Euskera Agerkaria 
  
A L B Eskubide 
  
Ez 
  
Adolfo Arejita 
  
Uppa ) Baiona 
  
Mikel Zalbide 
  
Euskaltzaindia 
  
Mixel Donostia 
  
Aurnague 
  
Jaurès Unibertsitatea Tolosa 
  
Okzitania Miren 
  
Azkarate Euskaltzaindia 
  
Donostia Joxe Azurmendi 
  
Martine Berthelot 
  
Manuel Gonzalez 
  
Gora 
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
EUSKAL TZAINDIA

Keywords: Jarraian, Iruñea, Urdiain, Uxue-Pitillas, Nagore eta Oronozko testigantzak editatu eta ikertu ditut. Buruenik, hizkuntza ezaugarriak zerrendatu ditut, eta lexikoia eta adizkitegia atondu Nafarroa, euskara arkaiko eta zaharra, justizia auzibideak, hizkuntzalaritza historikoa, dialektologia, filologia Navarra, euskera arcaico y antiguo, procesos judiciales, lingüística histórica, dialectología, filología Navarre, basque archaïque et ancien, procès judiciaires, linguistique historique, dialectologie, philologie Navarre, Archaic and old Basque, judicial processes, historical linguistics, dialectology, philology

XVI e et XVII e siècles

 Euskera. 2018, 63, 2, 1. Bilboissn 0210-1564

EUSKERA AGERKARIA

Euskera Euskaltzaindiaren agerkari ofiziala da eta 1920. urtetik argitaratzen da. Urteko lehen zenbakiak (buletinak) Euskaltzaindiaren lana eta bizitza akademikoa biltzen ditu, eta bigarrenak Akademiaren lan esparruetako ikerketa-artikulu originalak, liburu-aipamenak eta antzekoak jasotzen ditu. Zenbakiak urtea bukatu eta hurrengo sei hilabeteetan argitaratzen dira. Ikerketa artikuluak argitaratzeko, Idazketa kontseiluak, anonimotasuna bermatuz, kanpo ebaluatzaileen iritzia jasoko du.

Euskera agerkaria honako aurkibide, zerrenda eta datu-baseetan dago:

• Azkue Bibliotekaren katalogoan La revista Euskera es el órgano oficial de la Real Academia de la Lengua Vasca / Euskaltzaindia y se publica desde 1920. El primer número del año (el boletín) recoge los trabajos y actos académicos de Euskaltzaindia mientras que el segundo se dedica a publicar artículos de investigación originales, reseñas de libros y similares. Los números se publican dentro del semestre posterior a finalizar el año. Para publicar artículos de investigación, el Consejo de redacción, garantizando el anonimato, recurre a expertos externos.

La revista Euskera está disponible en los siguientes catálogos y bases de datos:

• Catálogo de la Biblioteca Azkue

• Base de datos ISOC La revue Euskera est l'organe officiel de l'Académie de la Langue Basque / Euskaltzaindia ; sa publication a démarré en 1920. Le premier numéro de l'année (le bulletin) présente les travaux et la vie de l'Académie ; le second quant à lui publie des articles concernant des travaux de recherche, des comptes rendus de livres, ou autres sujets similaires. Les numéros sont publiés au cours du semestre qui suit la fin de l'année. En ce qui concerne la publication d'articles de recherche, le Comité de rédaction s'entoure d'experts extérieurs à qui il garantit l'anonymat.

La revue Euskera est présente sur les catalogues et bases de données suivants :

• Catalogue de la Bibliothèque Azkue Euskera is the official journal of Euskaltzaindia and has been published since 1920. The first number or bulletin published each year reflects the Academy's work and academic activities, while the second one contains original research articles, book reviews and the like. Issues are published in the six month period following the end of the year in question. For the publication of research articles the editorial board seeks the opinions of external evaluators, while preserving their anonymity.

The Euskera journal appears in the following indexes, lists and databases: Aspaldi dakigu, Mitxelenaren (TAV), Sarasolaren (ConTAV) edo Satrustegiren (1987) lanei esker besteak beste, iragan mendeetako justizia auzibideen gaztelaniazko dokumentazioan euskarazko pasarteak ere aurki daitezkeela bakanka, eta han hemenka sakabanaturik. Azken urteetako aurkikuntzek eta bildumek [START_REF] Trask | Administrazio zibileko testu historikoak[END_REF][START_REF] Maiora | Reino de Navarra. Euskera. Injurias, coplas, frases. Egilearen argitalpena[END_REF]Maiora, eta 2018;;Madariaga, 2014;[START_REF] Orye | Garai arkaikoko euskara nafarraren lekukotasun berriak: gehiketak eta zuzenketak F. Maioraren liburuari[END_REF]2017;[START_REF] Orye | Garai arkaikoko euskara nafarraren lekukotasun berriak: gehiketak eta zuzenketak F. Maioraren liburuari[END_REF]Monteano, 2017;[START_REF]Mendebalaren eta ekialdearen artean: goi-nafarrera zaharraren azterketa diakronikorantz[END_REF] hori berretsi dute, baita corpusa erruz zabaldu ere. Ordutik, dugun testu kopurua ikusita eta horiek duten izaera homogeneoari so, genero beregaintzat hartu eta ikertu daitezkeelakoan nago, hizkuntzaren historiarako eta dialektologiarako datu-iturri interesgarriak baitira.

Esan bezala, auzibideen dokumentazioa gaztelaniaz idatzirik dago nagusiki. Aztergai dugun garaian, XVI. eta XVII. mende hasieran, auzi bateko lekuko bat euskaldun elebakarra zenean, euskaraz egiten zion eskribauak galdeketa, baina jasotako erantzunak gaztelaniara bihurtzen zituen gero, idatziz paratzeko. Kasu bakan batzuetan, hala ere, eskribauak garrantzitsu zeritzonean, lekuko euskaldunen hitz batzuk -ez denak-jatorrizko hizkuntzan jasotzen ziren, erdal itzulpenaz lagundurik usu. Gainera, arauek zioten eskribauak bere horretan jaso behar zituela hitzok, deus gehitu, kendu edo moldatu gabe, eta inongo itzultzaileren laguntzarik gabe 2 .

Hartara, hango eta hemengo auzibideetan sakabanatutako euskarazko pasarte laburrek garrantzi handia dute, garai eta leku bateko mintzairaren 1 Lan honek MINECOk diruz hornitutako Monumenta Linguae Vasconum 5: Periodización y cronología ikerketa proiektuaren sostengua du (FFI2016-76032-P). Bestalde, UPV/EHUko Euskararen Historia eta Hizkuntzalaritza Historiko-Konparatua (GIC 10/83, IT 486-10) ikerketa-talde kontsolidatuaren barnean kokatzen da, Hizkuntzalaritza Teorikoa eta Diakronikoa: Gramatika Unibertsala, Hizkuntza Indoeuroparrak eta Euskara (HiTeDi) (UFI 11/14) Prestakuntza eta Ikerketa Unitatearen baitan. Eskerrak eman nahi dizkiet Iñaki Caminori, Maitena Duhalderi, Dorota Krajewskari, Iker Salaberriri, Patxi Salaberriri eta Eneko Zuloagari lan honen prestaketan modu batera edo bestera eman laguntzagatik.

2 Garaiko justiziaren funtzionamenduaz, galdeketak egiteko moduaz eta testuen ekoizpen prozesuaz eta fidagarritasunaz azalpen zehatzagoak daude Santazilia (2017)n eta (2019)n, baita Monteanoren (2017) 422 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… lekukotasun idatzi bakarra direlako frankotan3 . Kasu zenbaitetan, gainera, egun euskalkia galdurik duten eremuetan jaso ziren. Gainera, asmo literariorik gabeko testuak dira, herritarrek euren ahotik ekoitziak eta ohiko jardunetik hurbil daudenak. Hala ere, geroago erakutsiko dugunez, horietako zenbait aski arazotsuak dira irakurketa edo interpretazio aldetik.

Dialektologia eta hizkuntzalaritza historikorako datu-iturri baliagarria direlakoan, euskararen garai arkaiko eta zaharraren arteko mugan (Lakarra, 1997, § 7;Gorrotxategi eta Lakarra, 2001, § 7;Mounole eta Lakarra, 2018;Mounole eta Gómez-López, 2018) kokatutako Iruñeko, Urdiaingo, Uxue-Pitillasko, Nagoreko eta Oronozko testigantzak izanen ditugu oraingoan hizpide. Peio J. Monteanok eman dit horien guztien berri, eta esker zorretan naiz harekin.

Metodologia eta edizio irizpideak

Auzibideak zaharrenetik hasi eta berrienera daude antolaturik kronologikoki. Izenburuan auzibidea zein herritan gertatu zen aipatu dut, zein urtetan gero eta, parentesi artean, Nafarroako Errege Artxibo Nagusian (NEAN) auzibideak duen katalogo-zenbakia eman dut buruenik.

Ondoren, auziaren nondik norakoak azaldu ditut, euskarazko pasarteei testuingurua albait zorrotzen emanez. Lekukoei eta galdeketen egileei buruzko informazioa eta datak gaineratu ditut, besteak beste. Euskal testuak paragrafo beregainetan eta zenbakiturik eman ditut; baita, parentesi artean, auzibideko zein orrialdetan aurki daitezkeen esan ere. Hiru izartxoz banatuta, hizkuntza-azterketa heldu da gero. Euskarazko zein gaztelaniazko pasarteetan, puntuazio markak eta letra larriak gaur egungo ohituretara bihurtu ditut. Hitzen bilkurak aldaketa fonologikorik eragin ez duenean, hitzen banaketa ere gaurkotu dut. Ohar paleografikoak, azalpenak eta zuzenketak oin-oharretan eskaini ditut, eta euskal pasarteen itzulpenak ere bai, eskribauak auzibidean bertan gaineratu dituenean.

Transkripzioak paleografikoak dira, salbuespen aipagarri zenbaitekin: ese luzeak arrunt bilakatu ditut, eta <u> eta <v>-ren arteko txandaketa ere gaur egungo moldera bihurtu dut, lehena bokalerako eta bigarrena kontsonanterako gordeaz. Gainera, azalpenetan -ez pasarteetan-izen bereziak bateratu ditut, eta grafia gaurkotuan eman.

Bestalde, pasarteen lagungarri gehitutako iruzkin linguistikoek bi xede dituzte: ezaugarrien beren testigantza jasotzea euskararen historian duten lekua agertuz eta, bestetik, pasarteen irakurketen berme izatea, bereziki arazotsuak diren horietan. Ahalaz, leku, garai eta genero bereko bestelako testuak baliatu ditut erkaketarako, nahiz eta leku, garai eta genero horien hedadura zabalago edo hertsiagoa eskura ditugun testu zaharrek mugatzen duten ezinbestean.

Datu garaikideak baliatu ditudanean, zenbait bilakaera diakroniko edo irakurketa bermatzeko baizik ez ditut erabili konparagai gisa, eta sekula ez testua lekuan eta garaian kokatzeko, ondorio ukronikoetara ailegatzea saihestu asmoz.

Testuak

Iruñea, 1593 (NEAN 12399)

Fiskalak 25 urteko Tristan Ibarreta San Martin Iruñeko zapataria prozesatu zuen jatorri heletarreko Xabat Hualde jostuna akabatzeagatik. 1585eko otsailaren 20ko eguerdian, asteazkenez, Tristan lantokian ari zen lanean beste lankide batzuk lagun zituela, Santxo Agorretaren etxean zuen zapata tailerraren sarreran. Tailerraren parean zen Lope Azkona barberaren etxea. 424 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… Une hartan Xabat jostuna tailer aurretik pasatu zen bidean gora, eta Tristanek agurtu. Xabatek burua itzuli, eta Tristan zapatariak bera zela esan zion, baina jostunak muzin egin eta aurrera segitu zuen.

Arratsaldean Xabat Hualde bigarrenez pasatu zen Tristanen zapatari-tailer aitzinetik, eta zapatariak berriz agurtu. Oraingoan zapatariarengana bihurtu zen Hualde, eta berari gaizki ez mintzatzeko esan; bien arteko auzi bat zutela epaitzeko une hartan, eta ez xaxatzeko. San Martin zapatariak, aldiz, agurtzea ez zela iraintzea, eta epaiketa bestela molda zitekeela egin zion arrapostu. Orduan hasi zen liskarra.

Antza denez, Tristanek Maria Arkia, Xabat Hualderen lehengusina, haurdun utzi zuen ezkondu gabe, eta Hualdek salaketa jarri zion zapatariari. Tristanek, ordea, auzia epaiketarik gabe konpon zitekeela agertu zuen; aski diru gastatua zuela ordurako epaiketan, eta gehiago eman ziezaiokeela Mariari, epaiketarik ez balego. Gainera Tristanek ez zuen argi zergatik sartu zen Hualde jostuna auzi horretan, bere ustez Maria ez baitzen haren lehengusina, jostunak berak inoiz hala aitortuta. Xabat Hualdek, baina, senide zuela zioen, eta neskatoa berarekin zegoela Iruñean, senar ona bila zezan bidali baitzioten; haatik, berari zegokiola neskarendako justizia eskatzea.

Eztabaida horretan, lekuko zenbaiten arabera, Hualdek guraize batzuk atera zituen, eta Tristanek, berehala, sastakaia. Hualde jostunak Lope Azkona barberarenera egin bide zuen ihes, Tristanen zapatari-tailerraren parean baitzen, baina Tristanek, gibeletik zerraiola, Loperen atarian puñal ukaldia eman zion bizkarrean, eta berehala hil. Ordurako jendetza bildua zen inguruan, baina hiltzailea ziztuan atera zen ihesi, eta Santa Zezilia elizan, sakratuan, babestu. Aguazilak elizaren babes sakratua kontuan hartu gabe atera bide zuen tenplutik.

Xabat Hualde, sortzez heletarra, 14 urterekin etorri zen Iruñera, eta beste hainbat heletar ageri dira prozesuan. Xabaten heriotzaren ondoren, Heletako senideek Maria Arkia bera izendatu zuten familiaren ordezkari epaiketan. Deigarria da Pirinioez bi aldeetako nafarrak eta eskribauak Nafarroako erresumaz mintzo direla, ordurako bakoitza errege desberdinen menpe daudela alde batera utzita. Gertatutakoa ikertu nahian, Juan Igal eskribauak 1585eko martxoaren 18an Katalina Olleta Iruñeko biztanleari egin zion galdeketa. Kontatu zuenez, Maria Arkiak berak Xabat eta Tristan ikusi omen zituen eztabaidan lehenaren ataurrean eta, hilketa gertatu baino lehentxeago, neskak lehengusuari Tristanekin hizketan ari izatea leporatu omen zion, auzokide guztiek entzun eta ulertzeko moduko hitzez:

(1) alqueric çaude bellaco villau batequi! (62v) 4Segur aski eztabaida osoa eta galdeketak euskaraz gertatu baziren ere, hori da euskaraz jasotako eta euskarari egindako erreferentzia bakarra auzibidean. Maria Arkia heletarra zen seguru asko, eta lehengusuari euskaraz egin zion. Ez dirudi lekuko iruindarrak eta, berak dioenez, auzo osoak hitzok ulertzeko trabarik izan zutenik, halere. * * * Pasarte hau, beraz, heletar jatorriko neska Iruñeratu batek esan zuen, eta iruindar baten ahotik jaso zuen Juan Igal eskribauak. Nongo eta noren euskara jasotzen duen esatea, beraz, ausartegia da.

Partitiboaren erabilera aipatzekoa da. Moduzko zentzua du, eta ohikoa da partizipiotik kanpo hizkera askotan, isilik, goserik, gazterik, gordinik edo tristerik bezalakoetan, besteak beste.

Soziatiboko -reki aldaera sarri ageri da XVI. mendean Nafarroako erdialdean, baina Iruñean agitutako justizia auzibideetan txandaketa dago, nahiz eta sudurkaririk gabeko forma dirudien ohikoena: orrequin ageri da 1535ean, baina maynguequi 1563an, mutilarequi 1596an eta orrequi 1612an, eta Beriainen lanean ere -reki da nagusi, baina bestekotik ere badu (Reguero, 2017, 577). Reguerok (2015, 593) azaltzen duenez, sudurkaririk gabeko soziatiboa hegoaldeko goi-nafarreraren ezaugarria da lehen testuetarik 5 , baina ez bide da nafarrera osoarena, eta bai, ordea, nafarreraren eremutik lan-dakoa ere; ekialderagokoa (cf. Camino, 2003a, 446). Nafarroaren mendebaldean ere bada garai berriagoetan, Hiriberri Arakilgo predikuetan [START_REF] Salaberri Zaratiegi | Hiriberri Arakilgo predikuak I: transkripzioa eta azterketa[END_REF] eta berrikiago Ultzaman, Anuen, Atetzen [START_REF] Ibarra | Ultzamako hizkera. Inguruko euskalkiekiko harremanak[END_REF] edo Sakanan (Erdozia, 2001, 240). Nafarroa Beherean, beste aldaera zenbaitekin batera, -ki ere izan da; Etxeparek, esaterako, badu (Camino, 2008, 146), eta Amikuzen ere badugu XVIII. mendeko testuetan, forma sudurkaridunarekin lehian (Camino, 2016, 106). Bestalde, -kila dago Etxauz baigorriarraren gutunean (Mounole & Lakarra, 2018, 424), baina ez dezaket esan zein zen Heletako egoera sasoi hartan honi dagokionez. Forma sudurkariduna gabea baino berriagoa dela pentsatuta ere (FHV § 5.10;Gómez-López, 2005, 275;Santazilia, 2013, 270 pace Trask, 1997, 202), dauden lekukotasunik zaharrenetan dagoeneko agertzen da.

Gatozen aditz morfologiara. Ageri den adizki bakarra, çaude, balizko *zagode batetik heldu da, baina ordurako bokalen arteko hots belarraren galerak eta bi bokalen disimilazioz gertatutako o > u bilakabideak gauzatua dirudi Nafarroa Garaian, baita Beherean ere (cf. Camino, 2008 eta bertako adibideak). Besteak beste, Larrasoañan 1606an hala da, Ezkurraren olerkian 1609an ere bai, baita Arantzan ere 1669an. Çaute dago pluralean 1566an Eugin. Aresoko erlijio testu datarik gabeetan, baina, gaode dago, eta çaodena ere bai çaudena-rekin batera (adibide guztiak apud Reguero, 2017). Aresoko testuak noizkoak diren ez dakit baina, otoitzak direnez gero, idatziz jaso ziren garaikoa baino hizkera arkaikoagoa isla dezaketela pentsatzea ez da zentzugabekeria (cf. Ariztimuño, 2016, 23).

Hiztegiari gagozkiola, ahalke hitza ohikoa da Nafarroa Garaiko testuetan, alke formapean gehienetan (cf. OEH s.v. ahalke), eta hasperenarekin Beherean. Gainera, garai arkaikoan ez da 'lotsa' adiera horrekin ageri. Auzibide zenbaitetan dagoeneko bada, hala nola 1538ko eta 1594ko Iruñeko banatan, eta geroagoko testuetan ere erruz kausitzen da. Ez dezaket ziur esan, baina badirudi aldaera hau gehiago ezkontzen dela Nafarroa Garaiko formekin, Heletan garaian izan genezakeen forma hasperendunarekin baino. Villau mailegua ere, Erdi Arotik gauzaturik datorkigun bokal arteko sudurkariaren galerarekin (cf. FHV § 15.2), lehen testuetarik dugu: Lepuzaingo 1653ko auzibide batean, eta Isastiren errefrauetan esaterako, eta beste hiz- Ematen du, beraz, hemen jaso den euskarak Iruñekotik gehiago dukeela Heletakotik baino, batez ere hiztegiari eta aldaerei so, baina ezin erabat ziur egon.

Urdiain, 1597 (NEAN 12756)

Auzia hamar urte lehenago abiatu zen. Urdiaingo Migel Bengoetxeak beste zenbait urdiaindar, bakaikuar eta altsasuar salatu zituen, ia heriotzaraino egurtu baitzuten. Gertatutakoaren hainbat ikuspegi daude, baina hona Bengoetxearena. 1587ko urriaren 18ko gauean, ohatzean zetzan ordurako Bengoetxea. Alboko etxekoandrea kexaka entzun, eta zer berri zen galdetzean, salatuak Juan Larreta harginaren etxera joan zirela esan zion, bertan zegoela Baltasar, salatzailearen anaia apaiza, eta hari gaizki egin nahian zebiltzala. Migel, arropa jantzita, karrikara abiatu zen makila eskuan anaia defendatzera, baina ez zuen iskanbilarik antzeman inon. Etxera bueltan, ordea, salatuak topatu, eta eztabaidan hasi haiekin. Irainek eta tirabirek borrokari eman zioten bide eta, nonbait, Bengoetxearen hitzen arabera betiere, arkabuzez tiro egin nahi izan zioten. Bengoetxeak, haatik, tiratzaileari heldu eta tiroa huts egin zezan lortu zuen, baina aurpegia estali zioten eta labankadak, kolpeak eta lantza ukaldiak jaso zituen. Makila baliatu izanak salbatu zukeen, baina larri zaurituta eta odoletan gelditu zen. Herritarrek, iskanbila eta arkabuzaren tiroa entzunda, kalera jo zuten, eta erasotzaileek ihes egiteko aukera baliatu. Herritarrak bertaratu ahala, erasotzaileak berriz inguratu ziren hara, deus ez balekite bezala, eta errugabe itxurak eginez.

Bitartean, Katalina Zubiri, Migel Bengoetxearen 32 urte inguruko emaztea, Maria Asensiorekin zen etxean. 428 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… atera, eta Migeli gertatzen ari zitzaiona ikusi! Emazteak erreguka zioen ez ziezaiotela senarra hil. Pedro Zangituren emazte Grazia Martinezek Juan Arraioz komisarioari 1587ko abenduaren 15ean egindako deklarazioan kontatu zionez, etxetik tiroa entzun eta leihora atera zen. Ez baitzuen deus ikusi, lotara itzuli zen, baina berehala entzun zuen Katalina Zubiri auhenka:

(2) ay! gora, gora, gendeac! yl dute hene senarra! (87r) 6 * * * Ez dakit zuzen Katalina Zubiri -hitzen esalea-eta Grazia Martinez -entzulea-urdiaindarrak ziren, eta seguru asko hitz horiek jaso zituen eskribaua ez zen herrikoa, baina dudarik ez dago urrun dagoela pasarteak ageri duen euskara egun Urdiainen baliatzen denetik. Bistan dena, laurehun eta hogei urteko aldeak baduke eraginik horretan, baina egon daitezke bestelako zergatiak ere.

Frankotan aipatu dugunez, ene espero dugu garai horretan euskararen eremu osoan Mounole & Lakarra, 2018, 424) eta, gainera, hemen bezala, Linschmann-Aresti legea betez (Reguero, 2017, § 3.3.2) 7 . Orobat, euskara nafar arkaikoan [e > i/_a] tankerako disimilazioak (jendia) ez ditugu kausitzen ahal, egungo Urdiaingo euskaran ohikoak badira ere, are XIX. mende erdialdean Bonapartek tokiko euskara jaso zuenean ere (Zuazo, 2010, 40-41).

Adizkia zaigu, menturaz, deigarrien. Gaur egun dei 'dute' dugu Urdiainen (Erdozia, 2001, 230), dei jaso zuen Bonapartek ere (1881, 35), Zuazok dai dakar (2010( , 134), eta Irizarrek (1991, 135) , 135) biak, darabilen iturriaren arabera. Egungo formara ailegatzeko, nire ustez *dauee batetik abiatu behar dugu, pluralgile pleonastikoa duen formatik: dauee > deuee > debee > debei 6 «Que quiere dezir: sallid, señores, que matan a mi marido» (87r).

7 Garai arkaikoan, halere, badira dagoeneko legea urratzen duten adibideak anitz leku eta hizkeratan (Mounole & Lakarra, 2018, 447), eta ondoko garai zahar eta klasikoan hausturak areagotuko dira, nahiz eta Nafarroak honetan gordetzaile dirudien (Mounole & Gómez-López, 2018, 523) Zuazo, 1998, 513). Edonola ere, hirugarren pertsonako pluralgilea -ei (< *-ee) pleonastikoa da egun, Gamizen olerkietan bezala9 , baina ez dago horren arrastorik aztertzen ari garen lekukotasunean, eta duten dago Altsasuko 1648ko auzian ere (Erdozia, 2005, 331). Forma zahartzat eta Arabarekin lotzen duen aldaeratzat -e jotzen badugu (gero -ee pleonastiko bilakatuko dena), eta ez -te [START_REF] Trask | On the History of the Non-Finite Verb Forms in Basque[END_REF]pace Lakarra, 2008), bi aukera ditugu: Urdiainen berrikuntza egina zegoela eta gero forma arkaikoa berriz sartu zela pentsatzea, edo eskribauak bertako hizkera zorrotz jaso ez zuela onartzea. Erdoziak (2005, 313) bigarren aukeraren alde egiten du eta neronek ere azaldu dut eskribauek testuak hitzez hitz kopiatzeko agindua bazuten ere, egon zitekeela prestigiozko aldaera bat eskribauen artean, horrelako pasarteetan nolabait islatzen dena (cf. § 3; Santazilia, 2017).

Bestalde, badago yl dute perifrasiaren ([partizipioa + *edun]) eta egokitu zaion itzulpenaren denboran ('matan') asimetria bat. Itzulpena orainaldian egin da, eta testuinguruari so, geroaldi hurbila ere uler daiteke, hots, 'hilko dute', edo 'hil behar dute'. Haatik, garai arkaiko eta zaharrean orainaldirako ([-tzen + *edun] edo adizki trinkoak baizik ez dira ageri (Mounole & Lakarra, 2018, 434), eta geroaldirako, Mendebaletik kanpo, orainaldiko trinkoak (usu -te/-ke morfemekin), baita [aditzoina + *ezan-te/-ke] bezalakoak ere, edo *iron erroko formak, nahiz eta ordurako [-tuko + *edun] den ohikoena hizkera gehienetan (Mounole & Lakarra, 2018, 436 eta hh.). Edonola ere, hemen dugun forma partizipiodunak ez dezake orainaldiko edo geroaldiko baliorik har: iragan burutu edo pluskuanperfektua baizik ez. Hori horrela, nire ustez, euskarazko formatik eman den erdal itzulpena ez zen, orduan ere, oso zehatza izan aditz-denborari doakionez.

Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564 430 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 3.3. Uxue-Pitillas, 1598 (NEAN 309509)

Orain gutxi arte, Uxue XVI. mendean herri euskalduna zela esateko ebidentzia zenbait bagenituen ere, ez genuen bertako hiztun batek ekoitzitako euskarazko testurik, 1581eko prozesu batean pasarte labur bat agertu zen arte (cf. Monteano, 2017, 178;[START_REF] Orye | Garai arkaikoko euskara nafarraren lekukotasun berriak: gehiketak eta zuzenketak F. Maioraren liburuari[END_REF]. Orain beste hau agertu da, aurrekoa baino luze eta aberatsagoa, dudarik gabe.

Pitillasko Martin Zuriak eta bere artzain Pedro Villafrancak Uxueko eta Pitillasko alkate, zinegotzi eta igurainak salatu zituzten bere ardi eta ahari saldoari behin eta berriz kalte egiteagatik, eta zenbait abelburu hil eta ebasteagatik. Antza denez, Uxueko eta Pitillasko hiribilduek akordioa zuten lur komunalak bi herrietako biztanleek erabil zitzaten, baina eskubide hori baliatu ahal izateko, biztanle titulua edukitzea ezinbestekoa zen. Zuriak eta Villafrancak horretarako eskubiderik ez zutelakoan eraso zioten lehenaren aziendei. Bistan denez, salatzaileek eskubide hori bazutela zioten.

Martin Zuriak ez bide zuen auzo-eskubiderik, ez baitzuen emazterik ez ondasunik, eta aita oraindik bizirik baitzuen. Pedro Villafranca ez zen bertan sortua: Iparraldekoa zen (Milafrangakoa, deiturari so?), baina Tebasko emakume batekin zegoen ezkondua eta Cortesko markesaren jauregian bizi zen Pitillasen. Gainera, zerga guztiak pagatzen zituen, eta herrian erabat bertakotua zegoen. Bestalde, alkateek ez zuten garbi abereak norenak ziren: Villafrancarenak, Zuriarenak, edo bienak nahaste.

Esan bezala, bi herrietako igurainek, alkateen eta zinegotzien aginduz, zenbait egunez abere zenbait hil zituzten, foruak baimentzen zuen kopurutik goiti, baita makilaz kolpatu eta komunaletatik uxatu ere. Gainera, gau euritsu batean, abere zenbait inguratu zituzten eta, izuturik, kabalak amildu eta urak eraman zituen. Hori aski ez eta Zuriak gau bat edo beste ziegan pasatu behar izan zuen alkateen aginduz. Juan Huarte eskribauak 1598ko maiatzaren 20an 26 bat urteko Oliber Soroeta zuberotarra galdekatu zuen, beste hainbat lekukoren artean. Gazteak kontatu zuenez, iluntzen ari zuen. Ahariak gordeak zeuden orduko, eta arkumeak gordetzen ari. Bi igurainak bertaratu ziren, batek arkabuza eta besteak lantza eskuan zutela. Bi ahari hartu zituzten, eta lekukoak ezin izan zuen ongi entzun Uztarrozi esan ziotena, urrunxko baitzen, baina, dirudienez, orduan bi ahari hartuko zituztela esan, eta biharamunean bi axuriren bila itzuliko zirela gaineratu zuten. Esan eta egin. Eguna argitu baino lehen han ziren bi igurainak armaturik, bi axuri hartzeko eta artaldea Beireko lurretara uxatzeko. Uztarrozek esan zien egoteko apur batez, Juan Zuria bertaratu arte, baina igurainek aginduak bete behar zituztela egin zioten arrapostu. Uztarrozek abereak hiltzeari bederen uko egin ziezaioketela gaineratu zuen, eta igurain lantzadunak, orduan, honakoa esan:

(3) alcabuz aldibat (52r) Arkabuza zeramanak hala ihardetsi zion:

(4) Arcabuzas es; estiot arcabuzau emanen. Estate gure probechu arcabuzetara etorri bagaytes (52r) 10

Nonbait, lantzadunak arkabuza erabili nahi izan zuen, baina suzko arma zeramanak, zentzu handiz, berehala ondorioztatu zuen armetara jotzeak ez ziela onurarik ekarriko. * * * Beste behin, ez da erraza nongo edo noren euskara ageri den asmatzea. Ekoizle uxuetarrena?, entzule zuberotarrarena?, eskribauarena? Zuberoako euskararen historiaz gehiago dakigun neurrian (Padilla-Moyano, 2017), ez dirudi pasarte hauek Maule aldeko euskara islatzen dutenik, baina zubero-10 «Que bueltos en romançe quieren dezir: con el arcabuz no; el arcabuz no le dare, que no sera nuestro probecho si benimos a los arcabuces» (87r 432 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… tarrak ongi ulertu zituen Uxueko igurainen hitzak, eta Huarte eskribauak ere ongi jaso, zuberotarrarengandik.

Fonologian, aipagarria da euskararen eremu osoan kausitzen ahal den txistukariaren ondoko herskariaren ahoskabetzea, estiot edo estate adizkietan. Horren ondotik, gainera, ez adberbioa apikaritu egin da segur aski, herskariaren aurrean (cf. honetaz § 3.7. atalean esana). Zailagoa da bakarrik ageri den es adberbioaren grafiaren zergatia aurkitzea. Badira es dakarten bestelako testuak ere, garai bertsuan, 1598ko Etxauriko auzibide bat konparazione (Santazilia, 2015, 129 eta hh.). Kontu fonetikoa baino gehiago, adizkiari atxikirik ageri diren es horien analogia grafikoa izan daitekeela uste dut. Instrumentalak ere -s du testu honetan, eta izan daiteke apikaria; izan ere, Nafarroan lehen testuetarik ageri zaigu, -z-rekin batera (cf. honetaz § 3.7. atalean esana). Gainera, instrumentala bere funtzio nagusian ageri zaigu: instrumentua adieraztekoa, gaur egun hiztun frankok soziatiboa lerabilketen lekuan. Instrumentua adierazteko soziatiboa baliatzea ez da fenomeno zaharregia, segur aski. Morfema instrumentalaren funtzio semantikoen galeraren azken ondorio, hain zuzen. Igartua & Santazilia (2013) lanean proposatu genuenez, morfema instrumentalak konpainia adierazten zukeen jatorrian, eta emeki instrumentua adieraztera ere lerratuko zen. Hurrengo urratsean instrumenturako espezializatu, eta konpainiarako komitatiboa sortu zatekeen (-kin edo -gaz). Garai berrienetan, berriz errepikatu zatekeen [konpainia → instrumentu] bilakabide semantikoa, -kin/-gaz-ek -z-ri gelditzen zitzaion funtzio instrumentala ere bereganatuz. Hizpide dugun garaian, bistan dena, prozesu hori ez zegoen horren aitzinaturik. Beste alde batetik, adlatiboak ez du amaieran -t-rik. Garai horretako testu nafarretan hori da aldaerarik hedatuena, baina badira Nafarroa erdialdeko lekukotasun herskaridunak ere XVI. eta XVII. mendeetan, Barasoainen, Irunberrin eta Untzuen kasu (Reguero, 2017, 586).

Artikulurik gabeko predikatua da gure probechu. Gaztelaniazko testu zaharretan oso ohikoa da [ser (algo) provecho (de alguien)] egitura, gaur egun provecho-ren aurretik de postposizioa paratzea ohikoagoa izanik ere. Euskarazkoa, beraz, erdaratiko kalkoa da segur aski. Trask, 1997, 199;Manterola, 2015, 27 eta hh.), eta euskara arkaikoan ere hala da hein batean. Mounolek eta Lakarrak (2018, 421-422) diote Nafarroan -ori dela gehienik edireten dena, eta ez hainbeste lehen gradukorik, baina badago, esaterako, Beriainen euskaran (Manterola, 2015, 800), 1506ko Uitziko ezkontza fedean, Eugiko auzibide batean 1566an, Bustamanteren erromantzean 1656an, 1729ko sermoian… (Reguero, 2017, 81, 138, 259, 328) 12 .

Aditz morfologiaren aldetik dira pasarteok interesgarrien. Geroaldia adierazteko bi forma ditugu: bat galdua dagoeneko, eta bestea egun oraindik baliatzen dena. Euskararen garai arkaiko eta zaharrean geroaldia adierazteko orainaldiko adizki trinkoak kausitzen ahal dira euskalki guztietan (-te/-ke morfemadunak gehienetan), baita [aditzoina + *ezan-te/-ke] beza-11 Manterolak (2015, 406) dioenez, subjektua ongi ainguratua egoteak eta erreferentzialtasun altua izateak predikatuak artikulua hartzea ekar dezake. Hemen, bistan denez, subjektua erreferentzialtasun apalekoa da (arkabuza ematea) eta, beraz, predikatuak artikulurik ez hartzea gertagarriagoa dateke.

12 Betiere, gogoan izanik erakusle edo artikulu baten aitzinean gauden ez daitekeela kasu guztietan erraz ebatz. Ratkusek (2010, 246) 'artroide' deitzen die erakusle prototipikoaren eta artikuluen artean kokatzen diren horiei. Funtzio bereziak izan ohi dituzte: 1) Determinazioa indartzea; 2) Indibiduazioa; 3) Klase orokortzea; 4) Identifikazio objektiboa; 5) Sinkretikoak diren klase nominalen oposizio morfosintaktikoak indartzea; 6) Erreferentzia anaforiko adierazkorra/peioratiboa. Horiei begira, hala ere, ez da erraza hemen zein funtzio izan dezaketen argitzea. Edonola ere, funtzio deiktikoa galdu duen morfema da dagoeneko (cf. Manterola, 2015, 131-135) 434 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… lakoak ere, edo *iron erroko formak. Haatik, egungo moldea -aditzari geroaldiko aspektu marka gehitzen diona-da ohikoena hizkera gehienetan (Mounole & Lakarra, 2018, 436 eta hh.). Hemen adizki trinkoak molde arkaikoari eusten dio, orainaldiko aditza eta -te morfema erabiliz geroaldiko zentzuan (date). -te/-ke-dun forma trinkoak Beriainen testuan eta Iruñeko 1609ko poesia sariketako olerkietan badaude (Mounole & Gómez-López, 2018, 512), baita Uitziko ezkontza fedean ere XVI. mende hastapenean, Sueskunek itzulitako Henrike Borboikoaren omenezko bertsoetan, Santsoainen 1594an eta Muruzabalen 1605ean (apud Reguero, 2017, 82, 173, 184, 195, 244). Adizki perifrastikoak, ordea, geroaldiko aspektu markadun aditz nagusia du (-en, Ekialde zabalean espero bezala -n amaierako aditzekin), ohikoa zeinahi euskalkitan lehen testuetarik. Beste alde batetik, geroaldia markatzeko -te morfema dugu; ez -ke, eta are gutxiago -teke pleonastikoa. Garai arkaikoan -te espero dugu izan erroko monopertsonalekin, nahiz eta hasia den leku horretan -ke agertzen, eta are -teke ere (Mounole & Lakarra, 2018, 431;Mounole & Gómez-López, 2018, 507). Ez dirudi, dena dela, Nafarroa berrikuntzan aitzindari izan zenik, nahiz eta Elizalderen 1609ko olerkian dagoeneko, edo Beriainen lanean, -teke izan. Bagaytez adizkiak, bestalde, -z pluralgilea hartu du dagoeneko. Mounolek eta Gó mez-Lópezek (2018, 506) diotenez, garai zaharrean eta Mendebaldetik hedatu den berrikuntza da hori, nahiz eta lehenagotik baden, eta bereziki lehen pertsona pluralean, hemen bezala.

Orobat, baldintzaren protasirako XVI. mendean ohikoen dugun perifrasia ageri da oraindik: *edin erroduna (Mounole & Lakarra, 2018, 443). Horrelakoak, beraz, ohikoak ditugu XVI. mendeko Nafarroa Garaian: Zufiko ezkontza fedean bada, Otsagabiko 1598ko prozesu batean ere bai, eta oraindik bada arrastorik 1729ko sermoi batean, baita Elizalderen doktrinan ere (Reguero, 2017, 99, 145, 329, 636). Dena dela, horrelakoak aditzoinarekin baliatzen badira ere, hemen dagoeneko -i partizipioa ageri da. Gauza jakina da -i partizipioa lehenago sartu zela -tu baino, indikatibotik kanpoko moduetan. XVI. menderako aski sartua dago, baina oraindik badira -i gabeko adibideak edo txandaketak Nafarroan, are hurrengo mendeetan ere (Mounole, 2007, 85). Aldiz, -tu partizipioa ez da, XVI. mendean bederen, indikatibotik at erabiltzen (Reguero, 2018, 590) Aditz morfologiari amaiera emateko, aipa dezadan labur estiot adizkian -i(n)-erroa dugula. Garai horretan *eradun erroarekin ageri da lehian. Nafarroan ez dirudi beti errook banaketa osagarrian dauden, zenbaitetan autore berak bietarik erabil baitezake, are adizki bera islatzeko ere (Mounole, 2011, 137-138;Reguero, 2017, 600 eta hh.) 13 .

Sintaxiaren alderditik ez da ezaugarri aipagarri askorik. Nahi bada, ezeztapenaren hurrenkera gaur egun darabilguna dela esan daiteke. Garai arkaikoan oraindik kausi zitekeen [aditz nagusia + ez + aditz laguntzailea] hurrenkera perpaus nagusietan. Salaberri Izkok (2018) erakutsi duenez, Ekialdera jo eta denboran aurrera egin ahala, [ez + aditz laguntzailea + aditz nagusia] gailenduz joan zen, eta Nafarroan ia hori baizik ez da ageri, baina Etxepareren lanean eta Amenduxen olerkian oraindik bada hurrenkera zaharraren alerik. XVII. mendean Errazkingo apaizak ere eman zuen horrelako bat (ConTAV, 108) 14 .

Lexikoari so, arestian aipatu provechu-z gain, alcabuz aldibat esamoldea da aipagarri, baita arcabuz/alcabuz binomioa ere. Bigarren aferari dagokionez, ohikoa da txandaketa gaztelaniaz (DRAE s.v. alcabuz), baita euskaraz ere (OEH, s.v. arkabuz). Arkabuz aldi esamoldearen esanahia ez da, haatik, horren garbia. Nire ustez OEHren (s.v. aldi) 'sesión' adierarekin egon daiteke loturik, 'arkabuz-tiro edo kolpe'-ren zentzuan. Hala balitz, aise lot dai- 13 Berriki Reguerok (prestatzen) defendatu du, beste batzuen usteen kontra (pace Lakarra, 2011), -i(n)-dela forma berria eta *eradun zaharra, baita berrikuntza Nafarroaren hegoaldetik edo Gipuzkoatik hedatu bide zela ere. Aski hegoaldekoa den testu honek mesede egiten dio hipotesi horri, baina, bistan dena, ez da froga guztiz erabakigarria.

14 Mitxelenak (1978, 224) XVIII. eta XIX. mendeetako Gipuzkoaz mintzo, testuaren kutsu literario eta jasoarekin lotu zuen bi hurrenkeren arteko lehia. Testu jasoek hurrenkera zaharraren adibide gehiago bide dituzte, eta berria baizik ez daiteke kausitu hizkera arruntagoa darabiltenen artean. Bistan dena, ezin daiteke hori huts-hutsean eta bere horretan XVI. mendeko Nafarroara ekarri, baina baliteke aztergai dugun garaian ere ahozkotik urrunago dauden testuak, honakoak ez bezala, ordena zaharraren gordetzaile izatea beste zeinahi bainoago. 436 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… teke ukaldi (*ukan + aldi ?) hitzarekin, -aldi hori eta honakoa berberak badira (cf. OEH s.v. ukaldi, lehen bi adierak). Aldiz, (u)kgabeko aldaerarik ez da ageri OEHn, baina bada 1598ko Otsagabiko prozesu batean zentzu berbera izan dezakeen -aldi bat: nic ylarrozaldi bat emanen nioque bellaco çarrari (Santazilia, 2015, 125). Horrek 'astinaldi'-ren zentzua du (< *inarrosi + aldi). Aezkoan, esaterako, ilarrosaldi baliatzen dute egun ere gaztelaniaz, etxe bati garbiketa sakona egin behar zaionean; hau da, astinaldi bat behar duenean (gaztigua, I. Camino).

Nagore, 1599 (NEAN 71707)

Prozesu luze eta mamitsua da honakoa, bereziki aberatsa euskarazko pasarteetan, baina baita antroponimo, toponimo eta oikonimoetan ere, inork inoiz ikertu nahi baditu. Dena dela, pasarte batzuk ez dira ulertzen errazak, ikusiko dugunez.

Artzibarko euskarak bizirik iraun du orain gutxi arte (cf. Lekaroz, 2014). Gainera, beste kasu frankotan ez bezala, hainbat garaitako testigantzak ditugu. Hor dugu XVI. mendeko Arizkurengo ezkontza fedea (Satrustegi, 1992, 59 eta hh.), Asnozko 1636ko ezkontza fedea (ConTAV, § 5.2.3), edo Elizaldek Bonaparterendako itzuli doktrinak [START_REF] Miren | Bonaparte ondareko eskuizkribuak: Iparraldeko goi-nafarrera-1, Bilbo, Deustuko Unibertsitatea[END_REF]. Zuzeneko testigantzak jaso zituen Azkuek Erizkizundi Irukoitza-rako eta Artolak azken hiztunak grabatu (cf. [START_REF] Artola | Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (3-Ipar-Artzibarko laginak: Hiriberri)[END_REF]2007;2010;2011;2012a;2012b;2013;2014a;2014b;2014c). Gatozen auzira. Migel Nagorek eta Maria Zalbak, Nagoreko biztanleak biak, Amador Uritz salatu zuten, haien alaba Juana Nagoreri egindako estuproagatik. Dirudienez, Juanak meza batean ezagutu zuen Amador, Saraguetan. Bi urtez bederen ibili zen Urizko Iribarrenean sortutako mutila neskatoaren atzetik, harekin larrua jo nahiz, baita ezkontzeko asmotan ere, agian. Neskak ez omen zuen baietzik erraz eman nahi; are gutxiago gurasoen baimenik gabe. Frankotan elkartu izan ziren, eta ez ziren gutxi izan hango eta hemengo festetan danbolin musikaz elkarrekin dantzan ikusi izan zituztenak, edo gordeka mintzatzen. 1595eko errege bezperan, akusazioak dioenez, mutilak Juanari bisita egin zion neskaren anaiek zeukaten etxean, egun Itoizko urtegiaren urek estalitako Gorritzen. Gelan gakoz itxi, eta bertan egin omen zituzten egin beharrekoak; ezkondu aurretik, edonola ere. Neskaren bi anaia, Eneko eta Martin, errekan hedatutako sare batzuk begiratzera zihoazela, Juana ohiko gelan ez zegoela ikusi eta, bila hasita, beste gelan harrapatu zituzten biak. Amadorrek, gainera, ba omen zuen neskatan aritzeko ohiturarik, edo hala zioten batzuek.

Mutil gazteak bere buruaren defentsarako hainbat bide urratu zituen. Ezkontzeko asmoa agertu zuen, baina nonbait ezin zitekeen orduan izan; arrebak lur puska bat ematekoa zion, baina egindakoa jakin bezain laster, atzera egingo zuen. Arrebarekin tratua konponduta, ezkonduko zen. Bitartean, errege bezperan Urizko Barberenean festan eta bandurriarekin kantuan aritu zela frogatu nahi izan zuen Amadorrek, eta ez bi legoaren bidea eginda, neskarekin Gorritzen. Gainera, frankotan saiatu zen erakusten Juana ez zela zirudien bezain neska bertutetsua, eta ibiltzen zela gizonekin. 1596ko martxoaren 23an Juan Huarte eskribauak egindako galdeketan, Eneko Nagorek, biktimaren beste anaia batek, Amador beste neska batzuekin ere ibilia zela erakutsi nahi izan zuen. Agoitzen zela, arçai seme (81r) zeritzoten mutil bati eta besteri aditu zien Amador neska batekin harrapatu zutela behin, zakila agerian.

Martin Nagorek, biktimaren anaia arestian aipatuak, Hualde eskribauari 1595eko errege bezpera hartan gertatutakoa kontatu zionean, errekan hedatutako sareei nola zeritzoten idatziz jaso zuen Huarte eskribauak:

(5) unas redes q[ue] llaman albaeta, que havian echado al rio (53r)

Galdeketa berberean, hirugarren anaiak -30 urteko Migelek-kontatu zuenez, San Juan egunean Amadorrekin mintzatzera joan zen arrebak bidalita, gazteak neskarekin zein asmo zuen jakin nahiz. San Juan egunean ohitura baitzen, akusatua adaxkak jartzen ari zen etxeko atarian.

(6) que en bascuence dixo se llaman ostoac (63r) 15Akusatuaren eta neskaren anaiaren arteko elkarrizketan, Amadorrek esan zuen egindakoagatik ehun dukat pagatu behar bazuen, ehun eta berrogei ere emanen zituela. Migelek, ordea, hobe zuela arrebarekin ezkontzea, eta Amadorrek ezetz: pagatuko zuela pagatu beharrekoa, eta epaitegira jotzeko esan zion Migeli:

(7) joan çaçue auçis (63v) 16 Itaunketa horretan bertan 55 edo 56 urteko Nagoreko biztanle Maria Aietxuk, Santxo Nagoreren alargunak, Hualde eskribauari kontatu zionez, Amador eta Juana frankotan ikusi omen zituen dantzan, ahapeka eta belarrira elkarri mintzo. Arratsalde batez, eguzkia gorde berritan, bikotea mutilaren etxe aurrean ari zen solasean, apur bat ezkutaturik, baina denek ikusteko moduan. Herriko jendeak ezkondu behar zutela pentsatzen zuen, bestela iruzur eginen ziola mutikoak neskari. Hitz hauekin eman zion Maria Aietxuk Juanari kasu egiteko aholkua:

(8) ea, deamucho ari beguira! (64v) Baina gazteek dantza uzteko eta gaztetasunaz eta ezkongabetasunaz gozatzeari uko egiteko asmorik izan ez, eta calla, viuda, que moço y moça somos (64v) erantzun zioten Maria Aietxuri. Berak, berriz, ihardetsi:

(9) enegatic or beguira (64v) Lekuko berak esan zuenez, Amadorrek ohorea kendu ziola aitortu zion Juanak, eta horren haserre zegoen neskatoa, euskaraz maldizioka kontatu baitzion hori:

(10) lepo eçurra auchiric eldu al lisan(?) 17 (65r) Beste galdeketa batean, Juan Hualdek 1596ko apirilaren 30ean mutikoaren alde agertu zirenei egindakoan hain zuzen, bada euskarazko pasarterik ere. Urizko Martinezeneko Joanes Uritzek, 35 urteko mutikoak, bost hilabete lehenago Katalina Nagore izenekoa entzun zuen beste zenbaitekin so- 16 Hots, «que le llevasen por pleyto» (63v). 17 Irakurketa eta hitzen banaketa aski zalantzazkoa da. Ikus eztabaida aurrerago. Dirudienez, Juana Ibañez zerbitzaria ez zen sobera ados gelditu Marban eskribauak jasotakoarekin, eta salatzaileen prokuradoreak dioenez, biktimaren anaia Martini gutuna bidali zion -berak zuzenean idatzi zuen dudazkoagoa da-, aitortzan esandakoagatiko damua agertuz. Gutuna prozesuan gaineratu zen. Gaztelaniaz idatzia dago, baina bereziki interesgarria da garai hartako Artiedako neskame batek -edo bere ingurukoren batek-zuen gaztelania nolakoa zen jakiteko, urrunxko baitago eskribauek galdeketak transkribatzeko darabiltenetik. Horra testua (335r, 335v) 19 :

Señor Martin. En la esamina que hizieron en la Coaresma yo me esamine. Yo e entendido que dixe yo que la mosa hermana de v. m. que he dicho que anduvo con un mosso en el soto apartado de mi y de no se que manera, yo no e esaminado tal, sino lo que yo he dicho en la esamina es que ellos andubieron reportando. Y si es assi que en la esamina dise que yo e dicho que la mosa e visto con el moço apartado de mi y el uno sobre el otro, el esaminador a puesto mas de lo que yo esaminado; que yo no e dicho sino lo que esta arriba escrito. Y la mossa no a tubido nada por que yo se bien que comi dormia y 18 Testuan icandu. 440 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… comi andava siempre y no ofreciendo otro. De Artieda a 14 de setiembre año 1597.

Joana de Ybañes, moça 20 de Joan Beltran.

[Orriaren ifrentzuan, letrakera berberean] A Marti de Nago, que dios goarde.

Juan Huartek 1597ko irailaren lehenean Juana Migel Nagore galdekatu zuen, Migel Gartxotenaren emazte eta Juana Nagore biktimaren ahizpa, hain zuzen. Errege bezperan Gorritzen anaiek harrapatu baino egun bat lehenago ere, Juana Migel etxeko atarian zegoela, Katalina Goikoa lehengusinarenean ikusi zituen Amador eta Juana, leiho batetik. Harrapatu zituztela ikustean gordetzen saiatu ziren, baina berandu. Han abiatu da ahizpa Goikoarenera: ateak iltzez eta giltzez itxita egoki! Lekukoa Juanaren bila zebilela ikusita, honakoa esan zioten karrikan zebiltzan bi neskatok:

(13) or dago, or! (338r) 21 * * * Analisira jo aitzin, desadan testu honek hainbat pasarte ilun dituela, Maria Aietxuren aitortzan batez ere, erdal itzulpena ments baitute gainera. Aietxuk Juanari esandako hitzak, (8)n eta (9)n jasoak, ongi irakurtzen badira ere, ez dira interpretatzen errazak. Hor deamucho hitzaren esanahia garrantzitsua da: 'gehiegi' edo 'asko' esan nahi duela uste dut (cf. gazt. de a mucho, amuchar…). DRAEren arabera Hego Ameriketako hitza da amuchar, eta deamucho-k ere bertakoa dirudi, baina euskaraz deamutxoan dago behin OEHn, (s.v. deamutxo) Peñafloridako kondearen ahotan, eta Penintsulako hitza ere izan zitekeen inoiz, nahiz eta guk ez dugun alerik aurkitu. Bestelako interpretaziorik ere izan dezake, eta OEHk dakartzan demuntxo edo diamotxo hitzen aldaera bat izan, hots, deabruaren txikigarri bat, Amadorri buruz ari. Hala balitz, Mariak Juanari emandako iradokizun gisa uler genezake (8), deabrutxoari arreta egiteko, alegia. Dena dela, gaztelaniatik datorkeena eta deabruari buruzkoa, biak dira hedadura urrikoak euskaraz, geroagokoak, eta Nafarroatik kanpokoak, 20 Testuan moca. OEHren arabera. Hori horrela, guk de a mucho-tik heldu dela hobetsiko dugu hemen. Halaber, beguira hitzaren esanahi eta kategoria zehatza ere ez dago garbi. Nire ustez, aginterazko forma bat da, eta hainbat adiera izan ditzake: 'arreta jarri', 'kontuz ibili', 'zain egon', 'zaindu, babestu, behatu, gorde' (cf. OEH s.v. begira, begiratu, begira edun). Bigarrena aspaldi ageri da eta hedadura zabala du, baina ez du osagarria datiboan hartzen eta hirugarrenak, osagarria genitiboan nahiago badu ere, badu adibide datibodunik ere, nahiz eta lekukotasun zaharrenetan Mendebaldean bakarrik agertu. Nire ustez, lehen edo azken adierekin lotu beharko genuke honako hau; hots, 'arreta jarri' edo 'zaindu, babestu, behatu, gorde'-rekin. Hori horrela, ( 8)n Mariak mutikoari arreta handiegia eskaintzen diola leporatuko lioke Juanak neskari. Bi gazteak Mariari arranguraturik, berriz dugu adizki hori ( 9)n, eta pasartea berriz da iluna. Ematen du 'hor konpon' edo gisako interpretazioa behar duela 22 ; edozein gisaz, begiratu-k ez ohi du osagarria absolutiboan eramaten.

Pasarte are ilunagoa da, nire ustez, ( 10)ekoa (cf. 1. irudia), bai irakurketari bai interpretazioari so 23 .

irudia. Interpretazio iluneko pasartea, Hualde eskribauak Maria

Aietxuri jasoa (NEAN, Errege Kontseilua, 71707, 65v)

Juanaren birao bat da, Amadorri buruz esandakoa. Lehen zatiak argiro dio lepo eçurra auchiric, baina gero hitzen banaketa eta zenbait karaktereren interpretazioa iluna da. Lehen bi grafemetan <es> edo <el> irakur daiteke, hots, ezezko adberbioa, edo beste zerbait. <el> irakurtzea hobetsi dut, 22 Cf. gaztelaniazko «ahí te las veas». 23 Eskerrak eman nahi dizkiet Monumenta Linguae Vasconum taldeko kideei, bereziki Ricardo Gómezi, Joseba Lakarrari, Julen Manterolari, Urtzi Reguerori, Blanca Urgelli eta Eneko Zuloagari zalantza hauek ebatzi nahiz egin dizkidaten iradokizunengatik. 442 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… batetik, <s> grafema luzeagoa eta bertikalagoa izan ohi baita eskribau honen idazkeran eta, bestetik, eskribau honek berak ez adberbioaren ondoko herskariak ahoskabe jaso baititu (11)n ageri den estut forman bederen. Gainerakoan, <du> argi samar irakurtzen da, gero <alli> edo <aeli> izan dezakegu, eta ondorengo karaktereak berriz piztu dit zalantza. Karaktere hori <s>, <e>, <c> edo <l> izan daiteke. Nik <s>ren alde eginen nuke: gaineko lerroan dagoen bascuençe hitzari so, sinesgarria dirudi. Bestalde, <an> aurrekoari itsatsirik egon daiteke, mota horretako <s> horren ondotik hutsunea utzi ohi duelako eskribauak, bascuençe horretan berean ikus daitekeenez, besteak beste. Gauzak horrela, zein da pasarte ilun horren lehen hitza? el aditzoina? eldu? eldua? Ondoren <ll> dugula dirudi, baina <el> ere izan daiteke, eta elisan irakurri. Hori horrela, zer litzateke elisan? 'ez lizan'? 'elizan'? Erabaki bat hartu beharrez, ez dut elisan irakurri nahi izan. Batetik tenpluarekiko inongo loturarik ez du eskaintzen testuinguruak eta, bestetik, ezezko adberbioak <l> aitzinetik txistukaria galtzea (ez lizan > elizan) posible izan badaiteke ere, garai hartan eta genero berean Nafarroan ditugun adibide apurretan ozenez hasten diren adizkiek ez dute txistukariaren galerarik eragiten (cf. honetaz FHV, § 18.8). Hor dugu, besteak beste, Olatz-Txipiko 1596ko auzibideko ez luela (Santazilia, 2015, 123). Beraz, <ll> irakurtzea hobetsi dut. Horrela, eldu allisan edo eldu allis an formara ailegatuko ginateke. Bigarren hitzak adizkitik zerbait duelakoan, gutxienez bi aukera ditugu mahai gainean: aiaurrizki botiboa izan genezake; hots, 'ailitz', urkariaren palatalizazioarekin (cf. Axularren ailliotsa edo Lazarragak dituen lloacen, lloaque edo balloa), edo al lisan. Bigarren interpretazioak 'heldu ahal lizan' iradokitzen du. Izan aditzaren subjuntibo trinkoa geneukake, besteak beste Lazarragaren edo Maizterren lanetan duguna, EKCk erakutsi digunez. Hala balitz, lizan horretan garai arkaikoan oraindik bizirik dauden bi elementu ikus genitzake: 3. pertsonarako lmarka iraganean, eta *ezan erroa iragana adierazteko, baina ahalerarako ahal darabilten formak ez ziren garai arkaikoan espero; zaharrean hedatuko dira, baina -tzen aspektu-markarekin (Mounole & Gómez-López, 2018, 516-517). Bestalde, bi interpretazioek 'heldu' aditzaren esanahia dute arazo. Dituen esanahi ugarien artean (cf. OEH s.v. heldu), hainbatekin ezkon daiteke: 'resultar', 'salir bien/mal parado', 'suceder', 'hallar(se)'… baina horien guztien distribuzio geografikoak ez du honekin bat egiten.

Bestelako aukerarik ere badagoke, baina horiek ere, ez erabat asegarriak. Orduko hizkeraren eta testuinguru zehatzagoaren faltan, ezin ebatz dezaket garbi pasarte horien esanahia une honetan, eta goazen aurrera.

Fonologian, desadan litekeena dela (11)ko estut formako txistukaria apikaria izatea, garai arkaikoan ez baita zaila horrelakoak aurkitzea herskari aurrean (/t/ bereziki) euskararen eremu osoan (FHV § 14.2), eta Nafarroako justizia auzibideetako euskal pasarteak ere ez dira horretan salbuespen. Garai arkaikoan Mendebaleko hizkeretan geroago orokortuko den txistukari apikari eta bizkarkariaren arteko neutralizazioa hasiberritan egonik ere, herskari aurrean ohikoagoa da (Mounole & Lakarra, 2018, 418). 1609ko Elizalderen olerkian baditugu dagoeneko çatoste edo ezpagaysque bezalakoak, ez sistematikoki, baina ezin jakin gurean kontu grafiko hutsa den. Ikusi, gainera, ezpagaysque forman, ez adizlagunak bizkarkaria atxiki duela. Ondoko autore zenbaitek ere bakanka badute horren adibiderik; hala nola Beriainek, edo Urdozko XVII. mendeko prozesu bateko pasarteek (Reguero, 2017, 556).

Izen morfologiaren alorrean, ene dugu lehen pertsonako izenordain posesiboa, garaiko Nafarroan -baita hortik kanpo ere-espero zitekeen bezala _Euskera 2018_1.indd 443 11/7/19 12:35 (Mounole & Lakarra, 2018, 424). Bestalde, ez dago garbi (8)ko ari erakuslea den edo aurreko hitzaren postposiziotzat ulertu behar dugun. Zernahi gisaz, erakusleak ez du dardarkari azkarrik, (11)n dugun arequy-k ere erakusten duenez. Orobat, erakusleek ez dute gprotetikorik hartzen, XVI. mendean ohi bezala (Reguero, 2017, 571). Are XX. mendean ere, Artzibarren oso bakan kausi zitekeen horrelakorik, nahiz eta egon baden (Artola, 2010, 41). Deklinabidean, soziatiboa -reki da, sudurkaririk gabe. Nafarroan aise topa daiteke kidekorik egun: Erroibarren (Ibarra, 2000, 101-102), Ultzaman, Anuen, Atetzen [START_REF] Ibarra | Ultzamako hizkera. Inguruko euskalkiekiko harremanak[END_REF] edo Sakanan (Erdozia, 2001, 240). Reguerok (2015, 593) azaldu duenez, sudurkaririk gabeko soziatiboa hegoaldeko nafarreraren ezaugarria da lehen testuetarik 25 , baina ez bide da nafarrera osoarena, eta bai, ordea, nafarreraren eremutik landakoa ere, ekialderagokoa, batez ere (Camino, 2003a, 446). XVI. mendean ere forma hori ohikoa da Nafarroa erdialdean, eta Iruñean eta inguruetan txandaketa dago forma sudurkariarekin (cf. Reguero, 2017, 577, edo (1) adibidea lan honetan berean). Garai berriagoetan bi formak ageri zaizkigu Artzibarren, Urizko kristau-ikasbidean esaterako [START_REF] Miren | Bonaparte ondareko eskuizkribuak: Iparraldeko goi-nafarrera-1, Bilbo, Deustuko Unibertsitatea[END_REF], edo Artolak egindako grabaketetan (cf. Artola, 2006 eta hh.), baina sudurkaria da nagusi 26 . Baliteke instrumentala apikaria izatea auçis hitzean. 1536ko Arizkurengo ezkontza fedean, haatik, -z dago, nahiz eta ondoko lekukotasunetan, Urizko kristau-ikasbidean kasu, edo azken hiztunen ahotan, -s egon 27 . XVI. mendean, ezkontza fedeetan, bietarik ageri zaigu (Reguero, 2017, 578) 28 .

Aditz morfologian, partizipio pleonastikoa dugu içandu forman. Nafarroan bada halakorik, gutxienez 1596ko Iruñeko auzibide batean datorren içandu zuen batetik aurrera, eta frankotan geroago (Reguero, 2017, 591). Mounolek eta Gómez-Lópezek (2018, 503-504, 525) garai zaharreko berrikuntzatzat dute pleonasmoa, baina hasmenta garai arkaikoaren hondarrean kokatu 25 Cf. hala ere, «hegoaldeko goi-nafarrera» terminoaz 5. oin-oharrean esandakoa. 26 Cf . Salaberri Zaratiegiren (2000, 897) mapa. 27 Apikaria ere jaso omen da Artzibarren Erizkizundi Irukoitza-n (Camino, 2003b, 86-87). 28 Beraz, nire ustez, Reguerok (2017, 578) berak ematen dituen datuen distribuzio geografikoa ez dator bat gero dakarren maparekin, 1750 aurreko egoera islatzen bide duen horrekin. (Mounole & Gómez-López, 2018, 516).

Hiztegi aldetik aberatsa da auzibide hau, eta gauzarik deigarrienak baizik ez ditut iruzkinduko. Egundaiño hitzari doakionez, OEHk (s.v. egundaino) dio Hegoaldeko testuetan ez dagoela adiera horretan XX. mendetik aurrera baizik kausitzerik, baina Lizarraga Elkanokoak badu. Edozein moduan, honek erruz aitzinatzen du Hegoaldeko lehen testigantza. Eguitecoric horrek 'tratu', 'negozio' edo 'arazo' esan nahi du, eta lehen testuetarik aski hedadura zabala du. Iluna da, ordea, errekako sare batzuei deitzeko albaeta forma, euskarazko hitza bada. Menturaz Mendebaldeko euskaran baliatzen den albate (< albo + ate) hitzarekin dago lotua, OEHk «Reja por donde pasa agua al molino» baitakar horren definiziotzat.

Oronoz, 1606 (NEAN 2144) 30

Antzinako Erregimenean Elizak aitoren seme-alabei parrokietan eta kapilautzetan esku-hartze eta eskubideak ematen zizkien ardura, patroi izendatuz. Hartara, familia aristokrata batek parrokia baten patroitza bere esku zuenean, kargu eta benefiziodunak proposatzeko eskubidea zuen (bikarioa, organista, sakristaua, serora…) 31 . Horrekin batera, kontuak eramaten zituz-ten, eta obrez arduratzen. Gainera, tenpluan jarleku berezia eta hilobia izateko eskubidea ere bazuten, baita euren armarri eta entseinak paratzekoa ere. Patroitza herriak izan beharrean familia batek zuenean, maiz sortzen ziren tirabirak, eta ugari dira historian epaitegi zibiletan eta eklesiastikoetan gai honen inguruan ebatzitako auziak.

Honakoa ere eite horretakoa da. Pedro Bikuña Zozaia eta horren emazte Maria Arraioz Zozaia, Zozaiako palazioko jaun-andereak, Oieregiko parrokiako patroi bakarrak ziren, baita parrokia horri atxikitako Narbartekoarenak ere. Auzitan da jakitea Oronozen eraiki berria zen eliza ere Oieregikoari atxikia zenetz eta, beraz, zozaiatarren patroitzaren meneko. Zozaiako jaunak eta andereak, bistan dena, baietz zioten, aspaldiko eskubideak agertuz bermetzat. Oronozko biztanleek, berriz, ezetz, Oieregiko patroitza bera aski berria zela argudiatuz.

Gatazka horren erdian, 1606ko agorrilaren 6an, igandez, Pedro Bikuña Zozaia eta Maria Arraioz Zozaia Oronozera ziren, parrokia berrian kantatzekoa zen lehen meza aditzera, bertako patroitzat baitzituzten beren buruak. Legasako apaiz Pedro Agerre zen meza errailea. Meza hasita ailegatu ziren zozaiatarrak. Bi morroik senar-emazte kapareendako haritzezko jarleku berri bat zekarten, elizan leku berezian paratzeko asmoz.

Asmo horren kontra altxatu ziren Migel Ezponda Oronozko alkatea, Joanes Iturralde, Migel Barberena eta Petri Iturralde, oronoztarrak denak. Zozaiako aitoren seme-alabei elizan sartzea indarrez behaztopatu omen zieten. Bikuñak, orduan, kasu emateko erantzun zien, eta jarlekua elizan sartzen uzteko esan; bertan jarriko zela, eliza horretako patroia baitzen.

Herritarrek, ordea, ez ziotela jarlekua sartzen utziko egin zioten arrapostu eta, jarri nahi bazuen, bazirela jartzeko banku aski. Bikuñak berriz ihardetsi, banku arruntetan ez zuela jarri nahi. Bertaratuei gertatutako mespretxuaren eta tratu txarraren lekuko izan zitezen eskatu zien kapareak, eta alde egin zuen elizatik emaztearekin, banku berria elizatik eta are kanposantutik landara utzita. Meza bukatuta, han dator Bikuña berriz. Orduan, eliaitoren seme-alabek euren senideak proposatzen zituzten parrokietako benefiziodun izateko, parrokiako hamarrenetatik zegokiena kobra zezaten. zaren patroia zela berriz gogora ekarriz, Maria Honsari Oronozko serora izendatuko zuela esan zien bertan zirenei. Hura zen Oieregiko serora ere. Hori horrela, herritarrek ez zutela izendapena onartuko ihardetsi zioten, eta nahi zuen tokira joan zitekeela Jainkoa lagun, serora ere berarekin hartuta. Gertatutakoagatik, Zozaiako senar-emazte kapareek arestian aipatu herritarrak eta alkatea salatu zituzten.

Auzia abiatuta, Joan Zudaire eskribauak, besteak beste, Pierris Zozaia 40 urteko lekuko oieregitarra galdekatu zuen, egun hartan elizan gertatutakoa kontatzeko, bertan baitzen meza entzuten. Bigarren aldiz galdekatu zuenean, 1606ko azaroaren 21ean, aurretik esandakoa berretsi zuen, baina Joanes 'Joanko' Iturraldek Bikuñari elizan zein hitz esan zizkion gaineratu zuen bere aitortzan. Zoritxarrez, irakurgaitza da testua, eta ez da interpretatzen erraza. 448 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… Esan bezala, laburra izanagatik ere, iluna da pasartea, eta beldur naiz ez ote dudan datozen lerrootan testua gehiago ilunduko, argitu baino.

Lehenik eta behin, begui da arazotsu. Amaieran ezabaketa bat izanik ere, irakurketa gardena da. Lehen begiratuan, bhutsa izan daitekeela pentsa daiteke, eta segui ('sehi') zuzendu 33 . Horrek zentzua luke, kontuan hartzen badugu morroiek zeramatela elizarako jarlekua. Baina irakurketa horrek berekin dakartza bestelako arazoak. Itzulpenak hojo dakar, ez bakarrik aitortza honetan; beste lekuko zenbaitenetan ere bai, eta horrek begi irakurtzearen alde egiten du, baina orduan zentzuan datza arazoa. Erdal itzulpenean a su hojo 'a su voluntad' uler daiteke (cf. DRAE s.v. a ojo), baina hori euskaraz çure begui orri izatea arazotsua da, jatorrizkoa izanik, ez baitaiteke erdaratiko kalkoa izan. Ez diot, zoritxarrez, erantzun hoberik ediren honi 34 .

Adizkia ere irakurgaitza da. Itzulpena ikusita, diogu espero genuke 35 , singularrean, baina bistan da <g> aurreko grafema ez dela <o>, eta hondarrekoa aldiz, bai. Hala ere, <i> zerbait estaliz idatzi zela ematen du, eta menturaz eskribauak <i> ahaztu zuelakoan, horrela zuzendu zuen. Bestalde, puntu bat ageri da, eta beste <o> bat gero. Eskribau honek horrelako puntuak maiz darabiltza hitzen muga markatzeko eta, beraz, hor ezarri dut nik ere hitz-muga, bigarren <o> hurrengo hitzari egotziz. Bada balizko u > o irekidura bat. XVIII. mendeko Baztango testu batean dugo bat ageri da (Ondarra, 1982, 393), eta badira adibide batzuk XVIII. mendean Zaraitzun ere (Santazilia, 2016, 100), edo egungo Luzaiden (Santazilia, 2009, 245-246).

Bestalde, irakurgaitza den hitz bat ere badago. <h> irakurri dudan hizkia <l> irakur lezake beste norbaitek, baina badira itxura horretako <h> 33 Hasperen zahar bat galdu eta haren tokian -g-epentetikoa geneukake. Ordurako posible zen, 1609ko Iruñeko poesia sariketan Ezkurraren lanean aguáren 'ahoaren' baitugu (baina amená 'ahamena' bertso berean), eta Elizalderenean agotic. Isastiren errefrauek ere agoa dute, eta iguesi. Dena dela, garai hartako testuetan, eta geroagokoetan ere bai, aho hitzarekin gertatzen da -g-nagusiki. Bestalde, OEHk (s.v. sehi) ez dakar aldaera g-dunik adiera horretan, baina bai 'ume'-ren zentzuan (s.v. sein). 34 Iker Salaberrik iradoki dit gorputz edo norbanako osoari deitzeko erabilera metonimiko bat izan daitekeela «begi» hemen (cf. Madariaga, 2001, 403-404), eta zentzu ironikoa ere izan dezakeela. Lakar, 2005, 68), are XVIII. mende erditik [START_REF] Ondarra | Textos en vascuence navarro de Baztán, Nuin y Urdazubi[END_REF], ez daitezke zaharregiak izan.

Gainerakoan, -ki soziatiboa gardena da. Egungo Baztanen -kin da forma bakarra ezbairik gabe (Salaburu & Lakar, 2005, 69), eta hala da XVIII. mendean ere [START_REF] Ondarra | Textos en vascuence navarro de Baztán, Nuin y Urdazubi[END_REF]. Nafarroaren erdialdean horrelakoak ohikoak dira (Reguero, 2015, 593), baita ekialdean ere (Camino, 2003a, 446); gainera, Nafarroa Behereko testu zaharretan ere badago beste forma zenbaitekin batera (Camino, 2008, 146;2016, 106); beraz, egon zitekeen inoiz Baztanen ere, nahiz eta ez dugun horren lekukotasunik 37 .

Sintaxiaren alorrean, garbi dago utzi aditzak osagarritzat aditz-izen bat duenean, adlatiboan jokatzen duela aditz-izen hori. OEHk (s.v. utzi) 3. adieran jasotzen du erabilera hau, dagoeneko Etxeparek eta Leizarragak badutena, baita lapurtera klasikoko autoreek ere. Nafarroako eta Iparraldeko egileen testuetan ageri da, eta Caminok (2003a, 450) Ekialde zabaleko berrikuntzatzat du egun 38 . Nafarroan, Beriainek erabiltzen du, eta Aresoko otoitzetan ere badago XVII. mendean. 1743. urteko kokapen geografiko 36 Hasperenduna izan zitekeela pentsatzea ez da zentzugabekeria. Beriainek, esaterako, badu -hequi (Manterola, 2015, 508). 37 Ez ahaztu, dena dela, eskribauaren euskararen eragina ere egon daitekeela atzean. [START_REF] Ondarra | Textos en vascuence navarro de Baztán, Nuin y Urdazubi[END_REF], eta bestelakoetan ere bai (cf. Pagola et al., 1995, 302).

Ezaugarrien zerrenda, lexikoia eta adizkitegia

Atal honetan aurreko testigantzetan iruzkindu ditudan ezaugarrien zerrenda eman dut lehenik, lexikoia gero eta adizkitegia azkenik 39 . Argi utzi nahi nuke, dena den, irakurketa edo interpretazio arras iluneko elementuak azken zerrenda honetatik landara utzi ditudala. Gainerakoan, zalantzak azalekoak badira, galdera ikurra paratu diet parentesien artean.

Ezaugarrien taulan (cf. 1. taula), ezkerreko zutabean ezaugarriak zerrendatu ditut atalka sailkaturik. Eskuinekoan zein auzibidetan ageri diren heldu da. Lexikoian (cf. 2. taula) adizkiak ez beste hitz guztiak sartu ditut. Lemetan grafia gaurkotu dut egungo arauetara doituz, baita bustidurei dagokienez ere. Izenordainen eta erakusleen kasuan forma deklinatuak gorde baditut ere, izenak eta adjektiboak absolutibo mugagabean eman ditut. Aditzei partizipio marka gehitu diet parentesi artean, jatorrizkoak bestelako aspektua duenean. Orobat, berrezarritako hasperenak parentesi artean ezarri ditut. 454 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… dauden euskarazko pasarteak eman nahi ditu ezagutzera. Euskararen historiarako eta dialektologia historikorako datu-iturri baliagarriak direlakoan, horiek genero gisa dituzten ezaugarriak, abantailak eta mugak azaldu ditut. Pasarte horietako zenbait euskara aspaldi galdua duten eremuetakoak dira, eta informazio soziolinguistiko aberatsa ere badakarte. Horrekin batera, ahozko euskaratik duten hurbiltasunak balio handia eransten die.

Pasarteak testuinguruan paratu ditut eta edizio filologikoa egin. Ondotik, iruzkin linguistikoak eskaini ditut, pasarte bakoitzak XVI. eta XVII. mendeetako euskararen historiaren barruan duen lekua erakusteko asmoz. Ezaugarriak, lexikoa eta adizkiak ere zerrendatu ditut, ikerketarako lanabes izan daitezen.

Ikusi dugunez, eskribauek lana euskaraz egiteko eta pasarteak ongi ulertu eta transkribatzeko ez zuten arazorik izaten. Gainera, leku berean hainbat tokitako euskaldunak batera ikustea ohikoa zen, eta ez dirudi hango edo hemengo izatea arazo zenik elkar ulertzeko. Orobat, gaur egungo ezagutzatik abiatuta horien azterketa egitea ez ohi da lan bereziki nekeza, baina pasarte ilun zenbait ere badira, azalbide garbirik ez dutenak une honetan.

Garbi gelditu da, bestalde, testuak kronologikoki ongi kokatuak egon arren, erlatiboki diatopiko izateko aukera ere badutela, eta ez duketela beti tokian tokiko hizkera zorrotz islatzen. Eskribauek berek zerabilten euskararen eragina egotea ezin bazter daitekeen aukera da, etorkizuneko ikerketan kontuan hartu beharrekoa. Horrelako pasarteen corpusa handitu ahala, eskribau zenbaiten ohiturak, garaiak, testuen gaiak eta bestelako aldagaiak aztertzea eta kontuan hartzea beharrezkoa da.

Erreferentziak

AltunA, Roberto; elortZA, Kepa; ZuMAlde, Koldo, 2014, Oñatiko euskeria: Ezagutu, aztartu, egin. Oñati: Oñatiko 

(

  14) bay, çure begui orri huçico diego(?) o[…]hequi sarçera 32 (60v) 2. irudia. Interpretazio iluneko pasartea, Zudaire eskribauak Pierris Zozaiari jasoa (NEAN, Errege Kontseilua, 2144, 60v) Oraingoan herritarrei eman zieten arrazoia.* * * 32 «que buelto en castellano quiere dezir: si, a su hojo le dexaremos entregar con esse assiento» (60v). Hemen entregar badator ere, hutsa dela dirudi. Aurrerago (61v) berriz eskaintzen da itzulpena, eta horretan entrar dator.

  dakartzaeta Salaberri Zaratiegik (2000, 912) hegoaldeko goi-nafarreraren eremu osoan aurkitu ditu.39 Laburdurok baliatu dira tauletan: a. = aditza; ad. = adberbioa; adj. = adjektiboa; Agint. = agintera; det. = determinatzailea; I = Iruñeko lekukotasuna (1593); Ind. = Indikatiboa; interj. = interjekzioa; iz. = izena; izord. = izenordaina; N = Nagoreko lekukotasuna (1599); O = Oronozko lekukotasuna (1606); or. = orainaldia; Subj. = Subjuntiboa; U = Urdiaingo lekukotasuna (1597); UP = Uxue-Pitillasko lekukotasuna (1598).

  Andres urrutiA. Euskaltzaindia. Bilbo Idazkari akademikoa: AnA toledo. Euskaltzaindia. Donostia Teknikaria: jon ArtZA. Euskaltzaindia. Bilbo

		EUSKALTZAINDIA	
	152	EUSKERA AGERKARIA	Aurkibidea
		E U S K E R A	
	[323-363] Aditza aitzinago ekarriko dugu, efizienteago komunikatzeko?
	• Catalogue of the Azkue Library • Website of Euskaltzaindia • Latindex catalogue • Inguma database Quality indicators: CIRC (2019): group C MIAR (2018): 8.0 (ICDS) MAiA lArretxeA, Julian IDAZKETA KONTSEILUA • ISOC database • Linguistic Bibliography database • Dialnet database xABier itZAinA CNRS, Centre Emile Durkheim, Sciences por Bordeaux. Bordele joseBA intxAusti Euskaltzaindia. Donostia iñAki irAZABAlBeitiA Elhuyar Fundazioa. Usurbil jACinto iturBe Euskal Herriko Unibertsitatea. Leioa jABier kAltZAkortA Deustuko Unibertsitatea. Bilbo jon lAndABuru CNRS, París. Kolombiako Kultura Ministerioa AlBerto loiZAte Basurtuko Ospitalea. Bilbo juAn MAdAriAgA Nafarroako Unibertsitate Publikoa. Iruñea joAn MArtí Institut d'Estudis Catalans, Secció Filològica. Bartzelona eneko oregi Eusko Jaurlaritza. IZOko burua. Gasteiz jon ortiZ de urBinA Deustuko Unibertsitatea. Bilbo rosA Miren pAgolA Deustuko Unibertsitatea. Bilbo jose Antonio pAsCuAl Real Academia Española. Madril txoMin peillen Euskaltzaindia. Baiona iBon sArAsolA Euskaltzaindia. Donostia joAn MAri torreAldAi Euskaltzaindia. Donostia MiriAM urkiA UZEI. Donostia juAn jose ZuBiri Nafarroako Unibertsitate Publikoa. Iruñea AU R K I B I D E A [155-183] Euskal subjektu literarioaren kontzientzia bikoitzaren genealogia baterantz: Antzinako Erregimeneko zenbait euskal poemaren izenak eta burdinaren topikoa BijuesCA, K. Josu [185-208] Euskara batua eta euskalkiak Ipar Euskal Herrian: inkesta pertzepziozko dialektologian oinarritua Coyos, Jean-Baptiste [209-234] -tegi leku-atzizkiaren aldaeraz: toponimiaren ekarpenak euskal fonetikari duguine, Isabelle [235-259] El diccionario vasco de Rudolf Cruel hurCh, Bernhard [261-298] Euskararen Herri Hizkeren Atlasa: ezaugarrietatik gorputz-atalen polisemia-kasuetara jAuregiZAr, Amaia [299-322] Adostasunaren eta gatazkaren paradigmak euskal soziolinguistikan juAristi, Patxi [365-391] Jean Etxepare Bidegorri zubigile ortiZ de pinedo, Aitor [393-417] Mariano Mendigatxa Ornat eta Erronkaribarko uskara péreZ Artutx, Gotzon [419-460] Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako justizia auzibide nafarretan Zuzendaria: issn 0210-1564 ARTIKULUAK: sAntAZiliA, Ekaitz

AHOLKU BATZORDEA

Aholkulariak: joseBA ZABAletA eta errAMun osA (Euskaltzaindia. Bilbo). _Euskera 2018_1.indd 149 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 151-152. Bilbo _Euskera 2018_1.indd 151 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 151-152. Bilbo issn 0210-1564 OHARRAK: [463-509] Trayectoria vital y Pensamiento de Miguel de Unamuno (1864-1936) [511-522] El hebreo con sus emparentadas y el euskara: coincidencias lingüísticas _Euskera 2018_1.indd 152 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 421 1. Sarrera: justizia auzibideak eta euskara 1

  lan txukunean ere.

_Euskera 2018_1.indd 421 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564

  Tiro hotsa entzun zutenean kanpora

_Euskera 2018_1.indd 427 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564

  Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 431 Hiru artzain ziren bertan: Pedro Uztarroz Pitillasko Juan Aldekoren artzaina batetik, Pitillasen bizi zen Juan Salaberri bestetik, eta Oliber Soroeta buruenik. Azken hau Salaberriren erdi-anaia bide zen, eta Zuberoatik etorria zen bisitan, hura ikustera.

	Erasoaldi horietako bat da guretako garrantzitsua. 1598ko maiatzaren
	13an Uxueren eta Pitillasen lur komunaletan zebilen Zuriaren artaldea,
	Santo Domingoko baselizatik gertu, Donemondo eta Sabasan aldean.
	Uxueko alkateak bi igurain uxuetar igorri ditu, Bernart Ganboa eta Pedro
	Makirriain «Lerga», ganadua bertatik igortzera eta zenbait buru akabatzera.

_Euskera 2018_1.indd 430 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564 sAntAZiliA, e.:

  Dena dela, probetxu lehen Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 433 euskal testuetatik ageri bazaigu ere, OEHk (s.v. probetxu) ez dakar forma absolutibo artikulurik gabearen erabileraren adibiderik. Artikuluaren agerrera-testuinguruak hedatu egin dira garai historikoan, eta Ekialdea izan da honetan gordetzaileen[START_REF] Manterola | -a morfemaren erabilera (eza) ekialdeko euskaretan[END_REF] 2015; Mounole & Gómez-López, 2018, 500). Nafarroako testu zaharretan ere badira adibideak, eta franko probetxu hitzarekin, usu forma artikuludunarekin batera 11 . Urrutirago joan gabe, Beriainek baliatzen du. Ezin dugu baztertu, hala ere, artikulurik eza jatorrizko gaztelaniazko egituraren eraginez gertatu izana. Horrekin batera, lehen graduko artikulua dugu, nire ustez, arcabuzau forman; izan ere, el arcabuz itzuli da gaztelaniara, eta ez este arcabuz. Inoiz euskararen eremu osokoak izan dira horrelako artikuluak(Mitxelena, 1979, 392 eta hh.; 

_Euskera 2018_1.indd 432 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564 sAntAZiliA, e.:

  .

_Euskera 2018_1.indd 433 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564

  . Bestalde, apodosian, ares-Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 435 tian aipatu bezala, -te-dun forma trinkoa dago. Mounolek eta Lakarrak (2018, 443) diotenez, apodosian [-tuko + izan/*edun] egitura ohikoena izanik ere, badira -te-dunak ere, Etxepareren euskaran esaterako.

_Euskera 2018_1.indd 434 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564 sAntAZiliA, e.:

  Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 439 Artiedako Juan Beltranen zerbitzariak, egun batez Migel izeneko mutil bat, Juana eta hirurak belar moztera joan zirela kontatu zuen. Ustez lekukoa lo zegoela, arbola baten atzera joan ziren Juana eta Migel zirrikan aritzera:(12) Y se apartaron ambos adetras de un arbol que llaman ariza en bascuençe, y en romançe le llaman roble (253r)

	lasean Nagoren. Katalinak solas hartan zioenez, Juanak horrela aitortu zion
	Amadorrek ez zuela ukitu:
	(11) Jesus, nic estut arequy Amadorequi eguitecoric içandu 18
	egundayño (98r)
	Arestian aitzinatu dugunez, Juana Nagorek ere bazuen gizonzale fama.
	Joseph Marban eskribauaren 1597ko martxoaren 7ko galdeketa batean,
	Juana Ibañezek,

_Euskera 2018_1.indd 438 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564 sAntAZiliA, e.:

  Aurrizki botiboa bagenu, 'heldu ailitz han' uler genezake. Osagarria inesiboan leramake 'heldu' aditzak, eta horrelakoak Lazarragaren eskuizkribuan edo Portalen olerkian ere baditugu besteak beste. Etxeberri Ziburukoak ere badu adibide bat, baina Mendebalean nagusiago dela dirudi (cf. OEH s.v. heldu). Aurrizki botiboa Nafarroan Felipe Handiaren heriotzako kopletan baizik ez bide da agertzen XVII. mende erdian, eta horrezaz landa, Garibaik ere badu errefrau batean (cf. OEH s.v. ai(t)-)24 . Gainerakoan Pirinioez iparralderagoko hizke-Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 443 retakoa dela dirudi. Aurrizki botiboaren irakurketak, baina, badu bestelako arazorik. Aurrizkiak Hegoaldean duen distribuzio eskasari, agerrerak testu literarioetan ditugula gehitu dakioke. Bestalde, aditz trinkoekin azaltzen da maizenik, eta perifrasietan aditz oinarekin, hemen ez bezala.

	sAntAZiliA, e.:
	Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo
	issn 0210-1564

  Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 445 Çaçue dugu testuan, eta garai arkaikoan eçaçue-rekin batera agertzen da. Goiz da, edonola ere, garai zaharrean Nafarroan eta Lapurdin hedatuko den dikusteko

	sAntAZiliA, e.: beharrean gaude datuei so 29 . Bestalde, joan aditzaren erabilera iragankorra	
	dugu, 'eraman'-en zentzua duena. XVI. mendean Etxeparek modu horretan	
	darabil, eta Sunbillan 1597an ere ageri zaigu (ConTAV, § 5.2.5). OEHk (s.v.	
	joan 3. adieran) Iparraldeko eta Nafarroa Garaiko autoreetan dagoela dio, eta	
	hala da egun ere. Haatik, Nafarroa Garaiko lekukotasunik goiztiarrena date-	
	ke hau.	
	Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo	
	issn 0210-1564	
	_Euskera 2018_1.indd 444	11/7/19 12:35

  Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 447 

	sAntAZiliA, e.:	
	Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo	
	issn 0210-1564	
	_Euskera 2018_1.indd 446	11/7/19 12:35

  35 Ez du ematen *eradun erroko adizki bat denik. Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 449 -ak ere eskribau horren kaligrafian; gainera, <l> irakurrita, ondoko grafemak, <e>-ren aurrekoak, ez du azalbiderik. Itzulpenak con su assiento dio, baina bistakoa da hor jarleku edo gisakorik ez daitekeela irakurri. Eskribau berak Martin Zozaia izenekoari egun berean (1606-11-21) egindako galdeketan con esse itzuli zen hitz hori besterik gabe (66v); beraz, baliteke irakurgaitz gertatzen zaigun zatia erakusle bat izatea: ez naiz ausartu, halere, zein izan daitekeen proposatzera, orrequi edo, hobe, orrehequi ez bada 36 . Ez du ematen -(t)xe atzizkia proposatzeak (orreche) arazoa konpontzen duenik. Goizegi da -reki(n) > -ki(n) bilakabidea espero izateko, eta orreche bera ere arrotza da. Hondarreko aukera tarteko grafemak ezabaturik daudela onartzea litzateke, eta ochequi (hau da, hokeki) irakurtzea, pluralean. Dena dela, horrelako forma analogikoak Baztanen egun ohikoak badira ere (cf. Salaburu &

	sAntAZiliA, e.:	
	Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo	
	issn 0210-1564	
	_Euskera 2018_1.indd 448	11/7/19 12:35

  Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 451 Adizkitegian (cf. 3. taula) forma trinkoak eta perifrastikoak banatu ditut, eta hurrenkera alfabetikoan eman. Hurrengo zutabean adizkiaren analisia heldu da, eta azkenik, zein lekukotasunetan ageri den. Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564 452 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564 sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 453

	Ezeztapena: [ez + aditz laguntzailea + aditz (h)il a.		U	UP
	nagusia]	(h)or			det.		N
	utzi aditzaren osagarria adlatiboan (h)orri det.		O	O
		(h)osto			iz.		UP
		izan(du)	1. taula. Ezaugarrien zerrenda. 2. taula. Lexikoia a. N
		Jesus			interj.		N
	EZAUGARRIA LEMA joan 'eraman'	LEKUKOTASUNA KATEGORIA LEKUKOTASUNA a. N
	FONOLOGIA Amador lepo (h)ezur		iz.	iz.	N	N
	Txistukarien neutralizazioa herskari aurretik a(ha)lke iz./ad. I nik izord.	N	UP, N
	IZEN MORFOLOGIA ai probetxu	interj. iz.	U	U
	Erakusleak hasierako herskaririk gabe albaeta(?) 'sare' iz. sar(tu) a.	N	O	N
	Lehen graduko artikulua arkabuz/alkabuz iz. senar	iz.	UP	U	UP
	artikulurik gabeko predikatua arkabuzaldi iz. utzi a.	UP	O	UP
	ene posesiboa auzi zure		a.	izord.	UP	O	U, N
	Soziatiboa: -ki bai		ad.		O	I, N, O
	Instrumentala: -s(?) bat	det. 3. taula. Adizkitegia I	UP, N
	Adlatiboa: -ra begi		iz.		O	UP
	Linschmann-Aresti legea begira(tu) a.(?) TRINKOAK	N	U
	joan 'eraman' aditz iragankorra bellako iz./adj. dago egon (Hura), Ind. or. I	N
	ADITZ MORFOLOGIA Partizipio pleonastikoa -i partizipioa indikatibotik at -en geroaldiko aspektu marka -n amaierako aditzean UP N UP -i(n)-erroa (vs *eradun) UP bilau iz./adj. I deamutxo iz./ad.(?) date(ke) izan (Hura), Ind. or. +ahalera N egiteko iz. zaude egon (Zu), Ind. or. N egundaino ad. PERIFRASTIKOAK N eman a. UP (ba)gaitez *edin (Gu) Subj. or.	UP UP
	-te geroaldi/ahalera marka izan monopertsonalean ene izord. U diogu(?) -i(n)-(?) (Guk-Hari-Hura), Indik. or. UP	O
	-z pluralgilea *edin monopertsonalean (1. pl) enegatik izord. N diot -i(n)-(Nik-Hari-Hura), Indik. or. UP	UP
	-te pluralgilea 3. pertsonan etorri a. dut *edun (Nik-Hura), Indik. or. UP	U, N	N
	*ezan 3. perts. orainaldiko agintera (d)e-gabe ez ad. N dute *edun (Haiek-Hura), Indik. or. N	U
	Geroaldia: [adizki trinkoa orainaldian + -te] gende iz. U (e)zazue *ezan (Zuek-Hura), Agint.	UP	N
	Geroaldia: [-en/-ko + -i(n)-] gora ad.	U	UP, O
	Baldintza errealaren protasian *edin erroa gure izord. UP	UP
	SINTAXIA (h)ari(?) 5. Hondar hitza	det.	N
	Jabetza: [izord. posesiboa + izena] (h)aritz iz.	N	U
	-rik egon egitura (h)autsi Lan honek, beste batzuekin batera (Santazilia, 2015; 2017; 2019), gazte-I a. N
	laniaz idatzitako justizia auzibide zaharren dokumentazioan sakabanaturik
	_Euskera 2018_1.indd 451 _Euskera 2018_1.indd 452						11/7/19 12:35 11/7/19 12:35

_Euskera 2018_1.indd 450 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564 sAntAZiliA, e.: _Euskera 2018_1.indd 453 11/7/19 12:35 Euskera. 2018, 2, 1. 419-460. Bilbo issn 0210-1564

  Udala.AriZtiMuño, Borja, 2016, «Euskararen dialekto zaharrak aztertzeko saioa: aitagureen mithridates baten deskribapena», in Gotzon Aurrekoetxea, Jesus Mari Makatza-

_Euskera 2018_1.indd 454 11/7/19 12:35

Testuok, bistan dena, kronologikoki ongi kokaturik daude ardatz kronologikoan. Ardatz geografikoa, baina, zalantzagarriagoa da nire ustez. Teorian eskribauek lekukoen hitzak bere horretan jaso behar zituzten arren, susmoa dut eskribauek zerabilten hizkeraren arrastoak ere ez ote diren islatzen (cf. honetaz Santazilia (2017) eta (2019)n esandakoa, etaMonteano (2017, 163 eta hh.), eta ez ote diren, neurri batean, erlatiboki diatopikoak(Camino, 2009, 311 eta hh.). Hala bada, aingura-testu onak[START_REF] Mcintosh | A Linguistic Atlas of Late Mediaeval English. Aberdeen[END_REF][START_REF] Ulibarri | urtean Sevillan argitaraturiko bertsoak: Cancion en lengua vascongada o vizcayna que contiene la sustancia deste sermon[END_REF] lirateke kronologiari so, baina tentuz ibiltzekoak ardatz geografikoari begira.

«Que en romançe quieren dezir: con berguença estays con un bellaco villano como ese» (62v).

Izan ere, Iruñeko justizia-auzibideetan XVI. mendean dagoeneko badugu. Besterik da eztabaidatzea XVI. mendeko Iruñe aldeko euskarari «hego-nafarrera» dei diezaiokegun, Bonapartek XIX. mendean definitutako euskalkia eta asmatutako terminoa izanik. _Euskera 2018_1.indd 425 11/7/19 12:35

sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 

Aldiz, dai formara ailegatzeko, aski dugu Landucciren hiztegi arabarrak ere baduen au > eu urratsa kontuan ez hartzea.

-ee > -ei (edo -ai), eta ez -ie (edo agian -ee > -ie > -ei), gaur egun Oñatin ere gertatzen da zenbait adizkitan; beraz, zonalde horretako ezaugarria dateke(Altuna, Elortza & Zumalde, 2014). Orozkon ere badago, dena dela(Ulibarri, 2008, 201). _Euskera 2018_1.indd 429 11/7/19 12:35

Geroago gaineratu du eskribauak esaldi hau testuan. Ondorioz, galdeketaren amaieran berriz ere dator kopiaturik, 63v folioan. _Euskera 2018_1.indd 437 11/7/19 12:35

sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 

Perutxoren kantako Ay joat gaviraya (TAV, 104) ere zerrendan gehitzeko modukoa izan daiteke menturaz, baina ez da gardena. _Euskera 2018_1.indd 442 11/7/19 12:35

sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako… 

Nafarroatik (eta Gipuzkoatik) kanpo ere badira horrelakoak. Arabako euskaran idatziak daudekeen 1619ko Sevillako bertsoetan yssandu eta egondu ditugu, eta Portalek ere badu egondu-rik. Landucciren hiztegian, gainera, erabildu, viçitu eta yldu daude (cf.Ulibarri, 2011, 373).

 30 Prozesu honen aditzea, besteetan bezala, P. J. Monteanori zor badiot ere, hark Rosa Bueyri esker izan zuen horren

berri.31 Hori garrantzi handikoa zen; izan ere, sasoi hartan tokian tokiko elizak hamarrenak kobratzen zizkien herritarrei, eta horrekin pagatzen ziren benefiziodunen soldatak. Hori horrela, frankotan _Euskera 2018_1.indd 445 11/7/19 12:35

sAntAZiliA, e.: Gora, gora, jendeac! Euskal testu berriak XVI. eta XVII. mendeetako…