Hots Ahostunak Euskal Hiztegian

Hots Ahostunak Euskal Hiztegian 1

Aritz IRURTZUN CNRS-IKER (UMR 5478)

Intonazioaren inguruko ikerketetan, arazo metodologiko nagusi bat izaten da galdeketetarako corpusa osatzean, izan ere, corpusa ezaugarri fonetiko-fonologiko hertsien arabera eraiki behar da uhinaren oinarrizko maiztasuna (F0, Hertz-etan neurtzen dena) jaso ahal izateko. Behaztopa-harri nagusia fonema ahoskabeen presentzia izaten da, fonazioa etetean, F0 uhina eteten da eta etenak irauten duen milisegundoetan ezin da neurketarik egin. Areago, mikroprosodiaren eraginez arazoa ez da etenetara mugatzen, eta etenaren osteko fonazioan uhinak etenik izango ez balitz izango ez lituzkeen balioak izaten ditu (nabarmenki, leherkarien osteko balioak igo egiten dira cf., i.a., Hanson (2009)). Hori dela-eta, laborategiko fonologia-ikerketak egiten dira intonazioan, hizketa libreak, oro har, zarata esperimental handia izaten baitu eta honenbestez, ez dituelako eskaintzen konparaziorako egokiak diren datuak. Horretarako, soinu ahostunez osatutako galdetegiak behar izaten dira, eta batzuetan zaila gertatzen da horiek egiteko hitz egokiak aurkitzea. Honela bada, jarraian datorrena intonazioaren ikerketan baliagarri izan daitekeen corpus bat da, soilik ahostunak diren soinuez osaturikoa.

Corpusa osatzeko Xuxen hiztegia arakatu dut eta soilik ahostunez osatutako hitzak erauzi (horretarako Unix eta PERL script pare bat baliatu ditut). 2 80.778 hitzez osatutako corpusetik 5.443 hitz erauzi dira; behean ematen ditut intonazioaren ikerketarako galdetegien prestaketan lagungarri izan daitezkeelakoan.

Azkenik, corpusaren osaketaren inguruko ohar batzuk: (i) "j" letrarekin osatutako hitzak corpusean gorde dira, euskalki batzuetan hurbilkari palatal ahostun gisa ahoskatzen delako. (ii) Dardarkari anizkunak dituzten forma guztiak baztertu dira (hasierakoak (radar, rugby), bokalartekoak (agorril, harri), baita ere muta cum liquida atake konplexuetakoak (deabru, greba), zein coda posiziokoak arno, ardi etab.). Hitz amaierako dardarkariak dituzten hitzen kasuan, ondoren bokal bat izanik dardarkari soila izan dezaketenak corpusean gorde dira (nor, ur), gainontzekoak corpusetik at utzi dira. (iii) Leherkari ahostunak benetako leherkari izan daitezkeen kasuekin bestela jokatu dut; coda osteko atakeetan daudenean (abelburu, andere) corpusean mantentzea erabaki dut. Kontua da, haietan neurketak egiteko ingurune egokirik eskaintzen ez badute ere (uhina moztera iristen direlako), neurketen inguruko testuinguruak sortzeko egokiak izan daitezkeela esperimentu batzuetan. Nolanahi ere, optimoak ez diren item hauek erraz identifikatzeko, hitzok letra etzanez agertzen dira. (iv) Atake konplexuetako albokariak dituzten formak ere jaso dira (ganglio, doble). Hauek ere letra etzanez ematen dira.