Ricardo Gómez 
  
Eredu Latindarraren Eragina 
  
Lan 
  
Joseba A Lakarrak Zuzendutako Eta 
  
Borja Nire 
  
Ariztimuño 
  
  
  
  
Eredu latindarraren eragina euskal deklinabidearen XIX. mendeko deskribapenetan

Keywords: 

This paper explores the traces of the influence of the Latin grammatical tradition on the 19th-century descriptions of the Basque declension. For the purposes of the paper I describe that influence according to the following features: (1) the two-way distinction between singular and plural, with no mention of the indefinite number or mugagabe, and (2) the adaptation of the Basque case system to the six Latin cases. In the first decades of the 19th century, authors like Astarloa, Humboldt and Darrigol proposed some new ways of describing the Basque declension, which reached a considerable success. Nevertheless, the weight of the Latin model remained strong, and it is clear that most of the 19th-century Basque grammarians who followed the Latin model were directly influenced by Larramendi: Garay de Monglave, Blanc, Lardizabal and Ribáry. However, some of the authors discussed here do not reveal such an influence: Hiriart and Gèze.

Sarrera

-Kasuak morfologiaren arabera bereziki zerrendatzen dituztenak: [START_REF] Harriet | Gramatica escuaraz eta francesez, composatua francez hitzcunça ikhasi nahi dutenen faboretan[END_REF], [START_REF] Darrigol | Dissertation critique et apologétique sur la langue basque, par un ecclésiastique du diocèse de Bayonne[END_REF], [START_REF] Chaho | Grammaire euskarienne‖[END_REF].

Lehen taldeko gehienak oso ongi aztertu dituzte Alberdik (1989) eta, batez ere, Oyharçabalek berak (1989[START_REF] Astarloa | Apología de la lengua bascongada. Madril: G. Ortega [berrargit. faksim. Bilbo: Amigos del Libro Vasco[END_REF][START_REF]Oihenart, euskal gramatikarien aitzindaria‖[END_REF]; Astarloa eta Humboldt-en proposamenak, berriz, Alberdik (1989) eta Gómezek (1996, 2002[START_REF]XIX. mendeko euskal gramatikagintzari buruzko ikerketak. Bilbo[END_REF] ikertu dituzte; eta hirugarren taldekoei buruz zerbait aurki daiteke Gómezen (2003aGómezen ( , 2007) ) lanetan. Garaian garaiko mugak baditu ere, zerrenda honetan ez genuke ahaztu behar Campiónek bere gramatikako -Historia y crítica de la declinación bascongada‖ atalean (1884: 177-191) eskaini zuen goiko lan gehienen eta besteren baten analisi aitzindaria. Nolanahi ere den, euskal deklinabidearen historiografia osoa oraindik idatzi gabe dago eta iruditzen zait Oyharçabalek ezarritako sailkapena horretarako abiapuntu egokia izan litekeela.

Artikulu honen helburua, ordea, ez da hain handia, askoz xede apalagoa baitu: XIX. mendeko euskal gramatika-lanetan, eredu latindarrak deklinabidearen aurkezpenetan utzi zituen azken aztarnak agerraraztea. Pentsa liteke XIX. mendean euskal gramatikagintza latinaren eraginetik aske zela; izan ere, gramatika arrazionalistatik zetozen analisiak ordurako aski hedatuta zeuden, bereziki Iparraldeko gramatikarien artean (cf. Gómez 2007), eta, bestalde, Astarloa, Humboldt eta batik bat Darrigolen lanek latinarenaz bestelako ereduak eskaini zituzten euskararen kasu-sistema deskribatzeko, hasierako sailkapenean ikusi dugun bezala.

Hala eta guztiz ere, gauza ezaguna da Larramendiren eragina XIX. mendearen amaiera arte luzatu zela, hala euskara idatzian (cf., besteak beste, [START_REF] Pagola | Neologismos en los Juegos Florales‖[END_REF][START_REF] Lakarra | Larramendiren hiztegigintzaren inguruan‖[END_REF][START_REF] Sarasola | Larramendiren eraginaz eta‖[END_REF]) nola hiztegigintzan (cf. Sarasola 1998;[START_REF] Urgell | Larramendiren Hiztegi Hirukoitzaren osagaiez[END_REF][START_REF] Urgell | Larramendiren Hiztegi Hirukoitzaren osagaiez[END_REF]. Baina Larramendiren itzala ez zen nagusi gertatu euskal gramatikagintzaren esparruan, agian bertan ez dugulako hain nabarmenki kausitzen Urgellek (2000: xvii) euskal kulturaz aipatzen duen geldialdia. Izan ere, XIX. mendearen lehen hamarkadetan, esan bezala, Astarloaren Apologíak (1803), Humboldt-en Berichtigungen und Zusätze-k (1817) eta batik bat Darrigolen Dissertation-ek (1827), bere txikian, Larramendiz bestelako ereduak eskaini zituzten, bereziki Iparraldeko eta atzerriko euskalarien artean arrakasta izan zutenak. Horiek horrela, latinaren eragina nabarmena da oraindik Larramendiren itzalpean ondu ziren XIX. mendeko gramatiketan (Garay de Monglave 1828, [START_REF] Blanc | Grammmaire de la langue basque, d'après celle du P. Manuel de Larramendi intitulée El imposible vencido[END_REF][START_REF] Lardizabal | Gramática vascongada[END_REF][START_REF] Ribáry | F. Vieweg. Vinsonek hungarieratik itzulia eta oharrez osatua [Hungarierazko lehen edizioa: -A baszk nyelv ismertetése‖[END_REF][1877]), baina baita, itxuraz bederen, itzal horretatik kanpo dauden beste zenbaitetan ere [START_REF] Hiriart | Introduction à la langue française et à la langue basque[END_REF], Gèze 1873). Artikulu honetan, aipatu gramatikari horiek euskararen kasu-sistema nola deskribatu zuten gaingiroki aztertuko dut eta bakoitzak proposatutako deklinabide-paradigmari arreta berezia eskainiko diot.

Berariaz artikulutik kanpo utzi dut Añibarroren gramatika (ca. 1804), mende hasierako lana izanik oraingoz ez baitzuen Astarloa, Humboldt edo Darrigolen erreferentzia, Larramendirenari kontrajartzeko.

Latinaren eredua

Eredu latindarra --greko-latindarra‖ eta -klasikoa‖ ere deitua-Europako Mendebaldeko gramatika-tradizioaren oinarrian dago. Gómez Asenciok (2001) gaztelaniaren gramatikei buruz ohartarazi duen moduan, nekez aurki dezakegu euskal gramatikagintzan ere latinaren ereduaren eraginetik guztiz aske dagoen lanik edo autorerik. Izan ere, zeri deitzen diogu gramatika batek -latinaren ereduaren eragina‖ izateari? Eskuarki, halako baieztapenak egin izan dira, adibidez, euskal gramatika batean latinaren sei kasuak agertzen direnean, edo latinaren gramatiketan ohikoak diren aditz-denboren eta moduen sailkapenak erabiltzen direnean. Baina, era berean, genitibo, numero, adjektibo, superlatibo, komunztadura, pertsona edo aditz-modu bezalako adigai teorikoak eta terminoak erabiltzea ere latindar gramatikaren eraginaren barruan sartzen da, eta ez gara halakoez hain erraz ohartzen. Zernahi gisaz, artikulu honetan aztertuko ditudan gramatikariei dagokienez, -latinaren ereduaren eragina‖ lehenengo adieran erabiliko dut eta, ondorioz, latinaren ereduaren eragina iritziko diot funtsean bi numero eta sei kasuko paradigma gordetzeari.

XIX. mendea arte euskal gramatikagintzaren ekoizpena eredu klasikoaren menpe dago, Europako Mendebaldean bezala. Halakoxeak agertzen zaizkigu, esaterako, Oihenarten (1638/1656) eta Larramendiren (1729) lanak, garai hartako gramatika-lanik garrantzitsuenak.

Oso kasu bakanetan lortu zuten autoreok latinaren eta Berpizkundeko gramatikagintza arruntaren ereduetatik aldentzea eta euskararen azterketa beregaina erdiestea. Latinaren ereduari jarraitu zioten euskalariek, ezinbestean, zailtasun nabarmenak izan zituzten euskal gramatikaren zenbait ezaugarri egoki deskribatzeko, baita sarriegi haietaz konturatzeko ere.

Izen morfologiari dagokionez, eredu latindarrak muga aski estuak ezartzen zituen: bi numero -singularra eta plurala-eta sei kasuko deklinabidea eskaintzen zituen izenaren flexioa deskribatzeko. Hortaz, euskararen paradigma mugagabea, morfologia ergatiboa, partitiboa eta kasu adberbialak -leku-denborazkoak, instrumentala, destinatiboa, soziatiboa, etab.azaltzea ez zaizkie erraz gertatuko euskal gramatikari zaharrei. Ildo honetan, Oyharçabalek (1993,1994) ederki aztertu eta konparatu zituen Oihenarten eta Larramendiren lanek arazo hauei emandako irtenbideak: Funtsean, irizpide morfologiko edo formalari jarraituz, Oihenartek kasuen eta hizkien arteko bana-banako egokitasuna ezarri zuen (ik., halaber, Gómez 2007(ik., halaber, Gómez : xxxiii-xxxiv, 2008: 333): 333). Larramendi, aldiz, irizpide funtzionalaz baliatu zen deklinabidearen paradigmak eratzeko; hau dela eta, latinaren sei kasuak gordetzen saiatu zen, baina kasu bakoitzean ahalik eta euskarazko marka gehienak sartu zituen (ik., halaber, Gómez 1991(ik., halaber, Gómez , 2007: xliv-xlv): xliv-xlv).

Larramendiren deklinabide-paradigma

Atal honetan Larramendiren gramatikako lehenengo deklinabide-paradigmak aurkeztuko ditut, hurrengo ataletan aztertuko ditugun autoreen analisiekin erkatu ahal izateko. Izan ere, XIX. mendean latinaren ereduari jarraitu zioten autore gehienek, neurri handi batean, Larramendiren eskema hartu zuten aintzat. Areago, zenbaitek osoki hartu eta itzuli besterik ez zuten egin, berehala ikusiko dugunez. Hurrengo paradigmak egoki ulertzeko, oroit bedi Larramendiren iritziz euskaran artikulua deklinatzen dela (cf. [START_REF] Gómez Asencio | Lo latino en las gramáticas del español‖[END_REF]Gómez , 2007: § 6): § 6); beraz, haren gramatikan agertzen diren aurreneko bi paradigmak gainerakoen oinarri izango diren artikulu singular eta pluralarenak dira: SINGULAR.

Nom. á, ácel, la.

Gen. arén, arénade, de el, de la.

Dat. arí, aréntzata, para.

Acus. áel, la.

Voc. ó, á -Abl. aréquincon el, con la. agáticpor el, por la. agábesin el, sin la. án, eán, agánen el, en la.

PLURAL.

Nom. aclos, las.

Gen. en, ena, enacde los, de las.

Dat. ai, entzatà, para los, las.

Acus. aclos, las.

Voc. ó, á -Abl. acquincon los, con las. acgaticpor los, por las. acgabesin los, sin las. etanen los, en las. (Larramendi 1729: 3-4) 

Charpentier (1823)

Johann von Charpentier geologo saxoniarrak Baigorriko hizkeraren deskribapen bat utzi zigun eskuizkribu autografo batean, amaitu gabe gelditu zen Pirinioei buruzko monografia batean sartzeko asmoz. Eskuizkribua, Hurchek (2002) argitaratua, gramatika labur batez eta 1.400 bat sarrerako hiztegi batez osatuta dago; xehetasunetarako, ik. Hurch (2002: 113-124).

Charpentierrek ez du bere lanean euskal iturririk aipatzen eta, beraz, ezin dugu ziur jakin aurreko gramatika-lanak ezagutzen zituen, nahiz eta Hurchek (2002: 123, 159. oh.) iradokitzen duen Humboldt (1817) ezagut zezakeela.

Deklinabidearen paradigmetan latinaren sei kasuak erabiltzen ditu, baina ez dugu Larramendiren kasu-sistemaren zantzurik aurkitzen, ez bada paradigmari emandako izenburuan (-Artikulu mugatuaren deklinabidea‖): [START_REF] Charpentier | Paradigmen Baskischer Declinationen und Conjugationen, nebst einem kleinen Wörterverzeichnisse, in der zu Saint Etienne (Donostiÿ) Hauptdorf des Thales von Baigorrÿ bei Saint-Jean-Pied-De-Port üblichen Mundart[END_REF](Charpentier [2002: 126]: 126])

Eredu latindarrari jarraitzen dioten euskal gramatikari gehienek bezala -Mikoleta litzateke salbuespen ezagunena (cf. Alberdi 1989)-, Charpentierrek egungo absolutiboa eta ergatiboa nominatiboaren barruan sartzen ditu, subjektuek har ditzaketen kasuak baitira.

Halarik ere, antzematen dien aktibo/pasibo bereizketak gidaturik, Charpentier ez bide da konturatzen nominatibo -pazientea‖ eta akusatiboa formalki berdinak direla; ohar bedi hautatu dituen adibideetan eraikuntza ergatiboek ez dutela ageriko objekturik (cf. Hurch 2002:

121):

Der NOMINATIV in ac u. ec ist handelnd, der in a und ac (im Plural) ist leidend. Z.B.

Aitac maitatcen du, der Vater liebt

Aitec ikhusten dute, die Väter sehen

Aita maitatu da, der Vater wird geliebt

Aitac ikhusi dire, die Väter werden gesehen. [START_REF] Charpentier | Paradigmen Baskischer Declinationen und Conjugationen, nebst einem kleinen Wörterverzeichnisse, in der zu Saint Etienne (Donostiÿ) Hauptdorf des Thales von Baigorrÿ bei Saint-Jean-Pied-De-Port üblichen Mundart[END_REF](Charpentier [2002: 126]: 126])

Charpentierrek kasuak eta postposizioak bereizten ditu, bigarren sailean leku-denborazko atzizki batzuk (an, etan; baithan; goa, koa; at, rat, tara; era, tera; eco; taco) eta bestelakoren bat (gabe, quin, z, gaindi) sartuz (1823 [2002: 128-129]). 2 Irizpide hori buruan, aise ohartzen da ablatiboaren barnean kokatu duen -ganik, kasu-atzizkia baino, postposizioa izatetik hurbilago dagoela: -Der Ablativ ganic scheint eher eine Postposition, als eine wirkliche Casusendigung zu seyn‖ (1823 [2002: 127]).

Artikulu mugatuaren eta izen berezien paradigmak aurkeztu ondoren, Charpentierrek Aitarenarenarenganicacoarenarena, celui de celui de celui de celui de celui du pere, &c. (Harriet 1741: 449) Sixième degré du nominatif.

Sing. nominatif aitarenarenarenganicacoarenarena, celui de celui de celui de celui de celui du père.

génit -aitarenarenarenganicacoarenarenaren, de celui de celui de celui de celui de celui du père.

dat. -aitarenarenarenganicacoarenarenari, à celui de celui de celui de celui de celui du père.

abl. -aitarenarenarenganicacoarenarenarequin, avec celui de celui de celui de celui de celui du père. Horrekin ixten du Garay de Monglavek substantiboari buruzko atala. Hurrengo orrialdeetan Larramendiren gramatikako atal gehiago kopiatzen ditu eta horietan ere deklinabide-paradigmak agertzen dira, izenordainenak kasu, 48. orrialdean aditzari buruzko atala hasi arte.

Hiriart (1840)

Hiriart eskola-maisu baionarrak oinarrizko gramatika didaktiko bat ondu zuen, helburu praktiko garbi batekin: maisu-maistrei gramatikako eskolak prestatzen laguntzea (1840: v).

Horregatik, hitzaurrean, euskara sakonkiago ezagutu nahi dutenei Lécluse eta Darrigolen gramatiketara jotzea gomendatu zien:

Si les Amateurs désiraient connaître un peu à fond les nuances de la Langue Basque, je leur conseillerais de recourir à la Grammaire de M. Lecluse, ainsi qu'à la savante dissertation de M. l'abbé Darrigol, ancien Supérieur du Grand Séminaire de Bayonne. (Hiriart 1840: iv) Berez bi obra daude Hiriarten liburuaren barruan, bakoitzak oso ezaugarri desberdinak dituela: batetik, - Hala eta guztiz ere, izen morfologiari buruzko orrialdeen amaieran Hiriartek ohar bat gaineratzen du, non bestelako ikuspegi bat aurkezten digun, hamabi edo hamahiru kasuko zerrenda posible dela adieraziz, baina kasuen izenik eman gabe:

OBSERVATION.

On doit avoir remarqué dans les exercises de cet Opuscule, que j'ai suivi, quant aux déclinaisons, le système de nos devanciers; mais on verra par les désinences du nom ce-après décliné, qu'on pourrait porter le nombre des cas au lieu de six, à douze ou treize; il est permis de désirer que quelque bon génie s'avise de nous imposer la dénomination et le nombre des cas à cet égard. (Hiriart 1840: 42) Eta jarraian paradigma hau eskaintzen du:

DÉCLINAISON COMPLÈTE.

Singulier.

Guiçon, Homme.

Guiçona, l'Homme.

Guiçonac, l'Homme.

Guiçonaren, de l'Homme.

Guiçonari, à l'Homme.

Guiçonaz, de l'Homme.

Guiçonic, d'Homme.

Guiçonaganic, de l'Homme.

Guiçonagana, vers l'Homme.

Guiçonabaithan dans ou chez l'Homme.

Guiçonarentçat pour l'Homme.

Guiçonarekin, avec l'Homme.

Guiçoneraino, jusqu'à l'Homme.

Pluriel.

Guiçonac, les Hommes.

Guiçonec, les Hommes.

Guiçonen, des Hommes.

Guiçonei, aux Hommes.

Guiçonez, des Hommes.

Guiçonetaric, des Hommes.

Guiçonengana, vers les Hommes.

Guiçonenbaithan dans ou chez les Hommes.

Guiçonentçat pour les Hommes.

Guiçonekin, avec les Hommes.

Guiçonetaraino, jusqu'aux Hommes. (Hiriart 1840: 42-43) Goiko oharra eta paradigma ikusita, irudi luke Hiriartek ez zuela Darrigolen lana ezagutu, bertan aurki baitzitzakeen faltan hartzen zituen kasuen deiturak; alabaina, gorago ikusi dugunez, gramatikaren hitzaurrean Lécluse eta Darrigolen gramatikak aholkatzen dizkio euskal gramatikan sakondu nahi duenari.

Blanc (1854)

El Impossible vencido gramatikaren bigarren edizioa 1853an kaleratu zen eta hurrengo urtean S.-H. Blanc-ek frantsesezko bertsio bat argitaratu zuen, funtsean Larramendiren lanaren hala-holako itzulpena izanik. 6 Ez du merezi gramatika honi buruz gehiegi sakontzea eta, beraz, Larramendirenekin erkatzeko lehenengo paradigmak hona aldatu besterik ez dut egingo:

6 Blancen lanaren kritika garaikideen artean, cf., esaterako, Vinsonen hau (1877: 118): -la traduction de 

Lardizabal (1856)

Franko idatzi da Lardizabalen gramatikak Larramendirenari zor dionaz eta zor horren arrazoiez; azkenak, nik dakidala, [START_REF] Mujika | Lardizabalen gramatika. Larramendirenaren bertsio ‗didaktikoa[END_REF]) eta Oyharçabal (2006) izan dira.

Deklinabidearen paradigmak eta oharrak aurkezterakoan, Lardizabalek Larramendirenak osatzen, egokitzen eta berrantolatzen ditu, gauza gutxi erantsiz. Hala, artikulu singularraren eta pluralaren deklinabideari dagozkion paradigmetan, gipuzkerazko -artikuluei‖ bizkaierazkoak eta nafarrerazkoak gehitzen dizkie, desberdinak direnean; gainera, Larramendik ezarritako azentuak kentzen ditu eta itzulpenen antolamendua zertxobait zehazten du:

NUMERO SINGULAR.

Deklinabideari dagokionez, Ribáryk ere adierazten du euskaran kasu-markak artikuluarizehazki, -le pronom démonstrarif de la troisième personne, qui joue le rôle de l'article‖ (1866 [1877: 15])-eransten zaizkiola, Larramendik uste zuenaren antzera. Singularra eta plurala bakarrik bereizten dituenez, Vinsonek ohar batean leporatzen dio mugagabeaz ez konturatzea: Larramendiren gramatikako ohar batzuk ere errepikatzen ditu. Alabaina, berehala, euskara eta mordvin hizkuntza uralikoa 7 erkatzean, ikuspegia aldatzen du eta egun -kasu adberbial‖ deitzen ditugunetarik gehiago sartzen ditu paradigman, zeini bere deitura ematen diola: Nolanahi ere den, Gèze-k bereizten dituen kasuak latinaren eskemari egokitzean eta kasu bakoitzaren zeregina azaltzean, batez ere irizpide semantiko-funtzionala du buruan (1873: 7-10). Irizpide semantikoa bereziki nabarmena da genitiboaren eta ablatiboaren azalpenetan; irizpide funtzionala, aldiz, nominatibo eta akusatiboarenetan. Gramatikaren helburu didaktikoari dagokionez, sarri frantsesezko ordainak dira haren erreferentzia nagusiak, baina ez bakarrak. Datiboari buruzko azalpenetan, aipatu berri ditudan ezaugarri guztiak agertzen zaizkigu:

IV. Les datifs expriment les différents rapports marqués en général en français par la préposition à.

Le datif est dit simple quand il indique une simple transmission; ex.: je dis à l'homme, gizounari erraiten dut; tu donnes à l'enfant, haurrari emaiten duzu;13 

Il est dit de situation quand il indique une situation, un temps; ex.: je suis à Bayonne, Bayounan niz; à midi, eguerditan;

Ce cas exprime aussi la préposition dans;

Il est dit de direction quand il indique mouvement vers un lieu, mais pour en revenir promptement ou ne faire qu'y passer; ex.: je vais à l'église (faire une petite prière), elizala banoa;

Il est dit de changement quand il indique mouvement vers un lieu pour s'y établir, ou du moins y faire un séjour; ex.: je vais à l'église (pour assister à tout l'office), elizalat banoa. (Gèze 1873: 8-9) Artikulu honen helburua eredu latindarraren aztarnak erakustea besterik ez denez, ez dut Gèze-k euskal deklinabideari buruz egiten duen analisi osoa azalduko. Amaitzeko, beraz, aipa dezadan laburki zer gehiago aurkitzen dugun Gèze-ren gramatikan deklinabidearen inguruan:

izen arrunten deklinabide-paradigmak (12-19. or.) eta aldaketa morfonologikoen edo eufonien zerrenda (19-20. or.), izen berezien deklinabide-paradigmak (20-21. or.) eta -Remarques‖ atala (22-26. or.). Azken ohar hauetan askotariko gaiak jorratzen ditu: bizidunen atzizki bereziak; Jinco, etche eta erregue izenen deklinabide berezia; noiz erabili behar den paradigma mugagabea, noiz mugatua eta noiz izen bereziena; frantsesezko de preposizioaren funtzioak; izenlagunen eraikuntza eta, azkenik, izen sintagmaren barruan gerta daitekeen mugatzailearen elipsia.

Bibliografia

Abbadie, A. Th. & J. A. Chaho, 1836, Etudes grammaticales sur la langue euskarienne. Paris: A. Bertrand. Alberdi, J., 1989, -Ohar batzuk euskal deklinabidearen historiografiarako‖, ASJU 23:2, 411-434 [berrargit. in Gómez & Lakarra (arg.), 1992, 67-90]. Añibarro, P. A., [ca. 1804], Gramática Bascongada. L. Villasante (arg.), ASJU 3, 3-169, eta ASJU-ren gehigarriak, 6, Donostia, 1970. 

  d'une rupture politique. Malheureusement on ne répand pas aussi facilement une langue dans un pays qu'on y établit des académies et des collèges. On sait les vains efforts de Guillaume de Nassau [= Willem Frederik van Oranje-Nassau (1772-1843)] pour naturaliser le hollandais dans la Belgique, et l'on rit encore du fameux decret (Garay de Monglave 1828: 31)

  16. C'est là une des plus sérieuses erreurs de M. R. Il y a au contraire en basque une double déclinaison, la définie qui consiste dans la suffixation de l'article décliné et qui a par conséquent un singulier et un pluriel, et l'indéfinie qui est produite par l'union directe au thème des particules dérivatives et n'est pas susceptible de pluralité.(Vinson 1877: 101) Ribáry, lehenik, Larramendiren paradigmetan oinarritzen da, latinaren sei

Garay de Monglave (1828)

  De los nombres proprios, y de su declinación‖ atala naturellement le traité de la parole en deux parties, qui sont la Lexicologie & la Syntaxe‖; eta geroxeago: -L'office de la Lexicologie est donc d'expliquer tout ce qui concerne la connoissance des mots‖. Garay de Monglaveren gramatikaren ediziorako uzten ditut iturri hauen eta aurki nitzakeen gainerakoen berri zehatza ematea. -19) aurkitzen ditugu Garay de Monglaverenean frantsesera itzuli, egokitu edo laburtuak.Baina eskuizkribuko 29. orrialdearen amaieratik 31.aren amaierara, berriz, iturria aldatzen du eta Harrieten nominatiboaren sei graduak kausitzen ditugu(Harriet 1741: 446-449), nahiz eta oraingoan Garay de Monglavek ahalegin bat egiten duen Harrieten paradigmak osatzeko.Aita, aitac, pere le pere, aitaren du pere, &c. voyez page 8. & 11.

	Singulier.	
	nominatif. á, ác, le la	
	génitif --arén, aréna, du, de le, de la.
	datif --arí, aréntzat, à, au, pour. Ikus ditzagun, konparazio baterako, nola azaltzen diren lehenengo eta seigarren graduak bi
	accusatif --á, le la vocatif --ó, á. -gramatiketan:	
	artikulu mugagabeari eskainitako atal bat dakar (-Declination des unbestimmten Artikels‖), ablatif --aréquin -avec le ou la Premier degré singulier.
	bokatiboa ez gainerako kasuak agerraraziz: agátic -par le ou la
	NOM. Oguiric, Brod Harag<u>iric, Fleisch Gasnic, Käse Gatcic, Salz agábe -sans le ou la
	GEN.	Oguieco, __ án, eán, agán, dans ou en le ou la Haraguieco, __	Gasneco, __ Gatceco, __ (Harriet 1741: 446-447)
	DAT. Pluriel.	Oguiri, __ Premier degré du nominatif. Haraguiri, __	Gasneri, __	Gatceri, __
	ACC. nominatif. ac, les. Oguiric, __	Haraguiric, __	Gasnic, __	Gatcic, __
	ABL.		Oguitic, __	Haraguitic, __	Gasnitic, __ Gatcitic, __
	Eugène Garay de Monglave faltsutzaile ospetsuak gramatika izengabe bat aurkeztu zuen
	1828an Parisen deitu zen Volney Sarira; eskuizkribua egun Frantziako Institutuan gordetzen
	da. 3 Deklinabidearen aurkezpen orokorra -Le substantif‖ atalaren barruan dago eta
	2 Ez ditu postposizio guztiak zerrendatu nahi, bere ustez erabilienak direnak baizik: -Es giebt eine ziemlich
	große Anzahl von diesen Postpositionen; allein die am häufigsten vorkommenden sind folgende‖ (Charpentier
	1823 [2002: 128]).			
	3 Beste lan batean (Gómez 2003b) 1829ko Volney Sariari eta bertan parte hartu zuten gramatikei buruzko

[START_REF] Charpentier | Paradigmen Baskischer Declinationen und Conjugationen, nebst einem kleinen Wörterverzeichnisse, in der zu Saint Etienne (Donostiÿ) Hauptdorf des Thales von Baigorrÿ bei Saint-Jean-Pied-De-Port üblichen Mundart[END_REF](Charpentier [2002: 127-128]: 127-128]

)

Hurchek ohartarazi bezala (2002: 122)

, deklinabide mugagabea erakusteko Charpentierrek izen zenbakaitzak hautatzen ditu eta paradigma mugaturako, ordea, pertsona-izenak

(aita, ama)

. Zernahi gisaz, Charpentier ez bide da konturatzen euskaran mugatu / mugagabe bereizketa ezin dela alemanez artikulu zehaztu / zehaztugabe bereizketarekin parekatu, paradigma bakoitzari ezarritako izenburuek aditzera ematen duten bezala. 4. xehetasunak eman nituen. Orduan adierazi nuen Garay de Monglavek, funtsean, Larramendiren eta Harrieten gramatiketatik kopiatu zuela. Orain gehitu ahal dut gutxienez D'Alembert eta Dideroten Entziklopediatik ere hartu bide zuela ezer. Esaterako, gramatikaren zatiketari dagokiona honela dator Garay de Monglaveren eskuizkribuan (1828: 25): -ce qui partage naturellement l'art de parler en deux parties la lexicologie et la syntaxe‖; geroxeago lexikologia deskribatzen du: -La lexicologie consiste à expliquer tout ce qui concerne la connaissance des mots‖. Eta hauxe dakar Entziklopediako -Grammaire‖ artikuluak (VII, 843): -ce qui partage eskuizkribuko 25-31. orrialdeak hartzen ditu. Hona hemen Garay de Monglavek ematen dituen lehenengo deklinabide-paradigmak, Larramendirenetatik zuzen-zuzenean hartuak: génitif -en, ena, enac, des. datif -ai, entzat, 4 aux, pour les. accusatif -ac, les. vocatif -ó, á.ablatif -acquinavec les acgaticpar les acgabesans les etan, dans ou en les. (Garay de Monglave 1828: 25-26) Jarraian, Garay de Monglavek Larramendiren oharrak (1729: 4-7) errepikatzen ditu, inoiz edo behin ia hitzez hitz errepikatu ere. Halaber, hortik aurrera Larramendiren gramatikari hertsiki atxikitzen zaio, bai paradigmetan baita azalpenetan ere: Jauna izenaren paradigma, -De otros artículos del Nombre‖ atala (1729: 8-11), -Declinación del nombre acompañado‖ atalaren hasiera (1729: 15-16) 5 eta -4 Eskuizkribuan entzac. 5 Hemen sartzen du Garay de Monglavek izenari buruzko atal osoan aurki daitekeen pasarte original bakarra, itxuraz bederen (1828: 29): -On doit à ce dernier [= Baltasar Etxabe] une prosopopée originale, dans laquelle il reproche aux descendants des Espagnols, établis au Méxique, de n'avoir pas adopté la langue basque, mère de la castillane, pour se différencier de la mère-patrie. Le grammairien semble déjà présager dans cet écrit l'urgence (1729: 18Singulier. nominatif aita le père génitifaitaren du père datif -aitari au père ablatifaitarequin du père ou avec le père (Garay de Monglave 1828: 30) Sixiéme degré.

Ohar bedi ez duela aditzetan komunztadura datiboa markatzen.

(FFI2008-04516) eta Eusko Jaurlaritzak finantzatutako