cerquigliniren definizioaren arabera, hizkuntza batek ukan ditzakeen hornikuntza teknikoez ari gara (gramatika, hiztegi, etab.), eta hornikuntza horretaz den konzientziaz (politika linguistikoak, irakaskuntza, etab.) ere.

Cerquigliniren iritziz, frantsesaren 'duintasunaren'78 konkista hori 1400 urteen bukaeran suma daiteke. Diskurtso berri horren iturrietan faktore ezberdinak aurki daitezke. Italiaren eragina elementu nagusia da, han xv. mendean herri-hizkuntzak 'duinak' direlako ideia jadanik sartua baita. Beste faktore bat datza zientzien eraginean eta bereziki zirujiarenean: latina ez dakiten gizonek eramaten dituzten arloak izanez geroz, beharrezkoak dira hiztegi espezializatuak herri-hizkuntzan. Aurreko bi elementuei gehitu behar zaie Frantzian sortzen ari den sentimendu nazionala. Erregetzaren boterea eta batasuna Frantziak kanpoan eramaten dituen gerlek sustatzen dute eta erregetzak, ber denboran, bere atributoen barnean kokatzen du frantses hizkuntza.

Gorago aipatu bezala, François I.aren erreinupean, 1539ko agorrilaren 15ean, Villers-Cotterêts-en sinatzen den ordenantzaren 110. artikuluak dioen bezala, eta partikularzki 111.ak, engoitik lege ekintzendako frantses herri-hizkuntzaren erabilera obligazioa izanen baita erreinuan: CXI. Et pource que telles choses sont souventeffois ad-venues sur l'intelligence des motz latins contenuz esdictz arrestz, nous voulons que doresenavant tous arretz ensemble toutes autres procédeures, soyent de noz cours souveraines ou autres subalternes et inférieures, soyent de registres, enquestes, contractz, commissions, sentences, testamens et autres quelzconques actes et exploictz de justice, ou qui en dépendent, soyent prononcez, enregistrez et délivrez aux parties en langage maternel françois, et non autrement. 79 Ohar bezala erran behar da, ordenantza hori, anitzetan uste izaten denaren kontra, ez dela Frantziako beste herri-hizkuntzen erabileraren kontra mintzo. In-portantea da azpimarratzea bakarrik lege ekintzez ari dela eta latina dela ikusmiran. Ordenantza horrek bakean uzten ditu Frantziako beste herri hizkuntzetan idatziak diren sorkuntza lanak, adibidez eta LVP etsenplu ezin hobea da: poesiak euskara hutsean uzten dira, arazorik batere gabe, aldiz legearen menpean baita Parlamentuan inprimatzaileak egin duen akta, honen testua frantsesez agertzen da kolofoian.

Cerquiglinik aipatzen duen bosgarren faktorea erlijioa da. Frantsesaren gramatizazioaren lehen urratsetan aurkitzen da hain zuzen Erreforma erlijiozkoa: espiritualitate berriaren bideek, ebangelismoak eta gero kalbinismoak, Jainkoaren hitza unibertsala dela diote eta haren hitzaren hedatzeko modu eraginkorrena herri-hizkuntzetan hedatzea dela. Seigarren faktore nagusia inprentarena da. Cerquigliniren ustez, arrazoi tekniko hau da frantsesaren 'duintasunaren' lortzean izanen den elementu nagusia, inprimatzeari esker frantsesa denetan zabaltzen delako. Modu horretan, hizkuntza eta haren estatusa finkatzen eta "autentifikatzen" dira. Inprimatze-prentsak animatzen dituztenak humanismoari atxikiak dira. Badakite frantsesak ez dezakeela hizkuntza klasikoen "estabilitate monumentala" lort erregelarik gabe, kaligrafia irakurgarri bat gabe, gramatikarik gabe. Horrela dira sartzen Frantzian, 1530 inguruan, bi karaktere tipografiko: karaktere "erromatarra" eta karaktere "italikoa".

Ene ustez, alor kultural eta politiko konplexu horretan sortzen da LVP-ren inprimatzeko helburua eta hozitzen da helburu horren bukaeraino eramateko euskararen gramatizazioaren beharra. Ondoko lerroetan saiatuko naiz hipotesis horren zehatzago gauzatzen. Alegia, LVP-ren inprimatzea gogoeta fase baten ondotik jin dela, ez dela fenomeno espontaneo bat izan, ez bakartasunean eraman daitekeen prozesu bat ere.

LVP-ren inprimatzeko, gorago erran bezala, argi da euskararen grafiaren finkatze «normalizatu» bat behar zela aitzinetik eta behar izan zela ere aitzinetik erabaki fonetika oinarritzat hartuko zela eta hautu hori irizpide humanistikoen araberakoa izanen zela. Euskararen idazteko eta inprimatzeko moldeez izan zen ingurugiro horren lekuko da LVP. Aztarnak liburu osoaren epitestualitatean eta materialitatean aurki daitezke, baina bereziki hizkuntzari doakion diskurtsoan, hau da, Eskaintza epistolan, «Contrapas»-ean, «Sautrela»-n, azken latinezko epigrafoan, tituluan, Abisuan («Aduertant…»). Testu horiek euskararen gramatizazioaren, normalizazioaren prozeduraz xvi. lehen erdian izan zatekeen gogoetatze eta obratzearen ernamuinaren lekuko dira.

III.1. Euskararen gramatizazioaren hatzak LVP-en

Eskaintza-epistola Bernard de Leheti zuzendua da, ordea, argi da autorearen «itxoite-horizontean» diren hartzaileetan hiru irakurle mota badirela: 1. Pertsonalki izendatua den Lehet; 2. «sciencia gucietan letrattu»-ak direnak (humanistak eta beste letratuak), horietan barne direlarik euskara dakitenak eta ez dakitenak; 3. irakurle «xehea», alfabetizatuak diren «basco»-ak euskaraz irakurtzeko gai direnak latinez eta herri-hizkuntzetan irakurtzeko gai direlako; eta behar bada latina batere ez dakitenak baina irakurtzeko gai direnak lehenik frantsesez eta idazteko ere gai direnak batzuetan beste hizkuntzetan ikasia dutelako.

Ulertu nahi bada euskararen gramatizazioan egiazki zer den jokoan bi pundu etsaminatu behar dira:

-hizkuntzaren alor lexikaleko zenbait hitz aipatu behar dira. Bereziki, «scriptura» (lat. scriptura) eta "scriba» (lat. scriba) sustantiboak, gehi «scriba» aditzerroa (latinez: scrib(ere); «thornuya» (lat. tornus) eta «floria» (lat. flora) sustantiboak; -aztertu behar dira eskaintza epistolan diren helburu perpausak. Euskararen gramatizazioaren prozedura ikus daiteke Etxepareren erretorikan, bai lexiko berezi baten erabileran, bai eraikuntza sintaktiko berezietan. Analisis hori egin gabe ez daiteke uler ingurualor literarioa.

Azterketa honen espazioa horrelako funtsezko lan baten kuadroa ez denez geroz, ondotik heldu diren lerroak etorkizuneko gogoeta pistak bezala hartuak izan daitezen beraz.

III.1.a. Lexikoan

1. scributan imeitera / scribadayteyela / scribatzen / scribuz / scribaçaiteyen / scripturan / scribatus: 80

Gramatikalki forma ezberdinetan (sustantibo/aditz konjugatu/aditz-izen/partizipio) zortzi aldiz agertzen da eta beti hizkuntzaz diren hiru testuei lotua, eskaintzaepistola, "Contrapas" eta "Sautrela":

-Eskaintza-epistolan (bost aldiz): «miraz nago iauna nola batere ezten assayatu bere lengoage propriaren fauoretan heuscaraz cerbait obra egitera eta scributan imeitera 81 ceren ladin publica mundu gucietara berce lengoagiac beçala hayn scri ba tze co hondela»; «eta berce nacione oroc vste dute ecin de[u]sere scriba Eci huyen lengoagia [euskaldunen] içanenda Floria Prince eta iaun handiecoroc haren galdia Scribatus halbalute iqhasteco desira.» Ene hipotesia da "scribu" inprimatze-ekintzaren prozeduran sartzen den eskribitzeari edo idazteari, zuzenki lotua dela. Ez dela soilik zentzu hertsian ikusi behar. Erran nahi dut idaztea jakitea hemen ez dela zalantzan ezartzen. Hain zuzen, "Contrapas"-en erraten delarik ordurarte bertze jendek uste zutela "Ecin scribaçaiteyen" hizkuntza zela euskara, ez da erran nahi uste zela ez zela "idazten ahal", baizik eta uste zela ez zela "inprimatzeko duin".

beharduyen thornuya/beharduyan thornuya: 83

Bi aldiz erabilia da, bietan sustantibo bezala eta bietan testuinguru berean, hain zuzen solasaldia metalinguistikoa delarik.

-"Contrapas"-en:

" dio autoreak, hala nola 'giltzari itzulia eman' erraiten baita, orduan kanbiamenduaren ideia azpimarratua bailitaike". Hizkuntzari aplikatuz hitzak lortzen duen zentzu figuratiboa Etxeberri Sarakoarengan aurki daiteke LVP baino 160 bat urte geroago, xviii. mendearen lehen laurdenean. Baina Etxeberrirentzat euskarak ez du "tornu"-rik behar, jatorriz betegina baita, hizkuntzaz duen mitologia eta ideologiaren arabera: "Hizkuntza adi ahal ditekenez, bernizadurarik eta tornurik eman gabe, lanoki eta garbiki". 88 LVP-ren aldiz euskarak "tornua" behar du letra hizkuntza bilakatzeko. Hizkuntzak "behar duen thornu"-a, behar duen "itzuli"-a 1545 urte inguruan ("orain") inprimatzeari esker lortu denez, aurreko mundu zaharrarekin den haustura markatzen du. Grafikoki erakusten den haustura da LVP-n: Bordelen garai hartan ziren karaktere tipografiko modernuenekin, erromatarrekin, egiten da. Kontuan hartzekoa da edizioa arta handiz, biziki huts gutirekin eta humanisten ikuspegiaren arabera egiten dela. Modu horretan du, Etxepareren ustez, euskarak behar duen "tornu/itzulia" lortzen. Ohartzekoa da ikuspegi hori garaiko humanistek Europan zabaltzen zuten ikuspegia dela. Beraz, Etxeparek dioelarik euskarak "behar duen thornuia" lortu duela, erran nahi du badakiela hizkuntza bat konbentzioz egina dela frantsesaren normalizazioa daramatenek dakiten bezala. Rabelaisek gogorarazten duen bezala: 89 "Rien moinz, respondit Pantagruel. C'est abus dire que nous ayons langaige naturel. Les langaiges sont par institutions arbitraires et convenence des peuples» (Tiers Livre, XIX. kap.) 90 Kontzientziatze linguistikoaren seinalea ikusten da «behar den" tornu/itzuli-aren erabileran. LVP "behar den bezala" inprimatzeko euskararen ortotipografia eta gramatizazio gogoeta, arras kontzienteki eta metodikoki eramanak izan dira. Galderak hautuak eginak izan dira. Zein karaktere tipografiko hauta? Zer egin zeinu diakri- 89 Ikus Cerquiglinik dioena: «Cette grammatisation naissante du français, que le Moyen Âge avait ignorée, et dont le latin était seul bénéficiaire, accompagne le rayonnement nouveau des langues vulgaires; elle tient également à une pensée renaissante qui voit dans le signe linguistique une convention, et dont Rabelais dans son Tiers Livre se fera l'écho: «Rien moins, respondit Pantagruel. C'est abus de dire que nous ayons langaige naturel. Les langaiges sont par institutions arbitraires et convenence des peuples» (chap. XIX). Les langues peuvent être décrites (la grammaire est l'étude de cette convention) et nommées, voire guidées. Cette grammatisation, technologie de la langue, n'est pas étrangère (…) aux conditions matérielles et techniques de sa diffusion: des hommes de savoir et de métier la disposent sous la presse, fondant des caractères à son intention, élaborant sa lisibilité» (Cerquiglini 2004: 53). 90 Zitazioa bere testuinguruan F. Bon-en ediziotik hartua:

Comment (respondit Panurge) l'entendez ? (…) Vous doncques ne croyez ce qu'escript Herodote des deux enfans guardez dedanz une case par le vouloir de Psammetic roy des Aegyptiens, & nourriz en perpetuelle silence ? Les quelz après certain temps prononcèrent ceste parolle Becus, laquelle en langue Phrygienne signifie pain ?

Rien moins, respondit Pantagruel. C'est abus dire que nous ayons languaige naturel. Les languaiges sont par institutions arbitraires & convenences des peuples: les voix (comme disent les Dialecticiens) ne signifient naturellement, mais à plaisir». Ikus Rabelais, Le Tiers Livre (1552: 44): http://un2sg4.unige.ch/athena/rabelais/rab_pant.html nua" lortuz, estatusez, heinez ("rang"-"rango", Altuna/Lafon) aldatu dela. Ordea, hirugarren ahapaldian, gradazioa gero eta gorago doa: "Eci huyen lengoagia içanenda floria". Hiperbole horrek erran nahi du izan daitekeen itxura ederrenera, finenera heldu dela euskara. Jadanik azpimarratu bezala, mundu zaharraren eta berriaren artean amildegi bat bada.

Bestalde, Hizkuntzetan "floria" izatea, ez ote da elegantzia lortu delakoaren seinalea? Hizkuntza hortara heldu da "behar den bezalako tornua" lortu duelako. Argi da "tornua" eta "floria"-ren lortzea hizkuntzarendako txanpon beraren bi alderdiak direla. Elegantziaren ideiak hizkuntzaren estetikaren ideia badakar. Elegantzia lortu du euskarak autorearen eta Leheten adiskidetasunaren bitartez ("adisquide oray bordelen denac", "Sautrela") obratu den inprimatze humanistikoaren bidez.

Euskara elegantea bilakatu da, hain zuzen, humanisten altzoan gramatizatu delako eta horregatik orain printzeen eskuetara hel daiteke, haien munduko kodeez jabetu delako: "Prince eta iaun handiec oroc haren galdia / Scribatus halbalute iqhasteco desira" ("Sautrela"). Ulertzeko herri-hizkuntzek [grekerak eta latinak duten] lortzen duten "elegantzia" gramatizazioaren ondorioa dela, Lemaire de Belges (1473-1525?) aipa daiteke: "Plaise aux lecteurs supporter benignement la grosse tornure du langage peu elegant" (1509). 93 Lemaire de Belges herri hizkuntzaz mintzatzean antiesaldiz mintzo da. Hots, hemen ulertu behar da elegantzia guti duen hizkuntzaren ("langage [peu] elegant") "tornu larria" edo "tornu arrunta" ("grosse tornure" [AAS-ek azpim.]), "elegantzia handiko hizkuntza"-ren "tornu fina" dela. LVP-n hizkuntza eta estetikaren arteko loturak argiki berbalizatuak agertzen zaizkigu "ioya ederra" metaforaren bidez ("oroc dugum (sic) ioya ederra" [AAS-ek azpim.]).

Azkenean, "behar den tornua" lortuz, "floria"ra iritsiko da euskara inprimatzearen bidez. Modernitatean sartuko da, modernitatean sartua da jadanik. Irakurleak hori du ulertzen liburu inprimatua ikustean eta/edo irakurtzean.

III.1.2. Sintaxian

Eskributan emateak "ceren"-ek hasten duen helburu perpausak erakusten duen bezala, "mundu gucietara" publikatzea du ondoriotzat: «miraz nago iauna nola batere ezten assayatu bere lengoage propriaren fauoretan heuscaraz cerbait obra egitera eta scributan imeitera ceren ladin publica mundu gucietara».

"Mundu guzietara publikatzea" ez du eskuizkribuzko testu batek lortzen ahal, bai aldiz testu inprimatuak. Gainera, erranaldiari ongi begiratzen bazaio ikusten da ordenu progresiboan emana zaigula ekintza: lehenik "obra egin" (eskuz izkribatuz) eta gero «eskributan eman» (inprimatuz). Dudarik gabe, eskributan ematea inprimatze ekintzaren prozeduran sartzen da.

Perpaus horren paraleloa eskaintza epistolaren bukaera aldean aurkitzen dugu. Bi helburu perpausek klarki oihartzun egiten dute testuan, eta merezi du ene ustez konpara ditzagun LVP-ren ingurugiro kulturalaz zerbait erran baitiezagukete. Ohartzekoa da bi perpausek testuan duten lekua ez dela kasualitatezkoa, eta erretorikaren arkitekturari lotua dela. Badirudi halere dituela Etxeparek erabiltzen alde batetik iraganezko subjuntiboa ("ladin publica") eta bestetik orainekoa ("dadin publica"), ondoko etsenpluetan ikusten den bezala:

-«miraz nago iauna nola batere ezten assayatu bere lengoage propriaren fauoretan heuscaraz cerbait obra egitera eta scributan imeitera ceren ladin publica mundu gucietara» (Hemengo eta ondoko etsenpluak AAS-ek azpimarratuak).

Dirudienez, iraganezko subjuntiboa erabilia da erakusteko ez daitekeela uler zergatik ordu arte inprimatze-helburua ez den kunplitu. Horrek erran nahi du inprimatzen ahal zela lehenago. Lehenagotik euskal testuendako inprimatze-ekintza bat obratzeko gai ziren euskal adituak, humanistak, bazirelako ("Ceren bascoac baitira abil animos eta gentil eta hetan içan baita eta baita ciencia gucietan lettratu handiric"); -"eta çure hatse honetic dadin aitzinerat augmenta [dadin] continua eta [dadin] publica mundu gucietara".

Lehen aldiko, euskal liburu baten inprimatze-ekintza gauza daiteke. Helburu humanista obra daiteke orain euskararen faboretan, liburua inprimatuz. Horregatik, subjuntibozko oraina dugu hemen; -«eta berce nacione oroc vste dute ecin de[u]sere scriba dayteyela lengoage hartan nola berce oroc baitute scribatzen beryan».

Hitz hauek frogatzen dute liburu inprimatua euskararen gramatizazio prozeduraren ondorioa dela. Hausnarketa linguistikoak izan direla. Argi da autorea herrihizkuntzek inprimatze ekintzari esker lortzen duten letra-estatusaz ari da, ez eskuz idazteko ahalaz. Era berean, autoreak "Contrapas"-ean dioelarik: "Berce gendec vsteçuten / Ecin scribaçaiteyen». Euskarari buruz zebilen ideia agertzen da: gramatikaliza ez zitekeen hizkuntza zela, hain zuzen, aurrerago erran bezala, inprimatzeko duin ez zen hizkuntza. Inprimatzen ahal izateko hizkuntzak lortu behar du kodifikazio linguistiko inprimatua.

2006an, André Thevet (1512-1590) kosmografo eta humanistaren Description de plusieurs Isles par M. André Thévet eskuizkribu ineditoaren irakurtzen ari nintzela Pariseko BNFean, ohartu nintzen Thevet-endako «gotiko» kalifikazioak garai zahar eta ilunak zituela izendatzen. Hain zuzen, karaktere gotikoak «zailak dira irakurtzeko» dio. Zentzu horretan, euskara eta bretoiera bezalako hizkuntzak gotikoak dira harentzat bertze hizkuntzetarik -oil eta oc hizkuntzak ote ditu gogoan?-: «le Breton bretonnant est incommunicable aux aultres. Le Basque de mesmes».

Argi da, xvi. mende bukaera aldean (1580 urteen inguruan gara), Thevet-endako euskara kuriositate-gabinetean gordetzeko objektu bat dela, humanismoak hunkitzen ez duen hizkuntza. Jakina zukeen Testamentu Berria euskarara itzulia zela, eta ematen ditu ondotik, irakurle argituak euskararen opazitatearen etsenplu bezala, bi otoitz: «Gure Aita» eta «Sinesten dut», Leizarragaren lanetan aurkitzen diren bertsioneetarik arras hurbilekoak direnak, Jainkoaren tratatze hitano ebangeliko eta humanistikoarekin: 94 Thevetek hemen idazten duena baino 40 bat urte lehenago dugu LVP-ren inprimatze ekintza. Pentsa dezakegu Theveten iritzi hurbila zuketela orduan ere batzuek LVP-i buruz: kuriositate gabinetean kokatzeko liburu bat. Ahatik, Etxepareri kasu egiten bazaio, autorearen ingurugiroan ziren kanpoko letradunek ez zuten euskara, hizkuntza bereizi eta «gotiko» bezala ikusten baizik eta erreforma humanistikoan koka zitekeen hizkuntza. Karaktere erromatarrez inprimatzen zen hizkuntza, latinetik itzul zitekeen hizkuntza (LVP-en den doktrina), eta ikas zitekeen hizkuntza zen. Ondorioz, ulertzen da erromatarrez inprimatzeak hizkuntzari ekartzen diola «floria»: Eci hayen lengoagia [euskaldunen] içanenda floria Prince eta iaun handiecoroc haren galdia Scribatus halbalute iqhasteco desira. Jadanik aipatu bezala, estatus altuko jende letradunek, kodifikazio horri esker, "har" dezakete LVP. Alde horretatik, LVP-ek justu Theveten kontrako ikuspegi baten fruitu da: euskara ez da gehiago "gotikoa", mundu zaharrekoa: modernitatean sartua da inprimatu delako, eta inprimatu humanisten kriterioekin.

Azkenean, "scributan imeite"-a, "imprimi"-tzea, "publica"-tzea, "behar duen thornuia" lortzea euskararen estatusari lotuak diren ekintzak dira. Euskararen ortotipografiak euskararen gramatizazioaren esistentzia erakusten du. Eta hori frantsesarendako 1530 urtetan gauzatu zen fenomenoaren ondorio zuzena da.

"Grafia da lehenik normara heltzen. Ortografia gramatika baino lehen" dio Cerquiglinik (2004: 52-53). 95 Erran nahi da hizkuntzak behar duen ekipamendu tek- 95 Ikus Cerquiglini (2004: 53).

C'est par une réflexion sur la langue écrite, dans son aspect le plus matériel (la pâte concrète de l'encre et des mots), que cette grammatisation a commencé. Le fait est d'importance: l'écriture est l'objet du premier regard savant. La graphie accède d'abord à la dignité de la norme, l'orthographe précède la grammaire; il en sera ainsi jusqu'à nous; L'établissement des règles pour la langue écrite est le préalable de l'analyse grammaricale: Meigret lui-même publie son pamphlet orthographique huit ans avant sa grammaire (…) Plus généralement, c'est dans le milieu des imprimeurs que s'entend d'abord l'appel à une normalisation de la langue vulgaire, et qu'un embryon de réforme est mis en oeuvre, par le biais d'améliorations typographiques. nikoz janzten dela. Azken batean, LVP-ren mundura sortzeak berak frogatzen du euskararen gramatizazioaren esistentzia.

III.2. Ebangelismoaren eragina

Humanismoak herri-hizkuntzaren normalizazio prozeduran ukan duen eraginaren fruituetarik bat da LVP, baita ebanjelismoaren ere. Frantsesarendako gogoraraz dezagun berriz ebangelismoak ukanen duen indar berezia Lefèvre d'Etaples-i esker, eta haren inguruan den Margarita Nafarroakoaren kofesaria den Briçonneti esker. Margaritak berak frantses letren eta ber denboran ebanjelismoaren zaintzaile bezala duen eginkizuna oinarrizkoa izanen delarik, Marotekin duen lotura bereziki.

Humanismoak, ebangelismoak, unibertsalistak izanez, herri-hizkuntzen gramatizazioa sustatzen dute, bereziki xvi. mendearen lehen erdian: Kristoren mezua inprimatze-teknologia berriaren bidez, erregelak dituzten herri-hizkuntzen bidez eta katekizazioaren bidez zabalduko da.

LVP-ren corpus-ean euskaraz bakarrik -itzulpenik gabe-doktrina baten lehen aldiz tipografiatzea oinarrizkoa da euskararen gramatizazioaren hastapeneko prozeduran. Alderdi hori euskal literatura historiografian ez da kontuan hartu izan, Etxepareren erlijiozko testuak, oro har, baloratu ez diren bezala. Bizkitartean, testu erlijionezkoen hizkuntza euskaraz inprimatzea erreformazaleen keinu ideologiko marka azkarra zen garai hartan. Eta Etxepareren testu erlijionezkoen diskurtsoaren analisiak konfirmatzen du ebangelismoaren presentzia (ikus Arcocha -Oyharçabal 2008).

Etxeparek berak azpimarratzen du Eskaintza-epistolaren bukaeran, geroari buruz prolepsian irekitzen delarik erranaldia, "duten" orainezko subjuntiboaren medioz; lehengo garaietan kunplitu ez zen helburua, orain kunplituko dela: euskaldunek euskarazko "doctrina" bat ukanen dutela: ([lehen]: "miraz nago iauna nola batere ezten assayatu bere lengoage propriaren fauoretan heuscaraz cerbait obra eguitera eta scributan imeitera ceren ladin publica mundu gucietara"):

[orain]: "eta bascoec bercec beçala duten bere lengoagian scribuz cerbait doctrina eta plazer harceco solaz eguiteco cantatzeco eta denbora igaraiteco materia eta ginendirenec güero duten causa oboro haren abantçatzeco." (AAS-en etzanak).

Etxeparek bere liburuari ikusten dizkion beste funtzio konkretu guziak, garaiko klase sozial altuko jendeek asti aldien betetzeko ukan zitzaketen espazioen betetzeko dira, otium-ari lotuak diren aktibitateak: solasaren artea, kantatzea bezalako aktibitate musikala, astiaren non nola pasa ibiltzea. Gogorarazten digute Margarita Nafarroakoak bere Heptameron-en eszenan ezartzen dituen aitoren seme eta alaben (denak ebangelistak bestalde…) portamoduak.

Etxepareren aipamen horiek gogorarazten dute geroago berriz aipatuko dugun Eustorg de Beaulieu-ren (1500-1552) neurtitzezko epistola bat. Taula gainean ezartzen ditu "Bernard Lahet", Janequin (1485-1558) musikari ezaguna eta bere burua, Leheten etxean gertatzen den soinu ekitaldi batean. Etxeparek liburuari jendearen distraitzeko ikusten dion funtzioa euskararen ohoretan ikusten du. Euskara neurri so-zial altuko distrakzioetan presente izatea, printze handien estimuan, hizkuntzaren defentsaren egitea da.

Etxeparek aipatzen duen helburu-zerrendan, "solaz eguite[tik]", kantatzetik, eta astiaren iragatetik kanpo kokatzen da klarki "lengoagian scribuz" emana den "doktrina". Doktrina LVP-en da lehen aldiz inprimaturik euskaraz agertzen. "Bascoec" beren doktrina euskaraz lehen aldiko inprimaturik ukatea gertakizun nagusia da. Helburu hori lortu da normalizazio linguistikoaren prozeduran sartua zelako euskara, beste herri-hizkuntzak bezala ("bascoec bercec beçala duten bere lengoagian scribuz cerbait doctrina"). Latina eta frantsesa dituzke gogoan. Hain zuzen, Etxeparek aipatzen duen "doctrina" liburuaren corpus-aren hastapenean den "Doctrina Christiana" dateke baina beste erlijiozko poesiak ere bai. Titulu hori zati partikular batena kontsidera daiteke ala erlijiozko testu guziak biltzen dituen titulu orokor bezala.

Nafarroako Artxibategian den iturri historiko batek 96 konfirmatzen du Etxeparek ideia erreformatzaileak zituela. Mendikoaga Garaziko arzapezpikuaren gobernantzapean kleroak egin zituen abusuen erreformartzeko izendatua izan baitzen eta hori Baionako apezpikuak egin baitzuen Garaziko "juratuek" eskaturik, informeak dioen bezala:

Que el Obispo de Vayona ultimo que fue a rogaría y por muchas inportunaçiones que le hizieron los jurados de la villa y tierra de Sant Johan, a causa de la mala ministraçion de la justicia y dissoluçiones de los ecclesiasticos y otras cosas no debidas que se hazian en tiempo de don Pedro de Mendicoaga exerçitaba el Vicario Generalado de Sant Johan, me scribió tubiesse por bien que el hiziesse mutaçion en el dicho Vicariado por lo que convenía al descargo de su conçiençia y buena ministraçion de la justiçia.

Y que assí al dicho Obispo conssiderando la avilitat suffiçiençia y letras y otras virtudes y buena fama de Mossen Bernart de Chapare Rector de Sant Miguel proveyó a él del dicho Vicariado 97 96 Urquijok zitatzen du Huarte (1927). Ikus Urquijo (1933). 97 Ikus J. de Urquijo: «Introducción al Linguae Vasconvm Primitiae de Bernard Dechepare…» RIEV, 1933. J. de Urquijoren iturria J. M. de Huarte da (Euskalerriaren Alde, 1926). Dokumentuak aipatzen dituen zati inportanteenak zitatzen ditut duten balore historikoarengatik:

Informearen izenak dio: «Instrucciones reservadas dadas al alguacil Bastida acerca de cuanto en nombre de S.M. debía manifestar al vicario general del Obispado de Bayona respecto a la confirmación del título de vicario general de San Juan Pie del Puerdo hecho en favor de Mosen Bernart Dechapare, rector de San Miguel y sucesor en el expresado cargo de don Pedro Mendicoaga». Urquijoren ohar hau egiten duelarik: "El pliego de este papel que contiene la instrucción precedente lleva al dorso y en letra de la época (comienzos del siglo xvi) el epígrafe que sigue: «Treslado de la Instruçión que levo Bastida sobre vicario generalado de Sant Joan».] Dokumentuak dioena hau da: "Bastida mi agoazil: Lo que abeys de decir e infformar de mi parte al Vicario General del Señor Obispo de Bayona, es lo siguiente:

[hemen dator testuan eman dugun zatia] (...) dicho Vicariado General de Sant Johan lo quoal yo tuve por bien por ser el dicho Mossen Bernart muy abil para el exerçiçio del dicho offiçio y scribí y mandé a los de la dicha villa y a los otros del Obispado de Bayona que obedesçiessen y cumpliessen lo que el dicho Obispo mandaba pues hera en serviçio de Dios y para la buena ministraçion de la justiçia.

Y que despues de muerto el dicho Obispo visto que el dicho Mossen Bernart exerçitaba bien el dicho offiçio, yo scribí al Capitulo de la Yglesia Catedral de Vayona que no hiziessen mutaçion en el dicho offiçio ni quitassen aquel al dicho Mossen Bernart lo qual assí se hizo.

Euskal literatura historiografiak ez du testu historikoa LVP-en diren erlijiozkoekin gurutzatu eta ez du baloratu. Alta, Etxepareren erlijiozko testuetan agertzen den jarreraren informazio osatzaile inportante bezala. Datarik gabe den baina Orellaren ustez 1518ko urtea baino geroagokoa datekeen dokumentu horretan, "Bastida alguazilari" idatziak zaizkion sekretuzko gomendioek, 98 argirik uzten dute, gorago erran bezala, Garaziko kleroak ez dituela onartu Etxepareren erreformak eta nahi duela Bikario Jeneral kargua Baionako apezpikuak ken diezaion, beste norbait izendatuz… Gutunak agertzen du egin ahalak egiten dituela informearen idazleak, hots, Micer Juan Renak veneziar kapelauak (Orella 1987, Esarte 2001) 99 Bastidari argiki agerrarazteko zer dioen erran behar Baionako Arzapezpikuari harek Etxepare berriz konfirma dezan bere karguan. 100 Beharbada Renaren Etxepareren aldeko jarrera kidetasun erlijiozkoak du bultzatzen eta ez, uste izan den bezala, politikoki oso konplexuak diren garai horietan, Etxeparek Carlos V.arentzat duen ustezko aldekotasunak:101 Y que agora paresçe ser an infformado a la Magestad del Rey nuestro Señor en nombre de la villa de Sant Johan, deziendo que la dicha villa tiene privilegio que el Vicario General que ha de ser en Sant Johan a de ser hijo natural y residente de la dicha villa y otras cosas, lo qual es contrario a la verdat porque no tiene la dicha villa tal privilegio y quoando lo tuviessen mostradolo a mi yo ternia forma como se les goarde y cumpla quoanto mas que el dicho Mossen Vernart vibe a media legoa de Sant Johan y sus audiençias tiene en Sant Johan. (...)

[Ondoko hiru ahapaldiak testuan aipatuak beherexeago] Y assi le rogat de mis partes que no haga mutaçion en el dicho officio de Vicario General, mas antes le dé nuevo título al dicho Mossen Bernart, que en ello servirá a Dios, y a mi hará singular complazimiento y descargará a su conçiencia.

Y que en las cosas que tocaren al Señor Obispo siendo requerido por él yo lo haré y mandaré con mucha voluntad como lo verá por obras, y cobrad respuesta del.

Y si por caso no quisiere hacer esto que le ruego, le dezid que no se dará lugar a otra cosa ni es cosa que cumple al seruicio de Su Magestad que otro sea Vicario General en Sant Johan sino el dicho Mossen Bernart, ni se consentirá que en el dicho offiçio ni en otro alguno en este Reyno se pongan perssonas sino que sean aceptas al seruicio de Su Magestad. Esto ultimo le direys quoando mas no pudieredes hazer, y sea bienf dicho de manera que conozca que otra cosa no se dará lugar.» 98 Ikus Orella (1987: xii-xiii: "De fecha posterior a 1518 debe ser la información que nos propone el segundo documento o memorial, redactado a juzgar por el fondo en que se halla por Micer Juan Rena con acuerdo del Virrey y consulta del Real consejo de Navarra". 99 Renaren lanetarik bat da nabartar legitimisten helburuen eta mugako joan jinen zaintzea espioiak bilatuz eta pagatuz 1513-1515 urteetan bereziki, François Iaren tronura igatearekin beldur baita Carlos V, Nafarroako legitimistei (Labriteko leinukoei) Frantziako errege berriak laguntza militarra ekarriko diela galdu duten erreinu historikoaren errekuperatzeko. Espioi lana Nafarroa Beherean biziki intentsoa izanen da urte horietan (Esarte 2001: 261). Veneziakoa den Juan Rena, Carlos V-k 1520ko urtarrilaren 23an naturalizatuko du (Esarte 2001: 347).

100 Ikus Orella (1987: xii-xiii):

En el nombramiento de este cargo [Bikario Jenerala kargua] intervenían en primer lugar el Obispo de Bayona y en su caso el Vicario General del obispo el Capítulo de la Iglesia Catedral de Bayona; además debían ser atendidas las exigencias del rey, ya que se le consulta en la sustitución del que ejerce el cargo, lo mismo que los privilegios de la villa y tierra de San Juan y sus presiones ejercidas por medio de sus jurados. El ámbito de actuación de esta autoridad judicial era San Juan, en su villa y tierra, y "otros del obispado de Bayona".

(...) Y que el dicho Mossen Vernart ha seydo y es muy buen seruidor de Su Magestad y que yo infformaré a Su Magestad de su persona y virtudes como se aya descargo de la carta que Su Magestad ha scripto al Señor Obispo.

Y si os dixiere el Vicario General de Vayona que la clerecía le suplica que quite del offiçio al dicho Mossen Vernart, vos le dezid que no es la clerezía en general sino algunos particulares a quien el ha corregido y traydo de mal y desonesto vivir al bueno, y porque les ha bedado los juegos y otras dissoluçiones lo quoal se conssentía en tiempo de don Pedro de Mendicoaga.

Y assi le rogat de mis partes que no haga mutaçion en el dicho officio de Vicario General. (AAA-en etzanak) Garaziko eskualdeko kleroaren kexuek aditzera ematen dute zer motakoak izan ziren Etxepareren erreformak. Eta ohar guziek, baina bereziki argiki aipatzen den jokoaren kontrako jarrera karakteristikoak, salatzen dute Etxepareren ebangelismoa. Dokumentu horri esker, bestalde, ageri da Arzapezpiku izateak, kargu inportantea zenez, letrak eskatzen zituela, eta Etxeparek eginbeharrekin betetzen zuela:

Y que assí al dicho Obispo conssiderando la avilitat suffiçiençia y letras y otras virtudes y buena fama de Mossen Bernart de Chapare Rector de Sant Miguel proveyó a él del dicho Vicariado General de Sant Johan lo quoal yo tuve por bien por ser el dicho Mossen Bernart muy abil para el exerçiçio del dicho offiçio.

Orellak aditzera ematen du unibertsitate batean zuzenbideko graduazio bat ukana zukeela. 102 Aitzina daiteke teologian izan daitekeela graduatua, ez dakigu zer unibertsitatetan (Akitanian? Tolosa aldean, Lehet bezala?).

III.3. Lehet eta LVP

B. Lehetek, edo Lahetek, Sarako leinu noble izen bereko familian zituzkeen oinarriak (Oihenart [1665] 1967, Urkizu 1999). 1514ean Tolosan zegoen legegintza ikasten. Bordelen erregeren abokatu izan zen Guyenne-ko Amiralgoan (1524-1529) (Baranova 2002) eta abokatu jenerala 1529-1560 urteetan. Antonie de Guilloche, izen bereko Kontseilariaren arrebarekin ezkondu zen (Baranova 2002) eta hil Bordelen 1562ko urriaren 10ean. Bordelen mezena baten rola betetzen zuen poetak eta musikariak ukanez bere inguruan. Eustorg de Beaulieu poeta eta musikariari esker ezagutu zuen Clément Janequin musikari famatua. 103 Hain zuzen, Eustorg de Beaulieu-ren neurtitzezko epistola eder bati esker (Urkizu 1999: 110-111) Lehet errepresentatua zaigu 1529 urtean, modu bizian Eustorg berarekin eta momentuz identifikatu ez den "Blaise" batekin hiru bozeko kantu polifonikoaren interpretatzen, Clément Janequin (Jennequin) Europan fama handia lortuko duen akitaniar musikariarekin kantari, eta mezena rolean bere egoitza artistei eta intelektualei irekitzen diela. Eustorg 1539tik landa eliza erreformatuan sartzen da eta Suizara joaten bizitzera. Ez dakigu zuzen Lehet zer ideiatako zen, garai horietan ez dira oraindik alderdiak katoliko eta ebangelisten artekoak bortizki zatituak Bordelen Montmorency Konetableak han egin sarraskien kontrako satira den "Pasquille" baten irakurketak erakusten duen bezala (Baranova 2002: 489). Baranovak transkribatzen duen "Pasquille"-ean (http://www. persee.fr/web), "Lahet"-i ahoan ezartzen zaizkion eleak arras anbiguoak dira Salmo 55aren erabilpenak gogorarazten baititu erlijio polemikak eta erreformatuen "fede justifikazioa" 104 iduri baitu, hain zuzen, afera horretan Lehet kalomniatua izan dela, eta ez da, itxura guzien arabera, topiko baten erabilera (ikus ere LVP-en, Etxepareren gartzelatze episodioa beste kontestu batean). 105 Bordele xvi. lehen erdian, "Ernazimenduko zentro handienetarik bat da", Italiatik zuzen heldu dira hango Guyenako Kolegiora Europako humanista handiak (ik. Baranova 2002: 487). Lehetek mezenas bezala eginkizun inportantea du hirian eta dirudienez Parlamentuan badira beste Letra ederren maitaleak, horien artean Rabelaisen adiskide den Briand de la Vallée bat, eta baita Zuberoako jatorria salatzen duen deitura duen Jehan d'Ybarolle bat ere (Gaullieur Baranovak aipatua 2002: 487).

Etxepare eta Leheten artean den adiskidetasuna esplizituki aipatua da "Sautrela"-n. "Adiskidetasun" hori, beharbada, antzinako moduan ikusi behar delarik (Kikero: De amiticia), eta euskararen gramatizazioaren proiektuan delarik gauzatzen, agian Guyenako Kolegioko eta Parlamentuko ingurugiro intelektualean mugitzen diren beste pertsonaia batzuei ere lotu behar zaielarik horrelako proiektu baten esistentzia.

… à scientifique & Tres-prudent Seigneur. Monsieur Maistre Bernard de Lahet aduocat du Roy, en sa court de parlement à Bordeaulx. (…) Ie pense fort si ton cueur se delecte Comme iay veu, au ieu de lespinete Et j'ayme tant le doulx bruyt organique Comme autresfois, & la doulce musique 104 Gogorarazi behar delarik mendearen bigarren erdian prokuratore jenerala izanen den (1564) Leheten seme Joanes protestanta zela eta "eliza erreformatuko Guilloche kontseilariaren lehengusua (…) katoliko zenbaitek salatu egin zute[la] haren jauregia erreformatu iraultzaileen babeslekua bilakatua zelako" (Urkizu 1999: 107). Nahiz ikerketa honen denbora-mugak gainditzen ditugun Leheten semearen ingurumen ideologikoa aipatuz, iduritzen zait merezi duela pundu horren markatzea, behar bada badelako hor xvi. mendearen hastapenetik badabilan ideia berrien aztarna.

105 «Quels rôles ont joué ces personnages dans la révolte ? L'auteur [Pasquilla-ren autore edo autoreak anonimoa(k) d(i)ra] L'auteur parle de tentatives d'ennemis visant à accuser l'avocat Bernard de Lahet d'un comportement indigne» (Baranova 2002: 487). Hona Lehet aipatzen duen «Pasquilla»-ren zatia: «L'advocat du Roy Lahet. Adversum me susurrabant omnes inimici mei adversum me cogitabam mala mihi» (Baranova 2002: 492). Ohartzekoa Lehet pertsonaia eszenifikatzen duen fikzionalizatze honetan, aurkitzen dugun iturri bibliko berdina aurkitzen dela Etxeparek bere gartzelatzeaz egiten duen testuan. Iturria, erran bezala: 55 Salmoa, 40, 8. Leheten presentzia oinarrizkoa da Eskaintza-epistolan autoreak hari dedikatzen baitio salatuz ber denboran haren eginkizuna zuzena izan delako iduriz LVP osoaren inprimatze-ekintzan. 106 "Ni" auktorialak argitzen du hautuaren arrazoia: «baytuçu estimatzen goratzen eta ohoratzen euscara". Subordinatu kausatibo horren egitura hirukoitza sinesten badugu, deduzitzen da Lehet LVP-ren inprimatze-proiektua baino lehenagotik sartua dela euskararen gramatizazio gogoetan, Etxeparek horren berri baduela, eta biak euskaraz alfabetizatuak direla LVP baino lehenagoko garaietan (hots, irakurtzen eta idazten dutela euskaraz).

Agertzen da Lehetek duela liburuaren inprimatze-ekintza bideratu, bi fase ikus daitezkeelarik. Lehenik Etxeparek eskaintza epistolan proiektu bezala aipatzen du inplikatze hori "…inprimi eraci diçaçun" subordinatu finala erabiliz, helburua ez baita gauzatua. Lehetek LVP-ren testu liminariotzat hartu badu Etxeparek igorri dioen zinezko obraren aurkezpen-gutuna logikoa da helburu bezala aipatzea. Aldiz, "Sautrela"-n, ekintza bukatutzat emana da, baina prolepsia bat da "Lehen imprimiçalia heuscararen hurada" idazten duelarik Lehetendako, Etxeparek inprimatu-ekintza aitzin duelako hori idazten, eskuizkribuan bien arteko lankidetza-ekintza kunplitu aitzin: Desir hura conplitu du garacico naturac Eta haren adisquide oray bordelen denac Lehen imprimiçalia heuscararen hurada Basco oro obligatu iagoiticoz hargana Beraz, Leheten presentzia liburuaren edizio inprimatuari lotua agertzen da. Etxeparek Lehetez egiten dituen bi aipamenak inprimatzeko prest den aitzin-testua bukatu ondoan eginak dirateke Lafonen arabera, hiru testu horiek, eskaintza-epistola, "Contrapas" eta "Sautrela", liburu guzia bukatu ondoan idatziak dirateke forma linguistiko amankomunek aditzera ematen duten bezala. 107 Gehitzen dut eskaintza-106 Ikus artikuluan, protokolo epistolarioaren markak § I.3.4. 107 Etxeparek eskaintza-epistolan erabiltzen duen arrazoibidea (inprenta herri-hizkuntzen zabalbide), bi azken piezetan, «Contrapas»-ean eta «Sautrela»-n aurkitzen da. Zubiak nabarmenak dira. Lafonek agertzen ditu hiru testu horien artean badirela amankomun linguistikoak. Adibidez: «bague» eskaintza epistolan (Lafonendako «Préface»), eta «Contrapas»-ean bakarrik agertzen dela; «tz» grafia soilik eskaintza epistolan, «Contrapas» eta «Sautrela»-n. Horregatik, Lafonek dio eskaintza-epistolak, «Contra-Eustorg de Beaulieu-k Lehet-i eskaini neurtitzezko epistola 108 (Les Diuers rapports…, 1540) epistola egiterakoan argi dela autoreak liburuaren ikuspegi globala baduela, doktrina idatzia duela, astia iragateko diren beste testuak idatziak dituela. Eta ikuspegi global pas»-ek eta «Sautrela»-k batasun linguistiko bat formatzen dutenez garai berean idatziak izan daitezkeela, hain zuzen, beste testu guziak bukatu ondoan:

Ainsi les deux poèmes en l'honneur de la langue basque et la Préface paraissent bien former un ensemble à part du reste et ont dû être écrits à la même époque et après le reste. Les deux poèmes développent l'idée maîtresse de la Préface, prouvée et illustrée par le reste du recueil: le basque qui n'avait pas jusqu'ici de littérature, peut et doit en avoir une, car il est «aussi bon à écrire» que les autres langues. Il est probable que Dechepare, après avoir montré par le fait que sa langue maternelle était aussi apte que les autres à exprimer les sentiments les plus élevés et les plus profonds, le sentiment religieux, la passion amoureuse, l'amour de la justice et de la liberté, a tenu à célébrer la langue basque elle-même et sa promotion au rang de langue littéraire (Lafon [1951] 1999: 731-732).

berdinaren arabera dituela "Contrapas eta "Sautrela" idatzi, liburu osoa duelarik perspektiban, ohartzekoak delarik oray denbora-adberbioaren indarra: ("orai" garai berriak dira bukatua baita liburua) eta inperatiboaren erabilpenak markatzen duelarik ("orai" manatzen ahal zaio euskararen itxura alegorikoari atera dadin kanpora -hots, inprimatua izan dadin-bukatua baita).

Autoreak eskaintza-epistolan ongi sailkatuak diren informazioak ematen dizkigu eskuizkribuak inprimatu aitzin eraman duen ibilbidearen ulertzeko preziatuak direnak:

1. "igorten darauritzut heuscarazco coplabatzu ene ignoranciaren araura eguinac":

Etxeparek eskuizkribua Bordelera doan posta-bidez edo Baionako portutik ateratzen den ontziz helarazi du eskuizkribua. Orainean idatzia izateak agerrarazten ahal du, besteak beste, postaz igorri pakete hori laguntzen zuen gutuna dela gero eskaintza-epistola bezala erabilia; 2. "Ceren iauna hayec iqhussiric: "ikusi" hemen "irakurri"ren zentzuan erabilia da, irakurtze hau zuzenketan sartzen den prozesua da; 3. "eta corregituric plazer duçun beçala": "hutsen" "zuzentzeak" gramatizazioaren prozesuan dela euskara frogatzen du. Hain zuzen, zeinu linguistikoa konbentzio bat delakoaren kontzientzia bada, hori Ernazimenduko pentsamendu karakteristikoa delarik (Cerquiglini 2004: 53). Lehenago aipatu bezala, Rabelaisek ongi adierazten du kontzientzia hori dioelarik hizkuntzak ez direla "naturalak" baizik eta "instituzio arbitrarioak eta populuen konbenentziak". Nolabait euskararendako norma batzuk finkatuak daitezke bestela ez baitaiteke LVP-ren eskuizkribua "korregi". Euskararen ortotipografiaz bada ideia bat. Toryk hartu erabakiak zabalduak dira. Hain zuzen, erabakia da euskararen grafia frantsesaren grafia bezala latinaren arabera moldatu behar dela latina aspalditik finkatua den (gramatizatua den) hizkuntza delako, 109 eta ahoskeratik deduzitu behar dela eskritura "foniarekin den harremana unibokoa bilakaraziz" (Cerquiglini); 110 4. "irudi baçautzu inprimi eraci diçaçun eta çure escutic oroc dugum (sic) ioya ederra Imprimituric euskara orano içan eztena": euskararen ortotipografiaz Lehet dateke arduratzen inprimategiko jendearekin ("inprimi eraci deçaçun…"-"çure escutic oroc…"); "irudi baçautzu" topos modestiae-a izan daiteke, zeren itxura guzien arabera LVP-ren inprimarazteko erabakia Etxepare-Lehet-en artean aurretik erabakia den gauza da; "ioya ederra"-k hizkuntzaren estetika materialera igortzen gaitu ("Imprimituric euskara orano içan eztena" zatiak ongi frogatzen du euskararen estetikotasuna ez dela pentsa daitekeen bezala abstraktutasun huts bat). Hizkuntza gauza "ederra" eta "preziatua" izan dadin inportantea da ortotipografian (ikus Tory). Inprimatze karaktera erromatar tinta, orri antolakuntza, hitzen mozteko ala ez mozteko moldea, abrebiazioa, zeinu diakritikoa, puntuazioa, azentuazioa, etab. elementu material horiek dute egi-109 Ikus, osagarri bezala, Leizarraga, «Hevscaldvnei» in Iesvs Chist Gvre Iavnaren Testamentv Berria [1571, 1900] 1990: 254).

110 «les années 1530 voient l'équipement progressif de la langue française en traités et manuels; quelques innovations». ten ortotipografia, erran nahi da hizkuntzak begia hunkitzen duela, gorpuztu dela, inprimatzearen bidez. Inprimatzeak du hizkuntza apaintzen. 5. "eta çure hatse honetic dadin aitzinerat augmenta continua eta publica mundu gucietara": subordinatu honen ekibalenteak dira ondotik heldu den "eta ginendirenec güero duten causa oboro haren ["çure hatse honetic"] abançatzeco"] eta LVP-ren bukaeran den azken latinezko epigrafoa "Debile principivm melior/fortuna seqvatvr". Lehetek lehen aldiz inprimarazten duen euskarazko liburuarekin ("çure hatse honetic") inprimatze prozedura geroari buruz irekitzen da etorkizunean jinen diren beste euskarazko testuendako. Hemen ere agertzen da badakitela Etxeparek eta Lehetek herri-hizkuntzaren bizitzea "populuen konbenentzia" dela, modernitatean sarturik egon nahi badu euskarak hautu kulturalak eta instituzionalak egin beharko direla modu kolektiboan. Badakite LVP lan pioneroa dela orainean (oray), eta gerorako. Gerorako desiratzen denak pisu berezia hartzen du hiru subjuntiboen presentziarekin "dadin aitzinerat augmenta", "[dadin] continua" "[dadin] publica". Anitz aldiz bederen errepikatua delarik ideia bera (azken epigrafoak dioena eta "Contrapas" eta "Sautrela" kontuan hartuz): autoreak idatzi duenari (aipamen hori hemen topos modestiaez gordetzen du autoreak berak), eta Lehetek inprimarazi duenari segida eman beharko zaio anplifikatuz (anplifikazioaren figura erretorikoaren eta klimaxaren erabilpenekin): "dadin augmenta", normalizazio linguistikoari esker, gramatizazioari esker euskarazko obren presentzia inprimatua sustatu behar da geldigabe lan kolektiboari esker (hirugarren pertsona pluralak dudarik ez du uzten: "ginendirenec güero"), etorkizunean ("aitzinerat") idazte-inprimatze-publikatze ekintza etenik gabe eramanez ("[dadin] continua") "mundu gucietara" publikatzeko. Gradazio horren bidez subjuntiboan diren hiru aditzek Etxepare-Lehetek euskararendako pentsatua duten programa humanista zaigu hemen erakutsia. Anplifikazio maximal horrekin da bukatzen euskararendako Etxeparek eskaintza-epistolan elaboratua duen programa linguistikoa. Gero, pietate-formula heldu da epistolaren zerratzeko: "eta obligatu guiren guciac geyncoari othoyz eguitera dizum (sic) mundu honeten (sic) prosperoqui vicia eta bercian parabiçuya, Amen". * * * Etxepare, itxura guzien arabera, LVP idatzi aitzin Lehetekin euskararen gramatizazioaz gogoetatzen hasia zen ortotipografiatzeen protokoloen eraikitzeko. Beharbada Etxeparek, Leheten bidez, Bordeleko Guyenako Kolegioaren inguruko eta Parlamentuko sare humanistikoarekin harreman intelektualak bazituen. Bestalde, Condé printze kalbinistaren liburutegitik heldu den unicum-a dela kontsideratuz, pentsa daiteke "Nafarroa Berri"-ko gortean ezaguna zela liburua bederen, eta beharbada autorea.

Dena den, peritestualitatean oinarrizko lekua duen Eskaintza-epistolak, konfirmatzen du Etxepare ez zela zoko batean isolatua, LVP komunikazio baten fruitu dela eta modernitate osoaren lekukoa dela. Argi da humanismoak hunkituak zituen goi mailako aristokratek, "Prince eta iaun handi"-ek ("Sautrela") sustatzen zuten frantsesaren gramatizazioaren urratsak hartu direla etsenplutzat LVP-ren inprimatzeko ore-nean. "Contrapas"-ean Etxeparek dio: "Eceyn ere lengoagerik / Ez francesa [AASen etzanak] ez berceric".

Eskaintza epistolak LVP-ren inprimatze aitzineko urratsen berri ematen digu. Bereziki, testu inprimatuaren aitzin-testuaren mugimenduen berri. Ikusi da zirriborroak egin bidaia geografikoaren lekukotasun bakarra eskaintza epistolan dela aurkitzen.

Ez ote da LVPen hasten den euskararen gramatizazioa gizaldi bat geroago 1571ean segitzen eta zabaltzen Haultin-en prentsetan, Leizarragaren itzulpenekin, karaktere tipografiko erromatar kapital eta minuskulei, italikoa (etzana) eta azentu tipografikoak euskal hitzei gehitzen zaizkielarik? Continuum bat ez ote daiteke ikus bi obren gramatizazioan? Ene ustez erantzuna baiezkoa da. Bestalde, hari ideologikoa hor da. xvi. mendearen lehen erdian zen erreforma mugimendua Lefèvre d'Etaples-ena, Margaritarena, erreformen aldekoa dena baina ez zismatikoa, 1571an arras erradikalizatua da. Margaritaren alaba Joana Labriten erregetzapean erreformak kalbinismoaren itxura du, Europan su pindarretan dira orduan bazterrak, "papisten" eta "protestanteen" arteko erlijio gerlak hasiak Frantzian. Louis I er de Bourbon Condé Frantziako kalbinisten zuzendaria, LVP-ren jabea, Joana Labritekin zegoen Errotxelan, Haultin han zelarik (eta Leizarraga?). Hipotesi bezala aitzina dezakegu Leizarragak ezagutzen zukeela urrundik hala hurbiletik LVP-ren esistentzia eta Joana Labritek berak, Condé printzea haren koinata zenez… Hain zuzen, Leizarragak Joana Labriti zuzentzen dion hitzaurrean den erranaldi lakoniko batean, Leizarragak beste inprimatze ekitaldi bat izan dela bere "traslazioa" aitzin, aditzera ematen du. Ene ustez ez da dudarik, kasu honetan, Leizarragak "scribatu"/"escrit" Etxeparek erabiltzen duen zentzuan duela erabiltzen: inprimatzeaz ari dela: cembatez nic scribatu dudan lengoage motá baita, sterilenetaric eta diuersenetaric: eta oraino, trãslationetã behinçat, vsatu gabea. (Leizarraga [1571; 1900] Argi da Etxepare ez dela nehondikan ere "herrikoia". Arras erraturik ibili zela, -etsenplu bat hautatzeko beste anitzetan-, Aristimuño zioelarik, neo-erromantikotasunez betea den iritzi honekin:

Ni la inspiración, ni el ropaje de las poesías son dignas del ideal que canta. Aquella pobre, éste tosco. Pero late el alma de un enamorado en esas humildes composiciones. Es por eso, precisamente, por lo que apreciamos los sencillos versos de Etxepare (Aristimuño 1933: 17).

"Sencillos versos" dio Aristimuñok. Letragabearen zentzua ematen bazaio "sencillo" adjektiboari, erran daiteke arrunt kontrazentzuan zebilela, eta hain zuzen "sencillo" "xinple"-ren zentzuan erabili behar baldin bada Etxeparerengan, humanismoaren eta ebangelismoaren seinale bezala behar dela ikusi, eta jarrera linguistiko hori garaiko Akitaniako giro errefinatuenetarik heldu dena dela, euskararen gramatizazioaren seinalea dela. Hori da hemen zabaldu nahi izan dudan hipotesia.

Frantziako, Akitaniako, eta Nafarroako erreinuetako humanistek eta haien inguruan ziren letratuek, Europako edozein humanistak bezala, liburuaren ikustera heltzen baziren, ulert zezaketen istantean, herri-hizkuntza horretan gramatizazioa-ren seinale argiak bazirela, liburua bera zeinuen ekarle zelako bere materialtasunean. Uler zezaketen berehala liburuaren titulua eta azken epigrafoa irakurriz, grabatu kristikoa eta tipografia mota ikusiz, ideologikoki eta kulturalki non eta nola kokatzen zen. Hots, christiana simplicitas-arekin bazuela zer ikus. Frantziako ebangelisten artetik jalgia zela eta pentsa daiteke beharbada Condé printzeak LVP bere liburutegian zuela, hain zuzen bazekielako filosofia ebangelista iturritik heldu zela.

Aristimuñok aipatzen duen neurtitzen «xinpletasuna», Lafonek beste modu batez espresatzen du «monotonia» aipatuz; ordea, Lafon konturatzen da anakronismoz duela gaurko irakurleak inpresio faltsu hori (ik. Orpustan 1996: 32-33 ere). Etxepareren koplak «arte seguru»-aren lekuko direla, hizkuntzaren jabe den poeta dela, eta beraz letratu fina:

Si la suite de ces vers qui presque jamais n'enjambent les uns sur les autres produit au premier abord une impression de monotonie, on s'aperçoit vite qu'un art déjà sûr préside à leur composition et à leur mise en place. Le poète utilise avec adresse les procédés variés, anciens ou plus récents, que la langue lui offrait (Lafon [1951] 1999: 756).

Mitxelenak azpimarratu izan du Etxepareren obra gehienik ikertuenetarik dela idazle klasikoetan (Altunaren 1979ko hitzaurrean), baina ene ustez, hori egia baldin bada ere, bizkitartean ausarta ninteke aitzinatzera paradoxalki gutienik "irakurria" den testua dela Lingvae Vasconvm Primitiae, eta gutienik ulertua haren sortzea posible egin zuen ingurugiroa. Etxepareren obra euskal kritikaren anakronismoaren biktima da, dudarik gabe.

  1999: 367); ik. Onimatoaz den zatia. II.3. Kolofoia LVP, ezkerretik liburuaren azken testua (Sautrela) eta bukaerako epigrafoa eskuinetik, kolofoia Liburuaren nortasunaren azpimarratzaile, zuzenbide tipografikoaren bilgune, eta faltsifikatzaileen kontrako justizia larderien kokagune den eremu berezi hori, 1550 urteetaraino iraunen duen ohidura baten arabera, bukaeran kokatzen da (Brun-Toulet 1968: 29). Ohidura den bezala, bukaeran agertzen da LVP-en ere. Zergatik kolofoia frantsesez idatzia den aipatu behar da laburzki. LVP euskaraz inprimatua izanikan ere, Bordeleko Parlamentuan De Pontac funtzionarioak sinatzen duen kolofoia frantsesez (eta ez latinez) inprimatua da, François I.aren 1539ko agorrilaren 15eko Villers-Cotterêts-eko ordenantzaren 110. eta 111.en artikuluen arabera, 40 legezko arazoen frantsesez inprimatzeko obligazioa baita orain. LVP-ren kolofoiaren testuak dio: Extraict des regestes de Parlement Svpplie humblement Françoys Morpain, maistre Imprimeur de ceste ville de Bourdeaulx: que pour imprimer vn petit tracte intitule, Linguae vasconum primitie, luy a conuenu faire plusieurs fraiz & mises. A ceste cause plaise a la Court inhibitions estre faictes a tous les Imprimeurs libraires de ce Ressort de imprimer ou faire imprimer ledict Tracte, & a tous march(an)s de nen vendre dautre impression dans troys ans a peine de milliures tourn(ois) & ferez iustice. Veue laquelle requeste la court faict les inhibitions requises par ledict Morpain a peine de mil liures tourn(ois). Faict a Bourdeaulx en Parlement le dernier iour Dapuril, mil cinq cens quarante cinq. Collation est faicte. De Pontac.

"

  Aduertant Impressor, & lectores quod. z. nunquam ponitur pro. m. Neq(ue). t. ante . i. pronunciatur pro. c. Et vbi virgula ponitur sub. ç. hoc modo quod fit dum prae ponitur vocalibus .a.o.u. Tunc. c. pronunciabitur paulo asperius quam z. vt in. ce. ci." ["Ohar bitez inprimatzailea, eta irakurleak z. ez dela sekulan m.-ren ordez ezartzen ez eta i.-ren aitzinean t. ez dela c. ahoskatzen. Eta modu honetan bezala a. o. u. bokalen aitzinean ç-ren azpian kakoa ezartzen delarik orduan c. ahoskatzen dela z. baino pixka bat latzago ce. ci.-n bezala."]

  . "Dans son Champ Fleury qui est d'abord un traité de typographie, Tory se propose d'introduire en France l'alphabet antique, restauré par ses collègues italiens; un alphabet que, suivant Dürer et Léonard de Vinci, il établit de façon géométrique, à l'aide du carré et de sa construction (diagonales, médianes, cercle), un carré où, comme Léonard, il inscrit le corps humain"(Cerquiglini, ibid).

  70 «Fer frappé sur: "Linguae Vasconum primitiae". par B. Dechepare. Bordeaux, Morpain, 1545 (Bibl. Nat. Rés YO-Vitrine n.º 377)». Olivier, Hermal & Roton (1935)-ek zitatzen ditu beste iturri hauek: «Guigard T.I. p. 46; La Chenay-Desbois, T.3. col. 756 et 757; Dussieux. Généalogie de la Maison de Bourbon. Paris Lecoffre, 1869, p. 68 et Bouillet. Atlas d'Histoire et de Géographie, tableau 90 et Hoefer».

Louis 1

 1 er de Bourbon, prince de Condé, comte de Soissons, d'Anisy et de Valery septième fils de Charles, duc de Vendôme, et de Françoise d'Alençon et frère cadet du roi de Navarre, fut appelé successivement Monsieur de Vendôme, le prince de Condé et Monsieur le Prince; né le 7 mai 1530 à Vendôme, il fut nommé gentilhomme de la chambre du roi, pair de France, colonel général de la cavalerie légère en 1556 et général de l'infanterie en 1559; après avoir participé à la guerre contre Charles Quint, il prit part à la conjuration d'Amboise, fut emprisonné et condamné à mort (1560), mais la mort de François II le sauva, il fut mis en liberté et nommé gouverneur de Picardie par Charles IX; s'étant converti au calvinisme, il devint le chef du parti huguenot à Orléans en 1562 et se trouva mêlé aux guerres religieuses; blessé au combat de Jarnac le 13 mars 1569, le prince de Condé s'était rendu prisonnier lorsqu'il fut tué d'un coup de pistolet par Montesquiou, capitaine des gardes du duc d'Anjou. Il avait épousé en premières noces, le 22 juin 1551, Eléonore de Roye et, en secondes, Françoise d'Orléans-Longueville, fille du marquis de Rothelin. LVP: saihetsa. Argazkia: BNF Eugénie Drozek dio Longjumeau-ko bakearen ondotik (1568) Condé printzea Noyers-sur-Serein-eko bere gaztelura itzuli zela baina jakinik haren etsaiek haren kontra atentatu bat prestatzen zutela, Errotxelara buruz ihes joan zela 1568ko agorrilaren 23an, bere familiarekin, Coligny, Andelot anderea eta etxeko jende guziekin. Condé helduko zen 1568ko irailaren 9an eta Labriteko Joana hilabete bat berantago, urriaren 15ean, Nafarroako Henri III.a bere seme gaztearekin. Errotxela, euskal literatura historiografian Leizarragaren itzulpenen argitarazearekin (1571) hain inportantea izanen den portua, urte batzuz kalbinismoaren hiriburu bilakatzen da 71 Huguenot («Higanot») hitza Frantzian xvi. eta xvii. mendean modu pejoratiboan erabiltzen zen «kalbindar» errateko: «Surnom [péjoratif à l'origine] donné par les catholiques aux protestants calvinistes, en France, du xvie au xviiie siècle» Le nouveau Petit Robert de la langue française hiztegian. Gaurko frantsesean hitzak bere erranahi pejoratiboa galdua du. Antonimoa: «papista»: «Catholique romain (spécialt. dans le langage des polémistes protestants, du xvie au xix s.)».

  xviii. mendean «Bibliothèque Royale»-en sartu aitzin jadanik Parisen ote zen liburua? Ez ote zen Pouvreauren euskal liburu kolekzio barreaturik heldu? Badakigu hau Bidarteko erretor izanik, gero Parisera itzuli zela, han hil zela eta bederen 12 euskarazko li-Condé printzea. Argazkia: http://upload.wikimedia.org 76 Hemengo oharrak Tolbiac-en den BNF-ko egoitzako «Liburu bakanen Erreserban» diren arduradunek eman xehetasunak dira.

  80 P. Altunak horrela definitzen ditu (1979: 165): « ( ESKRIBATU) (du) (v): «escrito, compuesto»; «écrit» -scriba (skriba): Pról.; XIV, 9 -scribatus (skribatuz): XV, 13 -scribatceco (skribatzeko): Pról. -Scribatcen (skribatzen): Pról. No figura en Azkue; sí en Lhande (eskribu) (n): "escrito"; "écrit" -scributan (skributan): Pról. • escributan imeni = poner por escrito No figura en Azkue; sí en Lhande (eskriptura) (n): "escritura"; "écrit, écriture" -scripturan (skripturan): XV, 8 (15) No figura en Azkue; sí en Lhande» Ikus ere ondoko oharretan biltzen ditudan OEH-an diren emaitzak. 81 eskributan. «Eskiributan emaitea, mettre en écrit» SP. ✶ Heuskaraz zerbait obra egitera eta skributan imeitera. E 5. Ioaiten ziraden guziak skributan iartera. Lç Lc 2, 3. (OEH http://www.euskaltzaindia. net/oeh) dayteyela lengoage hartan nola berce oroc baitu te scribatzen beryan»; «eta bascoec bercec beçala duten bere lengoagian scribuz 82 cerbait doctrina (…)» -«Contrapas»-en (behin): «Berce gendec vsteçuten / Ecin scribaçaiteyen» -«Sautrela»-n (bi aldiz): «Bana hayen lengoagiaz berceoro burlatzen Ceren eceyn scripturan erideiten ezpaitzen Oray dute iccassiren nola gauça honacen.» (…)

  94 Ikus «Oraison Dominicale en Basque» eta «Le Symbole des Apostres en Basque» in Fonds français: ms. 17174 Bibliothèque nationale de France, Richelieu: Description de plusieurs Isles par M. André Thévet (folio 7 aurkia eta folio 9 aurkia/infrentzua). «[folio 9 aurkia] Estenduë de la France (…) le Breton bretonnant est incommunicable aux aultres. Le Basque de mesmes: Voire qvåvcums se sont pour ce voulv faire accroire, que c'ettoit vn Langage Gotthique, tant parce que Lon y trovve des monnoyës, Et medalles antiques fort di(s)filles à Lire, Et Le ditz pour en avoir deux vers moy dans mon Cabinet, marquées par des [folio 9 infrentzua] marquées par des Caracteres Gotthiques, que pour autant auSsy que le Biscain a vn fort bigerre idiome. Je vous propose en Sa Langue L'oraison Dominicale, et le Symbole de nostre creance, à celle fin de donner plaisir, et cõtentement au Lecteur.» (André Thevet)

  1990: 252) que la langue en laquelle i'ay escrit est des plus steriles & diuerses, & du tout inusitee, pour le moins en traduction. (ib 246)

  

  

  

  

  Meigreten gomendioaren arabera frantsesaren ortografiaren erreformatzeko: 53 «& escris comme tu prononces. (…) L'escriture secondement peut estre mauuaise, quant elle est composée de plus de lettres que ne requiert la pronõciation: par ce que telle escriture donne occasion de faire fausse lecture, & et de prononcer voix, qui n'est point au vocable» (Traité... Des causes de Faulse Escritvre Avec leur blasme. Chapitre premier) «ayans tousiours comme ie vous ay dict la prononciation deuant noz yeux: car cest le vif, & le refrein de nostre escriture» (Traité…. Des diphtongves. Chapitre III).

  C. deuant O. en pronunciation & langage Francois, aucunesfois est solide, cõme en disant Coquin, coquard, coq, coquillard. Aucunesfois est exile, comme en disant Garcon, macon, francois, & aultres semblables.

  Duten bere lengoajian skribuz zerbait doktrina. E 7. Ethor baitzedin ordenanza bat Cesar Augustoren partez, skribuz iar ledin mundua oro. Lç Lc 2, 1 (He skribuz; TB iskribuz). Etzait iduri asko dela kadiratik predikatuz probetxu egitea baiña are uste dut eskiribuz ere behar dela enseiatu. Mat XII. Errezibitze hau eskiribuz hartuko da. Harb 424. Kortesia hura dute / eskribuz ezarriko. EZ Eliç 336. Ezta edireiten egin zuela egundaiño Iondone Paulok iuramenturik eskiribuz baizen. Ax 255s (V 171). Eskiribuz emazu orhoitu zarena. SP Phil 24. Nahi dut ene libruto hontan ezkiribuz ezarri. Tt Onsa 125. Gure agradamentia ezkiribüz emanik. Mercy 43. Berak ezkiribüz ezarri dütianak. Egiat 179. v. tbn. Gy 114. Itzez erakutsi ezin zien urrutikoai, eskribuz gaztigatzen ziezten [...] ikasbide andiak. Lard 532. Atondu daiguzan eskribuz / Al diran kantuzko lanak. AB AmaE 147. Ezkiribuz utzi derauzkiguten egiak. Arb Igand 194. (OEH http://www.euskaltzaindia.net/oeh)

	Garacico herria Benedica dadila Heuscarari emandio Beharduyen thornuya. Heuscara Ialgui adi plaçara"

82 eskribuz (eskiribuz SP). Por escrito. ✶ 83 Ikus P. Altuna: «(thornu) (n): "rango"; "rang" -thornuya (thornuia): XIV, 5; XV, 3 No figura en Azkue con esa acepción; en Lhande sí" (EH/LD 1979: 168) "-Behar duyen thornuya: ikus XV, 3" (LVP Edizio

Kritikoa, 1980: 251)

.

  VocBN, Dv, G (Uso fig.). ✶ Hitzkuntza adi ahal ditezkenez, bernizadurarik eta tornurik eman gabe, lanoki eta garbiki. ES 396.» (EOH http://www.euskaltzaindia.net/oeh )

Urrengoan sarturik tornu baten / okelea erretako jirak emoten. AB AmaE 204. Tornu burdina berri bat. HerVal 188. [Tallarrian] ankiakin erainda ibiltzen zan tornu zar bat. SM Zirik 106. Kaikua, oporra eta abatza lantzeko, Santestebanek tornuan lotzen du zura lenbizi. Garm EskL I 98. Ederki biribildurik, tornutik irten berriak bezala. MEIG III 83» (OEH http://www.euskaltzaindia.net/oeh ) 88 Zitazioa ortografia gaurkotuan. Ikus in OEH: «2 tornu (gral.; SP, Ht VocGr 321 y 419, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr; th-

  Ou ie tay veu prendre tant de plaisir Que bien souuent, ains que t'aller gesir Pour de soucy, & peyne, estre deliure,

	Si tu trouuoys de musicque aucun liure Toy, Blaise: & moy, chantions iusqu'a mynuict (…) Tu t'acointois de Clement Iennequin Et d'autres mains, tous gens d'experience Et ou gisoit musicalle science. C'estoit, en lan mil cinq cens vingt & neuf (…) Tu tins maison ouuerte, à plusieurs gens Ien suis tesmoing qui ne le puis nyer (…)

Ik. "Eceyn ere lengoageric / Ez francesa ez berceric / Oray ezta erideyten / Heuscararen pareric" ("Contrapas" in LVP).

J. Juaristik dioelarik Etxepareren liburuak ondoko mendeetan "endemikoa" bilakatuko den "akronia" agertzen duela ez naiz, argi da, batere akort: "…prefigura una acronia que sera endémica en la literatura vasca de los siglos posteriores» gehituz "podría muy bien haber sido escrita uno o dos siglos atrás"(Juaristi 1987: 37). Ikus B.Oyharçabal (2008

).6 Ik. K.[START_REF] Mitxelena | Historia de la literatura vasca[END_REF]: "… no hay nada en su obra [Etxepareren obraz ari da], salvo el entusiasmo por la imprenta de la que esperaba -si se han de tomar sus palabras al pie de la letra-que pusiera a la lengua vasca por encima de todas las demás, que sea propio de un hombre del Renacimiento. En realidad, se piensa en un autor medieval. El paralelo con Juan Ruiz resulta obvio"[START_REF] Mitxelena | Historia de la literatura vasca[END_REF](Mitxelena [ ] 1988: 50): 50). Harritzeko da nola inprentaren rola minimizatzen duen, ohartu gabe hor dagoela LVP-ren modernitatearen

giltza.7 Lafittek eskuizkribu horren lehen transkripzioa 1967an du editatzen.

Ik. L'Enfer-en Marotek bere buruaz dioena: «… Car une matinée, / N'ayant dix ans, en France fut mené; / Là où depuis me suis tant pourmené / que j'oubliai ma langue maternelle / Et grossement appris la paternelle, / Langue française ès grands Cours estimée, / Laquelle enfin quelque peu s'est limée, / Suivant le Roi François, premier du nom, / Dont le savoir excède le renom».

15 «Les oeuvres poétiques en vernaculaire qui sont imprimées à cette époque, souvent posthumes ou collectives, sont rarement précédées d'un prologue signé de l'auteur (…) Il faut en convenir, il n'y a guère d'équivalent dans les recueils de poésie française qui circulent dans les années 1520 à cette préfacede Marot» (Preisig 2004: 53-54); cf. «L'épigraphie, a fortiori l'épigraphe latine, n'est pourtant pas une pratique si répandue dans la poésie vernaculaire. Son usage est lié à 'l'apparition du livre'. On se rapportera aux éditions contemporaines de Crétin, de Lemaire, de Gringore ou encore aux Opere toscane d'Alamanni pour se convaincre de sa rareté à l'époque» (Preisig

2004: 58).16 "... on dira que le paratexte de L'Adolescence constitue une vitrine destinée à attirer l'attention du public humaniste et à valoriser Marot. Il contribue également à la constitution d'un espace littéraire défini par un système de reconnaissance mutuelle» (

Preisig 2004: 59).17 Onymat, ikus G. Genette([1987] 2002).

Ik. Preisig (2004: 25). AAS-en etzanak. Ik.Brown (Poets, patrons and business... 

1995 : 86), Preisigek aipatua (2004: 25): 25).19 «Sinadura», hemen autorearen izenaren inskripzio bezala.

AAS-en etzanak. Euskararen "ohorea" ez da bakarrik inprimatzearekin lortzen, ene ustez. Adibidez, gotikoz inprimatzea modu zaharkitu batean inprimatzea litzateke. Beraz, hizkuntzak "ohorea" lortzen du ene ustez, kodigo modernoenen arabera buruzen delarik inprimatze-ekintza, eta hala hartzen duelarik irakurleak. Kasu honetan, Frantziako kode-kultural aurreratuenen arabera, gotiko mundua zaharkitutzat bazterrera utzirik, karaktere erromatarrez

inprimatuz.22 AAS-en etzanak. Idem, euskarari doakion thornuya ez da bakarrik inprimatze-ekintzari lotua, baizik eta inprimatze-ekintza «mota»ri, hots humanismoaren irizpideen arabera egin den

inprimatze-ekintzari.23 AAS-en etzanak. Idem, floria hori humanismoaren bideetarik da LVP-en agertzen eta giro

horretan ikusten zaio geroa.24 "Epître dédicatoire", ikus Genette([1987] 2002).

«et bien des incipits de romans et de chroniques du Moyen Âge témoignent, comme nous le verrons en considérant la préhistoire de la préface, d'une commande princière dont la mention vaut pour une dédicace d'oeuvre»[START_REF] Genette | Seuils, Essais[END_REF] 2002: 121).

Ik. gero datorren artikulu honen zatia: "III.1. Euskararen gramatizazioaren hatzak LVPen".

Ik. Marotek lehen aldiz Anberesen 1539an argitaratu zuen L'Enfer poemaren titulua: «l'Enfer de Clément Marot de Cahors en Quercy, Valet de chambre du Roi, composé en la prison de l'Aigle de Chartres, et par lui envoyé à ses Amis» (arg. Lestringant 1987).

Ik.Gueudet (2004: 293-295): «Dès cette époque [III. mendea], le nom du destinataire est souvent placé avant celui de l'expéditeur, et un déterminatif est ajouté à la formule de salutation; au siècle suivant, des épithètes et des titres honorifiques s'y intègrent (…) Parallèlement le voeu initial réapparaît dans les épîtres latines, puis se transforme; cependant que la formule d'adieu évolue chez saint Cyprien en «Opto te semper bene valere», sous l'influence grecque, puis se christianise et s'enrichit dans les deux langues. Enfin, dans la correspondance de Symmaque, fait son apparition le vouvoiement, qu'on explique généralement par le cérémonial impérial; il devient courant au Ve siècle. L'alourdissement et la diversification du protocole épistolaire sont un fait accompli à la fin de l'antiquité. (…) Longtemps subsiste une suscription des lettres latines, patentes ou closes, qui procède directement de la salutatio romaine, remodelée à la fin de l'empire. En tête du message sont nommés les deux correspondants; par humilité épistolaire ou chrétienne, les rédacteurs avaient adopté l'ordre destinataire-expéditeur (…). Ainsi l'inversion du sujet subsiste-t-elle comme une marque de déférence pendant tout le Moyen Âge; en fait, la société féodale impose sa hierarchie aux correspondants et l'ordre suivi dépend de leur rang respectif».

«Epigraphe terminale», ikus Genette([1987] 2002).

Ik. Genetteren definizio osoa: «Je définirai grossièrement l'épigraphe comme une citation placée en exergue, généralement en tête d'oeuvre ou de partie d'oeuvre; «en exergue» signifie littéralement hors d'oeuvre, ce qui est un peu trop dire: l'exergue est ici plutôt un bord d'oeuvre, généralement au plus près

Xehetasun gehiago urrunago artikulu honetan berean in "III. Euskararen gramatizazioaren lehen urratsak". Villers-Cotterêts-eko ordenantzaren testuaz ikus http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/ villers-cotterets.asp; http://fr.wikipedia.org/wiki/Ordonnance_de_Villers-Cotter%C3%AAts

Bi hitzak AAS-ek azpimarratuak.

Lehenago duda bat ukan nuen (ikus Arcocha-Scarcia 2005: 119). Argi da enetzat, orain, analisis peritestuala egin ondoan, LVP-ek badituela "liburu-objektuaren" marka guziak.

Ik. Oroz Arizcurenek dioena:En el texto que presentó Morpain para justificar un privilegio de la Corte en su favor, argumenta que, para imprimir ese libro, 'luy a conuenu faire plusieurs fraiz & mises' o habla mirando al futuro, de 'fraiz necessaire à l'ouverture de ladicte impression', sino de gastos que ha tenido 'pour imprimer un petit tracte intitule, Linguae vasconum primitie" De esta información podemos deducir llanamente que, al solicitar el privilegio, el trabajo de imprenta de este libro estaba ya en una fase avanzada, casi a punto de concluir. Razón suficiente para que supongamos que en los meses que faltaban hasta el fin del año se podía terminar cómodamente la impresión, y para que admitamos consiguientemente para ésta el 1545, sobre todo si consideramos que ese año duró, según el calendario francés, hasta Pascua Florida de 1546, que fue el 25 de abril. Pero computemos según el calendario romano, a la moderna. Para que supongamos o admitamos, sí; para que estemos seguros, no. Pues era un lugar común en la solicitud del privilegio mencionar los 'plusieurs grans fraitz et mises', a veces con despens, invertidos en proyecto, lo que desvirtúa algo nuestra suposición.

Ikus Febvre-Martin ([1998] 1999: 339):Les publications des imprimeurs humanistes furent (…) fréquemment contrefaites au début du xvie siècle. A Paris, les impressions de Josse Bade sont souvent copiées par un groupe de libraires et d'imprimeurs, et l'imprimeur Des Préz va même, pour que l'imitation en soit parfaite, jusqu'à faire tailler un encadrement reproduisant l'un de ceux que Bade faisait figurer en tête de ses éditions. De même, à Lyon, on n'hésite pas à reproduire les éditions bâloises et vénitiennes. Si bien qu'à cette époque un Erasme ou un Despautère avaient sans cesse la surprise de voir paraître un peu partout des rééditions de leurs oeuvres, pour lesquelles ils n'avaient nullement donné leur accord.Pour éviter ces inconvénients, les éditeurs qui entreprenaient une publication importante furent de plus en plus amenés à solliciter des pouvoirs publics un privilège leur accordant pour un temps le monopole de l'impression et de la vente du texte qu'ils

publiaient.47 J. de Urquijok dio: «Hubo, sin embargo, un escritor vasco, Lope de Isasti, que en 1625, dejó consignadas las siguientes palabras, en su Compendio Historial de Guipúzcoa: «Muchos años que M. Echepare de Navarra la Baja compuso un libro en esta lengua a lo divino»; pero, como dicho Compendio no se imprimió hasta 1850, esa curiosa noticia no trascendió, por lo visto, a los escritores vascos, hasta que, en 1847, Gustave Brunet, a quien Francisque-Michel habla del Linguae Vasconum Primitiae, publicó en Actes de l'Académie royale des Sciences, Belles-Lettres et Arts de Bordeaux la primera reimpresón del Dechepare (…)». Ikus «Introducción a nuestra edición del Linguae Vasconum Primitiae de Bernard Dechepare», in http

://www.euskomedia.org48 Nik Isastiren izkribuen xix. mendeko edizioa dut ezagutzen. Eskuizkribuak ikusiak ez ditudanez, ez dezaket balora zein kanbiamendu ekarri diren ala ez diren ekarri xix. mendeko izkribuan; ikus 74. oh.

Seguraski ez da bakarrik "T + I" zalantzan baizik eta T + I eta bokal guziak, hain zuzen, "T + IA/ IE/IO/IU".

Ikus orain X. Etxagibelen lana ale honetan Pouvreauren hiztegietako iturriez. Pouvreauk aipatu gabeko iturriak eta iturri ezagunetako aipurik gabeko pasarteak erabili zituen arren, Etxepare iturritzat hartzeko segurtasun urria da Joseba Lakarrak diostanez.

Ikus «Une éminente dignité» atala, inCerquiglini (2004: 51-52).

Iturria ikus in op. cit.: http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/villers-cotterets.asp

In Légende des Vénitiens… TLFI http://atilf.atilf.fr/tlf.htm

Orellak plazaratzen duen galdera zentzuzkoa dela iduritzen zait, hain zuzen: "…es verdaderamente curioso el que se edite esta obra vasca en prensas francesas si, como luego hablaremos, el autor fue un «súbdito» del rey español y era además de mentalidad beamontés" (1987: vii).

"De Mossen Bernart se afirma su habilidad, suficiencia y letras, lo mismo que otras virtudes y buena fama. Ciertamente no erraríamos demasiado, si dijéramos la necesidad de tener «licentia ubique docendi in utroque iure», impartida por una facultad en derecho, para poder ejercer este cargo. Además el documento nos notifica que Bernart fue nombrado para este cargo por el obispo de Bayona, refrendado por la autoridad del virrey, confirmado en el cargo por el capítulo de la Iglesia Catedral de Bayona en sede vacante."(1987: xii-xiii).

103 «[Clément Janequin] s'était lié avec le poète Eustorg de Beaulieu qui l'introduisit dans le cercle de l'avocat Bernard de Lahet, lequel jouait les mécènes.» http://www.universalis.fr/encyclopedie/K100801/ JANEQUIN_c.htm

Eskertzen dut P. Urkizu, Eustorg de Beaulieu-k Bernard Leheti (Lahet bezala izendatzen duelarik), eskaini epistolaren erreprodukzio inprimatua aipatu eta helarazirik. Epistola inprimatu horren lehen orria erreproduzitzen dut artikuluan. Azpimarratzekoak dira orrialde horretan humanismoaren seinaleak. Adibidez, liburuen omnipresentzia, ikasketa eruditoez egiten den alusioa, idazlearen eszenifikatzea, tipografia erromatarra eta 'C' letra apainduaren elegantzia.