Jean-Baptiste Battittu 
email: jean-baptiste.coyos@wanadoo.fr
  
KONTSUMITZAILEEN ETA ERABILTZAILEEN HIZKUNTZAZ IPAR EUSKAL HERRIAN : ADIBIDE BATZUK

SARRERA

Euskaldunaren Almanaka-ren Belle Jardinière saltegi handia

EUSKARAREN PRESENTZIA KONTSUMOAN XIX. MENDEKO IPAR EUSKAL HERRIKO PRENTSAN : ALMANAKETAKO IRAGARKIAK

Zein izan ziren mendeen zehar euskararen erabilera areagotzeko eta indarberritzeko ekintzak kontsumoan ? Zein izan da euskararen presentzia, euskararen erabilera lehenago komunikazio tresnetan ?

Euskararen historia sozialean sartzea litzateke hori eta alor zabal horretan ez naiz hemen ibiliko. Halere esperientzia interesgarri bat nahi nuke aipatu, Baionako almanaketako iragarkiena. 1848an argitaratzen da lehen aldikotz almanaka bat, Jean-Baptiste Etcheberry apaizaren eskutik (Díaz Noci : 35). Geroztik errepublikazaleek ere berenak argitaratuko dituzte, xuri eta gorrien arteko borroka prentsan biziaraziz. Euskaldun Almanac edo onaren berria, adibidez, bonapartista zen (Díaz Noci : 37).

Escualdun Almanac edo egunari berria-ren Obin tresna merkataria (1884) eta Almanaka Berria-ren Société générale bankua (1885).

Escualdun Almanac edo egunari berria-ren Casenave txokolategia (1884) eta Almanaka Berria-ren Singer josteko mekanika (1885).

Almanaka horiek urtekariak ziren, euskara hutsez. Efemeride, laborariendako aholku, ipuin, historia labur eta ere publizitate edukitzen zituzten, besteak beste. 1884ko Escualdun Almanac edo egunari berria almanakak adibidez 42 orrialde baditu, horietatik 7 publizitatez. 1885eko Almanaka Berria-k 64 orrialde ditu, horietatik 7 orrialde gehi azpiko orria iragarkiz.

Almanaka Berria-ren « Ameriketaco Pacabot eta Bapurren compainia yenerala » (1885) eta Eskualdunaren Almanaka-ren Arnaud Louis espartin egileak (1923).

Iragargi horiek euskara hutsez ziren batez ere, bainan batzuk frantsesarekin nahasiak :

Ikus Eskualdun Onaren Almanaka-ren Pharmacie Moderne (1907) eta Bénédictine edaria (1911), edo Eskualdunaren Almanakaren Belle Jardinière (1923), gorago.

Oraiko egoerari konparatuz, ikusiz gaur egungo euskarazko publizitatea murritza dela Iparraldean (ikus 3. atala), zer suposa ote genezakeen ? Orduan jendea euskaldunago zela edo bederen orduko euskal irakurlegoa oraingoa baino handiago zela.

FRANTZIAKO HIZKUNTZA-LEGERIA DESOREKATUA ETA KONTSUMITZAILEAK : HIZKUNTZA-ESKUBIDERIK EZ, FRANTSESDUNENTZAT EZ EZIK

Euskararen gaur egunko egoera ulertzeko indarrean dagoen hizkuntza-legeria kontuan hartu behar dugu, besteak beste. Gure aztergaiari lotuak diren legezko testu denak ez ditugu apaituko hemen2 . Azpimarratu behar da Frantziako hikuntzek berezko legerik ez dutela, frantsesak ez ezik. Indarrean den hizkuntza-legeria hori desorekatua da. Eskualdeetako hizkuntzak ez ditu aterpetzen.

Aipatzeko den lehen testua 1789ko Gizakiaren eta Herritarren Eskubideei buruzko Adierazpena da. Bere 11. artikuluan « herritar orok askatasunez hitz egin, idatz eta inprima dezake » baieztazen du. Testuak hizkuntza aipatzen ez zuela ohartzen da. XX. mendeko bukaeran legeriak hizkuntza-alorra finkatuko du, 1992an, legebiltzarrean emendakin hori eginez konstituzioaren 2. artikuluari : « Errepublikaren hizkuntza frantsesa da ». 2008ko uztailean azken emendakina eman diote konstituzioaren 75. artikuluari, lurraldekolektibitateei buruzkoa denari : « Eskualdeetako hizkuntzak Frantziako ondare dira ». 3Konstituzioak lehen aldikoz frantses eskualdeetako hizkuntzak aipatzen ditu. Urrats bat dela erran dezakegu, baina egiazko aurrerapena den ala ez errateko ez da erraza. Emendakin horrek hizkuntzak ondaretzat hartzen baititu, iduri luke bizigabeko ondasun immaterialtzat eta ez eguneroko komunikazio tresna gisa kontsideratzen dituela. Onarpena sinbolikoa da, zehaztapen konkreturik eskaintzen ez lukeela. Geroak erranen du.

Konstituzioatik at, zuzenbidea eta kontsumoa aztertu nahi ditugunean, testu garrantzitsuena 1994ko Frantsesaren erabilerari buruzko legea da (« Loi relative à l'usage de la langue française », Toubon legea). Bere lehen artikuluak adierazten du : « Frantsesa, Konstituzioaren aginduz Errepublikaren hizkuntza dena, Frantziaren nortasuna eta ondarearen oinarrizko osagaia ere bada. Horixe da hezkuntzaren, garraioaren, trukeen eta zerbitzu publikoen hizkuntza (…) ». Ondotik 14 artikulun zehar legeak frantsesari beharrezkotasuna eta bakartasuna ematen dizkio, kontsumoaren egoera eta alor desberdinetan, dokumentu, jarraikibide, iragarki, argitalpen, gertakari mota denetarik aipatuz. Ez ditugu hemen zerrendatuko. 16. eta 17. artikuluetan, arau hoien hausteko zigorrak zehaztu dira.

Halere 21. artikuluak dio : « Lege honen xedapenak aplikagarriak dira, Frantziako erregioetako hizkuntzen legeriari eta araudiei kalterik egin gabe, eta ez dira haien erabileraren aurkakoak ». Jakinez kontsumoan hizkuntza hoien erabileraren alde legerik ez dela, frantsesa da legezko hizkuntza gizarte-alor horretan.

Indarrean den legeriarengatik, hiztun multzoen eskubide kolektiboak onargaitzak dira, hiritarren berdintasunagatik (konstituzioko 1. artikulua). Eskualdeetako hizkuntzen erabilera publikoa ezin onartua da 2. artikuluaren emendakin berriarengatik. Hizkuntzen lurraldetasuna onartezian da ere, errepublikaren batasunaren aurka baitoala (konstituzioaren 1. artikulua). Hau da Kontseilu Konstituzionalak egin zuen konstituzioaren lehen bi artikuluen eta Frantsesaren erabilerari buruzko legearen irakurketa 1999an, erranez Frantziak Eskualdeetako edo Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Gutuna berretsi ezin zuela. Hiru kontzeptu horiek, hiztun multzoen eskubide kolektiboarena, hizkuntzen lurraldetasunarena eta eskualdeetako hizkuntzen erabilera publikoarena baztertu ditu. Era batez norbanakoen eskubideak zainduak dira, baina alor pribatu eta hurbilean bakarrik. Bizi publikoan ez, frantsesdunentzat bakarrik. Hizkuntza-eskubiderik ez da Frantziako eskualdeetako hizkuntzen kasuan.

Beraz kontsumo eremuan erran dezakegu euskararen alde gehiago egin daitekeela Ipar Euskal Herrian, baina Frantziako zuzenbidearen arabera frantsesa erabiliz euskararen ondoan.

GAUR EGUNGO EUSKARAREN ESKAINTZA KONTSUMOAN -ADIBIDE BATZUK

Orotarat Ipar Euskal Herrian euskararen presentzia ahula da kontsumoan. Halere, xehetasunetan sartuko bagina panorama osoa ematea luzeegi litzateke. Beraz adibide batzuk baizik ez ditut emanen hemen.

Zerbitzuak eta merkataritza : SNCF, bankuak, saltegiak, norabide

Bada orain urte batzuk Demoak euskaltzale talde kontestatzaileak SNCF tren konpania euskaldundu nahi duela, euskara Iparraldeko geltokietan sar dadila bederen. 17 ekintza eginak dituzte, poliziak 55 pertsona polizia-etxera eramanak ditu, zigorrak metatu dira. Baina, azkenean, SNCFak ez du deus egin eta orain duela gutxi eraberritu duten Baionako geltikoan ingelesa eta gaztelania sartuak dira. Euskara ez.

Bankuak Banketxeek txeke-liburuxka elebidunak eskaintzen dituzte. Baina ez dute sistematikoki proposatzen eta euskaltzaleek ez ezik bezeroek ez dituzte horiek eskatzen, ez baitakite badirela ere. Ohizkoenean, euskaraz idatziak diren txekeak onartuak dira, Iparralde osoan bederen. Bainan ez da sistematikoa. Kutxa automatiko batzuetan mezuak bi hizkuntzetan dira.

Crédit Mutuel-en bankuaren nortasun-laburpena.

Saltegiak Supermerkatu eta hipermerkatu batzuek seinaletika elebiduna erabilten dute barneko bideetan, eta ez besterik, ez produktuen etiketetan adibidez. Ordainlekuan nehork ez du euskara erabilten, ez eta ere ahozko abisuetan. Denda hoietan euskara hizkuntza idatzia izan daitekeela baina ahozko hikuntza ez dela erran genezake.

Prentsa :

Ikus dezagun orain zer den euskararen lekua gaur egungo prentsako iragarkietan Ipar Euskal Herrian 4 . Sud-Ouest Bordeleko monopolia zuen egunkariak ez du bat ere euskara erabilten. Berria egunkaria ez dugu aipatuko, Hegoaldean argitaratua baita, ez ere Argia astekaria eta holakorik arrazoi berdinarengatik. Beraz Le journal du Pays Basque egunkariari eta Herria astekariari interesatuko gatzaizkie.

Noski, irakurlego euskalduna tixi-txikia da Ipar Euskal Herrian eta beraz euskarazko publizitateak jende gutxi ukitzen du 5 .

Herria astekaria euskara hutsez idatzia da. Bere zortzi orrialdeetan publizitate gutxi baditu. Euskaraz dira, frantsesarekin nahasia batzutan eta tamaina txikikoak. Batzutan enpresa pribatuen publizitatea agertzen dela ohartu behar da.

Martin Irazoquy tindatzailearena (Herria, 2008(Herria, /11/06, 2890. zbk.) . zbk.) Duhalde etxegintza enpresarena (Herria, 2008(Herria, /10/23, 2978. zbk.). zbk.).

Le journal du Pays Basque -Euskal Herriko kazeta (Le JPB) egunkari gazteak 12 orrialde gutxienez ditu, batzutan gehiago, eta honek ere iragarki gutxi ditu orotara. Horietatik batzuk euskaraz dira. Erran behar da egunkari hori frantsesez idatzia dela nagusiki. 5 2006ko IV. inkesta soziolinguistikaren arabera elebidunak 51.800 dira Ipar Euskal Herrian (%22,5). I. Fernández Ostolazak dio : « 665.700 biztanle euskaldun dago Euskal Herrian. (…), ez dago -ez da inoiz izaneuskarazko telebista saio, irratsaio, aldizkari edo webgunerik 100.000 ikusle, entzule edo irakurle lortu duenik » : 64. Proportzio-eskala berdina balitz, 8.000 "ikusle, entzule edo irakurle" baino gutiago lirateke Iparraldean.

AEK-ren izen-emate kanpaina, Dantza Hirian emankizuna (Le JPB)

Iragarkiak zein gizarte-alorrei lotuak diren ohartzea interesgarria da : lehenik eta bereziki euskalgintza eta euskal kultura, gero Hegoaldeko iragarki batzuk, ondotik udalekoak eta azkenean enpresa pribatuko gutxi 6 . Kazeta.info web gune berria eta Kontseiluaren « euskal tonbola » (Le JPB) 6 Ildo horretan, baina sailkapen desberdina aplikatuz, I. Fernández Ostolazak ohartzen da : « Euskarazko hedabideetan topatzen ditugun iragarkiei erreparatuz gero, bi gauzek ematen digute arreta: bat, erakundeek jarritako iragarki portzentajephandia dute gehienek; eta bi, dezente dira, baita ere, hedabideak bere enpresaren beste produktu batzuk iragartzeko egiten dituzten iragarkiak » : 71. Beraz banaketa ez da berdin-berdina IPar eta Hego Euskal Herrian, elkarrekiko ezaugarri batzuk izanik ere. Horietatik hori da komun duten ezaugarri bat : « Halakoetan, euskararen aldeko aldarriak baino ez dituzte argitaratzen sarri askotan iragarleek » : ibid.

  

  

Jasone Salaberriak XIX. mendeko edo XX. mendeko hastapenaren dokumentu eskanerizatu horiek denak eman dizkit. Nire eskerrik beroenak agertu nahi dizkiot laguntzarengatik. Baionako Euskal Erakustokiko liburutegian kontsulta daitezke.

Euskaltzaindiak bere Hizkuntza-zuzenbidea. Testu bilduma euskaraz liburuan nazioarteko, Europako, Espainiako eta Frantziako hizkuntza-legeriaren laburpen esanguratsuenak euskaratu ditu. Testu honetan bere itzulpenak erabilten ditut.

« Les langues régionales appartiennent au patrimoine de la France » (article

de la loi constitutionnelle n° 2008-724 du 23 juillet 2008).

Euskal Herri osoa kontuan hartuz Iñigo Fernández Ostolazak bere 2008ko « Euskarazko hedabideak eta publizitatea » artikuluan jakinarazten du : « (…) hausnarketa oso gutxi topatu dut haren inguruan (…) ez bada Euskarazko Kazetaritzaren I. Kongresuan, "Publizitatea: Dirun iturria eta sormen lana" izenburupean antolatu zen mahai-inguruan, orain dela hiruzpalau urte (…). Edozein kasutan, albiste eta hausnarketa gutxi argitaratu da azken urteotan "euskarazko hedabideak eta publizitatea" gaiaren inguruan » : 63.

Seaskaren Glisseguna animazioa eta Bâtiland etxegintza enpresaren iragarki elebiduna.

Euskaraz hedatzen duten irratiak kontuan hartzen baditugu, euskarazko publizitatea prentsa idatzian baino murritzago da. Kasik hutsa dela erran genezake, Euskal Irratietan (Gure Irratia, Irulegiko Irratia eta Xiberoko Botza) izan dadin edo France Bleu Euskal Herriko eguneroko oren erdian. 

EUSKARAREN