Historia Fakultatea 
  
Euskal Filologia 
  
Saila María 
  
Blanca Urgell Lázaro 
  
EUSKAL HERRIKO UNIBERTSITATEA FILOLOGIA ETA GEOGRAFI

zb.) lehiaketa publikoan parte hartzeko prestatu izan da.

Beraz, proiektu honetan bildutakoak islatu nahi du, lehian dagoen irakasle plaza hori eskuratuz gero, "Euskal Lexikografia" irakasgaia (2. zikloko hautazkoa, 6 kreditukoa) nondik bideratu eta nola garatuko nukeen; zein diren, nire ustez, haren edukiak eta helburuak, baita hauek lortzeko erabili beharreko baliabideak, aurrez izandako eskarmentuan oinarrituta.

Aurkezpen honen egitura orrokorretik partikularrera doan hari bati atxikitzen zaio. Lehen-lehenik "Lexikografia" zer den, noiz eta zergatik bihurtu den iker-arlo, eta nola aztertu ohi den azalduko dut. Bigarrenik, "Euskal Lexikografia" bera iker-arlo gisa nola garatu den eta egun zertan den. Bi oinarri hauen gainean hobeto ulertuko da, hala uste dut behintzat, Euskal Lexikografia irakasgaiari heltzeko erabiliko nukeen ikuspuntua: hauxe da, hain zuzen, hirugarren atalaren xedea. Hurrengoetan helburuak ( § 4), metodologia ( § 5) eta ebaluaketa-sistemak azaltzen dira hurrenez hurren, eta ondotik egitasmoko gaien izaera eta egitura ( § 6), hala nola eranskin gisa aurkezten diren bi atalen (iturriak eta adibide-argigarriak) nondik norakoak ( § 7). Grammatik, 3. arg., Munich 1900, 497-525. L. Cohn, "Griechische Lexicographie", in K. Brugmann, Griechische Grammatik, 4. arg., Munich 1913, 679-730. Erreferentziak ap. Hausmann 1989. Gainerakoak ohiko bibliografian aurkituko dira. 

Metalexikografiaren norabide nagusiak

Erakusgarri modura erabil badaiteke ere, ez deritzat Hausmannen zerrenda behar bezain orekatua denik, guztiz arloan dabiltzanen norabide nagusien berri eman beharreko kontuan. Izan ere, beren artean bi jarrera oso ezberdin sumatzen dira, Hizkuntzalaritzan gertatzen denaren antzera; bidezkoa bide da, bada, hauei ere "sinkronikoa" eta "diakronikoa" deitzea.

Gorago aipatu ditudan zioengatik eta zio hauen atzetik murgiltzen den diruagatik ere, jakina, ia esan gabe doa alorraren hedapenik handi eta nabariena "sinkronikoa" dela, Hizkuntzalaritza Aplikatuaren barruan emanikakoa: hizkuntz irakaskuntzan erabilitako hiztegi elebidunak hobetzea, ordenagailuari hiztegiak egiten irakastea, terminologia zehazten laguntzea... honelako jardunetan dabiltzan ofiziokoak gero eta gehiago dira azken urteotan.

Ez dut uste hiztegigintzaren oraina eta geroa hobetu nahi lituzkeen jarduna alferrikakoa denik: aitzitik, hala ikertzaile nola batez ere erabiltzaile modura, ongi ezagutzen ditut jadanik egin dizkigun mesedeak. Alabaina, heziketaz ez ezik, eskarmentuz eta uste osoz ere, ikuspegi diakronikoaren alde egin behar dut proiektu honen atarian, gero datozenak ongi ulertuko badira.

Azken batean, Lexikografiaren Historiografian egiten ari dena ez da besterik, ezpada hiztegiekin behar bezalako Filologia egitea, azkenik ere, euren ezaugarri bereziak oso kontuan hartuta.

Oro har, gaur egun egiten ari den Filologiarik onenak, leporatu ohi zaizkion nolabaiteko atomismo eta ateorikotasun haiek alde batera utzi ditu, eta testu bakoitzaren azterketari ekiterakoan saiatzen da argi izaten zein diren testuak sortzen dituen edo konpon ditzakeen arazoak, eta zein hartarako erabili beharko diren baliabide teoriko zein metodologikoak, direnak direla, zehaztasun filologikoan egiten den aurrerapen bakoitzak Meilletek (1925: 24) zioenez hizkuntzalariari beste aurrerapausu bat egiteko aukera eskaintzen diolako uste osoan.

Lexikografiaren Historiografian, bada, uztartzen dira hiztegien tipologian eta ezaugarriztatzean egiten ari diren aurrerapenak hiztegien azterketa historikoarekin.

PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xi Helburu orokorra hiztegigintzaren historia berez eraikitzea izanik, esan daiteke gutxienez beste bi helburu argi dautzala lan onenen azpian, hiztegien deskribapen hutsa gainditzea lortzen dutenetan, hain zuzen: batetik, eta nagusiki, hizkuntz ideien historian eta hizkuntz deskribapenean hiztegigintzak izan duen papera aztertzea; bestetik, hizkuntz lekukotasun gisa hiztegiek daukaten lekua zehaztea eta argitzea.

Zehaztapen bat egin nahi nuke, ziurrenik jakintzat ezin eman dezakedana: metodologia honek hiztegi zaharrak zein berriak aztertzeko bideak eskaintzen ditu.

Areago, oso kontuan hartzen du gaurko hiztegien ezaugarriak atzoko hiztegiek eratu dituztela hein handi batean, onerako zein txarrerako. Beraz, ikuspegi honetatik ezin da behar bezalako azterketa "sinkronikorik" egin, ezin daiteke biharko hiztegiak hobetze aldera serio lan egin, zehatz-mehatz ezagutu gabe zein diren atzoko hiztegien ongaitzak. Eta hauxe da Euskal Lexikografiari eman nahi niokeen ikuspegia, hurrengo atalean zehaztuko dudan bezala. • Denboraz kanpokoa: Hiztegiak hitz-kutxak dira, eduki garrantzizko horren zorioneko baina behin-behineko edukitzaileak; hartara, euskal lexiko osoa biltzeko lanari ekarpenen bat egiteko gauza diren heinean aztertzen dira.

• Historikoa: Lekukotasun zaharrek berezko balioa dutela etsita daudenak ere badira, Euskal Herriaren, euskal kulturaren eta euskararen historiaren lekuko gisa erabiltzekoak izan litezkeela. Honelakoek euskal lexikoa osatzeko baliorik ez duten gauzak ere aurkeztu dituzte (osoki descripta diren atzerritarren zerrendak, adibidez).

Honezaz gainera, euskal lexikografiari buruzko ia lan guztiak Azkueren hiztegiaren ondokoak dira; areago, hiztegi hartan jaio zen euskal lexikografiaren historiari buruzko ikuspegiaren zordun ere badira oso neurri handian. Hauxe da, bada, lanok baldintzatzen dituen hirugarren ezaugarria.

Izan ere, Azkuek aurreko hiztegiak bitan banatu zituen: iturri erabili zituenak eta errefusatu zituenak. Bereizketa honetatik bi tradizio ezartzen dira euskal lexikografiaren historiaren barruan:

• Hiztegigile zintzoak (Pouvreau, kasu), hiztegiko hitzak ahozko euskaratik edo literaturatik hartu zituztenak; Azkue bera tradizio honen erpinean dagoke. Euskal hiztegigintzaren ikerketan harrezkero izan diren ekarpenak ere funtsean

Larramendiren "erruz" lortu dira, baina Mitxelenak, zoritxarrez, hasieran bakarrik parte hartu ahal izan zuen, geroko garapena batez ere Lakarra irakaslearen lan eta bultzadari zor zaion bitartean. Izan ere, Larramendik ondoko mendeetan izan zuen eragin handia aitortzea eta bere helburu nagusia euskara erdaldunen aurrean aldeztea izan zela baieztatzea, bi jarrera hauen artean dagoen kontraesanak sortu zuen krisialdia. Honen ondorioz, lehendabizi Larramendiri buruzko ikuspegia berrikusten da (Mitxelena 1983a, 1983b, 1984, Lakarra 1985...), eta gero oro har ikerketaren xedea eta Euskal Lexikografiaren historari buruzko ikuspegia, biak goitik behera aldatzen dira (Lakarra 1991(Lakarra , 1992b(Lakarra , 1993(Lakarra , 1994a(Lakarra , 1994b(Lakarra , 1995(Lakarra , 1996a...)...) Irakasgaiak, bada, gutxienez oinarrizko aldagai bi hartu behar ditu kontuan: arloaren egoera zein den, eta hartzaileak zein izango diren.

Arloaren egoera

Azken urteotan egin diren aurrerapen teoriko eta metodologiko garrantzitsuengatik ere, Euskal Lexikografiaren azterketa egiteko dago alderdi askotatik: badakigu ez dagoela lan orokorrik eta, honenbestez, esana dago ez dugula eskulibururik ere, ikasle-irakasleek oinarri eta erreferentzi modura erabil dezaketenik.

Honegatik, bi aukera zeuden hasiera batean: zertaz ikertu den eta hartaz bakarrik hitz egitea, edo ikuspegi orokorragoa ematen saiatzea. Bigarrena hobetsi dut proiektu honetan, zeren eta honela irakasleak ezinbestean oinarrietatik eta apal hasi beharra baitauka, goregi ibili gabe eta betiko leloetan ere geratu gabe. Bere buruari galdetu behar dio zein diren kontatu nahi duen historiaren hari nagusiak, eta zein gai izan litezkeen garrantzitsu, nahiz oraindik Euskal Herrian ikertuak izan ez. Jarrera hauxe da, hain zuzen, ikasleei transmititu beharko liekeena, nire ustez.

Honek esan nahi du, lehenik eta behin, irakasleak ahalegin berezia egin beharko duela oinarrizko kontzeptuak argitzen, testuinguru historikoak ezartzen, baita hiztegigile eta hiztegien izenak eta datak ezagutarazten ere, gaien mamiaz gainera.

Halaber, esan nahi du irakaskuntza proiektu honetan aurkezten diren gaiak aldez bakarrik datozela arloko literaturatik eta, beraz, hein handi batean hautagai honek hutsune larrienak betetzeko eta ikuspegi jarraitu eta koherente bat lortzeko egin dituen ikerketen fruitu direla. 

Filologiako ikasleak

Irakasgai hau ez da ikasle hauek euskal hiztegiez garrantzizkoenez behinik behin edota euskal lexikoaz zerbait ikasteko daukaten aukera bakarra.

Batetik, 1. kurtsoko "Euskara: Hizkuntza" derrigorrezkoak "Lexiko baliabideak: konposaketa, eratorpena eta mailegutza" izeneko atal bat dauka egitasmoan, eta 4.

kurtsoko "Euskararen Gramatika Historikoa" derrigorrezkoak lexikoaren historiari atal pare bat eskaintzen dio. Gainera, ikasle batzuek behintzat hartuko zituzten edo hartuko dituzte 2. zikloko hautazkoen artean "Semantika" eta "Euskal Morfologiazko IMA". ere jakitea edota euskal hitzberrigintzaz, lexikografiaz ideia finkorik izatea baino.

Esate baterako, 1. kurtsoko "Hizkuntzalaritza" derrigorrezkoaren egitasmoan "Semantika" bakarrik aipatzen da, ez Lexikologia, are gutxiago Lexikografia. Berriz, nolabaiteko euskarririk eskain ziezaguketen "Semantika" edo "Morfologiazko IMA", edo aldi berean emango dituzte, edo beranduago.

Ikasleen euren lekukotasunek horretan bermatzen naute. Honegatik, beharbeharrezkoa da ezeri ekin aurretik, eta ikasleek hiztegi erabiltzaile gisa duten eskarmentutik abiatuta, Lexikografi terminoak eta kontzeptu nagusiak aurkeztea eta argitzea.

Itzulpengintzako ikasleak

Ikasle hauekin alderantziz gertatzen da ia: 1. kurtsotik alderdi teoriko eta batez ere praktikotik Lexikografiarekin zerikusia duten edukiak ugari xamar jasotzen dituzte irakasgai askoren egitasmoek, guztiz euskal adarrekoek: "Informazio lexikografikoa" eta "Informazio terminologikoa" ("Itzulpengintzari aplikaturiko dokumentazioa" derrig.), "Lagungarri lexikografikoak" ("A hizkuntza I: euskara" derrig.), "Lexiko baliabideak: konposaketa, eratorpena eta mailegutza" (A hizkuntza II: euskara" derrig.). Oso lagungarri gerta dakizkiguke, orobat, 1. zikloko "Itzulpengintzari aplikaturiko hizkuntzalaritza" derrigorrezkoa eta "Hizkuntzalaritza kontrastiboa" hautazkoa, baita 2.

zikloko "Itzulpengintzara aplikaturiko informatika" eta bereziki "A Hizkuntzako terminologia" derrigorrezkoak.

Berriz, egiantzekoa da ikasle hauek lizentziatura osoan zehar euskal hiztegi eta hiztegigile zaharrez oraintsukoez beste edozeinez, alegia inolako informaziorik ez jasotzea, agian 4. kurtsoko "Itzulpengintzaren Historia" derrigorrezkoan bidenabar izango dutena izan ezik.

Euskal Filologian aipatuenak izaten diren egileak (Larramendi, Azkue...) alde batera utzita, ez dut uste, dena dela, honek bi taldeen artean egiatan alde handirik ezartzen duenik. Irakasgaia Itzulpengintzako ikasleei egokitzekotan, nahiago dut beren premietan gehiago pentsatu, euren gabezietan baino, guztiz gabeziak histori PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xxi xehetasunetan batez ere biltzen direnean, behar izanez gero hauek kasuan-kasuan galde-erantzunen bitartez aise konpon daitezke eta.

Premien ikuspegitik, aldiz, argi eta garbi bi gaik garrantzi gehiago hartu beharko lukete, nire ustez, gainerakoen kaltetan: "Lexikografi oinarri teorikoak" ( § 1) eta "Hiztegigintza batua" ( § 8).

Oinarri teorikoei dagokienez, gehixeago luzatu beharko ginateke hiztegi elebidunetako ordainez, Itzulpenaren teorian eta itzulpen praktiketan hizkuntzen anisomorfismoaz eta ordezkagaiztasunaz ikasten dutena hiztegietan nola islatzen den aztertzeko.

Baderitzat, bestalde, Itzulpengintzako ikasleek ere argi izan behar dutela gaurko hiztegigintza nondik nora doan, zeina baita gure egitasmoak 8. gaian azpimarratzen duena; baina, honezaz gainera, Filologiakoentzat baino anitzez premiazkoagoa da eurentzat eskura dauden hiztegiak zein diren eta nolakoak diren argi izatea. Beraz, "Adibide eta argigarriak" atalean hizkuntz hiztegi orokorrez proposatzen direnez gain, bestelako elebidunak ere (ingelesa eta euskara barneratzen dituztenak batik bat) aztertu beharko genituzke. Ez dut uste, berriz, terminologian sakondu beharrik dagoenik, "A Hizkuntzako Terminologia" izeneko 3. mailako derrigorrezko irakasgaia daukatenez gero.

Hirugarren zikloko ikasleei begira

Kontuan hartu beharrekoa da irakasgai hau "Euskal Hizkuntzalaritza eta Filologia" doktorego programan osatu ahalko dela; izan ere, "Euskal hiztegi zaharrak, hiztegigintzaren testukritikaren aztergai" izeneko 3 kredituko ikastaroa eskainia dugu 2002-2003. ikasturteko. Kontuan hartzekoa da, zeren eta asmoa baita hemen gaingiroki baino azaltzen ez dena, doktoregoan sakon azaldu eta sakonago aztertzea, guztiz hiztegigintzaren azterketaren metodologiari dagokionez.

Derradan, bide batez, 3. zikloko ikasleek José Antonio Pascual irakaslearen "La Historia en el quehacer lexicográfico" ikastaroa ere aukeran izango dutela ikasturte honetan, eta hurrengo urteetan ere arlo honetan dabiltzan kanpoko irakasle gehiago hona ekartzeko nire eskuan diren ahalegin guztiak egingo nituzkeela. • Ikasleak ulertzea eta ikastea transmititu nahi zaizkion edukiak.

• Ikaslearen jakin-mina piztea, eskolan inplika dadin eta, hartara, informazio transmisioa ahalik naturalena gerta dadin.

• Ikastaroaren hasieratik, eta guztiz amaieran, ikasleak irakasgaiari buruzko ikuspegi orokorra erdiestea. Honen barruan sartuko genuke lizentziaturaren barruan non kokatzen den argi izatea, baita "zertarako balio duen" galdera ospetsuaren erantzunak ezagutzea: zer dakarkiokeen filologo edo itzultzaile izango denari, alegia.

• Ikaslearen kritikotasuna eta ikerkuntza-gaitasuna bultzatzea, edozein arlotan ez bakarrik honetan erabiltzeko moduan, izan ere, hala teoria nola metodologia ulertzeko eta erabiltzeko erak maizenik jarrera intelektual orokorrago batean sartzekoak baitira. Aurrez ikusi behar genuke, dena dela, balitekeela etorkizunean ikasleak honetan era batera edo bestera aritu behar izatea. Beraz, honen barruan kokatuko nuke nora jo (bibliografia) eta nondik ekin ere (arloko ahuleziak, hutsuneak eta arazoak) argi izatea.

Helburu zehatzak

Helburu orokorrez gainera, badira irakasgai honi bakarrik, edo honi berezibereziki dagozkion beste helburu batzuk. Helburuetara baino lehenago, dena den, komeni da ikaslearen soslaia muga dezagun, lehenago esana laburbildu eta zehaztuaz.

PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xxiii Jakintzat eman dezakegu hiztegia nolabaiteko maiztasunez erabiltzen duela:

hartarako ohituta dagoela oinarrizko hezkuntzatik eta, dagoenekoz lizentziaturako bigarren ziklokoa denez, sarri hiztegi mota ezberdinetara jo beharra izaten duela, beharbada Itzulpengintzakoak gehixeago Filologiakoak baino. Edonola ere, jakintzat eman dezakegu, halaber, ez duela lexikografiari buruzko ezagutza teorikorik batere (Filologiakoa bada), edo handik eta hemendik eduki batzuk jaso dituela, era orokorragoan ziurrenik (Itzulpengintzakoa bada); edonola ere, hiztegi erabiltzaile arrunten antzera, hiztegiak erabili erabiltzen dituela, baina hitzaurreak irakurri ez. Eta, azkenik, jakintzat eman dezakegu, gure eskarmentuaren arabera, ikasle askok eta askok pentsa genezakeen baino hiztegi gutxiago eta zaharragoak dituztela etxean eta, hortaz, maiz ez dituztela azken ekarpenak ezagutzen; hiztegi zaharrez den bezainbatean, baliteke gehienek hiztegi batzuez (Larramendi, Azkue...) zer edo zer entzun izana, baina oro har Euskal Hiztegigintzaren historia bezalako ezer denik ere, ziurrenik ez dute den gutxieneko aztarrenik.

Helburuak bitan banatuko ditut, batzuk ofizioko izango denari baitagozkio (filologoari batetik, terminologo edo hiztegigileari bestetik), eta besteak hiztun arrunt gisa edo hizkuntz bitartekari gisa (irakasle, itzultzaile...) hiztegi erabiltzaile denari.

• Ofizioko izango direnentzako helburuak Lexikografiaren teoriaz, metodologiaz eta terminologiaz oinarrizko heziketa jasotzea.

Euskal hiztegigintzaren historiaz ideia orokor bat lortzea.

Lexikografiaren Historiografiaren metodoak ezagutzea.

"Euskal Lexikografia" iker-arloaren bilakaeraz eta egungo egoeraz behar beste informazio izatea.

Azken honen barruan bereziki azpimarratuko nituzke hurrengo hauek:

Euskal lexikografiaren historia gainerako arloetatik guztiz Euskararen Historiatik ongi bereiztea, bakoitzak bere metodoak erabilita elkar sustatzekoak badira ere.

PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xxiv Hiztegigintza aztertzeko metodoak unibertsalak direla argi izatea, vs ikerketa anekdotikoa edo intuitiboa.

Euskal hiztegigintzaren historia Europako testuinguruaren barruan aztertu beharraz jabetzea, vs hurbilketa endogamikoa.

Labur esanda, ikastaro honek Euskal Filologiako ikaslea euskal hiztegi zaharrak hiztegi zaharrak oro har Filologiaren lanabes gisa erabiltzeko bereziki gaitutako filologo bihurtu behar luke. Itzulpengintzakoa, berriz, alderdi diakronikoez sentiberago bilakarazi nahi luke, baita duten ezagutza praktikoa formalizatzen lagundu ere. Gakoa honetan datza, alegia: azalpenak argiak, behar bezala egituratuak eta erritmo egokian emanak izatean. Alabaina, hau ezin daiteke irakaslearen pertzeptzioaren baitan bakarrik utzi: azalpenak ulertu direla bermatzeko, beharrezkoa da lehenbailehen irakasle eta ikasleen arteko harrenamanak erraztu eta bideratzea.

Ildo honetatik, oso garrantzizkotzat jotzen dugu azalpenak noizbehinka galderekin etetea, baita ikasleak animatzea, nahi beste galdera eta iruzkin egin ditzaten.

Jarraipena egiaztatzeaz gainera, batzuetan ikasleen zalantza eta iruzkinek irakasleak jakintzat eman edo kontuan hartu ez dituen ikuspegi aberasgarriak azalerazten dituzte.

Halaber, oso garrantzizkotzat jotzen dugu atzeranzko erreferentziak etengabe egitea, gaien arteko loturak eta aldeak azpimarratzeko eta ideia nagusiak behar beste nabarmentzeko.

PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xxvi Irakasle eta ikasleen arteko harremanen barruan, tutorego-orduak profitatu beharraz mintzatu behar zaie ikasleei, bai gaiak berpasatzerakoan edo bibliografia irakurtzean sortu zaizkien zalantzak konpontzeko, baita norbere lana behar bezala bideratuaz joateko (ik. § 6.1) ezinutzizkoak baitira. Gure ustez, behar baino nahikoa gutxiago erabiltzen dituzte, baina ez dugu etsiko.

Eskolen hasieran, hala dagokionean, irakasleak adibidetegiak banatuko ditu.

Jakina da honelakoek nahikoa laguntzen diotela ikasleari apunte zehatzagoak hartzen;

halere, badute beste abantailarik, hurrengo atalaren mintzagai, hain zuzen.

Alde praktikoa: adibide eta argigarriak

Ikasle eta irakasle bezala daukagun eskarmentuak argi aski diosku garapen teoriko soila, edozein gaitan dela, ikasleei aspergarri eta etsigarri suertatzen zaiela: oso zaila da azalpenek irakasteko pentsatuak, ez entretenitzeko ikaslea irakaskuntzan inplikatzea. Adibideak azalpenak argitzeko biderik zuzenena dira, baita irakasle eta ikasleen arteko harreman desiragarri horiek bultzatzeko ere: ikasleei galderak egin eta eragiteko aitzakia ezin hobeak, eta gaia nola asimilatzen ari diren antzemateko era erraza.

Gainera, lexikografia begiztatu egin behar den zerbait da: ezer gutxitarako balio du hamaika azalpen emateak, hori hiztegi zehatzetan nola gauzatzen den ikusterik ez badago. Honegatik, gure eskolen zati ezinutzizkoa, azalpen teorikoen une oroko laguna, adibide eta argigarriek osatzen dute.

Argigarriek jatorrizko testuaren itxura ikasleei begietaratzea dute helburu: ikusi ezean, nekez asma daiteke nolako aldea dagoen gaurko hiztegietatik zaharretara, edo eskuizkribuetatik argitaratuetara, adibidez. Bestetan, garai bereko hiztegien arteko alde formalak erkatzeko oso baliagarriak izan daitezke.

Gai zehatzak argitzeko berariaz prestatutako adibideak ere ugari erabiliko ditugu, azalpen teorikoetan egingo ditugun baieztapen garrantzizkoenen euskarri.

Adibideak lantzeko orduan, ikaslearen partehartzea ezinbestekotzat jotzen dugunez gero, gogoan atxiki behar dugu hasieran nekez lortu ohi dela, nahiz lexikografi terminologia eta edukietan ohitu ahala errazago bilakatzen den. Dena dela, 

Irakaslearen ebaluaketa

Irakasleak berez jasotzen dituen inpresioez eta ikasleek zuzenean azaltzen dizkioten iritziez gainera, badirudi gero eta argiago dela bide egoki eta anonimoagoak aurkitu beharra irakaslearen jardunbidea ebaluatzeko.

Alde honetatik, orain artean EHUak berak irakasleak ebaluatzeko erabiltzen duen metodo estandarrari atxiki gatzaizkio. Esan gabe doa emaitzak aztertzen ditugula eta gure pertzeptzioekin erkatzen, urteroko ebaluaketatik ondorio zenbait atera nahiz.

Dena dela, gure lankideetako batzuek erabiltzen dituzten galdetegiak ere ezagutzen ditugu; etorkizunean horietakoren bat pertsonaltzeko asmoa dugu, EHUarenak kontuan hartzen ez dituen alderdi jakingarri zenbaitez galdetzeko asmoz.

PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xxxi 7. Gaien izaera eta egitura 7.1. Gaitegiaren edukia Aurkeztutako proiektuaren garapena ikasleei ikasturte hasieran banatzen zaien egitasmoan oinarritzen da. Irakasgaia 6 kredituko hautazkoa izanik, denbora zertan eman behar den tentuz neurtu behar da. Honegatik, bi atal nagusi egin dira:

• Sarrera (1. eta 2. gaiak)

Lexikografiaz jarduteko ikasleak ezagutu beharko dituen gutxieneko kontzeptuak azaltzen dira lehenik (1. gaia). Ondoren, Mendebaleko Europako lexikografiaren hastapenei begiratu labur bat ematen diegu (2. gaia), noiz, nola eta zergatik sortu zen eta lehen mendeetan nola garatu zen ulertzeko moduan behinik behin, ikasleak erraz erlaziona dezan hurren ikusi behar dugun euskal lexikografiaren historiarekin.

• Euskal lexikografiaren historia (3-8. gaiak)

Gaien banaketa egiterakoan, erabili ohi diren ebakidura nagusiak hartu dira kontuan, eta barne-koherentziari eta erosotasunari batez ere begiratu zaio.

Gaien egitura

Proeiktuan ageri diren bezala, gaiek lau atal dituzte:

• Helburuak Gaia mugatzeko, ohar orokor batzuk egiteko eta nagusiki interesatuko zaizkigun alderdiak azpimarratzeko balio du.

• Edukiak

Gaia garatzerakoan irakasleak erabiliko duen oinarrizko eskema, ikasleek egitasmoaren bitartez ezagutuko dutenaren aurkezpen zehatzagoa.

PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xxxii

• Azalpena Gaiaren garapen laburra. Ez da eskuliburu gisa taxutu (prestatzen ari naizenaren hezurdura agerian jartzen badute ere), hain zuzen ere irakaskuntzaproiektu gisa baizik. Atal honetan, hortaz, gaia garatzeko erabiliko dugun ikuspegi orokorra (hemen testuinguruak garrantzi handia izango du) eta ikasleei azpimarratuko zaizkien alderdiak azaltzen dira nagusiki.

• Ikasleentzako irakurketak

Erabilitako bibliografia guztitik batzuk (bizpahiru) hautatu dira, alderdiren batetik interesgarriago direlakoan. Banan-banan zehazten da aukeraren arrazoia. Hauexek dira ikasleei egitasmoan jarriko zaizkienak eta, hortaz, eskolan parte hartzeko eta irakasgaia gainditzeko eurek irakurri beharko dituztenak.

• Bibliografia

Irakasleak gaia prestatzeko erabili dituen bibliografi iturri ororen aitorpena.

PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xxxiii 8. Eranskinak

• Iturriak

Euskal hiztegien errolda egiteko dago, nahiz euskal lexikografiaren historiaren ikuspegi orokorra eman ahal izateko eta topikoak uxatzeko lehen urratsa izan. Hau konpondu nahian, zerrenda mota bi prestatu ditugu: (1) 1745 arteko lan lexikografikoak banan-banan aipatzen dira, eta bakoitzari buruzko ahalik informazio gehigarri gehiena ere ematen (argitalpenak...); (2) 1745etik aurrera gero eta zailagoa da zerrenda osoak ematea, lanak ikaragarri ugaltzen baitira; honegatik, gai bakoitzeko behin-behineko zerrenda osatu dugu, lanaren egilea, izena eta urtea bilduaz eta, ahal zela, irizpide zenbaiten arabera sailkatuaz.

• Adibide eta argigarriak Gai bakoitzeko argigarri eta adibide multzo bat prestatu da, eskeman ageri diren gaien eta azalpenean egiten diren baieztapenen argigarri eta frogagarri. Gehiegi, aukeran, baina jakintzat eman behar da gai bakoitzeko, denboraren arabera eta azpimarratu nahi ditugun alderdien arabera, irakasleak horietako batzuk hautatuko dituela. Alabaina, desiragarritzat jotzen dugu ahalik gehienak erabiltzea.

  1. Lexikografia ....................................................................................................... v 1.1. Metalexikografiaren xedea eta helburuak .......................................... vii 1.2. Metalexikografiaren norabide nagusiak .............................................. x 2. Euskal Lexikografia ............................................................................................ xii 3. Euskal Lexikografia irakasgai modura ............................................................... xviii 3.1. Arloaren egoera .................................................................................. xviii 3.2. Hartzaileak ......................................................................................... xix 3.2.1. Filologiako ikasleak ................................................................. xix 3.2.2. Itzulpengintzako ikasleak ......................................................... xx 3.2.3. Hirugarren zikloko ikasleei begira ............................................. xxi 4. Helburuak ........................................................................................................... xxii 4.1. Helburu orokorrak ............................................................................... xxii 4.2. Helburu zehatzak ............................................................................... xxii 5. Metodologia ....................................................................................................... xxv 5.1. Alde teorikoa: eskolako azalpenak ..................................................... xxv 5.2. Alde praktikoa: adibide eta argigarriak ............................................... xxvi 6. Ebaluaketa ......................................................................................................... xxviii 6.1. Ikaslearen ebaluaketa......................................................................... xxviii 6.2. Irakaslearen ebaluaketa ..................................................................... xxx 7. Gaien izaera eta egitura ..................................................................................... xxxi 7.1. Gaitegiaren edukia ............................................................................. xxxi 7.2. Gaien egitura ...................................................................................... xxxi AURKIBIDEA PROIEKTUAREN AURKEZPENA  iii 8. Eranskinak ......................................................................................................... xxxiii 9. Gaien garapena 1. gaia. Lexikografi oinarri teorikoak .................................................................. 2. gaia. Europako lexikografiaren hastapenak .................................................. 3. gaia. Euskal hiztegigintzaren hastapenak ........................................ ............. 4. gaia. Larramendiren aurreko hiztegiak (1562-1745) ........................ ............. 5. gaia. Larramendiren hiztegigintza ................................................... ............. 6. gaia. Larramendiren ondorengo hiztegigintza (1745-1905) ........................... 7. gaia. Azkueren garaia (1905-1970) ............................................................... 8. gaia. Hiztegigintza batua (1970etik aurrera) .................................................. Bibliografia ............................................................................................................. Iturriak .................................................................................................................... I. 1745 arteko hiztegiak ............................................................................. II. Larramendiren ondoko hiztegiak (1745-1905) ...................................... III. Azkueren hiztegiak eta ondokoak (1905-1970) .................................... IV. 1970 ondoko hiztegiak.......................................................................... Adibide eta argigarriak ........................................................................................... 1. gaia. Lexikografi oinarri teorikoak................................................................... 2. gaia. Europako lexikografiaren hastapenak ................................................... 3. gaia. Euskal hiztegigintzaren hastapenak ...................................................... 4. gaia. Larramendiren aurreko hiztegiak (1562-1745) ...................................... 5. gaia. Larramendiren hiztegigintza ................................................................. 6. gaia. Larramendiren ondorengo hiztegigintza (1745-1905) ........................... 7. gaia. Azkueren garaia (1905-1970) ............................................................... 8. gaia. Hiztegigintza batua (1970etik aurrera) .................................................. PROIEKTUAREN AURKEZPENA  iv Sarrera Honen bitartez aurkezten dudan irakaskuntza proiektua, Euskal Herriko Unibertsitateak 2001eko urriaren 3ko BOE-ko deialdian ateratako Unibertsitateko Irakasleen Kidegoetako plazetako baten "Euskal Lexikografia" izenekoaren (183.

  premia horietan nola pentsamoldean eta kultura materialean gertatzen diren aldaketei egokituz joaten da. Zehatzago, hiztegia gizarteak bere ama-hizkuntzaz eta hizkuntzaz oro har egiten duen hausnarketa eta erabileraren ondorenetako bat da eta, aldi berean, horien sustagarri ere izateko joera dauka. Hortaz, hizkuntzari buruz gizarteak dituen uste eta jarrerak islatzen eta batzuetan baldintzatzen ditu, baita inguruko herriekin dituen hizkuntz erlazioak ere.Beraz, Metalexikografiaren xedea hiztegia dela diogunean, inplikatzen ari gara diziplina honek gainditzen dituela, ez bakarrik Lexikologiaren mugak, Linguistikaren beste adar askotara joaz, baita Linguistikarenak berarenak ere, kultur objektu berezi honen ezaugarriak azaltzeko ezer eskain dezaketen alor anitzen laguntzaren bila: tipografia, liburu-banaketa, hizkuntz ideien historia, soziologia... Era honetara ulertuta, Metalexikografiaren helburuak askotarikoak dira. Hona hemenHausmannek (1988) proposatutako zerrenda, adibidez:

  helburu orokor izan behar dituela, edozein irakasgaitan dela, batzuk oinarri-oinarrizkoak, besteak zeharo desiragarriak. Honako hauek azpimarratuko nituzke:

. Metalexikografiaren xedea eta helburuak

  

	PROIEKTUAREN AURKEZPENA  vi PROIEKTUAREN AURKEZPENA  vii PROIEKTUAREN AURKEZPENA  viii PROIEKTUAREN AURKEZPENA  ix
	aniztasunarekin lotutako arloei, Lexikografia barne, garrantzi berezia aitortzen zaie goi-hartakotzat jotzen duguna bilakatu ahala, berriz, euren bideak gero eta elkarrengandik Kultur objektu izaera da, izan ere, ateak ireki dituena hiztegia jakintza baten
	mailako erakundeen aldetik (NBE, estatuak...), eta hizkuntz bitartekariaren ezinutzizko papera aldarrikatzen. Hizkuntzak ikasi eta irakasteko metodoak berriztatzen dira, itzulpengintzaren garrantzia goraka doa, Terminologia jaiotzen da, Informatika gehiago bereizi dira, nahiz berez bata bestearen eskutik joan beharko liratekeen Rissanen 1990), edo areago pairatu du Lexikografiak Linguistika modernoa urteetan xede bihur dadin (Rey-Debove 1971, Lara 1997). Beste edozein kultur objektu 1.1Metalexikografia defini genezake lehengo definizioa nahikoa hedatuaz (Haensch et al. 1982). Beste alor batzuek bezala (Linguistika historikoa, esaterako; cf. bezalatsu, hiztegiak gizartearen nolabaiteko kultur premiei erantzuten die, eta hala
	berehala lotzen zaio arlo guztiotan eman dezakeen laguntza aztertzeari... hiztegiaren alde guztietako azterketaz kezkatzen den jakintza gisa. batez ere teoriaren munduan murgildu izana.
	Globalizazioaren lehen sintoma horiekin bateratsu, hizkuntzen arteko gatazka bera ere Definizioa itxuraz oso bakuna den arren, argi uzten du hiztegia dela, eta ez Hiztegia eskuarki ez da hizkuntzalarientzat egiten, askoz ere erabiltzaile mota
	inoizko nabarien bilakatuta, egokieran dauden hizkuntza txikiak babesteko lehen urrats besterik, Metalexikografiaren xedea. Hiztegiaren funtsezko ezaugarriak mugatzeak zabalago batentzat baizik. Hiztegigileek, hortaz, maiz beren erara maizenik
	instituzionalak ere ematen dira. ulertzen lagunduko digu, bada, zergatik oraintsu arte ez den hiztegietatik kanpora ia tradiziozko erara aurre egiten diete Linguistikan interesekoak izan ez diren edo han
	Honek eragin zuzena du gure arloan: 1960an lehen kongresu garrantzizkoa hausnarketarik egin hiztegigintzaz, baita zein diren egun egiten ari diren lanen nondik ondorio teoriko erabilgaitzak baizik izan ez dituzten deskribapenaren hamaika arazori.
	norakoak. Alderantziz, hizkuntzalari askoren ustetan hiztegia, Larak (1997: 16) dioenez, onik
	Hala bada, hiztegia gutxienez hiru eratara uler dezakegu: hizkuntz deskribapen onenean Hizkuntzalaritza Aplikatuaren barruan sartzekoa litzateke; eta, txarrenean,
	gisa, testu gisa eta kultur objektu gisa. Diskurtsoaren Analisia edo Psikoanalisia bezain susmagarri diren diziplinetara gehiegi
	Hizkuntz deskribapen gisa, hiztegia Hizkuntzalaritzaren barruan kokatu beharko hurbiltzen den zerbait.
	genukeen arren, honen organigraman Lexikografiak txoko txiki bat baino ez dauka, Testuak diren bezainbatean, hiztegien azterketa Filologiari dagokio. Eta, hain
	Lexikologiaren aldean, hots, lexikoaz arduratzen den jakintzaren aldean. Ezaguna da, zuzen ere, luzaroan hiztegiek jaso duten azterketa batik bat filologikoa izan da;
	halere, hiztegiak lexikoaz beste hizkuntz arlo anitzen berri eskaintzen duela (ahoskera, gehienbat hitz honen adierarik ahulenean, ordea, zeren eta Filologiaren muina den
	idazkera, joskera...); honek iradokitzen du txoko hori noraezean eratu zaiola, esateko Testukritikak ez baitie den gutxieneko arretarik jarri hiztegiek testu gisa dituzten
	moduan izenari gehixeago begiratuta, izanari baino. berezitasun nabariei (Lakarra 1993).
	Arazoa historikoa da. Batetik, Aristotelesengandik aurrera gutxienez eta gaur Izan ere, hiztegiak bere moduko liburuak dira. Ez dira hasi eta buka
	arte, Mendebaleko hizkuntzalaritza tradizio osoan onartzen da Logikak materia eta irakurtzekoak, ireki eta orrialde jakin bateko zutabe batean dagoen ataltxo bat ahalik
	Journal of Lexicographie (1988). formaren artean egiten duen bereizkuntza, eta hizkuntzari egokitzen: hizkuntz forma eta errazenik bilatu ahal izateko bereziki taxututakoak baizik. Gainera, ez dira testu
	Bi hamarkada beranduago argitaratutako Wörterbücher. Dictionaries. ("hizkuntzaren arima" Larramendiren hitzetan) gramatika da, hots, hizkuntzaren arruntak, barruko gehiena zehatz-mehatz hitz eginez metahizkuntza baita. Eta,
	Dictionnaires lan bilduma erraldoiak (1989) erakusten digu zenbat jende biltzeko gauza arauak, eta hitzak materia gramatika arau horien mende daude zeharo (cf. oraingo azkenik, jakintzaren igorle diren heinean garapen endogamiko xamarra izan dute
	zen arlo berria, mundu osoko eta garai guztietako lexikografiaz, eta hiztegiaren alderdi "buruko lexikoiak"). Hemendik eratortzen da hiztegia gramatikaren morroi izatea, mendeetan zehar, euren arteko erlazio sare tapituak eraginez: kopia eta egokitzapena
	guztiez hitz egiteko. Europako hiztegigile (ia) guztientzat, gramatika-arauen hedapena edo gauzatzea arau izan dira, ez bekatu, eta neurriren batean badira oraindik ere, plagioaz egun
	besterik ez baita, gurean Larramendik eta lehentxeago Etxeberri Sarakoak agerriki dugun kontzeptuak zilegiztatzen duen baino harago.
	aldeztu bezala (cf. gaiaz Lakarra 1993 eta 1995). Berezko mendekotasun honetatik Honelakoen kontu gutxi eginik, azterketa filologikoa, urriaz gainera, sarritan
	dator metodologikoki hiztegiak betidanik gramatikaren atzetik eta itzalpean ibili izana. anekdotikoa izan da, eta ez gutxitan alderrai ibilitakoa, hiztegiak dituen edukietatik
	Bestetik, jadanik gugandik hurbilago etorririk, garai batean Saussure arte, batzuk ez nahitaez esanguratsuenak aipatzera mugatuta.
	demagun gramatikak eta hiztegiak hizkuntz deskribapenaren aitzindari eta zutabeak
	ziren (mutur batean Nebrixa eta bestean Grimm, adibidez). Linguistika egun

(Bloomington-eko biltzarra; ik. Houscholder & Saporta 1962) 

antolatu zen. Frantzian ditugu, dena dela, egoera aldaketa erabatekoaren islarik ugari eta ñabarrenak, historiko-metodologikoak

(Wagner 1967, Quemada 1967, Matoré 1968) 

edo metodologikoak huts-hutsean (Dubois & Dubois 1971, Rey-Debove 1971). Azken biak, bata Larousse etxeko erredaktoreek eta bestea Robert etxekoak egindakoak, NBE-k ordaindutako Zgusta-renarekin batera (1971), oraindik ere gainditu ez diren lehen hiru eskuliburuak ditugu. Berehala lehen lexikografi elkarteak sortzen dira (Dictionary Society of North America 1975, EURALEX 1983), baita osoki edo zatika Lexikografiaz kezkatzen diren aldizkariak ere: Cahiers de Lexicologie (1959), Dictionaries (1979), Studi di lessicografia italiana (1979), Lexique (1982), Lexicographica (1985) eta International

  Amaitzeko, esan nahi nuke nire aburuz lan hauen balioa ez litzatekeela bere baitan agortu behar, guztiz kontuan hartzen badugu, 2. zikloko ikasleak izanik, jadanik lizentziatura ondoko garaian pentsatzen hasteko egokieran daudela. Honegatik, eskuratutako lan berritzaileenen egileak animatu ditut lanean jarrai dezaten, laster horietako zenbait (Urte eta Aizkibelen hiztegiez, esaterako) edonon aurkezteko eta ziurrenik argitaratzeko moduan egongo direlako esperoan. Lanen bidezko ebaluaketaren xedeetako bat, hortaz, arlo honetan lan egingo duten ikertzaileak aurkitzea eta heztea da. Une honetan, ikasle bat daukagu 6 kredituko ikerkuntza-lana eta apika tesia bera ere Duvoisinen hiztegiaz egiteko prest.

	PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xxvii PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xxviii PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xxix PROIEKTUAREN AURKEZPENA  xxx
	hasierako uzkurtasuna ematzeko, komeni da hartarako egokiak diren galdera eta hiztegi zaharra edo berria, elebidun edo elebakarra, orokorra, dialektala, teknikoa, lexikografiko duinak bildu izan ditut, kasu guztietan delako hiztegiaz egiten zen
	adibideetatik hastea. Honegatik, lehen gaian hiztegi erabiltzaile arruntak erantzun etab. Alde honetatik, aukera erabat bere esku egongo da, haren gustuko zerbait lehenengo hurbilketa.
	ditzakeen galderak eta uler ditzakeen adibideak prestatu ditugu. Ildo honetatik, asmoa 6. Ebaluaketa hautatzen baldin badu, lanean gehiago inplikatuko delakoan. Lan bikaina hautatu dutenak bi eratakoak izan dira: (1) hiztegi zaharretarako
	daukagu epe laburrean zenbait lanetan (cf. Gelpí 1997) ikusi ditugun lexikografi Gaur egun ebaluaketaz hitz egiten denean, hala ikasleak ikastaroan zehar egin Lan bikaina. Honela deritzaguna berezituagoa izango da eta, hortaz, hasiera joera dutenek alderdi lexikografiko eta filologikoa uztartu dituzte, halako hiztegien
	galdetegiak egokitzea, bide batez ikasleen arteko galdeketak euskal hiztegien dituen aurrerapenak neurtzeko erabiltzen diren sistemez, nola berak ikastaroaz egin batean behintzat, irakasgaian oro har, edo irakasgaiaren alderdiren batean interes iturriez edo euskal ordainez jarduteko; (2) ustez ustekabean, aurrez lexikografi
	erabileraz daukagun erabateko ezjakintasuna argitzen has daitezengatik. dezakeen balioztapenaz hitz egiten da. Bietaz jardungo dugu, beraz, ondoko lerrootan. gehiago erakusten duen ikasleari egokituko zaio. Esan gabe doa honetan ere egitasmoetan sartuta zeuden ikasle zenbait ere azaldu dira; beraz, zer hobeagorik,
	ikaslearen baitan utziko dela erabiliko d(it)uen hiztegia(k) hautatzea; halaber, bere eure egitasmoen aurkezpena paratzea baino?
	baitan egongo da lana erabat lexikografikoa izango den (hiztegi baten definizioak edo
	6.1. Ikaslearen ebaluaketa ordainak nolakoak diren aztertzea, taiu bereko hiztegi bi edo gehiagoren artean
	EHUaren Lehen eta bigarren zikloetako irakaskuntza kudeatzeko Araudia-k (II. antolamenduan edo sarrera barruko informazioan dauden berdintasun eta
	tit., 6. art.), oso kontuan hartuko ditugun hiru ohar egiten ditu: batetik, ikasleei ezberdintasunak neurtzea...) edo filologikoagoa (hiztegi baten iturriak arakatzea,
	irakasgaia ebaluatzeko modua ikasturtearen hasieratik jakinarazi behar zaiela; hiztegi bi edo gehiagoren arteko erlazioak miatzea...).
	bestetik, ebaluazioa azterketen, etengabeko ebaluaketaren edo lanen bidez burutu Oso garrantzizkoa da ziurtatzea ikasleak ez duela lana osoki bere kabuz
	ahal izango dela; eta, azkenik, ikasleak ikastaro amaierako azterketa egiteko egingo, ez eta "azken orduan" aurkeztuko. Honetarako, irakasleak aldez aurretik
	eskubidea bere duela. egutegi bat proposatuko du, honako epe hauekin: (1) lana erabakitzeko epea: tutorego-
	Filologia eta Geografi-Historia Fakultate honetako Arautegiak (39. art.), bere orduetan ikasleak irakasleari jakinaraziko dio zein den hautatu duen gaia; irakasleak
	aldetik, oroimena bakarrik neurtzen duten azterketez bestelako metodoak lana mugatzen eta ildo nagusiak ezartzen lagunduko dio, eta beharko bide duen
	bultzatzearen alde agertzen da, guztiz lan programatuen. bibliografia proposatuko; (2) lehen zirriborroa aurkezteko epea: irakasleak eransketak
	Beste irakasgai batzuetarako etengabeko ebaluaketaren aldekoak bagara ere, edo zuzenketak iradokitzeko beta izango du; (3) azken epea: Fakultateak
	Euskal Lexikografian lan programatua hobetsi dugu. Zein-nahi alorretan praktika irakasgaiaren azken azterketa egiteko programatuko duen datarekin bat etorriko da.
	irakasgaiaren eduki eta teknikekiko harreman zuzen eta pertsonala beharrezkoa Era honetara, bideak jarriko dira lanaren bigarren helburua, bestea bezain
	izanda, beharbada Lexikografian inon bainoago dugu. Irakasgai honen helburuak garrantzizkoa, lortzeko: ikasleak ikerketan trebatzea, suspertzea eta gidatzea, alegia.
	lortzeko biderik zuzenena, gure ustez, ikasleak ikergai bat hautatu eta irakaslearen Irakasgaia emateko izan dudan aukeraren arabera, ikasle gehienak oinarrizko
	tutoretzapean bere kasa hartan sakontzea da. Honegatik, legeari atxikita azken lanaren aldera makurtzen dira, espero bezala, eta ikergai gisa hiztegi modernoak
	azterketa egiteko aukera eman behar bazaio ere, haren ordez lan bat egitea nahiago dituzte. Hauen barnean, alde handiaz hautatuenak hizkuntz hiztegi orokorrak
	aholkatuko zaio. izaten dira; antza denez, arrazoi bakar bezain bakun bategatik: aukeran, erabili ohi
	Lanak bi eratakoak izan daitezke: oinarrizkoa eta bikaina. dutena hobeto ezagutu nahiago dute. Hiztegi dialektalak bigarren azaltzen dira, hain
	Oinarrizko lana. Honelako lanaren bitartez, ikasleak alorra ezagutzeko zuzen ere dialektologiaz edo norberaren hizkeraz kezkatuago agertu diren ikasleek
	gutxieneko kontzeptuak menderatu dituela erakustea lortu nahi da; nolabait esanda, hautatuak. Edonola ere, oinarrizko lana hautatu duten ikasleetako askok erakutsi
	irakasgaia gainditzeko moduko lana izan behar da. Oinarrizko lan gisa, euskal hiztegi didate badakitela lan "bikainak" egiten: XX. mendeko hamaika hiztegiren azterketa
	baten deskribaketa proposatuko zaio ikasleari, bere joera eta zaletasunen arabera: