Martin Harrieten 
  
Blanca Urgell 
  
Lan Honetan 
  
  
  
Keywords: aise froga daiteke, baita azaleko hurbilketa batez ere, Harrietek hiztegiotan aurreko liburu batzuk jadanik

In this work, we present new data and an original hypothesis regarding Martin Harriet's grammar (1741), and in particular concerning the two vocabularies Basque-French (BF) and French-Basque (FB) that it contains.

First, we will offer the testimony of the author himself regarding his work, larger and more ambitious than usually acknowledged (1.1). Furthermore, we will place the vocabularies in the context of the history of Basque lexicography, by comparing the size of his nomenclature with other dictionaries of the time (1.2). Then, we will show that a formal analysis reveals that BF comes from a French-Basque dictionary similar to FB, but probably larger than that one. This allows us to say that FB is not a mere reelaboration of BF, the hypothesis currently admitted. We speculate that both dictionaries are the outcome of a separate selection of lexical entries having their origin in the hypothetical bilingual dictionary proposed (2 and 3). Finally, we show that Harriet used as a source some previous works: besides Axular, that we already knew, we also find traces of Voltoire, Leizarraga and Xurio at least (4). 0.

ezaguna zen Axularrez gainera baliatu zituela ( § 4). Hauetara baino lehenago, baina, Harrieten lanen berri apurra dakargu ( § 1).

Lan hau Beñat Oihartzabalengan pentsatuz burutua da. Hizkuntzalari bezala ezagunago bide den arren, Filologian lan handiak egin ditu, eta azken urteotakoetan zalantzarik gabe maisu-lan izena merezi dutenak, hemen gutxitan ibili diren bideak jorratu baititu gure artean. Lan xume honekin ikertzaile gisa eta pertsona gisa diodan begirune eta lege ona adierazi nahi diot. Urte askotako! 1. Harrieten lanen berri apurra 1.1. Gramatika bere gainerako lanen artean Martin Harriet "Larresoroko jaun notari erreialaren" lan bakarra ezagutzen dugu: Gramatica escuaraz eta francesez, composatua francez hizcunça ikhasi nahi dutenen faboretan, Baionan argitaratua 1741. urtean.

Gramatikan zehar, ordea, egileak beste lau lan aipatzen ditu; bi hasierahasieran, oniritzien ondoan, "Abisua Autorac" deritzan ataltxoan, biak laster argitaratuko zirelakoan:

Uste dut laster içanen dela imprimatua escuaraz eta espaiñolez eguiña dudan Gramatica bat. Baita berce liburu bat Lapurdico Costuma escuararat itçulia, berce cerbait escualdunençat guisa den gauçarequiñ.

Eta beste bi "Escualdunei gomendioa eta Abisua" atalean:

...eta nola frances hitzcunçac ez baitu escribatcen duen beçala irakhurcen, eta haiñitz premia baita escualdunençat francesa irakhurcen iaquitea, liburu chumetto bat eguiña dut nausiric gabe francesa irakurcen ikhasteco, baita berce liburu bat bi partetan, lehenbicicoa escuaratic verbo gaitz eta erreguelan ez diren batçuen khenceco (...), berce partea da escualdunec berce hitzcuncetaric hartuac dituzten hitcen khenceco (Harriet 1741: 507).

Gure hitzetan ipinita, lanok honako hauek ziratekeen: (1) beste gramatika bat, oraingoan gaztelania ikasteko; (2) Lapurdiko kostumaren euskarazko itzulpena, euskaldunentzat egokiak diren beste zenbait gauzarekin; (3) frantsesa irakurtzen ikasteko abeze bat; eta (4) lan arauemaile bat, ondo bitxia, euskara hobetzeko asmoz ondua; zehatzago, aditz trinkoak eta maileguak euskaratik kentzeko asmoz. 1Horrezaz gainera, gramatika bera ez dugu osoki ezagutzen, haren laurdena bakarrik baizik: Lakarra 1997Lakarra , 1999)). Euskara soziologiko eta kulturalki zertan zen argi uzten duten adierazle nagusietako bat dugu hau (ik. orain Oyharçabal 2001aOyharçabal , 2001b)). 

Hiztegien nomenklaturaren tamaina

Gramatikaren

Nomenklaturaren antolakuntza

2 Lakarraren estimazioa (1994: 21), sarreren orriko bataz bestekoa erabiliaz, nahikoa hurbiltzen zaie egiazko kopuruei.

3 Svensén-ek (1987: 36) 5.000 sarreratan jartzen du hiztegirik txikienen (sakel-hiztegien) beheko muga, adibidez. 4 Argitaraturik, oso gauza gutxi zeuden, eta denak Harriet eta Voltoireren lanak baino are xumeagoak: Leizarragaren Testamentuko hiru zerrendak izen berezien azalpen etimologikoa (Mm 3 v-Mm 4 v), hitz zailen azalpena (ã 1 r-ã 7 r) eta lapurtera (?)-zubererazko hiztegiñoa (ã 7 rv), Oihenarten Notitia-ko zerrenda etimologikoa eta Neurtitz-etako glosarioa, eta Larramendiren De la Antigüedad-eko etimologikoa (Urgell 2002a).

Izenek aditzera ematen dutenez, "Harrieten hiztegiak" izenaz ezagutzen dugun lan lexikografiko hau norabide bietan eratutakoa dugu. 6Hizkuntzek zutabe bana hartzen dute (ik. beheraxeago 5. adibidea); euskal zutabean letra borobila erabiltzen da bi zerrendetan, eta frantsesezko zutabean letra etzana.

Alfabetoaren arabera antolatutako hiztegia da, egileak berak azaldu bezala:

Seguidan aurquituco dituçu jesueco letrac beçala7 hitz beharren direnen explicatione edo balioa, escuaraz atic hasten diren hitçac lehenic, guero betic hasten direnac, eta guero berceac seguida hartan, halatan noiz ere jaquiñ nahi baituçu nola deitcen den aita francesez, beha dioçoçu nola hasten den escuaraz hitz hori, eta aurquitcen duçu ai hasten dela, goan çaite bada ai hitçac hasten diren plamura, eta aurquituco duçu aita, pere, eta hala eguiñen duçu bercetan ere, hitçac escuaraz hasten diren diccionarioan, eta jaquiñ nahi duçunean cembait francez hitz, aurquituco duçu guisa hartan berean francez hitçac lehenic eçarriac diren diccionarioan... (Harriet 1741: 266).

Oso pasarte garrantzizkoa da euskal kulturaren historian, eta oso adierazgarria. Antzeko azalpenak aurkitzen dira lehen hiztegi alfabetikoetan (cf. [START_REF] Osselton | Alphabetization in early dictionaries of English[END_REF], egileek sentitzen baitute irakurleak sisteman hezi beharra. Esan beharra dago, halere, berandutxo dela Europako testuinguruan eta areago Frantzian, non aurreko mendean alfabetoaren araberako ordena "le bell ordre" bilakatua baitzen (Quemada 1967: 328).

Honek ematen digu, azalpen askok baino gardenago, Harrietek buruan zeukan erabiltzailegaiaren ziurrenik erdi-mailako euskaldunen (Oyharçabal 2001a: 31) heziketaren berri: bistan da Larresoro eta Paris ez zirela bat.8 

Lakarraren analisia

Lakarrak oso ondorio jakingarriak atera zituen Harrieten lan egiteko formari buruz hiztegien antolakuntzaren analisitik. Aurkez dezagun ezer baino lehenago berea, punturen batean osatu ere, handik aurrera egin ahal izateko.

Orduko hiztegietan ohi zen bezala (cf. goian aipatutako Osselton eta Quemadaren lanak, besteak beste), alfabetatzea ez da erabatekoa Harrietenean, baizik eta gehienetan lehenengo bi letrak bakarrik kontuan harturik eratua (Lakarra 1994: 21). Ezaugarri hau ez diogu zabarkeriari egotzi behar: hitzak antolatzeko era hau primitibo baina oso iraunkorra dugu. Honek beste bi fenomeno izan ohi ditu lagun, batzuetan eragile, bestetan ondorio, maizenik bietatik agian (Quemada 1967: 323) Sistema ez da zeharo trinkoa, halere, 11 batez ere EF-n, eta batez ere hiztegitxo honen hasieran, 12 eta honegatik inoiz hitzen bat familiatik bereizita agertzen da, eta sarri adierak bata bestetik bananduta (azpimarra nirea):

9 Oso adibide argia da Larramendiren Eranskina: ik. Urgell (2002b: § 1.5).

10 Gero luzatuko gara gai honetaz: ik. § 4.

11 Eta hau ere ohikoa zen orduko hiztegigintzan (cf. Osselton 1995 berriz).

12 "Salbuespen bide da EF-ko 1. orrialdeko hasierako 'nahasketa' letra diferenteko sarrerarekin" dio Lakarrak (1994: 21, 71. oh.), Abondancia-abandonatcea, largatcea-largatua-largatua-abostua segidari buruz. Hiztegian zehar hainbat dira ondotik partizipioa bi aldiz duten aditzizenak (frantsesezko zutabean genero bereizkuntza egin ahal izateko). Hori ez da bitxia, beraz, baina bai sarrera buruan

(2) adarra, branche -adaraillua, brique -adarduna, cornart [sic] -adarra, corne agradagarria, agreable -agorra -agradatcea, agréer -agradamendua, agrément -aguercea -aguertua -aguertua -agorienta -agradatcea, plaire incapacité, ecinduraincertain, menturacoainclination, talendua, penduraincertitude, mentura

Oharkabeko errepikapenen bat ere eragin du honek:

(3) boucher, carnacera -boucle -boudin -bouë -boüis -boule (...) bourseboucher, tapacea -boucher, carnacera, haraguina -bouchon...

Inoiz EF-n gaikako segidaren bat dago, hitzak buruz gogoratu izan bailituan:

(4) abostua -abendoa lana -laboratcea -laborança -laboraria

Azalpen berri bat EFko antolakuntzarako

Lakarraren azalpena eta handik eratortzen diren beste gogoeta guztiak oso interesgarriak badira ere, bada gertakari horietatik EF-ko batzuk argi eta errazago azaltzeko biderik. Azter dezagun AM-z hasten diren hitzen segida, esate baterako:

Ezkerreko zutabera begiratu beharrean, begiak eskuinekora aldatzea aski da ohartzeko AM hasierako euskal hitzen hurrenkera frantsesezko baliokideek eman dutela: izan ere, A-B-F-M-S-T hurrenkera nagusi bat dugu, bi euskal hitz agertzea (EF-ren hasieran maiztxo gertatzen da, baina) eta bigarrenaren partizipioak ematea.

eta are AD-AM-AU hurrenkera A letraren barruan, bigarren letraraino iritsi ohi den alfabetatze batean espero bezala. Bat hura, admirable, salbuespena baino zer edo zer gehiago izan liteke, baina. Izan ere, frantsesezko hurrenkeran dagokion lekuan agertzen da 13 Frantses hiztegi batetik abiatzea ezinezkoa ez izan arren (Ricardo Gómezek gogoratu didan bezala), intuizioaren kontrakoa ematen du. Horrezaz gainera, hurrengo oharrean aurkituko du irakurleak frantses-euskara zerrendaren aldeko argudio bat, eta FE eta EF-ren arteko kidetasunen kopuru handia ere (%45) alde letorke (honetaz ik. beherago, § 3.1).

14 Bidenabar, honek ederki azaltzen du nolatan dauden hainbeste euskal bikote EF-ko A letraren hasieran ("abandonatcea, largatcea, abandonner" erakoak): eratzen ari garen hipotesiaren arabera, frantsesa-euskara hiztegitik EF-ra aldatzen hasi zenean bertako ordainak ere osoki-edo kopiatzen zituen sarrera buru, bat izan zein bi izan; aurrera egin ahala, berriz, gehien-gehienetan ohiko prozedurari heldu zion, iturri-hizkuntzako sinonimoetan letrari zegokiona bakarrik harturik.

15 FE-n ez zaio frantsesezko genero bereizkuntzari lekurik ematen (ik. beherago, § 3.1). 

Bigarren hipotesia: balizko hiztegitik EF eta FE-ra

Kontua areago berrazter daiteke, baldin eta gorago jaulkitako zerbait gogoratzen badugu: egiturazko azterketak erakutsi digu ezin dela pentsatu EF izan dela bietan lehena: aitzitik, frantses zutabearen antolakuntzak argi eta garbi adierazten du lehenago ondutako frantsesa-euskara hiztegi baten bihurketa dela. Zenbait zantzutan oinarrituta, iradoki dugu hiztegi hau ez dela FE bera, dena dela, hau baino osoagoa zena baizik. Ongi asmatzen ari baldin bagara, beraz, gure ustez bada bai EF, bai FE, bi hiztegien iturri izan den aurreko frantsesa-euskara hiztegi bat.

Gure hipotesi osoa hauxe da: Harrietek ezagutzen duguna baino hiztegi zirriborro handiago bat egina zuen, dela laugarren liburuko hura aditz trinkoak eta maileguak euskaratik kentzeko asmoz ondua, dela gramatikaren 3. liburukia aurreko bi liburukietan ez zeuden hitzak bilduko zituen hiztegi bat, prestatuxe zuena (bietarako cf. gorago, § 1.1), edo dela beste bat, eta bertatik atera zituen EF eta FE eratzeko gaiak.

Lakarrak bi hiztegien artean aurkitu aldeak, beraz, lehen bezain zuzen eta garrantzizkoak dira, eta azalpen beretsukoak, baina abiapuntua zeharo aldatu da, bai eta zerrendak eratzeko erabilitako prozedurari buruz geneukan ustea.

Zuzen bagabiltza, hizkuntzen ordenak zenbait kontu erabakitzeaz gainera (generoa jaso ez jaso, eta abar), iturritik gai ezberdinak bildu zituen zerrenda baterako eta besterako, bakoitzean zer eta zenbat nahi zuen eta horren arabera. 22 Orokorrean, beraz, ez dago esaterik EF-tik FE garbiago bat atera zuela.

Aitzitik, honen haritik zehaztu behar da EF berariaz dagoela maileguz beterik, berariaz sarrera gutxiago, eta sarrera bakoitzean euskal hitz gutxiago dauden bezalatsu.

Harrieten iturriak

Edozein hiztegiz dela, izan litezkeen iturriak arakatzea oinarrizko zereginetako bat dugu, zeren eta hiztegigile gutxi baitago munduan, dena

22 Bidenabar, honek azaltzen ditu lehen hipotesiaren arabera "itzuriak" ziruditen sarrera ustez desagertuak, EF-n bai eta FE-n arrazoi argirik gabe ez daudenak, FE-n gehitutakotzat genituen horien pare.

bere burutik atera duenik. 23 Axular Harrieten iturri izan zela hala frogatu eta gero, idazle lapurtarraren lexikoa hiztegigilearen zerrendekin erkatuz hainbeste kidetasun eta hain adierazgarriak aurkitzen dira, non halabeharrari oso leku gutxi geratzen baitzaio. Honela begiratuta, eta xehetasun filologikoetan sartu gabe, ez dago dudarik oso iturri garrantzizkoa dela, besteak baino emankorragoa, irudiz. Hona A eta L letretako gure laginean topatu ditugun kidetasun nabarienetako zenbait:

EF: abiadura, ancea, aitcitic, aise, aisequi, aitorensemea, airatcea... larrutcea, lausengatcea, lausengua, arrontera, lasterrago, legata, lekhucotassuna, loratcea, loria... FE: axekhabeztatcea "affliger", lehentassuna "aînesse", nahiqundea "ambition", lurlana "labourage", segada "lacet", nekhaçalea "laïque", hitzcunça "langue", airatcea "lever", legata "legat", lachoa "libre", libratcea "livrer"...

Voltoire

Hiztegigileen ohiturak ezaguturik, handia izango litzateke aurreko hiztegi argitaratu bakar bat eskura izan eta ez erabiltzea. 24 arrobatçalleriq "larrons")...

Leizarraga

Honen eragina behar bezalako frogekin egiaztatzeko dago, baina badira aintzat hartzeko moduko aztarnak, bitara ekar ditzakegunak.

Alde batetik, EF-ko mailegu pilaketaren oinarrian egon liteke Leizarraga, anitz baitira eta ez oso ohikoak bietan kausitzen ditugunak:

acceptatcea, açotea, affligitcea, ampola, armada, arroganta, ardita, attencionea, berga, benediçoiña, benedicatua, conquestatcea, colpatcea, communionea, crudela, delicatua...

Bestetik, mailegu nabariez kanpoko zorrak ere ba bide dira, artean familia osoak:

frangoqui "abondamment", frangatcea "abonder", gosetea "affamé", oneritcia "ami", chedatcea "limiter"...

Xurio

Aurrekoek azaltzen ez dituzten hitz bereziok sala lezakete:

ahidura "lassitude", ainxikhabetasun "lâcheté", largotasun "liberalité"...

25 chesne > chêne grafia aldaketari erreparatu behar zaio, hitza Harrietenean lehengo lekuan geratu bada ere. Frantses Akademiaren 1740ko hiztegian ezabatu omen zen lehenengoz, beste zenbait berrikuntzarekin batera, ahoskatzen ez zen kontsonante aurreko s hori, eta azentu zirkunflexuaz ordezkatu (Cohen 1987: 224). Harrieten modernotasunaren beste zantzu bat, bidenabar. 

Ondorioak

Martin

J

  'ay partagé mon travail en quatre tomes égaux, le premier tome est tel que vous voyez, le second tome contiendra les cinq Conjugaisons des verbes tout au long, qui sont naiz, &c. dut, &c. daroïat, &c. aut, &c. & nitçaio, &c. le troisiéme tome est un dictionnaire, pour les mots qui ne se trouvent pas dans les deux premiers tomes, & le quatriéme tome contiendra la construction des noms propres, la construction des cinq Infinitifs, la construction des verbes, la construction des prépositions, & un autre recuëil des phrases choisies dans la langue basque. Le second tome est achevé de composer. Le troisiéme l'est aussi quelque chose près, & le quatriéme tome aussi est presque recuëilli, & on trouvera assez de remarques en abregé en ce tome seul, pour comprendre la proprieté de la langue basque, quoique mon dessein n'alloit jusques l'à au commencement de ce travail (1741: 504-505). Egilearen esanok alde batera utzita, ez dago gainerako lan hauen aztarrenik ere. Suntsituak bide ditugu guztiak, eta agian batzuk bukatu ere gabe alde batera utziak ez litzateke ezinezkoa baten bat egilearen gogoan baino ez egotea ere, garai haietako hainbat eta hainbat bezalaxe: gogora ditzagun Pouvreau, Bidegarai, Etxeberri Sarako edo Urteren izenak, besteak beste (ik. Lakarra 1992b: 281-284). Testuinguru honetan mirarizkoa da ia gramatikaren argitalpena bera (berrargitalpenik ez: cf. Vinson 1891-1898: 61. zb.); izan ere, hauxe dugu XVII-XVIII. mendeetako Lapurdiko loraldiaren alderdirik ahulena: elizliburuak erraz xamar argitaratzen ziren, une batez bederen, Gero bezain jantziak izan arren; gramatika eta hiztegiak, ostera, egin bai, baina argitaratu ez. Harrieten gramatika honen alboan salbuespen bakarra dugu, salbuespen xume-xumea, halere: Voltoire-ren hizkuntz eskuliburutxoa (cf.

  heren bat egiten dute bi hiztegien artean: Dictionarioa escuaraz eta francesez, çoiñetan hasten baitire hitzçac [sic] escuaratic deritzonak (hemendik aurrera EF) 56 orrialde (268-323) ditu, eta Dictionarioa francesez eta escuaraz delakoak (FE) 117 (324-440). Orritan bezala sarreratan ere EF alderantzizkoaren erditsuan geratzen da: 1.590 sarrera ditu, eta FE-k 3.190. 2 Zuzen zebilen Larramendi, beraz, "cortitos" deitu zienean (1745: xxxv). Egiazki, tamainaren aldetik ez dira hiztegitzat hartzeko modukoak, hitz zerrenda luzexkak baizik, 3 Pouvreauren hiztegitik (8.100 bat sarrera; Sarasola 1998: 32) urrun, eta Larramendiren erraldoitik are urrunago (40.000 sarreratik gora; Urgell 2000). Halere, Larramendiren Hirukoitza arte ez zegoen Euskal Herrian hiztegitzat hartzeko moduko ezer argitaraturik, eta argitaratuen artean luzeenak dira Harrieten hauek, biak batera ez ezik bakoitza berez ere, Voltoireren eskuliburuko 1.050 sarreren ondoan. 4 Harrieten hiztegien nagusitasun honek ez zuen Hirukoitza-renak beste iraun, baina ez dabilkio oso atzetik: XIX. mendearen lehen zatian oraindik ere ezinutzizkoak ziren Iparraldeko lexikoaz deus jakin nahi izanez gero, Añibarro, Lécluse eta Aizkibel lekuko, besteak beste, mendearen erdialdera arte ez baitzen lortu hango euskarari buruz Harrietena baino ezer handiagorik argitaratzea. 5

  : lehenik, errazagoa da handik eta hemendik hartzea zerrenda osatzeko, eskuarki zerrenda ezberdinetatik; 9 bigarrenik, familia bereko hitzak elkarrekin jar daitezke, alfabetoari hertsiki jarraituz gero bata bestetik bereizita eta are batzuetan urruntxo agertuko liratekeen bitartean. Harrieten iturriez ezer gutxi dakigu oraingoz alderdi honi etekinik ateratzeko, 10 baina bestalde agerian jarri du Lakarrak Harrieten hiztegietan bigarren graduan sarrerak familiaka antolatuta daudela, AD hasierako hitzen segidan egiazta dezakegun bezala (taket artean elkarrekin jarritako familiakideak bildu ditut): (1) adiña -[adreçatcea -adreça -adreta] -[adisquidea -adisquideaadisquidetassuna] -adarra -adaraillua -[adarduna -adarra] -[aditceaaditua] -affligitcea -affarma -[affalcea -affaria] -(...) -[aitaso -aitaaitaguiñarreba]...

  Harrieten gainerako lanak ezagutzerik ez badugu ere, gaitzerdi, hemen bildu dugun bere lekukotasunari esker Larresoroko notarioaren irudi osoagoa daukagu. Ez zen izan, bada, behingo gramatikagilea, frantsesaren amorez eta ezustean bezala gramatika bat egin zuena. Aitzitik, lehenen artean kokatu beharreko euskaltzale eta euskalari dugu: inor gutxik baino euskaldunak euren hizkuntzan alfabetatze aldera lan handiagoa egin zuen Harrietek, eta euskara deskribatze eta duintze aldera. Aurrekoekin alderatzekotan, esango nuke hainbat aldetatik Bidegarai eta Etxeberri Sarakoa dakartzala gogora. Hauek ez bezala, ordea, Harrietek asmatu zuen garai zail haietan argitara zitekeen lan bat bederen egiten, eta honegatik, hobea izan zein ez, hauek baino gorago jarri behar dugu gure tradizioaren barruan: besteak isilean ia geratu ziren bitartean, Harrietek hurrengo urte eta mendeetan merezi zuen oihartzuna izateko parada izan zuelako, hain zuzen. Irudi berri hau zeharo bat dator, bide batez, hiztegiaren analisiak ematen digunarekin, hots, aurreko euskal liburuak Axular, Voltoire, Leizarraga, baita agian Xurio ere behinik behin ezagutzen zituen eta ezinbestean garbizale eta hitzberrigile azaltzen zaigun hiztegigilearekin. Hiztegi lanari dagokionez, erakutsi ahal izan dugu ziurrenik frantsesaeuskara zerrenda handiago batez agian aipatzen dituen bere beste lanetako batez baliatu zela gramatikako bi hitz zerrendetan EF eta FE-n sartu zituen sarrerak hautatzeko eta, beraz, zerrenda bakoitzerako nahita hautapen ezberdinak egin zituela: mailegu gehiago eta sarrera gutxiago EF-n, euskal lexiko zainduago eta aberatsagoa FE-n. Gogora dezagun Harrietek buruan dituen erabiltzaileak euskaldunak direla elebakarrak edo, gehienez ere, oso elebidun eskasak, eta xedea hauek frantsesez ikastea dela, kultura daitezentzat, egilearen beraren esanetan. Erabiltzailegai eta xede horien araberakoa izan behar, bada, hitz zerrendotan hizkuntzek hartzen duten lekua eta egitekoa. Lakarrak egin zerrenden arteko konparaketaren argitan, dena dela, azken xedea gehiago ematen du euskaldunek frantsesa ikasi eta gero euskaraz nola emango era garbi batean laguntzea dela, errazkeriaren errazkeriaz mailegu gordinetara

  lehen lekuan, hain zuzen, hitz guztiak gure FE baino (aldez behintzat) osoagoa zatekeen frantses-euskara zerrenda batetik hartuak bailiran. EF-n zeuden sarrerak FE-n jaso gabe geratzea: 20 bestela esanda, gai hauetan xede-hizkuntzaren gramatikak agintzen zuen iturri-hizkuntzan zer eman eta nola; (2) gainerako ezabaketetan bakarrik isla litezke ezer islatzekotan egileak lexikoari buruz zituen ideiak.

	laugarrena [sic], eta garbiagoa da alde askotatik, Harrietek euskal lexikoari buruz zituen ideien quatriéme.  ahalguetia, berastemioa"; 19 (2) mailegu gordinegiak bide zeritzatenak inclinacionea, pendura
	lastoa, laurdena, eta asmoen ondorio. Ezberdintasunon berri emateko, Lakarrak asumitzen du paille, f. 395 pinte, f. inquietatcea, khechatcea (gogoan har gorago aipatu bere asmoa) desagertuen %20 inguru dira A 403 lasterrago, plûtôt.  FE EF xumeagoa oinarrizkoagoa berregitetik sortua dela; bestela esanda, letran, eta gutxiago beste letretan, hauetan ere garbiketaren aztarren ingrata, esquergabea, &c. Hurrengo hitz sailak bigarren aukera hau sendoago bihurtzen du. Gero erraz azalduko ditugun salbuespenak eskuinetara sartuago agertzen dira, alfabetatzea agerian jartzeko: lakhoa, dolharea, pressoir, m. 408 laurdena, quart, m. lehenengo hiztegia EF delako hipotesiaren arabera jokatzen du, oinarrizkoena Lehenbicicoac berce hitzcuncetaric dire eta berceac escuara dire. nabarmenak egon arren; adib., "arroganta, furfuiatxua, arrogant" vs. 411-10 laparra, ronce, m. 419 jaso ondoren, handik abiatuta Harrietek euskal lexikoa aukeratu, garbitu eta "arrogant, furfuiatxua"; eta (3) "itzuriak edo mailegu larriegiak iruditurik Zehaztapen honen ondoren, A eta L letretatik hautatu dugun laginaren Edo, hobeto esanda, haratago doa, adibide ematen dituen hitzetatik
	(11) Laguncea, lagundua, lagundua, laguna, laburra, laburtcea, laburtua, larombata, laster, osatu zuelako ustean. baztertuak" (Lakarra 1994: 29) lirateke aurreko bi sailetan sartzen ez diren Ac[c]ompagner. 325 accompagné, m.  accompagnée, f.  compagnon, m. 341 court, m. courte, f. 343 racourcir.  racourci, m. samedi, m. 420 tôt, bientôt, d'abord. arabera 21 EF-ko euskal hitzen %45 inguru berdin-berdin agertzen da FE-n, eta bakar bat ere ez baita EF-n jadanik agertzen; FE-ri dagokionez, agindutakoa 432 Lakarraren emaitzak borobildurik, EF-ko edukitik FE-n hauxe gertatu apurrak; adib., batetik "abiadura, joanhara, cours", eta bestetik "avocata, bezain garbia ez eze, aberatsagoa ere bada: %9 soilik desagertu da batetik bestera. Desagertzeko arrazoiak egiazki ez dira Dakusgunez, hemen ere nagusiki frantsesak erabakitzen du da: avocat". argiak, denetariko hitzak baitaude, egon ere. Batetik besterako igarobidean intention, chedea, gogoa hurrenkera, ez bakarrik lehen bi hizkien arabera, ohi bezala: AC-CO-CU-EC-FL... gordeak desagertuak Gehiketan, berriz, hiru joera antzeman ditu: (1) sarrera berriak; (2) dagoen gertakaririk deigarriena, mailegu garbiketa da, nahiz eta, antza denez, inclination, talendua, pendura baita are hirugarrenaren arabera ere: LAB-LAI-LAN-LAR. A %55 18 %45 lehengo sarreretan oinarrituaz moldatu edo sortutakoak; eta (3) lehengo handiagoa izan den A letran L-n baino, Lakarrak antzeman bezala. Alabaina, inquieter, khechatcea  laburtua, racourcie, f.  larrua, cuir, m. peau, f. Araua hausten duten sarrerak denak bat dira, haustura naturalak, E %51,5 %48,5 F %40 sarrerei egindako gehiketak. Sarrera berriak dira gehienak (A-n %62, E-n ingrat, eskhergabea ez da garbiketa hutsera mugatzen. Hona maileguekiko hiru joera nagusiak: %60 344 larrutcea, écorcher.  larrutua, écorché, m.  H %72,5 %27,5 P %64 %46, F-n %76, H-n %49 eta P-n %84) eta, gutxi izan arren, interesgarriak Ildo honetatik, kenketak baino eransketak anitzez ugariago ditu FE-k, 1) Hautapena. Mailegu gordinaren alboan agertzen den hitza nahiago %36 du FE-n: sarrera eta ordain kopuruek aditzera ematen duten bezala. Iraun duten
	larrutua, lama, lausengatcea, abandonatcea, largatcea, abandonner écorchée, f. flame, m. flater. mailegudun sarrerek ez ezik, bestelakoek ere bigarren hiztegian  362-4 362-5 abandonner, largatcea Berriz, FE-ko edukiari egindako gehiketak honela banatzen dira: accordatcea, bakhetcea, accorder accorder, bakhetcea esanahikideak, aberasgarriak edota zehazgarriak erdiesten dituzte, gehienbat
	lausengatua, lausengatua, lausengua, labea, lana, laboratcea, EF-n jasota ez dauden osagaiak: flaté, m. flatée, f. flaterie. four, m. travail, m. labourer. sarrera berrietan gehituak 2) Ordezkapena. Mailegua ez eta beste zerbait ipini du:   362-6 364 377-1 lehengo sarreretan gehituak EF-ko hitzetan oinarriturik airatcea, voler voler, avec ailes, hegaldatcea, airatcea erantsiak A %61 %10 affligitcea, tristatcea, affliger affliger, axekhabeztatcea akhusatcea, accuser accuser, acusatcea, gaineguitea %29 E %46 %8 agradagarria, agreable agreable, nahicaria il m'a accusé, ene gaiñ eguin du %46  laboratua, labouré, m.  laboratuac [sic], labourée, f.  F %71,1 %5,8 %15,2 H %36 %9 laborança, labourage labourage, laborança, lurlana 3) Hautapena eta frantses aldaketa. Honela begiratuta, balirudike EF-n %28 P %74,3 %4 %9,7 berariaz mailegutasuna agerian jartzen duen frantses kidea hautatu zukeela; larombata, samedi samedi, egubacoitça, laranbata [sic]
	laborança, laboraria, EF-ko hitzak frantses sarrera-buru gehiagoren azpian aurki daitezke, labourage, m. 377-3 laboureur, m. FE-n, berriz, horren beharrik gabe, askeago jokatu bide zuen: 377-4 laiecoa, arrontera, laïque, m. 377-6/7 16 Beraz, Lakarrak bi joera antzematen ditu: EF-tik FE-ra igarotzerakoan acta, patua, acte, contrat pacte, tratua, patua gainera:
	lanceta, largoa, izan ere. sarrerak maiztasun jakingarri batez desagertu egin dira eta, gainera, FE-n lancette, f. 378 large. adreçatcea, amaiñatcea, adresser, dresser regler, chuchentcea, amaiñatcea aitorensemea, gentil'homme gentil'homme, aitorensemea  largatcea, élargir.  largatua, élargi, m. sarrera berriak ugari erantsi dira, lehengoak batzuetan osatzeaz gainera. Oraindik ere oinarrizko hipotesitik atera gabe, zehatz daiteke chevalier, aitorensemea Egitadok bat datoz erabat egileak bere hirugarren liburu galduaren lehiatcea, hâter, presser hâter, lehïatcea  largatua, élargie, f.  largotassuna, largeur, f. 3. Bi hiztegien arteko aldea Lakarrak hiru talde egin ditu EF-tik FE-rako bidean desagertutako bigarren parteaz dioenarekin: presser, se hâter, lehiatcea desagerpenaren arrazoiak bi era oso ezberdinekoak direla: (1) egiturazko precipiter, lehiatcea  laudorioa, loüange, m. 381-3 laudatcea, loüer. hitzekin: (1) frantsesezko genero bereizkuntzak eragindako sarrerak dira arrazoi bati zor zaio bai frantses generoak bereizi beharrez, bai frantses aditza ...berce partea da escualdunec berce hitzcuncetaric hartuac dituzten hitcen 3.1. Lehenengo hipotesia: EF-tik FE-rako garbiketa eta osaketa galeraren zatirik handiena (%50etik gertu lagin guztietan); adibidez, infinitiboan eta partizipioan (maiz hau ere maskulino eta femeninoan) jaso Edota zehaztasun gehiagoz: khentceco, hala nola 381-4 laudatua, loüé, m.  laudatua, loüée, f. Begien bistan dagoen EF eta FE-ren arteko tamaina eta hizkuntzen "ahalguetia, honteux, m." eta "ahalguetia, honteuse, f." vs. "honteux, Intencionea, achala, croute croute du pain, ogui achala chedea  ordenaren aldetiko ezberdintasunez gain, Lakarrak (1994) garbi frogatu du lorea, lilia, fleur fleur, lorea
	laur, laur hogoi, badirela bestelakoak ere. Labur bildurik, FE zerrenda aberatsago, landuago quatre. 411-12 quatre-vingts. 411-13 fleur avant fruits, lilia
	laur hogoietahamar, quatre-vingts-dix.	411-14

familiak euskaraz eragindako eransketa errazak: hala bada, laburra-k laburtcea gogorarazi bide dio, laboratcea-k lana eta largoa-k largatcea. 17 Alabaina, segidatxo honetan badira hiru eransketa (large, quatriéme, plutôt) zein bere lekuan kokatuak frantsesezko hurrenkeraren arabera, nahiz FE-n agertu ez, lehenago admirable bezalaxe.

Orain arte esandakotik bi galdera sortzen dira. Lehenengoa, hurbilketa formalak agerian ipini digun frantsesa-euskara zerrenda hori zein ote? Bigarrena, Harrieten hitz zerrenda hauetaz eta hauen arteko erlazioaz geneukan irudia zertan eragiten du honek? Lehenengo galdera erantzuten saiatu baino lehen, azken finean Harrieten gainerako lanak ezagutzen ez ditugun heinean anekdotiko xamarra baita, bigarrenari ekingo diogu, lehen hurbilketa gisara baino ez bada ere, askozaz ere garrantzi handiagokoa baita,

18 

Nahasketaren bat dago Lakarraren zenbakietan

(1994: 26) 

atal honetan, oso oker ez banago; ehuneko hau hurrengo atalekoaren arabera eman dut, ez bere zenbakietan oinarrituta.

dira oso osatutako sarrerak EF-ko hitzaren aldamenean "beste berri bat gehitu da hura baino garbiago edo zehatzago, edota haren aberasgarri gerta zitekeena"

(Lakarra 1994: 31)

; adib., "errenta, rente" vs. "rente, alocarioa, errenta", baina baita "piztea, alumer" vs. "allumer, erachiquitcea, piztea". Lakarrak, beraz, hiru joera azpimarratzen ditu: (1) FE-n sarrera gehiago dago, hiztegi osoagoa delako; (2) maileguaren ordez beste ezer jartzea, haren alboan beste ezer proposatzea eta are mailegu gordinegiak dituzten sarrerak ezabatzea, dena sar daiteke joera nagusi baten azpian; (3) honekin batera, noski, hitzberrigintzaz ere hitz egin behar: hala maileguen ordezko proposamenetako asko nola lehengo sarreretatik sortutakoetako asko lehen lekukotasunak dira eta, zalantzarik gabe, ehuneko gora batean hitz berriak bide dira (gai zehatz honetaz, ik.

Lakarra 1994: 32-39)

.

19 Atal honetan zehaztu behar da partizipioak ere EF-n maskulinoan eta femeninoan agertu arren, hauen galera (emandako ehunekoan sartuta badago ere) ezin zaiola genero bereizkuntzari egotzi: aitzitik, berez desagertu dira, gehienbat bederen, FE-n infinitiboa izan ohi baita aditzaren ordezkari bakarra, EF-n ez bezala. Salbuespenen bat bada: cf. "accoûtumer, trebatcea. accoûtumé, trebatua. accoutumé, ohitua". beharrez

  Iturriak arakatzea hiztegigilearen background-a ezagutzeko aukera bikaina izateaz gain, haren lan prozeduraz berri jakingarriak eman diezazkigukeen ikerbidea dugu. Nabarmena da, izan ere,

	Harrietek ez duela hiztegia bere kabuz osatu, bere etxeko euskara hutsean
	soilik oinarrituta. Aitzitik, hein oso handi batean (%70 inguru gure laginaren
	arabera) euskal hitzak iturri idatzietatik hartuak bide dira. Gutxieneko
	kontuan, bi iturri ziur izan ditu: Axular eta Voltoire. Baliteke, gainera,
	Leizarraga edo Xurio ere iturrien artean sartu behar izatea. Ikus ditzagun
	banan-banan.
	4.1. Axular
	Honen ekarria inoizko nabarien antzeman dezakegu berak pilatutako
	sinonimoak sarrera berean agertzen direnean (Lakarra 1994: 62-64):
	arrerages, intresac, sensuac
	...censuco eta intereseco diruaren irabacia pagatcen eztuenari... (Ax 81).
	couper, ebaquitcea, picatcea
	Baiña mahastiac behar cirela ebaqui eta picatu (Ax 408).
	familier, ausart, trebe, entregu
	...eztela iendartean ausart, entregu, bithore eta ez trebe (Ax 19).

Larramendirenean hasita (1729), sistema perifrastikoa erregularra izaki jatorragotzat jotzen dute gramatikagile gehienek oso berandu arte; haatik, Harriet dugu hortik eta trinkoak euskaratik kentzeko asmora iristen den gramatikagile bakarra(Gómez 1989: 361; Gómez & Sainz 1995: 

[237][238].

Eta Harrietenaz besterik nekez: Lécluse-ren lanak baino ez, dakidalarik, Archuren gramatikakoa (1852) arte; une honetan, ostera, Iparraldeko hiztegigintzaren loraldia dei dezakeguna hasten da, Chahoren hiztegi bukagabearekin (1855) hasi ere(Urgell 2002a).

Halere, ez dira bata bestearen iraulketa hutsak, ez eta hurrik eman ere. Aurrerago mintzatuko gara bien artean dauden ezberdintasun garrantzizko zenbaitez ( § 3).

Jesus 'abezedario' esanahiarekin ondo ezaguna da Iparraldean eta: ik. OEH, s.v. jesus 3. Harrieten agerraldi honek -OEH-ko errolda osatu beharko lukeena-urte asko kentzen dizkie gainerakoei. Jesu aldaeraren beste berririk ez da jaso, baina ez dirudi ezinezkoa denik.

Atera kontuak maila apalekoei buruz, eta orduan are hobeki ulertuko da zer esan nahi duen Oyharçabalek esaten duenean euskal liburugintzaren soziologiaz egin duen lan bikain horretan Sarako eskolaren gainbeheraren arrazoi nagusietako bat irakurlegaien mailaren jaitsiera izan zela.

(5) amiragarria, admirable. amodioa, amour, m. amodiosa, amoureux, m. amodiosa, amoureuse, f. amicionea, irrixa, ambition, f. amoiña, erremusiña, aumône, f. amaguiñarreba, belle mere, f. ampola, fiolle, f. amaiçuna, marastre, f. amabitchia, marraine, f. ama, mere, f. amexa, songe, m. amurraiña, truite, m.

Euskal ordainak ez dira berak, baina aurrerago aurkituko dugu azalpena ( § 3).

Bai eta larrua-k larrutcea ere, nahiz honetan frantsesezko hurrenkeran hausturarik izan ez, halabeharrez.

Lakarrak jadanik zehazten zuen generoa dela eta egindako ezabaketak "edukin galerarik suposatzen ez duen ezabaketa moeta" ditugula(Lakarra 1994: 27).

Laginak honela osatuta daude: A letrako a-alogatcea zatia (80 sarrera orotara; 62 partizipioak eta generoagatik errepikatutako izenondoak kenduta) eta L letra osoa (90 sarrera orotara; 65 kenketa beren ondoren).

Lakarra da honetan ere aitzindari, testuak eta, beraz, beren artean litezkeen loturak anitzez gutxiago direla gogoratu baitu (cf.Lakarra 1994: 

24, besteak beste), hiztegi zenbaitenak -Harrietenak barne-ikertzeaz landara.