Ricardo Gómez 
  
Pierre Urte 
  
Claude Mauger Hizkuntza-Maisuaren 
  
Izan Ere 
  
Gottfried W Leibniz Jakintsu Saxoniarraren Eta 
  
John Chamberlayne 
  
Eskerrik Beroenak 
  
Beñat Oyharçabal 
  
Blanca Urgell 
  
Testamentu Zaharreko 
  
Jose Maria Arriola Notario Eta Liburuzale Bizkaitarrak 
  
  
  
  
  
  
  
  
Gehiago Pierre Urteren gramatikaren iturriez: Lilyren gramatika

Keywords: Lilyren gramatika, latinaren irakaskuntza history of gramaticography, sources, Basque grammar, Pierre d"Urte (1664-????), 18th century, Lily"s grammar, Latin teaching Fundazioak 2009ko maiatzaren amaieran, Betoñuko egoitza berria tradiziotik, hartu zituela frogatuz. Zehazki, nomenklaturaren zati batzuetan, "Arduraco Hizguntçac

. In this article, we first offer a brief history of "Lily's grammar". Then, we provide some clues in order to identify the exact edition used by Urte. Finally, in the main section of the article, we confront the two grammatical works; our aim is to ensure Urte's debt to "Lily's grammar", and to show in detail the principal parts which Urte took from his source (mainly grammatical clasifications and examples).

 [3]Websterrek 1712an datatu zuela Urteren gramatika, pentsatu baitzuen, Urtek amaitu zuen lan bakarra izanik, abiatu zuen lehena ere izan behar zuela. Websterrek susmatu zuen 1706an Ingalaterrara iritsitakoan hasi zela Urte gramatika idazten eta, sei bat urtez lan egin ondoren, 1712an burutuko zuela (Webster 1900: ii-iii). Halaber, Paul Ernst Jablonski orientalistaren beste gutun bati esker, Zulaikak ondorioztatzen du 1716an Urteren gramatika argitaratzeko asmoa izan zitekeela (Zulaika 2009: 341-344). 5 Urteren gramatikaren eskuizkribua sareratu zenean, Websterren edizioarekin gaingiroki erkatzeari ekin genion, funtsean -baina ez zeharo-ondo transkribatu zela egiaztatu genuelarik. 6 Gaur egun eskuizkribua eskuragarri dugunez gero, espero izatekoa da laster haren edizio egokiago bat izatea. Bien bitartean, artikulu honen helburua askoz xumeagoa da:

Maugerren tradizioarekiko zorra ezagutu ondoren, gure asmoa da Urteren gramatikaren beste iturri baten berri ematea, XVI. mendeaz geroztik Ingalaterran latina ikasteko erabili zen gramatika ofiziala, "Lilyren gramatika" izenaz ezagutzen dena alegia.

2 Urteren beste iturri bat: Lilyren gramatika

Urteren iturriez eta helburuez

Gidor Bilbaok ohartarazi zuenez, "Mauger ez da nahikoa Urte ulertzeko, baina ezinbestekoa da" (2008: 135). Halaber, ildo onetik abiatu zen honako hau adierazi zuelarik, lehenago Oyharçabalek (1989: 69) 7 proposatutako bide beretik: "Urteren lana Maugerren eskuliburuaren tradizioko hizkuntza-ikasbideen historiari loturik aztertu beharko da engoitik" (Bilbao 2008: 136). Ziurrenik, ezin dugu Lilyren gramatika erabat sartu Maugerren 5 Urteren gramatikaz aipatutakoak ez ezik, Zulaikaren artikuluak beste aurkikuntza garrantzitsu batzuk egiten ditu, hala nola Urteren hiztegiaren eredua Linguae Romanae Dictionarium luculentum novum (Cambridge, 1693) izan zela (2009: 320-323), edo Nicolas Fréret-en Essay d'une grammaire de la langue basque Urterenaren garaikidea dela (2009: 341-342) ohartzea -orain arte Fréreten eskuizkribua datatu gabe baitzegoen (cf. Hurch 2002: 95)-. 6 Gogoan izan Websterrek ez zuela Urteren eskuizkribu originala erabili, Miss Margaret Lee-k Oxfordeko Bobdelian Libraryn egindako kopia bat baizik. Websterrek asmoa zuen transkribapena gero originalarekin erkatzeko, baina ez zuen horretarako aukerarik izan, berak aitortu zuenez (Webster 1900: iii-iv, viii). Bidenabar esanda, Donostiako Koldo Mitxelena Kulturunean dagoen aleak -J.U. 2946 signatura duenakeskuz egindako zuzenketak ditu, norbaitek (Julio Urquijok berak?) Urteren eskuizkribuarekin erkatu ondoren idatziak.

7 Cf. Oyharçabal (1989: 69): "la grammaire de P. d"Urte est avant tout un relevé de formes classées selon les paradigmes en usage dans les grammaires pédagogiques de l"époque. Il s"agit d"un ouvrage de praticien et non d"une grammaire d"analyse, encore moins d"une grammaire raisonnée […]. L"influence des grammaires d"enseignement est sensible, bien que d"Urte n"indique point de façon explicite qu"il envisage sont travail comme une méthode d"apprentissage".

[4] eskuliburuaren tradizio berean: alegia, hizkuntza bat baino gehiago konbinatuz haien gramatika -gehienbat oinarrizkoa-, hiztegiak -alfabetikoak zein gaikakoak-edota hizkuntzaren adibideak -solasak, fraseologia, gutun-ereduak, otoitzak, etab.-eskaintzen zituzten ikasbide eleaniztunak, XV. mendetik, latinak lingua franca gisa indarra galdu ahala, Europa osoan arrakasta handia izan zuen genero bat osatu zutenak (ik., hainbaten artean, [START_REF] Rossebastiano | History of the Language Sciences. An International Handbook on the Evolution of the Study of Language from the Beginnings to the Present[END_REF].

Aitzitik, Lilyren gramatika, Urtek gehienik baliatzen duen zatia bederen, latina ikasteko gramatika bat da (gainerakoa nagusiki ingelesaren gramatika izanik; ik. beherago). Hortaz, bai

Maugerren lana, bai Lilyrena lan didaktikoak dira; honek agerian uzten digu Urtek bere gramatika ontzeko hautatu zituen ereduak garai hartan oso ezagun eta arrakastatsuak ziren bi gramatika didaktiko izan zirela: ordu hartan Ingalaterran frantsesa ikasteko eta latina ikasteko erabiltzen ziren gramatikak, hurrenez hurren. 8 Horrela, are ziurragoa begitantzen zaigu orain Urteren gramatikaren helburua ere didaktikoa izan zitekeela, euskararen deskribapen edo analisi baten eskaintze soila baino.

Lilyren gramatika

"Lilyren gramatika" deiturikoaren historia zail da laburtzen,9 hiru mendetan zehar hainbat aldiz eta izenburu desberdinak erabiliz argitaratu zelako, tarte horretan mota askotako aldakuntzak jasan zituelako eta, besteak beste, egiletasun arazoak ere izan dituelako. Allen-ek (1954: 86) historia honetan aintzat hartu behar diren bertsioen zerrenda ematen du:

(1)

1. Colet"s Aeditio.

2. Lily"s Rudimenta.

3. Lily"s De constructione.

4. Lily"s De generibus nominum.

5. An introduction of the eight parts of speech, later entitled A short introduction of grammar.

6. Institutio compendiaria totius grammaticae, later entitled Breuissima institutio grammatices cognoscendae. [START_REF] Bibliografia Allen | The Sources of "Lily's Latin Grammar": A Review of the Facts and Some Further Suggestions[END_REF] Hortaz Rudimenta gutxienez 1536, 1537 eta 1539an ere berrargitaratu zen, hiruretan Antwerp-en (Belgika), ordurako Wolsey hilik eta Ipswicheko eskola deuseztaturik zeudela (Flynn 1943: 97). Nolanahi ere den, badira urterik gabeko beste bi edizio, Aeditio-ren bigarren zatiaren izenburua bera ere hartu zutenak (ik. 12. oh.):

(4) Hurrenik, Lilyk De octo orationis partium constructione libellus sintaxi-lana idatzi zuen latinez, Colet-ek katedraleko ikastetxean erabiltzeko Linacre"s Progymnasmata grammatices arbuiatu ondoren [START_REF] Bibliografia Allen | The Sources of "Lily's Latin Grammar": A Review of the Facts and Some Further Suggestions[END_REF]: 88, Padley 1976: 24). Inoiz Libellus-en egilea Erasmo izan zela pentsatu bada ere, Rotterdamgoak lana berrikusi egin zuen, besterik ez (Flynn 1943: 99, 10 Lanaren datazioa liburuaren hasieran azaltzen den Coleten gutunaren amaieran oinarritzen da: "Vale ex aedibus meis, Calen. Augu. An. M.CCCCC.IX".

11 Izenburu honekin hasten da: "An introduccyon of the parthes of speking, for chyldren & yonge begynners in to latyn speche".

12 Honela abiatzen dena: "Guillelmi Lilij Angli Rudimenta". 13 Colet eta Lilyren lanen edizio guztien aipamenak Early English Books Online (EEBO) datu-base bibliografikotik atera ditugu. Zenbaitetan, informazioa osatzeko, English Short Title Catalogue (ESTC) datubaseaz baliatu gara.

[6] 15 EEBO datu-basean 1533, 1535 eta 1539ko edizioak ere agertzen dira.

16 Kontrako erantzunik ez zen falta izan, halere. Esate baterako, 1675ean proposamen bat aurkeztu zen Lorden Ganberan, Lilyren gramatikaren ofizialtasuna bertan behera uzteko, baina ez zuen aurrera egin (Flynn 1943: 111). Halaber, ikus bedi Richard Johnsonen 1706ko lanaren izenburu ezin adierazgarriagoa: Grammatical commentaries: being an apparatus to a new National Grammar: By way of animadversion upon the falsities, obscurities, redundancies, and defects of Lilly's system now in use… (London: S. Keble); cf., orobat, Rousse & Verrac (1992: 356, 3. oh.).

[7]

Laster bi zatiak lotuta inprimatzen hasi ziren, zati bakoitzak bere azala eta signaturak edota orrien zenbakiak izan ohi bazituen ere: "Errege Gramatika" hainbat aldiz berrargitaratu zen XVI. eta XVII. mendeetan (EEBOn 1700 arteko ehun bat edizio jasotzen dira); berrargitalpen horietan aldakuntza batzuk sartu ziren, batik bat materialen aurkezpenari zegozkionak, edukiei berei baino (Michael 1970: 22).

Orobat, ingelesezko itzulpena gehitzen zuten edizio laburtuak atondu ziren, hala nola Lillies 17 Allenen arabera (1954: 89), 1574an Londresen "by the assignes of Frauncis Flowar" inprimatu ziren lehen aldiz bi parteak lan bakar gisa, eta orrien zenbaki eta signatura jarraituak erabiliz (baina bigarren zatiaren hasieran azal bat ipiniz, halere). Nolanahi ere den, hurrengo edizio askok gorde zituzten berriro ere bi zatiak bereiz.

18 Egituraren azalpen xehea aurki daiteke Flynnen artikuluan (1943: 108-109).

19 EEBOn izen horretako 1542 (ezagutzen den zaharrena; cf. Flynn 1943: 105), 1543, 1544 eta 1546ko edizioak azaltzen dira; Flynnek ez du 1546koa aipatzen (1943: 109-110).

[8]

rules construed wherunto are added Tho. Robertsons Heteroclites… izenburua zutenak.

Lilyren gramatika, 1758an Eton Latin Grammar eraldaturik, erabiltzen jarraitu zen XIX.

mendean zehar [START_REF] Flynn | The Grammatical Writings of William Lily, ?1468-?1523[END_REF]: 112, Padley 1976: 24).

Urtek erabili zuen edizioaren bila

Ezbairik gabe, Urtek Brevissima institutio latinez idatzitako zatia erabili zuen nagusiki bere gramatikaren eredu gisa. Izan ere, hurrengo atalean xehekiago erakutsiko dugunez, Urteren

Gramaire cantabrique-ren eta Brevissima institutio-ren arteko paralelo nabarmenak aurkitu ditugu honako zati hauetan: izenaren akzidenteak, izenen konparazioa, adberbio motak, juntagailu motak, interjekzio motak, sintaxia eta figurak (ik. §4).

Hala ere, ingelesezko lehenengo zatitik ere izan bide zuen zer profitatu. Hain zuzen ere, oso litekeena da hortxe aurkitzea Urtek, sintaxian eta beste atal batzuetan, hitzen ordena markatzeko letrak eta ikurrak erabiltzeko ideia. Horrela gaztigatzen da Lilyren gramatikako "An advertisement to the reader" atalean:

(10) In this Impression, for the greater profit and ease both of Master and Scholar, in the English rules, and in the Latin Syntax, those words, wherein the force of each example lieth, are noted with letters and figures, where need is: the governour, director or guider, or that which is in place of it, with an a ; the governed, or that which is guided by it, with b : Or if there be more governours, the first with a , the second with aa ; and so if more governed, the first with b , the second with bb : and sometimes the order is directed by a b c ; or by figures and words of the same and such like nature, coupled together with little stroaks between, so much as may be. [Azpimarratua gurea da]

Hona ingelesezko sintaxitik ateratako adibide bat ("The concords of Latin speech", f. D):

(11) Si cupis a placere b magistro, a utere diligentiâ; nec a sis tantus b cessator, ut b calcaribus a indigeas, If thou covet to please thy master, use diligence; and be thou not so flack, that thou shalt need spurs.

Eta hona Urteren gramatikako adibide bat (ca. 1714 [1900: 427]):

(12) a b c
Il regarde a ma maniere de parler. Bistan da ez direla sistema guztiz berdinak: izan ere, Lilyren gramatikaren helburua latinezko gobernatzaile-gobernatu erlazioa markatzea delarik, Urterena frantsesaren eta euskararen hitz ordena desberdinak agerraraztea da; gainera, Lilyren gramatikak a eta b letrak baino ez ditu erabiltzen, eta Urtek behar adina baliatzen ditu, esaldiak duen osagai kopuruaren arabera, baita aditz laguntzailea markatzeko "+" ikurra ere. Guztiarekin ere, nahiz eta ezin dugun ziurtasun osoa izan, baliteke Urtek bere gramatika ontzeko erabili zuen iturri nagusian aurkitzea berean hitzen ordena erakusteko sistema ere. Zernahi gisaz, Urteri berari egotz [9] geniezaioke halako sistema baten asmakuntza edo aitortu genezake oraindik ezagutzen ez dugun beste iturri bat (gutxienez) izan zuela, edota, agian ziurrago, lapurtarrak latina ikasteko baliabide pedagogiko gisa ezagutu zuela; gogoan izan, esaterako, Donemiliagako glosa gehienak hitz ordena markatzeko letrak (a, b, c…) direla (cf. [START_REF] Rico | El cuaderno de un estudiante de latín[END_REF]eta Bustos Tovar 2000) eta hitzen hurrenkera letrak edo zenbakiak indize gisa erabiliz markatzeak ohitura nahiko hedatuta izan behar zuela, gure testu tradizioan Refranes y sentencias-ek erakusten duten moduan [START_REF] Lakarra | Ikerketak eta edizioa (Euskararen Lekukoak[END_REF]cf., halaber, Lakarra 1994: 881).

Lilyren Gramatika bakoitzaren metahizkuntza nagusia desberdina denez -BIkoa latina eta GCkoa frantsesa-, arras zaila da testu paralelo luzeak aurkitzea. Haatik, ziur gaude aurkeztuko ditugun terminoen zerrendak eta adibideak aski izango direla bi lanen arteko lotura frogatzeko. Horretarako, hurrengo tauletan lotura hori frogatzeko esanguratsuak iruditzen zaizkigun sailkapenak eta adibideak besterik ez dugu azalduko. Ildo horretatik, paralelo posibleetatik kanpo utzi ditugu latindar ereduan oinarritutako gramatikagintza zaharrean guztiz ohikoak diren sailkapenak eta terminoak, hala nola deklinabidearen sei kasuak; izan ere, halakoetan antzekotasunak aurkitzeak ez digu ezer ziurrik esaten bi testuen arteko erlazioari buruz, tradizio komun baten isla besterik ez bailuke erakutsiko. Adibideei dagokienez, Urtek BItik kopiatzen edo egokitzen dituen adibide adierazgarriak eta errepikatzen dituen adibide-segidak hartu ditugu kontuan eta tauletan azaldu. 25 Eskuizkribuko eta BIko testuei gutxieneko egokitze grafikoak egin dizkiegu: puntuazioaren eta letra larrien erabilera gaurkotu dugu, laburdurak osatu ditugu, eta frantsesezko hitzen banaketa eta azentuazioa eguneratu ditugu; halaber, <i> eta <u> kontsonantikoak <j> eta <v> aldatu ditugu, hurrenez hurren, eta BIko latinezko hitzei tilet eta diakritikoak ezabatu dizkiegu.

[13]

Izenen akzidenteak

Urteren gramatikari hasiera ematen dion ortografiako atalaren (GC, 1-12]), Aita Gurearen (13-15. or.) eta gaikako hiztegien ondoren (15-37),26 izen eratorrien zerrenda batzuk datoz, orain arte euskalarientzat azalpen gaitzeko deitura zutenak: accident. Hurrengo taulan ikus dezakegu zerrenda horien -eta deitura horren-iturria zein den, nahiz eta Urtek ez dituen BIk eskainitako akzidente mota guztiak baliatzen. 

Laudantis

Vocantis

Deridentis

Ex improviso aliquid deprehendentis sive reminiscentis 33 Dolentis] lerroartean idatzita. 34 Exultantis] ez du adibiderik; eskuizkribuan, ondoren, ha! ha! ha! tatxaturik. 35 Optantis] eskuizkribuan, aurreko ataleko adibideen lerro berean dago; ez du izenburu itxura hartzen.

[20]

Ridentis Silentium injungentis

Ridentis

Silentium injungentis

Urtek BIn ez dagoen interjekzio mota bat sartu du ("Optantis") eta beste bati izena luzatu dio, latinez luzatu ere ("Ex improviso aliquid deprehendentis siue reminiscentis"). Optantis interjekzio mota ez da agertzen Lilyren gramatikaren edizioetan, baina tradizio luzea du, dagoeneko Donatusen Ars Maior-en aurkitzen baitugu (apud Holtz 1981: 652).

Sintaxia

Sintaxiari buruzko atala ia osorik hartzen du Urtek BItik, hurrengo tauletan erakutsiko dugunez. Zenbaitetan adibideak eta are azalpen osoak errepikatzen ditu bertatik; une batetik aurrera -448. orrialdetik bakanka eta 459.etik usuago-azalpen batzuk latinez ematen ditu Urtek, frantsesera itzuli gabe. Jakina, latin gramatikaren ereduari hain hertsiki atxikitzeak euskararen deskribapenerako desegokiak diren adibide eta azalpen franko sarrarazi zizkion Urteri; 36 haatik, eredu(ar)en eraginak Urteren gramatika-ideietan duen isla xeheki aztertzea gure oraingo helburuetatik kanpo dago eta, beraz, hurrengo lan baterako utziko dugu. qui est l"homme de bien?

Komunztadura

37 Adibide hauetan eta hurrengoetan, gobernatzaile-gobernatu erlazioa adierazteko indize gisa erabilitako a eta b letrak ezabatu ditugu; ik. ( 10) eta ( 11), eta haien inguruko azalpena.

38 Adibide hauetan eta hurrengoetan, Urtek hitzen gainean erabiltzen dituen ikurrak ezabatu ditugu. Izan ere, aditz laguntzailea markatzeko haren gainean "+" ikurra ezartzen du, eta hitzen ordena nabarmentzeko a, b, c… letrez baliatzen da; ik. ( 12) eta haren inguruko azalpena.

[22] 

 Opus et usus

Opus demande le génitif, l"accusatif et l"ablatif.

Gen. Gu çure ahaláren beharréan gáre. Nous sommes dans le besoin de votre autorité.

Acc. Oguíä jan behar dut. J"ay

40 Guiçon] esk. Guicon.

41 conseillu'leguéäc] apostrofoaren erabilera hau -egungo ortografian marra erabiliko genuke dvandva elkarteetan-Urtek berak azaltzen du jarraian, ohar batean (ca. 1714: 447): "Lorsqu"il se rencontre deux accusatifs ou bien deux nominatifs pluriels joints par une conjonction on peut suprimer les deux dernières lettres du premier et encore la conjonction ut supra, et on supplée l"apostrophe".

[23] Laur oignez luçe da. Il est long de 4 pieds.

[25] [26]

Bere hutssaz ezta orhoitçen. Il ne se souvien pas de sa faute.

Verborum constructio

Nominativus post verbum

Deus est summum bonum.

[…]

Malus pastor dormit supinus.

Lactantius. Homo incedit erectus in caelum.

 Obliviscor est de l"ordre de "Il me 46 obediendi] lectio facilior ote?

47 Baina cf. beheraxeago: "Verba rogandi, docendi et vestiendi regunt accusativum et dativum" (GC, 463) eta "Verba rogandi, docendi, vestiendi duplicem regunt accusativum" (BI, 88).

[28] 51 Baina cf. ingelesezko zatian, etimologiako "Of a conjunction" atalean (1699: C4): "Interrogatives: as, Ne, an, utrum, necne, anne, nonne".

52 guiçonaren" ederra] esk. Guiconaren' Ederra.

[32]

nimium ne crede colori.

 Helas et oyënéri junguntur etiam vocativo Ni hi baino hobequi mintço nauc.

Figurak

Moy je parle mieux que toy.

Ihartu naiz ni belhárra beçála. Ego sicut faenum arui.

Harc hori nic beçaign ungui eguingo çúën. Luy auroit fait çela aussi bien que moy.

 Protozeugma

54 çuc] esk. cuc.



  Verba praeveniendi, praeundi, etc. volunt dativum et accusativum45 promittendi] eskuizkribuan ondoren et soluendi tatxaturik.

  , abiapuntua 1509-1510 inguruan koka daiteke, John Colet (1467 -1519) Londresko St. Paul katedraleko deanak eskaturik, William Lilyk (1468? -1522) latina ikasteko oinarrizko sintaxi-lan bat idatzi zuenean, katedralari atxikitako ikastetxe sortuberrian erabil zedin. Colet-en Aeditio izenarekin ezagutzen den obra hau lehenbizikoz 1527an argitaratu zen, 10 Colet eta Lily hil ondoren; liburuaren gunean, Coletek perpausaren zortzi atalen aurkezpena egin zuen 11 eta Lilyk, aldiz, aipatutako sintaxi laburra eskaini zuen, 12 biak

	ingelesez idatziak, liburuaren izenburua gorabehera: 13
	(2) Ioannis Coleti theologi, olim decani diui Pauli, aeditio. una cum quibusdam G. Lilij Grammatices
	rudimentis, G. Lilij epigramma, [Antwerp: C. Ruremond? for G. van der Haghen], MDXXVII [1527].
	[Ezagutzen den ale bakarra San Petersburgoko Katedralean dago].

  Watson 1968: 248-250).14 Hauek dira EEBO datu-basean agertzen diren bertsio honen Libellus sintaxi-lana egilearen izenik gabe argitaratu zen, Erasmok ez Lilyk ez baitzuten egile gisa agertu nahi izan (Allen 1954: 87).

	argitalpenak:
	(5)
	a. Libellus de constructione octo partium orationis, Londini: Impressus per Richardum pynson
	Regiu[m] impressorem, Anno incarnationis dominice. Millesimo quigetesimo decimottio [1513].
	b. Absolutissimus de octo orationis partium constructione libellus emendatus per Erasmum
	Roterodamu[m]. Item Gerardi Listrij de conctructionis [sic] octo figuris: cui adheret (ne quis
	de[s]ideret) Sulpi[ciu]s, Londini: Excudebat VVynandus de VVorde, Anno. M.D.XXXIII [1533].
	c. De octo orationis partium constructione libellus, aeditus a Guil. Lilio emendatus ab Eras. Roter. &
	scholiis no[n] solum Henrici Primaei, ucium etiam doctissimis Leonar. Coxi illustratus, Londini: ex
	officina Thomae Bertheleti regii impressoris. Cum priuilegio ad impremendum solum, Anno. M.D.
	XL [1540].

Lilyren egiletasuna daraman azken lanak latinez eta bertsotan idatzitako bi poema biltzen ditu eta De generibus nominum izenaz aipatu ohi da: (6) Guilelmi Lilii grammatici & poetae eximii, Paulinae scholae olim moderatoris, de generibus nominum ac verborum praeteritis & supinis regulae pueris apprime vtiles. Opus recognitum & adauctum cum nominum ac verborum interpretamentis, per Ioanne[m] Rituissi scholae Paulinae praeceptoris, [Southwark: P. Treveris, 1528?]. 15 Azkeneko bertsio batek arrakasta handia izango zuen, 1540an Henrike VIII.ak eskolarako gramatika bakarra hautatu baitzuen, XVIII. mende amaiera arte latinaren irakaskuntzaren ia erabateko monopolioa 16 lortuz (Rousse & Verrac 1992: 340). Hau dela eta, gramatika horri "Errege Gramatika" izena ere eman zaio. Erregearen baimenarekin argitaratu zen lehena latinez idatzitako gramatika bat izan zen: (7) Institutio compendiaria totius grammaticae quam et eruditissimus atq[ue] idem illustrissimus rex noster hoc nomine euulgari iussit, ut non alia q[uoque] haec una per totam Angliam pueris praelegeretur, Londini: [Ex officina Thomae Bertheleti ...], M.D.XL [1540]. Bi urte geroago, erregearen onarpena zuen beste gramatika-lan bat argitaratu zen ingelesez, latinezkoaren sarrera gisa (cf. Allen 1943: 89): (8) An introduction of the eyght partes of speche, and the construction of the same compiled and sette forthe by the commau[n]dement of our most gracious souerayne lorde the king, Londini: In officina Thomae Bertheleti ..., M.D.XLII [1542]. 14 Padleyk (1976: 24) iradokitzen du -ziurrenik zuzen-egilea Erasmo zela pentsatzeak obra honek Europan zehar izan zuen arrakastan lagundu zuela, 1513 eta 1595 bitartean ia berrehun aldiz berrargitaratu baitzen, horietarik lau baino ez Ingalaterran. Izan ere,

  17 (1) An introduction of the eyght partes of speche,

	geroago A short introduction of grammar deitua, ingelesez idatzia eta funtsean Coleten
	Aeditio-ren bi zatiei zegokiena, eta (2) Institutio compendiaria totius grammaticae, geroago
	Brevissima institutio seu ratio grammatices cognoscendae deitua, latinez idatzia eta honako
	lau atalez osatua: ortografia, etimologia (hots, hitzen inflexioa), sintaxia eta prosodia. 18
	Hasieran obra osoak An introduction of the eyght partes of speche deitura hartu zuen, 19 baina
	1548az geroztik A short introduction of grammar izenburua izan zuen; bistan denez,
	ingelesezko zatiaren izenburuak izena eman zion obra osoari. 20 Allenek (1954) xeheki aztertu
	zituen gramatikaren bi zatien iturriak eta egiletasun arazoak. Luzexka bada ere, merezi du
	haren ondorioak hona aldatzea, Allenen hitzek atal honetan aztergai dugun lanaren zailtasunez
	ederki ohartarazten baitigute:
	(9) To sum up, both halves of "Lily"s Latin Grammar" were the work of a committee possibly the same
	committee in both cases, possibly not, and both were derivative: they were originally published
	separately, first the Latin, then the English, and later republished as one work without common title-
	page, with the English in front. The English, variously entitled An introduction of the eyght partes of
	speche and A short introduction of grammar, owes its framework and a great deal of its substance to
	Colet"s Aeditio and Lily"s Rudimenta. Some additional matter was derived from Lily"s De
	constructione, but what other sources may have been used we do not yet know. The Latin, variously
	entitled Institutio compendiaria totius grammaticae and Breuissima institutio grammatices
	cognoscendae, is original in arrangement but shows considerable similarity in substance and language
	to earlier grammars. It embodies the whole of Lily"s De generibus nominum, and, if we infer correctly
	from similarities, borrows extensively from Linacre"s De emendata structura Latini sermonis, from
	Melanchthon"s Elementa latinae grammatices, and, for examples, from Despauterius"s Grammatica. It
	bears occasional resemblance to Lily"s De constructione, Erasmus"s Paraphrasis in elegantiarum libros
	L. Vallae, Listrius"s De octo figuris constructionis, and, to an extent still to be investigated, to Certayne
	briefe rules of the regiment or construction of the eyght partes of speche. It may also borow some facts
	from Aldus"s Institutiones grammaticae, but in altered language. (Allen 1954: 99-100)

Brevissima Insitutio eta Urte aurrez aurre

  gramatika hainbestetan berrinprimatu zenez, zentzuzkoa da pentsatzea Urtek argitalpen aski berri bat erabili zuela, eta ez askoz lehenago argitaratutako bat. Eskuratu ditugun katalogo bibliografikoetan, 1699 eta 1714 bitarteko 21 hainbat edizio idoro ditugu, A short introduction of grammar generally to be used; compiled and set forth for the bringing up of all those that intend to attain to the knowledge of the Latin tongue. To which are added usefull observations by way of comment out of ancient and late grammarians, Oxford: At the Theater, 1709. [Oxfordeko Unibertsitateko Library of the Taylor Institution-en dagoen alea baliatu dugu, . A short introduction of grammar generally to be used, compiled and set forth for the bringing up of all those that intend to attain to the knowledge of the Latin tongue, London: Printed by William Norton, Printer to the Queens most Excellent Majesty, in Latin, Greek and Hebrew, 1710, cum privilegio. [EEBOren arabera "Reproduction of original in the British Library", baina ez dut haren katalogoan aurkitu; ESTCren arabera, ordea, Indiana State University, University of Illinois eta University of Oregon-en daude argitalpen honen aleak; EEBOn kontsultatu dugun ale digitalizatuak azala eta 6 orrialde besterik ez du.] h. A Short Introduction to Grammar, compiled and set forth for the bringing up of all those that intend to attain to the knowledge of the Latin tonge, London: Printed by Roger Norton, printer to the Queens most Excellence Majesty, in Latin, Greek and Hebrew, 1712, cum privilegio. , 24 lerroren bat gorabehera, orrialdez orrialde ere testu berbera aurkitzen dugu, nahiz eta zenbait arrazoirengatik -esaterako, letra kapitalak, izenburuak, ertzetako glosak, etab.nabari izan edizio desberdinak direla, eta ez edizio baten emisio desberdinak.

	nahian, hurrengo atalean erabiliko ditugun orrialde zenbakiak Londresko 1699ko edizioari
	dagozkio.
	Bestalde, sintaxiko bi atal erantsiak ez ezik, Oxfordeko 1672ko edizioak, eta argitaraleku bereko hurrengoek ere, badute beste berrikuntza garrantzitsu bat: testu guztia oharrez 4 Hirugarren atalaren hasieran aurreratu dugunez, Urteren gramatikaren (aurrerantzean, GC)
	[British inguratuta dago. 1672ko Brevissima institutio-ren izenburuari honako hitz hauek gehitu eta Brevissima Institutioren (aurrerantzean, BI) arteko antzekotasun nabarmenenak honako
	Library-n] zati hauetan erabilitako terminologian eta adibideetan aurkitu ditugu: izenaren akzidenteen zitzaizkion: "additis subinde observationibus utilissimis, ex Despauterio, Alvari, Sanctio, i. Brevissima institutio seu Ratio grammatices cognoscendae, ad omnium puerorum utilitatem praescripta: quam solam Regia Majestas in omnibus scholis docendam praecepit. Additis subinde segida ( §4.1), izenen konparazioa ( §4.2), adberbio motak ( §4.3), juntagailu motak ( §4.4), Vossio, Busbeio & quotquot nuper scripsere grammaticis Latinis"; orobat, gorago erakutsi observationibus utilissimis, ex Despauterio, Alvaro, Sanctio, Vossio, Busbeio &, quotquot nuper scripsere, grammaticis Latinis; quae universam artem grammaticam exhauriunt, Oxonii: Theatro dugunez (ik. 13d eta f), Oxfordeko 1699ko eta 1709ko A short introduction of gramar-ekoari interjekzio motak ( §4.5), sintaxia ( §4.6) eta figurak ( §4.7). Atal honetan, banan-banan
	Sheldoniano, An. Dom. MDCCXIV [1714]. [Oxford University Library-n] aurkeztu eta aztertuko ditugu bi gramatika-lanen arteko paralelotasunak. Urteren aipamenak beste hauek: "To which are added useful observations by way of comment out of ancient and Goiko zerrendan ikusten denez, kontsultatu ditugun 1699-1714 bitarteko edizioak eskuizkribuari (ca. 1714) dagozkio, Antso Jakituna Fundazioak sareratutako bertsio
	digitalizatua erabili baitugu; 25 gutxitan bada ere, Websterren edizioan errata batzuk aurkitu
	ditugu eta horregatik nahiago izan dugu zuzenean eskuizkribura jo.
	Hala eta guztiz ere, argitalpen garaikide bat erabili zuela pentsatzen badugu -zentzuzkoena
	baitirudi-, Oxforden inprimatuak (13d, f, i) baztertu beharko genituzke segurki. Bestalde
	Digital (13c)-n aipatu dugun Londresko 1699koa (13b)-koaren beste emisio bat bada, kontsultatu Library: "Original from New York City Public Library",
	http://hdl.handle.net/2027/nyp.33433082275821] ditugun edizioetatik bost aukera hauek geratzen zaizkigu: Cambridge-ko 1699koa (13a) eta
	Londresko 1699koa (13b, c), 1702koa (13e), 1710ekoa (13g) eta 1712koa (13h). Lehenago esan bezala, edizio hauetan guztietan, 1702koan izan ezik, orrialde bakoitzean sartzen den f. Google Books-en aurki daitekeen digitalizazioaren bidez (http://books.google.com/books?id=tdoFAAAAQAAJ)] testu zatia ia berdina da, lerroren bat gorabehera; hortaz, irakurlearen erraztasuna bilatu
	[10] [12]

baina tamalez ezin izan ditugu guztien testuak kontsultatu. Hauek dira kopia digitalizatuei edo fotokopiatuei esker erkatu ditugun argitalpenak:

(13) a. A short introduction of grammar generally to be used.

Compiled 

and set forth for the bringing up of all those that intend to attain to the knowledge of the Latine tongue, Cambridge: Printed by John Hayes, Printer to the University, Anno Dom. 1699. [EEBO: "Reproduction of original in the William Andrews Clark Memorial Library, University of California, Los Angeles"] b. A short introduction of grammar. Compiled and set forth for the bringing up of all those that intend to attain to the knowledge of the Latin Tongue, London: Printed by Will. Norton, Printer to the King"s most Excellent Mahesty, in Latin, Greék and Hebrew, 1699, cum privilegio. [EBBO: "Reproduction of the original in the University of Illinois Library, Urbana, Illinois"] c. A short introduction of grammar generally to be used. Compiled and set forth for the bringing up of all those that intend to attain to the knowledge of the Latin Tongue, London: Printed by Rog. Norton, Printer to the King"s most Excellent Majesty, in Latin, Greek and Hebrew, 1699, cum privilegio. [EBBO: "Reproduction of original in the Bodleian Library". Aurrekoaren beste emisio bat dirudi; Brevissima institutio zatia falta zaio] d. A short introduction of grammar, generally to be used; compiled and set forth for the bringing up of all those that intend to attain to the knowledge of the Latin tongue. To which are added useful observations by way of comment out of ancient and late grammarians, Oxford: At the Theater, 1699. [EBBO: "Reproduction of original in Huntington Library"] e. A short introduction of grammar. Compiled and set forth for the bringing up of all those that intend to attain to the knowledge of the Latin tongue, London: Printed by Will. Norton, 1702. [HathiTrust gCambridge-n (13a), Londresen (13b, c, e, g, h) eta Oxford-en (13d, f, i) argitaratu ziren. 22 Oro har, edizio horietako testuen arteko aldea ez da oso handia; alabaina, argitaralekuen araberako zenbait diferentzia aipagarri aurkitu ditugu. Lehenik eta behin, esanguratsua iruditzen zaigu Lilyren gramatikako sintaxiak Oxfordeko edizioetan dituen azken bi atalek Urteren gramatikan islarik ez izatea: "De Syntaxi figurata" (152-165. or.) eta "Sylvula verborum diversae structurae" (166-189. or.), alegia. Honek iradokiko luke Urtek beste leku batean argitaratutako edizio bat erabili zuela; izan ere, Londresen eta Cambridge-n inprimatutakoek ez dituzte aipatu bi atalak, bi adarretan 106-107. orrialdeen artean kokatuta egon beharko zuketenak. Datu guztien arabera, Oxfordeko adarrak sartu zituen sintaxiaren amaierako bi atal horiek, haren berrikuntza bat izanik. Baina noiz azaldu ziren lehen aldiz? Oxforden argitaratuta ezagutzen dugun lehenengo edizioa 1636koa da eta hor falta dira (ik. 106-107. or.); aldiz, kontsultatu ahal izan dugun hurrengo edizioak, 1672koak, dagoeneko bi atalak barneratu zituen (152-189. or.). 23 Ohar bedi sintaxiko bi atal berriak sartu arte hiru argitaralekuetan agertutako edizioek orrialdeen zenbakitze berdin-berdina zutela; hau da, edizio horietan [11] guztietanlate grammarians" (1709: "usefull"). Urteren gramatikan ez dugu aurkitu ohar horien zantzurik eta, beraz, honek ere pentsarazten digu Urtek ez zuela erabili Oxfordeko edizio garaikiderik (ik., orobat, 49. oin-oharra).

Aurreko biak -sintaxiko atal erantsiak eta inguruko oharrak-bezain erabakigarria ez bada ere, aipa dezagun Urtek zein edizio erabili zuen igartzeko bidean jarri ahal gaituen beste desberdintasun bat. Londresko 1710eko edizioari "An advertisement to the reader" atala falta zaio; bertan azaltzen da latinezko adibideetan gobernatzaile-gobernatu erlazioa adierazteko erabiliko den sistema (ik. 10). Haatik, Urtek 1710eko edizioa erabil zezakeen eta testuan zehar agertutako adibideetan oinarria hartu (ik., adibidez, 11) bere gramatikan hitz ordena adierazteko era bururatzeko.

Atal honetan azaldutako guztiaren ondoren, oraingoz ezin izan dugu ziurtasun osoz identifikatu Pierre Urtek bere gramatika idazteko erabili zuen Lilyrenaren edizio zehatza.

Concordance du substantif et de l'adjectif

  

		discretion on l"exprime
	 Non semper vox casualis est verbo	 Quelquefois le verbe infinitif sert de
	nominativus, sed aliquando verbum	nominatif […]. Quelquefois l"oraison sert
	infinitum […]. Aliquando oratio	de nominatif
	 Verba infiniti modi pro nominativo	 Les verbes du mode infini mettent devant
	accusativum ante se statuunt: ut, Te	eux l"accusatif pour le nominatif:
	rediisse incolumen gaudeo. Te fabulam	J"ay de la joye de çe que tu es venu
	agere volo. 37	avec la santé. Hi ossassunarequign
		ethorriaz atsseguign diät. 38
		Je veux que tu te rejouisses. Nahi dut
		çu aleguéra çaïteçen.
	Resolvi potest hic modus per quòd & ut,	Le premier de ces deux exemples se peut
	ad hunc modum: Quod tu rediisti	resoudre ainsi:
	incolumis gaudeo. Ut tu fabulam agas,	Atsseguign diat, çeren hi
	volo.	ossassunarequign ethorri áïçen. J"ay
		de la joye de ce que ou parçe que tu
		es venu…
	 Verbum inter duos nominativos	 Le verve mis entre deux nominatifs des
	diversorum numerorum positum, cum	differents nombres se peut accorder içi
	BI, 72-75 alterutro convenire potest	GC, 443-448 avec le singulier seulement […]. Mais içi
	Concordantia nominativi & verbi	Concordance du nominatif et du verbe il s"accorde seulement avec le pluriel
	 Nominativus primae vel secundae Condordantia substantivi & adjectivi	 Le nominatif de la première et de la
	personae rarissime exprimitur, nisi causa  Adjectivum cum substantivo, genere,	seconde personne s"exprime rarement. On  S"entend seulement en nombre et en
	discretionis […] aut emphasis gratia numero & casu consentit	dit d"ordinaire […]. On l"exprime quand personne… etc. 39
	Condordantia relativi & antecedentis	il y a raison ou cause de discretion Concordance du relatif et de l'anteçedent
	 In verbis, quorum significatio ad homines tantum pertinet, tertiae personae nominativus saepe subauditur  Relativum cum antecedente concordat genere, numero & persona: ut, --vir bonus est quis? Qui consulta patrum, qui	 Dans les verbes dont la signification regarde seulement les hommes le nominatif de la 3 e personne est souvent sous entendu […]. S"il y a cause de
	36 Nahiz eta eredu zehatza ezagutu ez, Oyharçabal (1989: 71) ohartu zen ereduak Urteri eragindako hutsegiteez:
	"D"une façon générale, pour ce qui concerne les données elles-mêmes, la grammaire de P. d"Urte fournit un
	matériel très fiable; quand bien même certaines méprises apparaissent de temps à autres, provenant
	[21]	

d"interférences non controlées et de la non correspondance entre les données basques et celles de la langue d"analyse. Ainsi, partant de l"équivalence approximative entre fr. soi et basq. bera, d"Urte donne la forme Piarresec bera maitatçen du, qu"il traduit "Pierre s"aime" (p. 442), mais dont la grammaticalité est plus que douteuse".

 Guiçon 40 prestua çein da ou nor da? ou bien çein da ou nor da guiçon prestúä?

  Joaniss eta Piarress. Jean et Pierre.Hotça edo beroa. Froid ou çhaud.Eztaquit çhuria çaren ou ea churia çaren edo ou ala beltça. Je ne sçais si tu es blanc ou noir.

	 Verba transitiva cuiuscunque generis, sive locorum adduntur fere cum praepositione De conjunctionum constructione	 Verba transitiva regunt dativum et  Eidem verbo diversi casus diversae De conjunctionum constructione
	activi, sive communis, sive deponentis exigunt accusativum  Eidem verbo diversi casus diversae locum […]: ut, Socrates docuit Xenopontem & rationis apponi possunt verbis significantibus motum, aut actionem in loci, ad locum, à loco, aut per  Conjunctiones copulativae & disjunctivae	accusativum et ablativum  Passivis additur ablativus agentis rationis apponuntur  Conjunctiones copulativae et disjunctivae
	 Verba rogandi, docendi, vestiendi,  Passivis additur ablativus agentis, sed Platonem. Utinam calidus esses aut	 Verba rogandi, docendi et vestiendi. Hautaz maitatua da, hetaz higuindúä
	duplicem regunt accusativum antecedente praepositione, & interdum Impersonalium constructio frigidus. Albus an ater homo fit, nescio.	regunt accusativum et dativum da. De ceux-ci il est aimé, de ceux-là Impersonalium constructio
	 Vestiendi verba interdum mutant alterum accusativum in ablativum, vel dativum dativus: ut,  Haec tria impersonalia, interest, refert, & Est minor natu quam tu. Nemini placet Horat. Laudatur ab his, culpatur ab est, quibuslibet genitivis annectuntur 49 nisi (vel praeterquam) sibi.	il est haï.  Impersonalia annectuntur dativis  Verba vestiendi mutant alterum accusativum in ablativum
	 Quodvis verbum admittit ablativum singificantem instrumentum, aut causam, aut modum actionis […] illis. Participii constructio  Quorum participia frequentius dativis  Participia regunt casus verborum a quibus gaudent derivantur […]	 Eorum partiçipia gaudent eodem casu Çu bagno gazteago da. Il est plus Participii constructio  Ablativus significans instrumentum […] Causa Inbidiossóä mehetçén da bertceren' jeune que toy.  Partiçipia regunt casus verborum a quibus Etçaizco agradatçen nihori çeure'  Çaeteri casus manent in passivis qui derivantur […] buruari ou çeurorri baicen. Tu
	Horat. Invidus alterius rebus  Caeteri casus manent in passivis, qui Diligendus ab omnibus.	ontassunagátic, ou ontassuna dela fuerunt activorum Guçiez maitátu behárra ou n"aggrées a personne si non a toy
	macrescit opimis. fuerunt activorum	caussa, ou ontassúnaz. L"envieux  Omnibus fere tum verbis tum adjectivis beharricacoä. Diligendus ab même.
	 Quibusdam tum verbis tum adjectivis,  Excepto si casualis dictionis ratio aliqua familiariter subjiciuntur verba infinita privata repugnat, vel aliud poscat: ut, Emi	s"amaigrit du bien d"autruy… dela caussa, id est, existens causa. omnibus. Mundu guciaz maitatua. familiariter subjiçiuntur verba infinita Aimé de tout le monde. 50
	 Ponuntur interdum figurate & absolute  Participiorum voces, cum fiunt nomina, librum centussi et pluris. Vixi Romae &	Modus actionisVerbis subjicitur nomen  Participiorum voces cum fiunt nomina
	 Quibuslibet verbis subjicitur nomen pretii verba infinita: ut, Haeccine fieri flagitia? genitivum postulant: ut Salust. Alieni Venetiis.	praetii in ablativo ou in nominativo genitivum postulant
	in ablativo casu subauditur decet, oportet, par est, aequum appetens, sui profusus.	 Verba abundandi, implendi, onerandi Bertçeren ontassun' ou
	est, aut aliquid simile.  Verba abundandi, implendi, onerandi, &	gaudent ablativo ontassunaren' gura da. Il est avide du bien d"autruy.
	his diversa ablativo gaudent De gerundiis	 Fungor, fruor, utor junguntur ablativo Des gérondifs et des supins
		 Ablativus
	 Fungor, fruor, utor, & similia ablativo junguntur  Mereor, cum Adverbiis, Benè […] Ablativo adhaeret cum Praepositione De  Gerundia sive gerundivae voces, &  Ne, an, num interrogandi particulae supina, regunt casus suorum verborum indicativum amant vocibus etiam genitivus pluralis Adverbii constructio  Interdum non invenuste adjicitur gerundii Praepositionum constructio	 Les gérondifs et leurs 48 supins regissent Ait'ama onetáric sorthúä. Né de bons  Maereor vult accusativum cum vel les cas de leurs verbes pères et des bonnes mères. Lurretic absque adverbiis genitivus pluralis Construction de l'adverbe  Verba accipiendi, distandi, auferendi ilkhia. Sorti de terre.  Interdum adjiçitur gerundii voçibus etiam Praepositionum constructio
	 Quaedam accipiendi, distandi, &  Praepositio subaudita, interdum facit, ut De tempore & loco  En & ecce demonstrandi adverbia, addatur ablativus auferendi verba ablativum cum praepositione optant: ut, Istuc ex multis  Quae significant partem temporis, in ablativo frequentis usurpantur, in nominativo frequentius junguntur, accusativo rarius Interjectionum constructio jampridem audiveram. […] Procul abest  Spatium loci in accusativo effertur, casu ponuntur ab urbe Imperator. accusativo raro  Sunt & hi dativi adverbiales  Interjectiones non raro absolute & sine	 Les postpositions sont joints aus datifs et optant ablativum Du temps et du lieu  Ces adverbes demandent le nominatif aux ablatifs en partie Pressuna hagnitçengánic aditu dut. Je l"ay appris de beaucoup de Huna Errégue. Voici le Roy. Horra,  Quae significant partem temporis in ablativo usurpantur et interdum in Interjectionum constructio hára guiçona. Voilà l"homme. personnes, ou hagnitçetaric. […]  Spatium loci etiam in ablativo effertur,  Hoc adverbium congruit optativo modo L"Empereur est loin de la ville. Hiritic urrun da Emperadoréä. accusativo  Sunt et hi ablatiui aduerbiales  Ces interjections se metent sans cas
	 Verbis, quae vim comparationis obtinent, adjicitur ablativus significans mensuram excessus: ut, Deforme existimabat, quos interdum & in ablativo  O exclamantis nominativo, accusativo &  Nomina appellativa & nomina majorum  Ne prohibendi, vel imperativis, vel vocativo jungitur: ut […] Appellativa locorum subjunctivis praeponitur Idem. [=Virg.] O formose puer,	interdum et in accusativo  O exclamantis nominativo jungitur  Verbis comparandi vel quae comparationis vim obtinent adjicitur Berthútez ou berthutéän hec bágno ablativo ut supra ablativus significans mensuram excessus  Ne prohibendi imperativis praeponitur Ô guiçonaren' ederra. 52 O le bel  Appellatiua locorum ponuntur in dativo et homme, i. formose hominis.
	dignitate praestaret ab iis virtutibus	gorago dire. Ils sont plus haut qu"eux
	superari. 48 leurs] esk. leur.	de vertu, en vertu.
	[30]	

 Ponuntur interdum figurate verba infinita Gauça horioc eguitéä? Faire çes çhoses? subauditur eder da? est il beau?, ungui da? est il bien?, justu da, çuçen da? aequum est? Ablativus  […] ut Ter. Bona bonis prognata parentibus. […] Terra editus. 49 annectuntur] Oxfordeko adarreko argitalpenek, 1672koaz geroztik behintzat, adnectuntur dakarte. 50 monde] edo orbe; izan ere, eskuizkribuan, gainean gurutzea duen O larri bat agertzen da, globus cruciger baten gisara-edo. [31]  Excepto si casualis dictionis ratio aliqua privata repugnet vel aliud poscat Ehun ezcutu' eta guehiago erossi dut liburu hau. J"ay acheté çe livre çent écu et plus. Içatu naïz Angueleterran eta Italietan. J"ay esté i. fui existens en Engleterre et en Italie.  An?, num?, utrum? interrogandi particulae […] Ne? nonne? 51

Maugerren lanaren arrakastaz, ik. Bouton (1972); Bilbaok (2008: 131-132) Maugerren edizioen historia laburtu du.

Ziurrenik, Lilyren gramatikari buruzko informazio osoena, eta ondorengo lan askoren iturri zuzena edo zeharkakoa dena,Watsonek (1968Watsonek ( [1908]]) eta batez ereFlynnek (1939Flynnek ( , 1943) ) eman dute. Hala ere, Watsonen lanak huts franko ditu. Ez dugu Flynnen doktorego-tesia kontsultatzerik izan, baina 1943ko artikuluak tesian Lilyren gramatika-lanez esandakoak laburbiltzen ditu. Nolanahi ere den, aurkezpen argien eta ordenatuena, gure ustez, W. S. Allen-ena da (Allen 1954).

Rousse & Verrac-ek (1992: 340) A short introduction of grammar izenburua aurrenekoz 1549an agertu zela diote, baina EEBOn 1548ko edizioaren azala eta lehen orrialdeak ([s.l.: R. Wolfe]) kontsultatu ahal izan ditugu, edizio horretatik gorde diren zati bakarrak alegia(cf. Flynn 1943: 110).

Bi urte horiek hautatzea ez da guztiz arbitrarioa izan: dakigularik, 1699an Pierre Urte Londresen zegoen (Urkizu 1989: I, 48) eta 1714ko martxoan dagoeneko gramatikan lanean ari zen(Zulaika 2009: 327).

XVI. mendetik Ingalaterran argitaratutako edizio gehienak, alde handiz, Londresko inprimategietatik atera ziren. Kontsultatu ditugun katalogoen arabera, Cambridgen inprimatutako lehenengo edizioa 1621ekoa da ("Imprinted by Cantrell Legge, printer to the Vniversitie of Cambridge"), eta Oxforden inprimatutako lehena 1636koa ("Printed by William Turner, printer to the famous Universitie").

Bien artean, beste bi edizio besterik ez zaigu agertu katalogoetan: 1651ekoa eta 1654koa ("printed by L.L. and H.H. printers to the University").

Kontsultatu ditugun edizioetarik salbuespen bakarra Londresko 1702koa da, bertan liburu osoan orrialdeen zenbakitze bakar eta jarraitua agertzen baita.

Nomenklatura hauen zati baten iturria Maugerren frantses gramatikan aurkitu zuenBilbaok (2008). Hala ere, artikulu hau amaitzen ari ginelarik, ohartu gara bai zati horiek, baita Urteren gramatikako 15-37. orrialdeen bitarteko gehienak ere, Guillaume Quiquerren Colloque français et breton lanean agertzen direla (1626tik aurrera hainbat edizio eta bertsiotan argitaratua). Urtek zuzenean azken obra honekiko zorra ala Quiquerren iturriren edo hartzekodunen batekikoa izan zuen hurrengo lan baterako utziko dugu.

gloriaracotç] esk. gloriaracotc.

Interneteko baliabideak

Early English Books Online (EEBO), ProQuest <http://eebo.chadwyck.com>.

English Short Title Catalogue (ESTC), The British Library Board <http://estc.bl.uk>.

Google Books Search <http://books.google.com>.

HathiTrust Digital Library: < http://www.hathitrust.org/>.