ESKERTZA

Tesi hau talde lanaren emaitza da. Horregatik, eskerrak eman nahi dizkiet bidea erakutsi eta aurrera egiten etengabe lagundu didatenei, kronologikoki: Aurelia Arkotxari, Baionan masterra egiten ari nintzela bururatu zitzaidan proiektua babesteagatik, lehen bultzadatxoa eta aholkuak emateagatik. Eskerrik asko, era berean, Jon Casenave nire memorio eta tesi zuzendari maitagarriari, hasieratik bere babesa, aholkuak eta ikuspegia emateagatik. Mari Jose Olaziregi tesi zuzendari zoragarriari, ezagutzen ere ez ninduela Etxepare Institutuko haren bulegoan azaldu eta proposatu nion proiektuari ekiteko erakutsi zuen prestutasunagatik, bai eta uneoro hor -bertsio analogiko nahiz digitaleanegoteagatik. Marijo, Jon: esker mila, bihotzez, nirekiko agertu duzuen konfidantzagatik, transmititutako jakintza, esperientzia eta lasaitasunagatik. Eskerrik asko, baita ere, Txomin Peilleni, hasiera hasieratik elkarrizketak egiteko eta laguntzeko agertutako prestutasunagatik, bai eta Angel Zelaietari ere, Miranderen kontuez haratago zentsuraren harira bere esperientziak partekatzerako garaian izandako eskuzabaltasunagatik. Xabier Artiagoitiari, doktoregai despistatu samar honi jakinarazpenak gogorarazteagatik, eta Joxerra Gartziari, ikergaiari buruz agertutako interesagatik eta idazmoldearekin laguntzeko proposamenagatik. Ikerketan aurrera egin ahala euskal gaien bueltan aritutako beste hainbat pertsona ezagutzeko plazerra izan dut beraien testuen bitartez, haiekin bertatik bertara sekula egon ez naizen arren. Gauza jakina da aurrekoek egindako lan hori gabe gaurko hau gauzagaitz izango litzatekeela, horregatik: eskerrik asko tesi honen zimendua osatzen duzuen guztioi.

Doktoregaiaren lana bakarti samarra da maiz, eta behar beharrezkoa da askotariko lagunak gertu izatea. Lanetik hurbilen direnetatik hasita: ikerketa taldeko lankideei esker mila, zuen esperientziak eta jakintza nirekin konpartitzeagatik, bai eta lana "aitzaki" pasa ditugun tarte goxoengatik. Unibertsitatearekin eta honekin lotuta dauzkadan zereginekin batere loturarik ez duzuen -eskerrak..!lagun minei. Alexi. Mila kilo esker askotariko parranda, mendi buelta, oporraldi eta abarretan zuen konpainiarekin tesiaren lan zenbaitetan astuna arindu eta goxatu didazuen Andone, Asier, Urtzi, Itzi, Iran, Irati eta Naiara mendebaldarrei. Ezti, Idoia eta Argi iparraldeko sorgintxoei. Mexikon eta geroztik gertutik zaindu nauen Anari. Arrate, Irene, Maite, Maider, Nerea eta Xabiri -bai, orain errazagoa izango da planak egitea..!-. Antzerkiko Ane, Aitor, Elena eta Miren kabareterei, eta zuzendari Joxerra Fachadori, une dibertigarri guztiengatik.

Nafarroako familia osoari -donostiartutako adaxkari ere, noski!-, txikitako ahizpa-anai modukoak izan ditudan lehengusu-lehengusinei. Elizaldetar familiari -tesiaren estresak zirela eta azken bazkarian ikusi ez nintuenei-. Estenagatarrei, betiko sustengu eta animoengatik, Esprontzedan elkarrekin pasa ditugun uda -eta abar-zoragarriengatik.

Martin eta Maria Jesus "osaba-izeba" donostiarrei eta azken urteotan iparraldean zaindu gaituzten Izaskun eta Eloyri ere, bihotzez, mila esker handi bat.

Tesi bakoitza ezberdina dela pentsatzen dut, baita tesilaria ere. Nik aitortu beharra daukat plazerez gauzatu dudala proiektua, eta oso eskertuta nagoela doktorego aurreko kontratua jasotzeak eskaini didan aukeragatik, bidea asko errazten baitu doktoregoa arduraldi osoan egitea ahalbidetzen duen lasaitasun ekonomikoak. Kasu honetan eskertza anonimoa da:

doktorego aurreko kontratuak ahalbidetzen dituzten pertsona guztiei. Ez dugu tesilari guztiek baldintza egokietan lan egiteko aukerarik izan, ziur aski tesi bat baino gehiago geratu da egiteke baldintza materialen egokitasun faltagatik, eta espero dut pixkanaka euskarazko ikerketari heldu nahi dionak nik izandako baldintzak -ahal dela, hobeakeskuragarri izatea. Horren alde arituko naiz, jasotakoa eskertzeko modurik onena horixe delakoan bainago.

Inguruko tesilari ohi askori entzun diot tesiaren azkeneko fasea iruditu zaiola astunena, eta nirea ez da salbuespena izan. Hala ere, izugarrizko zortea izan dut, idazketa prozesuaren erdian, ikergaiak zentzua ere galtzen duen une agoniko samar horretan, ikergaiarekiko interesa erakutsi duten interlokutoreak topatu baititut, nire ikuspegi kritikoa auspotu dutenak: mila-mila esker Donostiako Alde Zaharreko irakurle taldeari,

Haur besoetakoaren inguruan zuten iritzia konpartitu eta nirea apreziatzeagatik, Iñigo Aranbarriri, bereziki, Eako Poesia Egunetan ikuspuntu hori azaltzeko proposamena luzatzeagatik. Eta, nola ez, Eako egun zoragarri horiek posible egiten dituzuen antolatzaile guztiei, nire miresmen guztia eta eskerrik beroena ekitaldi zoragarria antolatu, halako aukera eskaini eta partaideok horren goxo tratatzeagatik. Kasu honetan ere zuek abiatutako proiektuan nire aletxoa ipintzea izango da eskertzarik zintzoena.

Yayak zioen bezala: "obras son amores, y no buenas razones".

Onena amaierarako uzteko dudan joerari eutsiz: eskertu ere ezin daitekeen guztiagatik -zerrenda tesia baino luzeagoa izango litzateke..!-, ama Teresari eta aita Xabiri.

Yayari,

bere betiereko beso sendoen besarkadan betaurrekoak jantzita euskaraz ere ipuinak kontatzeagatik.

SARRERA 1. Ikerketaren helburuak.

Ikerketa honen objektu nagusia Jon Mirande euskal idazle paristarraren Haur besoetakoa (1970) da, eta hastapeneko helburu nagusiak hiru ziren: lehena, literatura lan horren modernitatea xeheki ezaugarritzea, eta bigarrena, modernitatate hori 50eko hamarkadaren erdi aldera ukatua -hau da, debekatua-izatea zerk eragin zuen aztertzea. Azterketa horren emaitzek Miranderen idazlana euskal literaturaren historian kokatzea ahalbidetuko zuten, aurretik identifikatutako hutsune kritiko-historiografiko bat leunduz. Azkenik, modernitate horren harreraren bilakaera zer nolakoa izan den arakatzea zen ezarritako hirugarren helburua, Hbk euskal literaturaren historietan daukan ezlekuaren arrazoiak argitzeko, besteak beste. Azken helburu horri lotuta, hasiera batean aurreikusi gabeko emaitzak erdietsi dira. Hortik abiatuta, eta Miranderen idazlanaren eremuaz haratago, tesi honetan euskal literaturaren teoria, kritika eta kontaketa historiografikoaren mailako hausnarketa bat ere plazaratzen da, euskal literaturaren klasikoei dagokiena, bereziki.

Hasieran ezarritako helburuek hipotesi bat zuten abiapuntu: euskal literaturaren historietan eman zaion tokiak aditzer ematen duenaren kontra, Miranderen Hb narrazio lan modernoa dela, eta nabarmentzeko moduko garrantzia izan duela euskal literaturaren bilakaeran. Tesiaren proiektua gauzatu ahala, hipotesi hori berretsi egin da, hasiera batean uste zena baino neurri handiagoan; izan ere, bere ondorengo euskal narraziogintzan ez ezik, literaturaren ulermoldeari zegokionez ere izan zuen eragina Hbren modernitate literarioak.

Euskal literaturaren historiari ekarpena egitea.

Hasiera bateko helburuari eutsiz, tesi honek orain arte Hb gisa klasikotu den literatur lanaren modernitate ukatua ezaugarritzen du. Azterketa hau beharrezkoa zen literatur lanaren modernitatea euskal literaturaren bilakaeran kokatzeko, ez baitzuen orain arte ikerketa akademiko sakonik ez eta, horren eraginez, euskal literaturaren historietan toki finkorik ere. Horretarako hartu den ikuspegia hirukoitza izan da: batetik, mendebaldean

Lehen Modernismo gisa kanonizatutakoaren errepertorioarekin erkatu da literatur testua, bestetik, garaiko euskal literatur eremuko literatur tradizio kanonikoenarekin eta, azkenik, testuaren harreraren bilakaera aztertu da. Hala, testuaren modernitatea definitzeko berritasunari eta kontrakultura uztartzen dituen modernitatearen adierari eman zaio erabateko lehentasuna.

Ikerketan aurrera egin ahala, agerian geratu da Hbren harreraren eskutik etorritako klasikotzea oso irregularra izan dela. Afera honetan zeresan berezia daukan akademiak ez dio behar bezala erreparatu testuaren modernotasunari oinarrizko arazo teorikokritikoak direla medio, eta azken aldian gailentzen ari den literatur modernitatearen adierak ez du egoera are gehiago korapilatu du. Hala, marko teorikoaren bitartez euskal literaturaren azterketa kritiko-historiografikoari ekarpena egite bidean, beharrezkotzat jo da literatur modernitatearekin lotutako proposamen teoriko-kritiko bat egitea. Nahiz eta ez lukeen baitezpada hala izan behar, Hb izenburu horrekin soil-soilik klasikotu izanak berak irudikatzen du prozesuaren hutsunearen tamaina, Miranderen idazlanaren literatur modernitatea behar bezala ezaugarritu eta ulertzeko, ezinbestekoa baita 1970eko Hb ez ezik 1959ko Aur besoetakoa (Ab) eta 1987ko (H)aur besoetakoa ((H)b) ere aintzat hartzea. Literatur lan honek izenburuan bertan biltzen ditu klasikoaren baldintzak:

etengabeko gaurkotzea eta dinamismoa. (Euskal) literaturaren historiek, baina, ez dira klasikoen ulermolde horretaik abiatzen eta, oro har, hauen irudi aski estatikoa zedarritzen dute. Hori dela-eta, azterketa honetan arreta berezia eskaini zaio testu klasikoaren gaurkotzearen eta dinamismoaren bilakaerari, hau da, modernitate literarioa ezaugarritzerakoan ez zaie soilik ezaugarri testualei erreparatu, baita testuak euskal literaturaren bilakabidean izandako eraginari eta sortutako tradizioari ere. Era berean, aztergai den klasikoaren modernitate literarioaren berrirakurketak proposatuz, izaera klasiko hori berriztu nahi da, euskal literaturaren bilakaeran eragiten jarrai dezan.

1.2.

Euskal literatur teoria eta kritikari lotutako ekarpena egitea.

Iradoki berri den bezala, hasierako helburuak betetzeko ezinbestekoa izan da objektuaren ikerketa ahalbidetuko zuen ikuspegi teoriko-kritiko bat garatzea. Azterketan zehar ikusiko denez, azken urteotan literatur modernitateari dagokionez indartzen ari den ikuspegia murritzegia da, eta ez da baliagarria Miranderen idazlanaren modernitate literarioa behar bezala ulertu eta ezaugarritzeko. Hala, ikerketa objektuak berak behartuta, literatur modernitatearen marko teoriko aski zabal bat garatu da, fenomeno zentsorearekiko estu harremandua. Euskal akademiako azken proposamenek egiten duten bezala, literaturaren teoria komunikatiboetatik edaten du proposamen honek ere, baina autonomien eta heteronomien arteko dikotomia eta talken inguruko teorizazioarekiko menpekotasunarekin apurtu nahi du. Marko teorikoan zedarritu den aparatu teorikokritiko-metodologikoa zabala da, izan ere, bere egiten eta azpimarratzen baitu garaian garaiko eta tokian tokiko modernitate literarioen nolakotasunak elkarrekiko ezberdinak direlako ideia. Literatur modernitateon ezaugarri amankomun unibertsaltzat finkatu da joera kontrakulturalari lotutako berritasuna eta, ondorioz, zentsura indar ezberdinekiko talka dialektikoa. Ikuspegi honek uztartu egiten ditu literatur modernitatea eta zentsuraren teoria berriak, eta erabat baztertzen du kononizatutako errepertorioez haratagoko literatur modernitatearen ikuspegi historizista, haren izaera anhistorikoa azpimarratuz. Logika honetan Ikasketa Kulturalen ikuspegia txertatuz gero, literatur modernitatea boterearekiko adierazpide erresistentea dela esan daiteke eta, ildo horretatik, literatur modernitatea ez ezik literaturaren bilakabidea aztertzeko ikuspegi interesgarria eskaintzen du zentsuraren teoria berriak. Hala, marko teorikoak literatur prozesuak ikertzeko eta deskribatzeko begirada kritiko berri osagarri bat eskaini nahi du, aurreko eredua zabalduz.

2. Aurrekariak.

Euskal literaturar modernitateari buruzko aurrekariak.

Mende berriaren hasiera arte idatzitako euskal literaturaren historietan literatur modernitatea fenomeno aski zabal gisa azaldu ohi da, Mari Jose Olaziregiren Euskal eleberrigintzaren hisoria (2002), Jon Kortazarren Euskal Literatura XX. Mendean (2003) eta Iñaki Aldekoaren Euskal literaturaren historia (2008) moduko lanetan, besteak beste.

Olerkigintzari dagokionez XX. mendearen hastapeneko Euzko Pizkundeko Olerkariek modernitate zantzuak ekarri bazituzten ere, hazi hori ez zen berriz ere ernatuko ez eta beste literatur generoetara hedatuko ere 1936ko Altxamendu Militar frankistaren osteko erregimen totalitariopeko 50eko hamarkadara arte. Hamarkada honetan aho batez txertatzen da Miranderen olerkigintza, baina Hbri ez zaio toki finkorik esleitzen. Ikuspegi hau euskal literaturaren barrurako begiradatik abiatzen da gehienbat, modernitatea tradizioarekiko kontrastean erabakiz, neurri handi batean. Era berean, 80ko hamarkadatik euskal literaturaren modernotzea autonomiaren kontzeptuarekin lotu izan da. Jesus Mari Lasagabaster (1931Lasagabaster ( -2013) ) izan zen gerora emankortasun handia izan zuen modernitateautonomia loturaren aurrekari nagusia, eta "Literatura y vida literaria "-n (1985) 50eko

hamarkadan ezarri zuen mugarria. Literatur autonomiatzat testuinguru kulturaleko literaturaren autoidentifikazioa hartuta, modernitate indar hori garaiko testuinguruko euskal kulturaren berreskuratzearen zati gisa deskribatu zuen.

Aipatutakoaren contra, azken urteotan inguruko teorizazioetatik edaten duten beste ulermolde batzuk txertatu zaizkio euskal eremuko literatur modernitateari, begirada kanpora zuzentzen dutenak, nabarmen. Tesi honen azterketan Beñat Sarasolaren Bainaren belaunaldia. Ustela, Oh, Euzkadi! eta Pott (2015), "Literatura konparatuaren lehen saiakerak euskal literaturan. Lauaxetatik Pott bandara" (2016), "Bernardo Atxaga y su defensa de la autonomía de la literatura" (2017) eta Ur Apalategiren "Noiz hasten da modernitatea euskal literaturan? Galdera zahar baten aktualitatea" (2015) lanak aipatuko dira gehienbat ikuspegi horri erreferentzia egiteko, baina ez dira bakarrak. Proposamen horiekiko eztabaida ezartzearen arrazoi nagusietariko bat da XX. mendearen bigarren erdiko literaturaren bilakabidearen irudi jakin bat eraikitzen dutela, tesi honetan egindako azterketaren emaitzekin bat ez datorrena. Bada beste kausa garrantzitsua bat azterketa konkretu honekin arelotura estuagoa duena: modernitatearen ulermolde hori ez dela baliagarria Miranderen idazlanaren modernitatea ezaugarritzeko.

Modernitatearen ikuspegi garaikide horrek dakarren problematikaren erroa da euskal literaturaren modernitatea kanpoko modernitate kontzeptuen nahiz joera literarioen menpe ezartzea dela, horiek baldintzatua, alegia. Nabarmentzekoa da eraikuntza teorikokritiko horiek "literatura unibertsal" izendatu izan ohi den mendebaldar literatura hegemonikoaren literatur joera eta bilakabideetan oinarrituak direla. Sarasolak (2015) literatura konparatuak modernitatearekin duen lotura azpimarratzen du, Europako modernitateei begira beti ere, eta Apalategik literaturak moderno izan dadin beharrezko dituen eskakizunen zerrendan (Apalategi, 2015: 83) aipatzen du "modernitate literarioaren "Greenwich-eko meridianoa""-rekiko hurbiltasuna, hau da, "mundu" mailako modernitatearekikoa. Ikuspegi honek, jakina, edozein literatura txiki(tu)ren modernitaterako aukera erabat mugatzen du, literatura handi edo hegemonikoen mundu mailako balizko modernitate baten menpe ezarriz. Ez da berez ulertzen zer dela-eta txertatzen den ikusmolde hori euskal literatur kritika akademikoaren eremuan, zer den etorkizunari begira egiten duen ekarpena. Tesi honen azterketan azaleratuko denez, inguruko literatur -eta, oro har, artemugimenduen eraginak izan ditzake tokian tokiko eta garaian garaiko literatur modernitateak, jakina, baina ez du zertan beti hala izan, inguruko literatura batean moderno denak ez baitu zertan hala izan beste kultur testuinguru ezberdin batean. Bestalde, aipatutako zerrendan, Apalategik "autonomia artistikoa defendatzen duten ala ez" irizpide erabakiortzat hartzen du artistak modernoak diren ala ez ebazterako garaian. Autonomiaren ikuspegi jakin hori ere ingurukoarekiko menpekotasunaren isla da, izan ere kanpotik ekarri baitira literatur modernitatea autonomiarekin senidetzen duten planteamendu konkretuak.

Ukaezina da azken aldian literatur soziologiaren baitako joera kritikoek fruitu interesgarriak eman dituztela euskal literaturaren eremu akademikoan, ugariak dira ikuspegi horren berrikuntzetatik abiatuta gauzatutako tesiak eta hauetan oinarritutako argitalpenak, hala nola, Apalategiren L'évolution de la problématique littéraire de Bernardo Atxaga, du champ littéraire basque au champ universal: Socioanalyse du pathos atxaguien (1998), Idurre Alonsoren Erdigune literarioak irakaskuntzan (2010);

Ibon Egañaren Izan gabe denaz. Hogeita hamar urte hedabideetako euskal literatur kritikan (2014), Miren Ibarluzearen Itzulpengintzaren errepresentazioak euskal literatura garaikidean: eremuaren autonomizazioa, literatur historiografiak eta itzultzaileak fikzioan (2017 4 ), eta abar. Arlo horretan azterketa interesgarriak egin dira, baina lerro horretan kokatzen da, era berean, euskal literatur kritikagintzan XX. mendearen bigarren erdiari lotuta jazotzen ari den autonomia eta modernitatearen arteko senidetze jakin bat, antitesi gisa heteronomia ideologiko-politikoa zedarritzen duena eta arazotsu gertatzen dena.

Azken hamarkadetan autonomiaren gaia euskal literatur teoria eta kritikaren eremuaren erdigunean kokatu da, eta Olaziregik eta Lourdes Otaegik "Pensamiento y crítica literaria en euskera en el siglo XX" (2018) liburu kapituluan dioten bezala, "hablar de la literatura vasca de los años 80 es hablar del proceso de autonomización de la escritura en lengua vasca, un proceso que ha sido subrayado por la mayoría de los críticos vascos". Tesi honen azterketan sakonduko den ildotik, 80ko hamarkadan kokatzen den modernitateautonomia loturan sakonduz gero, ikuspegi honek euskal literaturaren bilakabideaz ez ezik literaturaren izaeraz ere irudi nahasia ematen duela ikus daiteke, hein handi batean autonomien eta heteronomien ulermoldea jatorri duena. Hasteko, ideologia eta politikarik gabeko literaturarik ez dagoelako -tankera honetako giza komunikaziorik ez den neurri berean-eta, jarraitzeko, autonomia eta heteronomiak erlatiboak direla azpimarratuta ere, oso zaila delako literatura moldatzen duena literaturagandik heteronomoa dela defendatzea, beregan eragingo duen indarrik gabeko literatura autonomorik imaginatzea beste. Arrazoibide honek euskal literaturaren bilakabidearen gaineko zenbait gaizkiulertu ekarri dituela dirudi, eta tesi honen azterketan ezinbestekoa izan da eraikitze bidean ziren zenbait teoria zalantzan jartzea, are alboratzea ere.

Literaturaren eremuan autonomiaren eta heteronomiaren ideiak berez problematikoak diren arren, Ibarluzeak ekarpen garrantzitsua egin du bere tesian literatur soziologiatik hartutako hainbat kontzepturen tratamenduak bultza lezakeen sinplifikaziorako edo determinismorako arriskuan erreparatuz, bai eta hau saihesteko moduan ere (Ibarluzea, 2017: 94). Arazo berari aurre egiteko asmoz, tesi honetan, konkretuki, autonomien eta heteronomien logika dikotomikoaren ikuspegi osagarri gisa Kultur Ikasketen ildoarekin bat egiten duen ekarpen teoriko-kritikoa egin nahi da zentsuraren teoria berrietan sakonduz. Autonomia-heteronomia logikaz haratago, euskal literatur eremuan eragiten duten botereen arteko harremanetan eta hauek literaturan eragiten duten indar zentsore moldatzailean ezartzen da fokua. Testuinguru teoriko horretan, literatur modernitateak boterearekiko erresistentziaren balio kontrakulturala hartzen du.

Hau ez da Ikasketa Kulturalen joera kritiko zabala den horretatik edaten duen lehen euskal literatur azterketa, ildo honen aurrekari dira, besteak beste, Ibai Atutxaren Tatxatuaren 

Euskal literaturaren arloko zentsurari buruzko aurrekariak.

Aurreko puntuan aipatutakoaren ildotik, euskal literaturaren bilakaeraren eta modernitatearen azterketa kanpoko joera literario eta teorikoek menperatu ez dezaten eraiki da lan honetan literatur modernitatea eta zentsuraren ikuspegi zabaltzilea uztartzen dituen marko teoriko-kritikoa. Kultur Ikasketen esparru kritikoarekin bat egiten du sare teoriko honek, literaturaren bilakabidea botereak eragiten dituen indar zentsoreek finkatutako dialektikaren mugen baitan garatzen delako hatsarretik abiatuz, eta modernitatea muga horiekiko erresistentzia gisa identifikatuz. Oinarri teoriko-kritikoak ezartzerako garaian gaur egun euskal (literaturaren) eremuan hedatuen dagoen zentsuraren teoria zabaldu behar izan da, gaiaren aurrekari teorikoek iradokitako bidetik.

Euskal literaturaren alorrean zentsuraz egin diren azterketen aitzindaria Joan Mari Torrealdai izan da. Euskal liburugintzan Francoren erregimenpeko zentsurak nola eragin zuen xeheki deskribatu du lan anitzetan (1995,1997,1999,2000) eta, bestalde, liburugintzaren eta literaturaren eremuez haratago, euskararen zapalkuntzaren osagai izan diren hainbat lege, ekimen, iritzi eta jarrera ere bildu ditu bere ikerketetan (1998,2918).

Tesi honentzat, beraz, erreferente garrantzitsua da Torrealdai, eta honek ekarritako zentsuraren ikuspegia osatu egin da nazioartean jadanik barneratu diren zenbait ekarpenekin, eremu iberiarrean oraindik garatzeke daudenak. Berak ere, Artaziak. Euskal liburuak eta Francoren zentsura 1936Francoren zentsura -1983Francoren zentsura (2010) ) liburuan zentsuraren gainean egindako hausnarketetan nabarmendu izan du Francopeko aparatu zentsorearen txostenen azterketa kuantitatiboetatik haratago joateko beharra (Torrealdai, 2000: 245-246).

Itzulpengintzaren eremutik etorrita, bide beretik doa Ibon Uribarri "Censura(s) en la traducción al/del vasco" (2013) artikuluan, besteak beste, amaieran zentsuraren berkontzeptualizaziorako premia azpimarratzen baitu: "la censura es un fenómeno muy complejo que no se agota en la censura institucionalizada, sino que se distribuye en muchas instancias más informales de control de la comunicación" (Uribarri, 2013: 43).

Berrikiago, Olaziregik zuzentzen duen Euskal Herriko Unibertsitateko (EHU) Memoria Historikoa Literatura Iberiarretan Ikerketa Taldearen (IT 1047-16) azken proiektuak zentsuraren gaia hartu du ardatz, eta 2018ko ekainean ikerketa taldeak antolatutako Zentsura eta Literatura: Memoria Eztabaidatuak nazioarteko biltzarrean taldekideek egindako ekarpenek zentsuraren marko torikoa zabaltzeko ahalegin hori islatu dute.

Aurrekariek identifikatutako beharrei erantzunez, tesi honen bidez ekarri nahi den ikuspegi barnehartzaileak zabaldu egiten du zentsuraren esparrua. Hala, Torrealdaik banatzen dituenak -Ministerio de Información y Turismoren (MIT) neurriak nahiz honen irizpide ideologiko berdinak zeuzkaten lege zibil nahiz moralen zentsura molde anitzak, hauek debekatutakoa nahiz sustatutakoa-, horiek denak izango lirateke zentsura indarrak, hau da, botereak sustatu nahi duen ideologia birsortzen duten horiek guztiak -instituzioek irekitako espedienteak, euskara eta euskal kulturaren kalterako eta beste batzuen mesederako sortutako legedia, xede berarekin akademiatik hedatutako iritziak, norbanakoek asmatu eta zabaldutakoak eta abarboterearen zentsurara neurriak izango lirateke, gobernu instituzioetatik zuzenean etorritako errepresio ekintzak izan ala ez. Era berean, zentsurari debeku-ezabaketa funtzioa ez ezik autorizatzaile-sortzailea ere aitortzen zaio, bere indar ezabatzaileek ezabatu nahi denaren kontrakoa sortzen baitute, baita indar sortzaileek kontrakoa ezabatu ere. Zentsura komunikazio fenomeno unibertsala delako ideiatik abiatuta, bere mugekiko dialektikan garatzen den zerbait da kultura, literatura barne, eta, hala, literaturaren bilakaera historikoa azaltzeko ikuspegi emankorra da zentsurari modu zabalagoan erreparatzea. Marko teorikoan azalduko da zehazkiago zertan den zentsuraren ikuspegi berritzaile hau eta zer nolako lotura duen literatur modernitatearekiko.

2.3.

Haur besoetakoari buruzko aurrekariak.

Puntu honetan ez da gehiegi sakonduko, izan ere, azterketaren II. atalean jorratuko baitira xeheki kritika eta historiografia akademikoak ikergaiaren inguruan esandakoak. Hala, ideia nagusi batzuk baino ez dira aipatuko hemen.

Hasteko, nabarmendu beharra dago asko idatzi dela Miranderen Hbri buruz. Horrek esan nahi du, orain arte aipatutakoen harira, idazlanaren ikuspegi jakin batetik heldu zaiola azterketari: 1970ean argitaratutako literatur lan gisa, besterik gabe. Horretaz gainera, 70eko hamarkadaren amaierara arte ez zen kritika akademikoaren zantzurik izango zuen ezer argitaratu. Andolin Eguzkitza (1954Eguzkitza ( -2004) izan zen bide urratzailea, "Miranderen elaberrigintzaz. Haur Besoetakoaren egitura azterketa" (1979Besoetakoaren egitura azterketa" ( -1983) ) hiru zatitan argitaratutako azterketarekin. Horren aurretik argitaratutakoak bestelako kritika eta iruzkinak izan ziren eta joera informalago honek jarraipen handia izan zuen 80ko hamarkadan, Hbren berrargitalpenen kariaz (Hordago, 1983;Erein, 1987) kaleratutako kazetaritza kritiketan, besteak beste. 1987an Eguzkitzak prestatuta Pamielak ateratako (H)bak interes berezia du, klasikoa bere osotasunean ezagutzeko eta bere izaera dinamikoa azaleratzeko aukera eskaini baitzuen. Baina honek ez zuen kritikaren hurbilpenean espero zitekeen aldaketarik ekarri eta Hbk jarraitu zuen kritikagai eta, hartara, klasikogai nagusia izaten.

Bestalde, eta aurrekoari lotuta, azpimarratzekoa da ez dela gauzatu Miranderen literatur lana euskal literaturaren historian behar bezala kokatu ahal izateko moduko lan akademiko zabalik, eta horregatik da hori tesi honen helburu nagusia. Klasikotze ekintza honetan Hbren ikuspuntua moldatu nahi da, klasikoak elementu estatiko gisa aztertzeko dagoen joerarekin bat egiten duen ikuspuntuarekin, alegia. Gauza jakina da klasikoak etengabe gaurkotzen direla, baina kritika akademikoak ez ditu gehienetan literatur lanen ibilbidea, berpizteak eta berrirakurketak aintzakotzat hartzen, klasiko egiten dituen hori itzalean geratzen da maiz. Tesi honetan, baina, interesgarria iritzi zaio ikuspegi horreta azpimarra egiteari, ez soilik literatur lan klasikoak testualki deskribatzeko, literatur tradizioaren bilakabidea eta klasikoek -hauen berrirakurketek barne-bertan izandako eragina azaleratzeko ere. Horiek horrela, Miranderen idazlanaren izenburutik hasita, klasikoaren bilakabide hori ahalik eta agerikoen egingo da azterketan eta, horrek ulermena oztopa ez dezan eskaintzen da jarraian izenburu bakoitzaren balioen azalpena.

3. Corpusa eta honen justifikazioa.

Aur besoetakoa, Haur besoetakoa, (H)aur besoetakoa eta Miranderen beste idazlan batzuk.

Tesi honen azterketaren muina osatzen duen literatur testuen corpusaren erdigunean kokatzen dira Mirandek 1959an amaitu zuen Ab, 1970ean Lurek argitaratutako Hb nahiz honen berrargitalpenak (Hordago, 1983;Erein, 1987-…) Sarrera honetan testuen izenburu oso nahiz laburtuak tartekatzea erabaki da, bakoitzaren balioa azalduz ondoren datorrenaren irakurketa erraztearren, baina hortik aurrera laburdurak erabiliko dira testu osoan zehar, izenburuetan salbu, aurkibidearen irakurketa zaildu ez dadin. Bestalde, hiru testu aldaera horietaz gainera, tarteka Miranderen bestelako literatur lan batzuk ere ekarriko dira. Horietariko gehienak idazlearen heriotzaren osteko Jon Mirande-ren idazlan hautatuak (1976), Poemak 1950-1966(1984), Ene jainko-eidol zaharra, Lur! (1984), Miranderen lan kritikoak (1985), Gauaz parke batean (1997( ) eta Ilhunargiak, poemak (1992) ) bildumetan argitaratuak. Ez da, baina, horien azterketa sakonik egingo, eta aipamenak zeharkakoak izango dira, beraz.

(H)aur besoetakoari buruzko askotarikoak.

Literatur testuez gainera, hauetaz ari diren testuek ere osatzen dute aztergai den corpusa.

Hala, Miranderen (H)bren aldaera ezberdinen harrera ikertzerako garaian, horietariko bakoitzaz mintzo diren askotariko idatziak erabiliko dira. Abren sortzearen eta behinbetiko testuen harreraren azterketarako 50etan euskal kulturgintzan ari ziren beste pertsonaia batzuen gutuneria erabiliko da iturri gisa, Miranderenarekin batera; Hbren kasuan, liburuaren paratestuaz gainera, gutuneria nahiz hasi berriak ziren euskal literatur kritikagintzaren eta historiografiaren arloko testuak izango dira aztergai; azkenik, (H)bren harrera ikertzeko, aurrez aipatutako testu tipologia ere arakatuko da, baina garai honetan nabarmenki ugaritzen da literatur kritikagintza akademikoaren nahiz ez akademikoaren eta historiografiaren esparruko corpusa.

Nabarmentzekoa da azken bilakabide tartearen testu aldaerak eta tarte horretako kritiken nahiz historiografien erreferentzia testuak ez datozela beti bat, hau da, (H)brekin irekitako harrera aroan aztertuko den corpusaren zati handi bat -literatur kritika eta historiaren esparrukoa-ez da Miranderen Abren jatorrizko testuan oinarritutako (H)bri buruzkoa, 1970tik aurrera behin eta berriz berrargitaratutako Hbri buruzkoa baizik. Horregatik da egokia (H)b izenburua kritikak eta historiak finkatu gabeko aurreko bi testu aldaeren elkarbizitza eta nahaste garai honentzako, bai eta, honekin bat eginez, aldaera tarte guziak barnebiltzen dituen artxitestuaren ideia abstraktuagoari erreferentzia egiteko ere.

Jarraian datorren atalean, orain arteko aurrekariak kontuan hartuta aurkeztu berri diren helburuak erdiesteko marko teorikoa zedarrituko da. Bertan, literatur modernitatea eta zentsura izango dira ardatz, elkarrekiko harremanean. Aparatu teoriko-kritiko honek ez du izaera itxirik, eta garaian garaiko nahiz tokian tokiko literatur modernitateen aniztasuna barnebiltzeko aski irekia izatea du helburu. Miranderen ipuin-berriaren literatur modernitatea ulertzeko ez ezik, edozein literaturaren bilakabidearen analisiari heltzeko tresna egokia izan daitekeelakoan eta orain arteko kontaketa historiografikoari kritika eginez, azken honen moldeek baztertzen dutena azaleratzeko ikuspegi bat da ondokoa.

Marko teoriko-metodologikoa: literatur modernitatea eta zentsura.

Ikerketa lan honen helburua Jon Miranderen (1925Miranderen ( -1972) (H)bren modernitate literarioaren bilakabide historikoa zein izan den ikertzea da, esparru ezberdin ugarien uztarketa oinarri hartuta. Batetik, aniztasun honen arrazoia da "modernitate literario" terminoa erabiltzeak kontzepuaren aurpegi ezberdinez jabetu eta hautu teoriko zenbait egitea eskatzen duela eta, bestetik, idazlanaren kokagune kulturala ere, bere autorearenari lotua, oso konplexua dela. Hori dela-eta, azterketarekin hasi baino lehen, beharrezkoa da maila teorikoan hainbat puntu argitzea modernitate literarioaren inguruan, bai eta, ikergaiaren izaerari hoberen egokitzen zaiolakoan, modernitate horri heltzeko hautatu diren ikuspegiei dagokionez ere.Izan ere, Morag Shiach-ek The Cambridge Companion to the Modernist Novel lanaren sarreran (2007: 1-14) modernismoaz ari dela zehazten duen bezala, aparatu kritiko instituzionalizaturik gabe ez legoke modernismorik (Shiach, 2007: 3) eta, era berean, garai bakoitzak merezi edo desiratzen duen modernismoa du (Shiach, 2007: 5), hau da, garai bakoitzak modernismoa bere gisara eraikitzen du, etengabeko birteorizazio prozesuan. Oinarri horretatik abiatuta, lan honen helburu nagusia ezin liteke izan (H)bren modernitate literarioaren azterketa osoa edo bakarra gauzatzea, euskal kulturaren orainari baliagarri izan dakiokeena baizik. Gauza bera esan daiteke modernismo hori ulertze eta azaltze aldera, atal honetan aurkeztuko diren tresna teoriko-kritikoei buruz ere Lehenik eta behin, azterketa honetan garatuko den modernitate literarioaren esparrua zein izango den zehaztu ahal izateko "modernitate" kontzeptu(ar)en inguruko argipen batzuk egingo dira, halabeharrez. Honen jarraian, literaturaren esparruan sakonduz, azpimarratu egingo da mendebaldar "Modernitate literario" edo "Modernismo" kanoniko partikularraren 5 eta haustura nahiz berritasun fenomeno kultural unibertsal gisa definituko den "modernitate literario"-aren arteko bereizketa. Bi hauek kasu askotan aldi berean jazotzen badira ere, komenigarria da maila teorikoan bereizketa egitea, Modernitate edo Modernismo literarioak XX. mendearen bigarren erdian jasandako aldaketak direla-eta. Modernitatearen biraren azken puntu hau aipatzea bereziki interesgarria da, lehenik, Ab idatzi zen garai berean jazo baitzen eta, bestetik, orduan hasi zelako hedatzen mendebaldetik mundura exportatu den Modernitate literarioaren edo Modernismoaren kanona, euskal testuingurua, besteak beste.

Testuaren kokagune kulturalari dagokionez, hala Miranderen literaturaren irakurketan nola analisian kontuan hartzekoa da hein handi batean XX. mendeko paristar baten frantses kultur tradiziotik idazten zuela, Europaren erdigunetik. Hori dela-eta, idazle honen euskarazko jardun literarioaren izaera oso liminarra zen kulturalki eta, (H)bren kasuan bere gainontzeko narrazio nahiz olerki lanetan bezala -eta itzulpenetan zer esanik ez-, agerikoak dira erreferentzien transferentzia eta elkarrizketa kulturala. Ildo horretatik, analisian defendatuko den tesietako bat da Miranderen testuaren modernitate literarioa modernismoaren kanon mendebaldarraren esparruan txertatzen dela-eta zehaztu egingo da zein den testuak genealogia horretan dituen harremanak. Honekin batera, azpimarratzekoa da kultur transferentzia hori mendebaldeko literatura -eta, beraz, hizkuntza, enuntziazio esparru, kultura-"handi" batetik literatura "txiki" (Sarrionandia, 2010: 432-451) batetara egindakoa dela, oraindik literatur sistema modernoa eta are hizkuntza literarioa garaturik ere ez zituena. Hori dela-eta, beharrezkoa da (H)bri modernitate literarioaren ikuspegi unibertsalago batetik heltzea -fokua maila lokalean jartzera behartzen duena, paradoxikoki-, hau da, euskal kulturaren testuinguru partikularrari eta testuaren harrerari erreparatzea testuaren modernitate literarioa haustura eta berritasun terminoetan norainokoa izan den ulertzeko, idatzi zen garaitik une garaikideraino. Honen kontra egiten du literaturaren kritika, teoria eta historiaren eraginei erreparatuz gero, modernitate literarioaren definizio jakin baten, edo kanonaren beraren, transferentzia teoriko-kulturalak. Tokian tokiko modernitate literarioei erreparatzeko traba izan daiteke modernitate literarioaren azalpen bat orokortu izana, gehienetan XX.

mendearen bigarren erdian hedatutako mendebaldar Modernitate literarioaren kanonetik eratorritakoa. Argitu beharrekoa da modernitate literario horren kanonizazioaren genealogiaren zein kontzeptualizazio izan den euskal literatur esparrura ekarri dena eta honek, narraziogintzari dagokionez, (H)brenarekin bat egiten ote duen, ala ez.

Testuaren modernitate literarioa ezaugarritze eta bere testuinguruan kokatze aldera, bai eta ondoren modernitate horrekin euskal kulturaren eta literaturaren testuinguruan zer gertatu den argitu ahal izateko ere, ezinbestekoa izango da aipatu berri diren alderdietan sakontzea, hots, modernitate literarioarekin lotutako beharrezko kontzeptualizazioa garatzea. Helburu hori erdiesteko garatuko diren alderdi teorikoekiko hurbilpenaren izpirituan postestrukturalismotik edan duten teoria kritiko ezberdinak uztartzen dira, besteak beste, Birminghameko Eskolaren Kultur Ikasketetatik, New Censorship Theorytik, Itamar Even-Zoharen polisistemen teoriatik, Pierre Bourdieuren literaturaren soziologiatik, Edward Saidek literaturaren esparrura ekarritako kritika poskolonialetik eta abar. Alta, atal honen helburua ez da eskola eta ildo kritiko ezberdin guztion laburpenak eskaintzea, baizik eta hauen eragina aitortzen duen modernitate literarioarekiko gerturatze bat aurkeztea: (H)bren modernitatea azaleratzeaa nahizeuskal literaturaren -eta, oro har, euskal kulturaren-azterketen eremuan modernitatearekiko begirada zabaltzea xedetzat dituen aparatu teoriko-kritikoa.

Modernitatearen semantika zabala: modernitate literarioa ezaugarritzen.

Hans Robert Jaussek Literaturgeschichte als Provokation (1970) lanean azaldu zuen bezala, modernus adjektiboaren jatorrizko esanahiarekin bat eginez, betidanik egon da "moderno" hitza berritasunari loturik [START_REF] Jauss | La historia de la literatura como provocación[END_REF][START_REF] Jauss | La historia de la literatura como provocación[END_REF]: 26). Hala ere, historian zehar jasandako bilakabideek nahiz eman dituen hitz eratorriek zabaldu egin dute hitzaren esparru lexiko-semantikoa: modernitatea, modernismoa, moda, eta abar. Gaur egun "moderno"-ren adiera ezberdinen nahiz forma eratorrien arteko harremana konplexua da eta ikerketa esparrua modernitate literariora mugatzeak ez du egoera gehiegi aldatzen.

Sarasolak El Segundo Modernismo. La dialéctica de la modernidad y la posmodernidad estética desde la Escuela de Frankfurt hasta la actualidad (2014) tesian baieztatzen duen bezala, arazo, anbiguotasun nahiz zailtasun teoriko ugarirekin egiten da topo modernitateaz aritzerakoan eta, beraz, gauza bera esan liteke modernitate estetikoaz (Sarasola, 2014: 6), literarioaz besteak beste. Are gehiago, indar kontrajarriez osatutako konplexutasun edo izaera aporetiko hori da, hain zuzen ere, modernitatearen ezaugarri funtsezko bat eta, hala izanik, ezinezkoa izango litzateke hau kontuan hartu gabe modernotasunaz jabetzea (Sarasola, 2014: 10). Modernitate literarioaz eta, beraz, (H)bren modernotasunaz aritzean ezinbestekoa da eremu honetako bi aporia nagusiri arreta eskaintzea, labur bada ere.

Lehenengo aporia: berritasunaren ilusioa.

Lehen aporia "moderno" adjektiboaren zentzu zabalenari lotutako kontraesanean datza.

Aspaldikoa da gaur ere berritasuna izendatzen duen hitz honen lehen agerpena, V.

mendekoa, zehazki [START_REF] Jauss | La historia de la literatura como provocación[END_REF][START_REF] Jauss | La historia de la literatura como provocación[END_REF]: 29) eta, Jaussek gaiaren inguruan idatzi zuenean emandako iritziaren arabera, hitzaren balio semantikoa ez zen funtsean aldatu. Bere arrazonamenduari jarraiki, etorkizunean zaharra bilakatuko den orainaren berritasuna "moderno" izendatzearen kontraesana agerian uzten du honek. Ikuspegi diakronikoak guztiz baldintzatutako balio semantiko aldakor eta erlatiboa duela aintzat harturik, okerra izango litzateke "Modernitatea" moduko izen berezia Historiako garai bakar bati esleitzea:

La palabra modernidad, que debería servir para diferenciar la idea que se hace de sí mismo nuestro tiempo desde el punto de vista cronológico frente a su pasado, encierra la paradoja de que (si miramos retrospectivamente su tradición) la pretensión que formula queda continuamente desmentida de modo evidente por su retorno histórico. El término no fue acuñado para nuestra época ni parece en general apropiado para caracterizar de forma inequívoca lo singular de una época. Es verdad que la acuñación del sustantivo francés la modernité, al igual que su correspondencia alemana die Moderne, es de fecha reciente. [START_REF] Jauss | La historia de la literatura como provocación[END_REF][START_REF] Jauss | La historia de la literatura como provocación[END_REF]: 25)

Autore honen arabera Modernitatearen asmoa ilusio bat da, historian zehar behin eta berriz errepikatzen dena, hain zuzen ere, garai, belaunaldi, edo aro garaikideak berritasunerako berezko eskubidea duenaren ilusioa, antzinakoaz haratagoko aurrerapena baieztatzearena, beraz [START_REF] Jauss | La historia de la literatura como provocación[END_REF][START_REF] Jauss | La historia de la literatura como provocación[END_REF]: 26). Aitzitik, historiak azaleratzen duena da zahar/berri eta antzinako/moderno dikotomietan oinarritutako belaunaldi eztabaidak etengabeko joera bat izan direla, bai eta literaturaren eremuan ere. Jauss-ek berak baieztatzen duen eta luzez deskribatzen duen bezala, etengabeko dialektika literario bat izan da hori Europako literaturetan:

La autosuficiencia histórica con que los moderni se han venido enfrentando a los antiqui en todos los «Renacimientos» de la literatura europea, desde la época carolingia, puede convertirse también en una «constante literaria» y aparecer para la historia de la cultura occidental tan natural y corriente como la alternancia de generaciones en biología. [START_REF] Jauss | La historia de la literatura como provocación[END_REF][START_REF] Jauss | La historia de la literatura como provocación[END_REF]: 26)

"Enfrentamendu"-aren kontzeptuak pisu handia dauka zahar/berri eta antzinako/moderno elementuen arteko dialektika behar bezala ulertzeko, oroz gain lehia baitu iturburu.

Sarasolak (2015) esparru eta sistemen teoriari jarraiki lantzen duen kontrakulturaren kontzeptuak lotura zuzena dauka fenomeno horrekin eta lehiakortasun hau esparru literarioa sortzeko ezinbestekoa dela azaltzen du (Sarasola,215: 225). Klasikoen eta, beraz, kanonaren eta modernoen arteko norgehiagoka horrek literatur sistemaren periferiatik zentrorako dinamika etengabea sortzen du, hain zuzen ere, aurrerago aipatuko den modernotasunaren beste aporia bat gorpuzten duena.

Etengabe berritzen den Querelle des Ancienes et des Modernes klasiko bat izanik, bere garaiko modernitatearen kontzientzia ere ziklo horren parte ez ote denaren galdera luzatzen du Jaussek (2013 [1970]: 26-27), umiltasunerako deia dirudien keinuaz. Hala, modernitatearen ideiaren izaera aporetikoa azaleratuz, arreta ekarri egiten du honen inguruko baieztapen absolutu eta higiezinen absurdora, hots, garaian garaiko modernitatea Modernitate bihurtu nahi izatearenera.

Bigarren aporia: berritasunaren kanona.

Jaussen oharpenak 70etakoak badira ere, gaur egun mendebaldar kulturetan modernitateak badu bere adiera erlatiboa, hau da, etengabeko berritasunari erreferentzia egiten diona, baina baita absolutua ere, Historiako garai eta mugimendu estetiko lokalizatu bati erreferentzia egiten dion adiera absolutu hegemonikoa. Neurri handi batean XIX. mendeko jardun historiografikoaren indartzeari zor zaio gaur egungo modernitatearen moldeak iraganean finkatutako gramatika batek baldintzatuta egotea.

Mendebaldeko zibilizazioak eraikitako Historia Orokorraren arloan Modernitatearen Aro bat eta Modernitate estetikobat finkatu dira gutxi-asko. Modernitateaz termino absolutuetan aritzeari lotuta dator modernitate literarioaren arloko bigarren aporia, kanon estetiko zehatza finkatzearena. Aurrerago sakonduko den bezala, kanon honen eredua mendebaldar eta eurozentrikoa da, gehienbat gizonezkoek frantsesez, ingelesez eta alemanez idatzitako literaturan eta teorizatutako estetikan oinarritua, Historia nazionalen bidez finkatua eta munduan zeharesportatua. Testu literario eta teoriko horiek kanon bat osatu dute eta egun ere aitzindariak dira, imitatzen diren klasikoak. Literaturaren historia nazional orok badu Modernitate literarioaren kanon horren errepresentaziorik bere orrialdeetan.

Fenomeno honen paradoxa jadanik zaharra eta klasikoa dena gaur ere modernotasunaren eredu estetikotzat hartzean datza eta, horretaz gain, modernotasunak berezko duen dinamikotasun diakronikoaren kontra, hau "Moderno" batailaturik kanonizatzean.

Modernitate estetikoaren kanona finkatzeak balio izan du kultura, hizkuntza, literatura edo enuntziazio esparru "handi"-etatik "txiki"-etara modernitatearen patroiak esportatzeko, berez ezein kulturak bere baitan daukan enfrentamendurako ahalmena nahiz indar eraldatzailea ahulduz. Hala, kultura -eta literatura, jaina-ez hegemoniko hartzaileentzat modernotasuna patroi zehatz bat duen eta kanpotik datorren zerbait da, Modernotasuna, berezko ez duen eta imitagai den zerbait.

Modernitatearen izaera gizakiak ematen dizkion balio erlatibo nahiz absolutuek oinarrian dituzten kontraesanen arteko elkarreraginean mamitzen da, horra kontzeptu honekin lan egiteak dakarren zailtasunen jatorria. Aztertutako bi aporietan kondentsatzen diren balio kontraesankor horiek barnebiltzen dituen modernitate literarioaren kontzeptualizaziotik abiatzen da (H)b testuarekiko hurbilpena. Honetaz gain, kontuan hartzekoa da Olaziregik (2002: 74) eleberrigintza modernoaz ari dela aipatzen duen bezala, modernitate literarioa "historian modu dialektiko eta jarraituan eman den prozesua dela" eta, beraz, modernitate literarioaz aritzean modernitateez ari garela. Ikergaiarekiko hurbilpena konplexutasun honetatik abiatzeak ez du ikerketa bera errazten, baina sinplifikazioetan erortzea ekidingo du. Ez dira hemen modernitatearen oinarri paradoxalen inguruko eztabaida guztiak agortzen, ezta hurrik eman ere, baina aztergai den testuaren modernotasuna edo modernitate literarioa definitzeko jarraituko diren bide nagusiak ireki dira jorratutako puntuekin.

2. Literatur modernitatearen fenomeno unibertsala ezaugarritzen.

Jaussek mahaigaineratzen duen kontraesana ez litzateke halakorik baldin eta teoria sistemikoen ikuspegitik helduz gero. Alonsok Erdigune literarioak irakaskuntzan (2010) liburuan egiten duen hurbilpen teorikoan azaltzen duen bezala, lerro horretan kokatzen diren literaturaren teoriek "izaera komunikatiboa duen eta funtzionalki definitzen den sistema soziokultural gisa definitu zuten" literatura (Alonso, 2010: 24) eta, beraz, "honen helbururik behinena jendartean eta gizartearengan eragitea, hau da, komunikazio sistema bat eratzea da" (Alonso, 2010: 25). Horretaz gainera, teoriok literatur sistema barruko hierarkiak bereizi dituzte, erdigune eta periferiak. Alonsok, Pierre Bourdieu (1930Bourdieu ( -2002) ) eta Itamar Even Zoharren lanen edukiak laburtuz, literaturaren egituraketan erdigune eta periferiak nahiz hauen artean dauden transferentziak literatur sistemaren garapen eta iraupenerako ezinbesteko direla aipatzen du (2010: 27). Sarreran azpimarratu den bezala, azken urteotan nabarmen ugaritu dira euskal literatur kritikagintzan lerro teoriko-kritiko honen baitan garatutako azterketak, eta tesi honen oinarri den markoa ere literaturaren izaera komunikatiboan oinarritzen da, nahiz eta azken aldian euskal akademian gailentzen ari den joera horretan ez txertatu. Aipatutako ildo beretik abiatzen da gorago testura ekarritako Sarasolaren (2015) planteamendua, bai eta, beraz, XX. mendearen bigarren erdiko euskal literaturaren periferiatik zentrorako mugimenduaren azterketa ere.

Transferentzia hauen zioa botere-talkak direla ematen da aditzera, izan ere, "erdiguneak boterean dauden arauen araberako ekoizpen kulturala egiten" baitu eta periferia "arau eta balore horien aurka altxatzen da borroka dialektikoaren bidez" (Alonso, 2010: 28).

Ideia horiek literaturaren eremura ekarrita, erdigunean kokatutako hainbat testu eta autore kanonizatu egiten dituzte memoriaren instituzio kulturalek, Aleida Assmanek "Canon and

Archive" lanean darabilen terminologiaren arabera (2008: 98), hala, memoria kulturalaren parte izatera igarotzen dira eta, hortik kanpo geratzen direnek, ordea, artxiboa osatzen dute. Prozesu hau instituzioetatik, hau da, boteretik abiatzen da eta, errealitate horretan oinarrituta identifikatzen da kanona boterearekin nahiz status quoarekin, Enric Sulláren "El debate sobre el canon literario" (1998) lanean, besteak beste. Esan gabe doa literatur eremu ezberdinetako kanonizatze prozesuetan boterearen instituzioen eremu akademikoanliteratur teoria, kritika eta historiografia oinarrizko tresnak direla. Era berean, azpimarratu beharra dago tresna hauen bidez kanonizatzen dena ez dela literatur garai eta idazle zerrenda hutsa, literatur sorkuntza eta eremuaren arau jakin batzuk baizik, literaturaren ulermolde bat kanonizatzen da, jendartean izango duen prestigio eta lekuarekin batera -baita, ondorioz, zabalkundea ere-. Hala, aurrerago sakonago aztertuko den bezala, oso aintzakotzat hartzekoa da kanonizazio mekanismoan aktibatzen diren indar zentsore anitzak, Assmannek (2008: 106) kanonaren nahiz artxiboaren eraketako oinarri gisa aipatzen duen principle of exclusion [bazterketa hatsarrea] identifikatzen dena, fenomeno zentsorea jendarte sistema totalitarioekin lotzen baitu soilik.

Nolanahi dela ere, Herbert Grabesek "Cultural Memory and the Literary Canon" artikuluan aipatzen duen bezala, komunitate berean memoria-kultura edo kultura ideologiko ezberdinak daude (Grabes, 2008: 313) eta hauen kanonen arteko lehia izango litzateke, hain zuzen ere, esparru literarioko periferiatik zentrorako transferentzien indar bultzatzailea. Boterearen ideologia hegemonikoarekin bat egiten ez duten eta erdigunerako bidea egin nahi duten elementu kontrakulturalek osatuko lukete modernitatearen multzoa. Beraz, komunitate berean kanon ugari daude eta ez dute zertan denek botere instituzionalaren ideologiarekin bat egin. Postestrukturalismotik eta Antonio Gramsci (1891) nahiz Louis Althusseren teorietatik edan duten Ikasketa Kulturalek, ideologia hegemonikoarekiko6 erresistentzietan ipintzen dute fokua, ideologia eta subjektu subalternoetan, alegia.

Laburbilduz, baiezta liteke erdigune eta periferien arteko transferentziak botere-gune ezberdinak osatzen dituzten komunitateen kanonen talken fruitu direla, hau da, botere lehiak. Kanonizatzera egin duen erdiguneko elementuak bat egingo du boterearen ideologia hegemonikoarekin, ideologia hori erreproduzitzeko baliabide bat baita, Althusserek Estatuaren Aparatu Ideologikoen (Althusser, 1970) barnean sartzen duenetarikoa, alegia. Horregatik, hegemonia helburu duen eta instituzioan den botereak bere burua erreproduzitzea helburu duelako, bere kanona kontserbatzailea izango da, Sullàk aipatzen duen bezala (1998: 11). Ez da ahaztu behar, literatur kanonak literatur eremu osoari ez ezik, honek jatorri duen kulturan izango duen tokiari ere eragiten diola eta akademiak era aktiboan parte hartzen duela kanonaren eta eremuaren konfigurazio horretan. Hala, hemen aipatzen den modernitate literarioaren fenomeno unibertsala, erdigunerako bidean indarra egiten duten literatur idazle, lan nahiz planteamendu batzuek kanonaren ideologiarekiko erakusten duten erresistentziarekin identifikatzen da, literatur eremu ezberdinen biziraupenerako ezinbestekoa den gutxieneko dinamismoa bermatzen duena. Shiachek azaltzen duen bezala (2007: 4), mundu anglosaxoiean eraiki den modernitate literarioaren kanonaren teorizazioan zenbait teorialarik ikuspegi horretatik definitzen du modernism delakoa, hau da, Aro Modernoan gailendutako indar kulturalen oposizio edo erresistentzia gisa:

These critical approaches seem to look to modernism first as a point of resistance to the instrumentality and alienation of modern life and culture and then as a compensatory aesthetic, and even ethical, alternative to modernity's fragmentation and incoherence. They share a commitment to modernism as in some kind of oppositional relation to the dominant social and cultural forces within the modern world, but their emphases on the legacies of Imagism and Symbolism lead them to foreground rather different texts and to theorize different forms of textual and artistic resistance.

Azken batean, garaian garaiko modernitateak behin zentrora helduta bere burua Modernitate eta etorkizunerako kanon gisa zedarritu nahi izatea, maila teorikoan kimera bada ere, literatur eremuaren baitako talka mugimendua eta, beraz, eremuaren kohesioa ziurtatzen duen gertaera unibertsala da, modernizatze edo, bestela esanda, berritze prozesuekin identifikatzen dena, baina maiz funtsezko aldaketarik ez dakarrena boterea egonkorturik dagoen kultur sistemetan. Aurrerago aztertuko den bezala, kanonizatzearen intentsitatearen, zabalkundearen eta izaeraren arabera, literatur-sistemak biziraupenerako ezinbesteko duen periferia-zentro talka hori kamustera ere irits liteke. Bestalde, fenomeno hau ez da soilik literatur sistemetan gertatzen, kultur sistema orotan baizik, eta kulturen baitan botere sinbolikoak jokatzen duen paperarekin zerikusi zuzena du. Literaturaz aritzean, hizkuntzaren botere sinbolikoan ezarri behar da fokua.

Hizkuntzaren botere sinboliko-performatiboa eta mugak.

Frantses postestrukturalistek Émile Benvenisteren (1902Benvenisteren ( -1976) ) hizkuntzari buruzko teoriez egindako interpretazioek irekitako bidetik, 70eko hamarkadan zehar asko ugaritu ziren botereak bere intereserako hizkuntzaren bidez giza errealitatearen eta jakintzaren egituraketan duen eragina salatzen zuten ahotsak. Michel Foucaulten hizkuntza eta errealitatearen arteko harremanaren baitan egituratzen diren diskurtsoari buruzko lanek, L'archéologie du savoir (1969) eta L'ordre du discours (1971), besteak beste, garrantzi handia izan zuten prozesu horretan. Bestalde, hamarkadaren bigarren erdian, Monique Wittigen (1935Wittigen ( -2003) ) 1978ko7 "The straight mind" (2017: 13-25)

testuan ageri den bezala, sinboloen mailara mugatzen ziren semiotikaren eta psikoanalisiaren esparruko "ideologia"-ren azalpenen izaera zapaltzailea agerian uzten zuen ikuspegia zabaltzen hasi zen, diskurtso horien ondorioen izaera material eta erreala azpimarratuz:

"Ideologia" termino neurriz gain orokortzailea erabiltzen badugu talde menderatzailearen diskurtso guztiak izendatzeko, Ideia Irrealen esparrura zokoratzen ditugu diskurtso horiek, eta ahaztu egiten zaigu zer-nolako indarkeria materiala (fisikoa) eragiten dieten zuzen-zuzenean zapalduei, indarkeria bat diskurtso abtraktu eta "zientifikoek" sortua, baita masa-hedabideen diskurtsoek ere. Zinez azpimarratu nahi dut zenbateraino zapaltzen dituzten diskurtsoek gizabanakoak materialki, eta, horren eragin berehalakoak agerian uzteko, pornografía erabiliko dut adibide gisa. [START_REF] Wittig | Pentsamendu heterozuzena" in Pentsamendu heterozuzena, itzul. Berastegi, Maialen eta beste. Zarautz: Susa, 13-25[END_REF][START_REF] Wittig | Pentsamendu heterozuzena" in Pentsamendu heterozuzena, itzul. Berastegi, Maialen eta beste. Zarautz: Susa, 13-25[END_REF]: 17)

Bourdieuk garatu zuen gehienbat errealitatearen izaera testualaren eta enpirikoaren arteko harremana eta botere sinbolikoaren kontzeptua izan zen horretarako giltzarri. Annales aldizkarian argitaratutako "Sur le pouvoir symbolique" (Bourdieu, 1977: 405-411) testuan mitoa, hizkuntza, artea eta zientziaren unibertso sinbolikoak aipatu zituen botere sinbolikoaren esparru gisa. Bourdieuren arabera, botere hori ikusezina da eta jasaten dutenen nahiz erabiltzen dutenen borondatezko inkontzientziaren konplizitatez jazotzen da: " […] le pouvoir symbolique est en effet ce pouvoir invisible qui ne peut s'exercer qu'avec la complicité de ceux qui ne veulent pas savoir qu'ils le subissent ou même qu'ils l'exercent" (Bourdieu, 1977: 405). Tresna sinbolikoak egitura egituratzaile, egituratu eta dominaziozko gisa definitu zituen. Bestalde, botere sinbolikoaren esparruan biolentzia sinbolikoaren kontzeptua garatu zuen. Jean-Michel Landryk "La violence symbolique chez Bourdieu"-n (Landry, 2006: 85-92) biolentzia sinbolikoaren funtzionamendua azaldu zuen. Biolentzia fisikoa ez bezala, biolentzia sinbolikoa ikusezina da, egitura kognitiboetan eragiten du eta bere biktimen konplizitateaz gauzatzen da:

Tandis que le châtiment corporel où le simple corps à corps se donnent à voir et à entendre, la violence symbolique reste toujours invisible. (…) Les effets de soumission, tout comme les actes de contrainte qui régissent l'ordre social, résultent davantage d'une violence symbolique qui s'intègre aux structures cognitives et s'exerce avec la complicité de ses victimes. (Landry, 2006: 85) Teorizazio honen arabera, biolentzia sinbolikoak izaera diskurtsiboa du, hizkuntzaren bidez gauzatzen baita; biolentzia boterearen diskurtsoen baitan dago eta Estatuak dauka bere monopolioa. 1998ko La violence masculine lanean irakur daitekeen bezala, biolentzia mota honek eragiten dituen dominazio egiturak etengabeko erreprodukzio lan baten emaitza dira eta agente nahiz instituzio jakin batzuek ahalbidetzen dute, hala nola, Familiak, Elizak, Eskolak eta Estatuak (Bourdieu, 2000: 50).

Oinarri horietatik abiatuta sortu zen, besteak beste, Hizkuntzalaritza Kritikoaren korrontea. Kirsten Malmkjaerek azaltzen duen bezala, ikerketa esparru honen oinarrian dagoen ideia da mundua eraikuntza soziala dela-eta gizakion kulturara munduratzean hizkuntza dela bitartekari nagusia. Prozesu horretan gizakiaren mundu ikuskera sinesmen-sistema eta ideologia batzuetatik abiatuta eratzen da eta, beraz, ikerketen helburua da agerian uztea hizkuntza jakin baten erabiltzaileek statu quoa mantendu edo honi kontra egiterako garaian gertatzen diren prozesuak:

La crítica lingüística sostiene que, lejos de tener un acceso no mediado al mundo, los miembros de toda (sub)cultura adhieren a sistemas de creencias e ideologías particulares, que determinan en gran medida su concepción de la realidad. El mundo es un constructo social, y gran parte de su estructuración tiene lugar en el lenguaje. Así pues, el análisis sistemático del lenguaje de los textos a través de los cuales interactúan los miembros de una sociedad -sus discursos sociales-puede poner al descubierto los procesos mediante los cuales los usuarios del lenguaje intentan sostener un determinado statu quo, u oponerse a él. (Malmkjaer, 2002(Malmkjaer, [1996]]: 107)

Hala literaturak nola literatur kritika, teoria eta historiografiak kultura konkretu baten errealitatearen eraikuntzaren esparru sinbolikoan eragiten dute, beste edozein diskurtsok bezala botere sinboliko-performatiboa daukate eta boterearen ideologia hegemonikoarekin bat egin lezakete, edo honekiko erresistentzia egin. Hartara, hizkuntzaren eta, beraz, literaturaren botere sinbolikoaren garrantzia bere ahalmen performatiboan datza. Horregatik gertatzen dira literatur sistemaren baitako kanon ezberdinen arteko talkak eta periferiatik erdigunerako indarrak, bai eta kontrakoa ere, hots, indar zentrifugoak. Izan ere, gorago aipatu bezala, literatur sistemak bere iraupenerako erdigune eta periferien arteko etengabeko mugimendua eskatzen badu ere, oro har, mugimendu horien parametroak mugatuta daude. Botereak baditu baliabideak biziraupena ziurtatuko dion baina bere kokapena baldintzatuko ez duen kontrakultura kudeatzeko, bai eta muga horiek zeharkatuko lituzkeen beste ezein periferia guztiz baztertzeko ere. Jean-François Lyotard, bigarren Wittgensteinen teorian oinarrituz, botere-kapitalaren hizkuntza jokoez mintzo da 1979ko La condition postmoderne lanean.

Bertan bere performatibitaterako sistemak beharrezko dituen "jokaldiak" onartzeko duen gaitasuna azaltzen du:

On peut même dire que le système s'affecte afin d'améliorer ses performances. On peut même dire que le système peut et doit encourager ces déplacements pour autant qu'il lutte contre sa propre entropie et qu'une novauté correspondant à un «coup» inattendu et au déplacement corrélatif de tel partenaire ou de tel groupe de parenaires qui s'y trouve impliqué peut apporter au système ce supplément de performativité qu'il ne cesse de demander et de consumer. (Lyotard, 1979: 31-32) Aldiz, jokaldi hori ausartegia bada, hau da, boterearen ideologiarentzako benetako pitzadura bat suposatzen badu eta kooptazioa ezinezkoa bada, sistemak jokoz janpo utziko du joko arauak hautsi dituela argudiatuz, hartara, zigor eredugarriaren bidez gainontzeko jokalariek joko arauak jarraituko dituztela ziurtatzen du. Lyotarden terminologiaren arabera, jokabide hau "terrorista" da, eta jakintzaren eremuari lotuta eskaintzen duen azalpenak berdin balio du literaturarentzat:

Plus un «coup» est fort, plus il est aisé de lui refuser le consensus mínimum justement parce qu'il change des règles du jeu sur lesquelles il y avait consensus. Mais, quand l'institution savante fonctionne de cette manière, elle se conduit comme un pouvoir ordinaire, dont le comportement est réglé en homéostase.

Ce comportement est terroriste, comme l'est celui du système décrit par Luhmann. On entend par tereur l'efficience tirée de l'élimination ou de la menace d'élimination d'un partenaire hors du jeu de langage auquel on jouait avec lui. Il se taira ou donnera son assentiment non parce qu'il est réfuté, mais menacé d'être privé de jouer (il y a beaucoup de sortes de privation). L'orgueil des décideurs, dont il n'y a pas en príncipe d'équivalent dans les sciences, revient à exercer cette terreur. Il dit: adaptez vos aspirations à nos fins, sinon… (Lyotard, 1979:102-103) Orain arteko ideiak bilduz, botereak diskurtsoak erregulatzeko -eta, ondorioz, giza errealitateak moldatu eta mugatzeko-dituen baliabide anitzak hartzen dituen azalpen koherente bat eskaintzen du New Censorship Theory (NCT) delakoak, fokua "zentsura"ren kontzeptualizazioan eta honen berritze beharrean ipiniz. Lerro teoriko hori baliatuko da tesi honetako azterketan (H)baren modernitatea ezugarritzeko ez ezik, XX. mendeko euskal literaturaren eremuko mugimenduak eta modernotze/berritze prozesuak deskribatzeko, bai eta, maila orokorrago batean, literaturaren eraldaketei beste ikuspegi batetik heltzeko ere.

Tokian tokiko modernitate literarioak eta zentsura.

Orain arte aztertutako modernitate literarioaren fenomeno unibertsalak iradokitzen du, besteak beste, tokian tokiko eta garaian garaiko modernitate literarioek oso ezaugarri ezberdinak izan ditzaketela forma eta edukiei dagokienean. Modernitate kultural ororen eta, zehazkiago, modernitate literarioen ezaugarri komunakmodernitatearenfenomenoaren izaera unibertsaletik eratorritakoak besterik ezin dira izan eta, hauetariko bat, ezinbestean, boterearekin estu harremanduta dauden indar zentsoreekiko etengabeko dialektika da. Aurrerago ikusiko den bezala, akademia anglosaxoiean jadanik aztertua izan da gai hau modernism delako literatur modernitate kanon partikularrari dagokionez, Celia [START_REF] Marshik | British modernism and censorship[END_REF] eta David [START_REF] Bradshaw | Obscenity and Censorship[END_REF] ikerlarien eskutik, besteak beste. Alabaina, azpimarratu beharra dago, lanok abiapuntu eta erreferentziatzat erabiliko diren arren, bertan zentsurarekiko garatzen den hurbilpenaren zenbait aspektu tradizionalak direla hein handi batean eta, horregatik, ez dituela erabat asebetetzen tesi honen proiektuak eskatzen dituen azterketarakobeharrak. Hori dela-eta, atal honen helburu nagusia da zentsurari dagokionez egin beharreko azterketarako oinarri teoriko ahalik eta egokienak ezartzea. Horretarako, zentsuraren ikuspegi tradizionala zabaldu duen korronte teoriko berritzailea aurkeztuko da, hortik abiatuta nahiz beste eremu batzuetan garatutako ereduak ekarriz, aztergaiaren neurriko zentsuraren ikuspegi bat osatuz. Izan ere, hala eremu akademiko anglosaxoiean eta, bereziki, Estatu Batuetan nola frantsesean, nahiz eta gutxiago, ezaguna da zentsuraren inguruko teoriak komunikazioaren esparruan txertatzean izandako zabaltzea. Eremu hispaniarrean, aldiz, kosta egiten ari da zentsuraren ikuspegi tradizionaletik urruntzea, ez baitira milurteko berriara arte aurrerapauso nabarmenakegin, nahiz eta ahaleginak 70eko hamarkada amaieran hasi ziren. Euskal testuinguruan zentsuraren ikerketak nahiko urriak dira literaturaren arloan, Torrealdaik Francopeko euskal liburuaren zentsuraz gauzatutako lan eskergaren salbuespena kenduta; beraz, asko dago egiteko.

"Zentsura" kontzeptuaren mugen zabaltzea.

Tradizionalki zentsura autoritate instituzional gisa nahiko modu finko eta zurrunean definitu izan bada ere, Beate Müllerek "Censorship and Cultural Regulation: Mapping the Territory" (2003) artikuluan aipatu bezala, XX. mendearen amaiera alderazentsuraren gaineko teorizazio arloa ikerketa eremu produktibo bilakatzen hasi zen (Müller, 2003: 1-2). Aldaketa honen eragile gisa garaiko kezka eta eztabaida ezberdinen artean leudeke zuzentasun politikoa, gorroto hizkera, feminismoa edo kanona, bai eta hauen adierazpen askatasunarekiko harremanaren gaia ere: […] growing awareness of and -especially in the American public sphere-debates about issues such as political correctness, 'hate speech', ethnic minorities, pornography, feminism, the canon, or the comodification of art, and the relationship of these topics to free speech and censorship, had led to a surge of academic publications in these fields. (Müller, 2003: 3) Ikerlari honen aburuz, zentsuraren gaiaren berpizkundeak bi berrikuntza epistemologiko nagusiren eskutik heldu zen (Müller, 2003: 3-4). Lehenik, eremu literarioan teoria sistemikoa txertatzeak zentsurak literatur sisteman duen eragina aztertzea ekarri zuen eta, era berean, lurralde nahiz garai historiko ezberdinen xehetasunak era sistematikoan integratzea. Bigarrenik, zentsuraren kontzeptuak nahiz honi lotutako fenomeno ezberdinek aldaketa orokor sakona jasan zuten. Hain zuzen ere, kontzeptuaren izaera anitza eta konplexutasuna azpimarratzen hasi eta 90eko hamarkadan NCT delakoa sortu zen, postestrukturalismotik eta marxismotik edaten zuen zentsura ulertzeko modu berri bat aldarrikatzen eta aurkezten zuena. Mugimendu horri hasiera eman zioten kritikarien artean daude, Richard [START_REF] Burt | The Administration of Aesthetics: Censorship, Political Criticism and the Public Sphere[END_REF][START_REF] Burt | Un)Censoring in Detail: The Fetish of Censorship in the Early Modern Past and Postmodern Present[END_REF], Judith [START_REF] Butler | Excitable Speech: A Politics of the Performative[END_REF][START_REF] Butler | Ruled Out: Vocabularies of the Censor" in C. Robert arg. Censorship and Silencing: Practices of Culture Regulation[END_REF], Sue Curry Jansen (1991), Annette Kuhn (1988) eta Michael Holquist (1994), besteak beste. Matthew

Bunnek "Reimagining Repression: New Censorship Theory and After" (2015:25-44) artikuluan azpimarrantzen duen bezala, teoria honen oinarrian Karl Marx (1818-1883),

Antonio Gramsci (1891[START_REF]Azterketan aipatutako legediaren iturriak: Franco[END_REF]) eta Althusseren (1918[START_REF] Kortazar | Euskal Literatura XX. Mendean. Zaragoza: Prames[END_REF]) moduko kritikarien eragin marxista nabarmentzen da, jendarte zibilaren adierazpen askatasunaren ideiarekiko jarrera eszeptikoari dagokionez, bereziki (Bunn, 2015:28, 33-36). Bunn nahiz Müller (2003: 6-9) eta Helen Freshwaterek (2003: 221-224) bat egiten dute teoria horietatik zentsuraren inguruko teoria berriraino garatutako ibilbidea Foucaulten diskurtsoa, jakintza eta boterearen gaineko teoriatik nahiz Bourdieuren hizkuntzaren botere eta biolentzia sinboliko-performatiboaren inguruko kontzeptualizazioetatik igaro dela baieztatzerakoan.

Zentsuraren ulermolde berritzailearen helburua ez da aurrekoa deuseztatzea, honen muga teorikoak azaleratu eta zabaltzea baizik. Izan ere, joera berriaren arabera, zentsuraren mugak oso lausoak dira eta ez dira ikuspegi tradizional edo klasikoak aintzat hartzen zuen instituzio zentsore konkretuarekin amaitzen, ez eta debeku ekintzekin ere. Alderantziz, aurrerago zabalago aztertuko den bezala, zentsuraren unibertsaltasun eta omnipresentzia komunikatiboan nahizindar produktiboan ezartzen du arreta berritze kritikoak.

Mugimenduaren izenaren anbiguotasunak iradokitzen duen bezala, korronte honek nabarmentzen duen berritasunaren ideia ez dago soilik aurkeztutako teorizazioari lotua, baita zentsuraren forma garaikide berriak aintzat hartzeko beharra azpimarratzeari ere.

Bourdieuren teorian oinarrituta Sophia Rosenfeldek (2001) plazaratutako ideiak bere testura ekarriz, Bunnek jendarekiko kontrol moduetan bilakabide bat jazo dela aditzera ematen du. Honen arabera, estatuaren zentsura irekia txikitu egin da egiturazko nahiz inpertsonal diren kontrol moduen perfekzionatzearen ondorioz. Bilakabide honen ondorioetariko gisa aipatzen du eremu publikoko askatasunaren gutxitzea:

As Sophia Rosenfeld points out, Bourdieu's implicit historical narrative sees the decline in overt state censorship in Western societies as a conse quence of the perfection of structural and impersonal forms of control. His description of the end state of such goals -a self-censorship that functions effortlessly without requiring any identifiable censors-leads to a seemingly paradoxical, yet possibly correct conclusion: intense, overt state repression may signal a more effective, "free", and politically dangerous public sphere. The informal and structural forms of control in some societies under harsh state censorship may be under-developed or incomplete in such a way that public sphere offers a greater critical capacity than we might otherwise expect. (Bunn, 2015: 41) Litekeena da, beraz, ikerketa objektua bera -zentsura-historian zehar aldatu izana, forma ezberdinak hartzea eta, azken batean, adierazpen askatasunaren ulermolde jakin bati -izaera zirkunstantzial-historikoduna, baita ere-kontrajartzen zaion zentsura instituzionalaren definizio zurrun bat egokia ez izatea zentsuraren marko teoriko-kritiko orokor gisa. Bunnek azaltzen duen bezala, NCTk ikerketa objektua bera auzitan jartzea eskatuz, zentsurarekin lotutako ikerketa historiografikoan aritzen diren ikerlarientzako erronka luzatzen du, eta alderantziz, ugariak baitira azken hauek teoria berriari egindako kritikak, zentsuraren mugak lausotzeak dakarren indeterminazio nahiz gehiegizko erlatibizazioaren arriskuan oinarrituak, gehienak (Bunn, 2015: 39-40):

For many historians, conflating state censorship, with its potential for juridical violence, with impersonal, quasi-consensual structural censorship is ethically dubious. As Terry Eagleton argues, "Nor is it anything but sophistry to claim that, since all speech acts are socially conditioned, no speech is really free. This is rather like claiming that since swanning around the Savoy are no freer than miners." On the other hand, New Censorship Theory threatens not to diminish the importance of censorship, but rather to ínflate its meaning to such a degree that a historian of censorship must study virtually every feature of the discourse networks of a society.

Hala, ikerketaren egoera bitxia da. Batetik, NCTa kontuan hartu duten hurbilpenak gauzatu dira, literatur kritikagintzan, besteak beste, eta zentsuraren gainean gauzatutako ikerlan berriek ezin diezaiekete teoria berriaren ekarpenei ezikusia egin. Bestalde, teoria honek maila ezberdinetan arazotsuak diren eta arretaz jorratu beharreko hainbat puntu ekarri dituela ezin uka daiteke, baina azpimarragarria da bide berriak urratzeko pitzadura ireki duela zentsuraren inguruko kontzeptualizazio zurrun tradizionalean.

Zentsuraren kontzeptualizazio tradizional-liberala versus NCT.

Bunnek (2015: 25-32) zentsurarekiko hurbilketa "tradizional-liberala" eta "berria"-ren artean egiten duen alderaketa interesgarria da bata zein bestearen izaera nahiz bien arteko ezberdintasunak ulertzeko. Lehenengo korronteak autoritate instituzionaletan jatorri duen kanpo elementu gisa definitzen du zentsura, adierazpen askatasuna oztopatzen duen komunikazioaren oinarrizko elementuekiko arrotz. Hala, zentsura negatiboa nahiz ezabatzailea da eta errepresioarekin identifikatzen da, ageriko bortizkeriarekin. Mülleren hitzetan, 80ko hamarkada arte zentsura Estatu nahiz Elizarekin eta ageriko debeku neurri jakin batzuekin identifikatu da gehienbat; bestalde, autozentsuraz gainera, argitalpen aurreko nahiz argitalpen osteko zentsura bereizi izan dira tipologiari dagokionez.

Hurbilketa tradizionalean oinarritutako zentsuraren inguruko ikerketak historialari edo literatur historialariek gauzatu dituzte gehienbat. Literaturaren esparruan, zehazkiago, instantzia zentsorearen eta honek ezarritako neurri jakin batzuen aurrean idazleek izandako erreakzioak aztertu ohi dira ikuspegi honen baitan garatutako lanetan, hala nola, autozentsura eta idazkera berezia:

Research was mostly carried out by historiansor literary historians, and was dominated by reconstructions of individual cases of state or church censorship basedon oficial records, by descriptions of censorial institutions, regulations, and practices in concrete historical contexts, or by the analysis of the censorial politics of an era. Literary scholars often focused on the publication history of an author's works, on his or her reactions to experienced censorial intervention (including self-censorship), on writer's attempts to circumvent the censor, for instance by employing aesthetic devices such as 'Aesopian' language intended to 'smuggle' contentious ideas into the space between the lines and thus past the censor, or by finding alternative markets for literary works, whether abroad or in the underground. (Müller, 2003: 4) Zentsuraren ikuspegi tradizionaletik eratorritako ikerlerroak oso emankorrak diren arren, arreta osoa esparru honetan kokatzeak oztopatu egiten du zentsuraren beste alderdi batzuk identifikatzea. Tradizio hispanikoan, besteak beste, Manuel Luis Abellánek (1978,1982,1987) aurreikusi nahiz azpimarratu zituen 80ko hamarkadan zehar Francopeko zentsuraren azterketan ageri ziren hutsuneak, baina kritikak ez ziren NCTrenak bezain zabaltzaileak izan. Autore honek "Censura y autocensura en la producción literaria española" (1987: 169-180) artikuluan literatur zentsuraz emandako definizioari erreparatuz gero, eremu hispaniarreko zentsuraren teoria tradizionalarekiko kritika oraindik ikuspegi beraren baitan zegoela nabaritzen da: […] cabe entender por censura literaria el conjunto de actuaciones del estado, grupos de hecho o de existencia formal capaces de imponer a un manuscrito o a las galeradas de la obra de un escritor -con anterioridad a su difusión-supresiones o modificaciones de cualquier clase, contra la voluntad o beneplácito del autor. El cotejo de la versión original con el texto publicado suele revelar el grado de incidencia de esta clase de actuación censoria: […] [START_REF] Abellán | Fenómeno censorio y represión literaria[END_REF] Definizio horren ostean aldaketak jasan dituzten testuen oso adibide interesgarriak eskaintzen ditu Abellánek, baina, hori hala izanik ere, literatur zentsuraz eskaintzen duen definizio hertsiak ez du zentsuraren alderdi produktiboa barnebiltzen, ez eta idazlanetan ez ezik literatur eremuaren arauetan nahiz literaturaren ulermoldean eragiteko moduan ere, besteak beste. XX. mende amaieran sortutako korronteakzentsuraren definizio horren hutsuneak azpimarratu zituen eta, zentsura "formal" edo "erregulatzaile" izendatu zuen, bai eta honi "egiturazko" zentsuraren alderdia gehitu ere. Egiturazko zentsura askoz ohikoagoa da formalaren aldean, baina giza komunikazioari eta esparru sinbolikoari lotua dago, Bourdieuren "biolentzia ikusezina"-rekin identifikatzen da eta, beraz, zailagoa da hautematen. Ikuskera honen baitan, autoritate instituzional batek ordezkatzen duenzentsuraren alderdi negatibo debekatzaile agerikoa, zentsuraren alderdi formala besterik ez da, fenomeno zentsorearen zati begibistakoena eta, beharbada, murritzena. Bunnek (2015: 35) gogorarazten du marxismoak ez zuela estatuaren aktoreen zentsuraren alderdi errepresiboena bizitza intelektualaren distortsiorako tresna nagusi gisa ikusten, ideologia baizik. Jarraian, Althusseren Estatuaren Aparatu Ideologikoen teoriaren harira, aipatzen du boterearen edo estatuaren helburua ez dela hainbeste argitaratua izan aurretik edo ondoren argitaratuko dena mugatzea, jendarteari boterearen ideologiaren mugak zeharkatuko lituzkeen oro imaginaezin gertatzea baizik:

Censorship, whether in the form of prior restraint or of post-publication repression, nevertheless presupposes that subjects are capable of formulating dangerous thoughts in comunicable forms, which the state attempts to interdict. Althusser suggests that such practices, while no doubt real, are in fact quite marginal to the larger project of making such thoughts literally unthinkable, not just unpublishable. (Bunn, 2015: 36) Estatu liberalek zentsura formal edo erregulatzailea jendartea kontrolatzeko tresna bakar gisa aurkeztea gogor kritikatu izan du kritika marxistak eta, hain zuzen ere, kritika honen gainean garatu da NCT delako korronte kritiko-teoriko berria. Bunnek (2015: 34) azpimarratzen duen bezala, ikuspegi marxistak ez du zentsuraren alderdi formal errepresiboa ukatzen, testuinguru berri zabalago batean ezartzen baizik; izan ere, marxismoak ideologia jotzen du errealitate intelektualaren distortsio iturri nagusitzat.

Estatu-nazio liberalen sorrerarekin eta Ilustrazioaren diskurtsoan oinarrituta, XVIII.

mendean zehar elizaren zentsuraren kontrako diskurtsoak indartu ziren eta fenomeno zentsorea gradualki sekularizatu (Bunn, 2015: 29-30). Prozesu honen baitan, arau legitimoaren eta dominazio arbitrarioaren arteko banaketa egin zen eta, hortik eratorritako planteamenduen arabera, komunikazioaren forma nahiz edukien kanpo kontrola zentsuratzat hartzeko indarkeria eta bortizkeriari lotutako debekuan oinarrituta egon behar luke, gainontzekoa edizio lana besterik ez litzateke izango (2015: 30). Müllerrek aipatzen duen bezala, zentsuraren ikerketak kontzeptualizazio liberal horretan oinarritzeak dakarren arrisku nagusia da zentsura beti "beste"-arekin lotzea, izan ere, gaur egungo mendebaldeko eremu akademikotik aztertuz gero, ikertzen diren zentsura adibideak ikerlariarekiko arrotzak diren garai eta gune geografikoetan kokatuak behar dute egon. Zentsurari buruzko teorizazio liberalaren egileak mendebaldarrak izaki, logika horri jarraituz aditzera ematen da mendebaldeko testuingurua beste herrialde edo garai batzuekiko kontrastean erabateko adierazpen askatasunaren esparru dela, iraganeko garaietan edo beste gune geografikoetan ez bezala.

Aurrekoarekin lotuta eta Bunnen ideiei jarraituz (2015: 28), beharrezkoa da zentsuraren inguruko edozein lanetan ikergai den fenomeno zentsorea testuinguru jakin baten komunikazio paradigman kokatzea. Honekin argitu egiten da, Bourdieuk iradoki bezala, zentsura denborarekin aldatuz doan diskurtsoaren kontrolerako tresna dela-eta, beraz, honen izaera nahiz kontzeptualizazioa ezin direla garai eta gune bateko instituzio jakin batekin agortu, giza komunikazioaren parte den heinean:

To study censorship naturally requires situating it within the communicative paradigms of specific historical contexts. No study of censorship, thus, can fail to adress the specific ways in which censors related to historically specific authors, readers, and publishers. In this respect, theories of censorship, I argue, are necessarily also theories of public communication. Where censorship is envisioned as an external aberration, civil society is more likely to be described as a sphere of autonomous individuals interacting consensually. (Bunn, 2015: 28-29) Zentsuraren ikuspegi tradizional edo liberal monolitikoari aurre eginez, NCT ildo berriaren baitanzentsurak marxismoaren ideologia nozioari lotutako izaera positibo produktiboa dauka, hau da, ez da errepresio indar negatibo ezabatzaile hutsa, mezuak ezabatzeaz gainera, zentsurak mezuak sortzen eta errepikatzen baititu, maizago gainera.Bestalde, jadanik aipatu den bezala, egiturazko afera da, mail sistemikoan funtzionatzen du eta, hala, zentsura formal edo erregulatzailea salbuespen neurria dela esan liteke. Hala ere, zentsura mota honek eragindako ezabaketek ere ondorio produktibo zuzenak dauzkate jendartearen ekoizpen diskurtsiboetan, literatur sorkuntzan. Baina zentsuraren alderdi biek elkar elikatzen dute eta azken helburua jendarteak zentsura dialektikaren mugak barneratzea da. Azkenik, teoria berriak zentsura saihestezina dela baieztatzen du giza komunikazioaren zati den neurrian, honek ere guztiz bat egiten du Bourdieuren teorizazioarekin. Honen arabera, komunikazioa ez da gehiago igorle eta hartzailearen arteko mugarik gabeko hartu-eman garden gisa ulertzen, baizik eta tokian tokiko eta garaian garaiko arau kulturalen negozioazioan gauzatzen den ekintza.

Eremu hispanikoan norabide zabaltzaile horretan egindako proposamen teoriko interesgarrienetariko eta osotuenetariko bat Andrés de Blasek (2007) eskaintzen du errepresio eta zentsuraren arteko banaketa eginez eta zentsurari izaera diskurtsiboa emanez. Psikoanalisian oinarrituz, Blasek azaltzen du errepresioari dagokiola bortizkeria bidezko ageriko ezabaketa, aurretiazko fenomenoa da eta zentsurak, aldiz, erreprimitutakoaren muga zeharkatu ez dadin zaindari rola hartzen du. Hala, zentsuraren egitekoa diskurtsoaren eremuan kokatzen da gehienbat:

La represión es, en este sentido, frontera y límite, que al tiempo que marca una línea de separación, o mejor, precisamente porque lo marca, configura un espacio permitido y otro prohibido. […] […] de acuerdo con la idea de que la respresión es previa a la censura, y que el sentido y función de ésta no tendría objeto sin la primera, podríamos decir que la censura es una especie de guardián que se sitúa entre los dos espacios mencionados […] [START_REF] Blas | Censura y represión" in Represura 3[END_REF] Hala ere, zenbaitetan zentsurak ere neurri errepresiboak hartzen dituela aipatzen du, baina funtzio debekatzailea baino garrantzitsuagoa duela funtzio autorizatzailea. Zentsurak muga batzuk ezartzen ditu eta honekiko dialektikan sortzen dira mezu komunikatiboak, literatur testuak, besteak beste. Dialektika hori unibertsala da, baina bere mugak aldakorrak kulturatik kulturara, bai eta kultura beraren garai ezberdinetan ere. Ikertzaile honen arabera, boterea da bai zentsuraren mugen nahiz hauen aurreko errepresioaren iturri: […] tras la capa de estratos sedimentarios, de rostros varios de la censura, encontramos una y otra vez la, indefectiblemente, la roca madre del poder. Es decir, que allí donde hay poder, habrá censura, siendo cierta también la inversa. Apreciación ésta última quepresupone una pregunta por las razones que un determinado poder tiene para imponer un clima cultural represivo, para crear un organismo ad hoc censurante, y en consecuencia, introducir un cuerpo "paralegal", o al menos difusor de esas directrices del poder, que a su vez tendrá fuerza para imponer no sólo lo que, siguiendo a Neuschäfer -a nivel de autor y del texto por él engendrado-denominaremos como discurso de la censura, sino también un receptor, por decirlo así censurado. Y, si por ende, autor, texto y receptor sufren ese proceso represivo y censurante, en un sentido general, en el campo de los medios de comunicación; y en un sentido particular, en lo que al mundo del libro se refiere, no es posible, al menos a priori, pensar en la existencia de un clima social no represivo.

Oinarri hauetatik abiatuta, esan liteke zentsuraren diskurtsoa boterearen diskurtsoa delaeta hori erreproduzitzeko debeku nahiz autorizazio funtzioak dauzkala zentsurak. Azken funtzio hori, intentsitate handiko errepresio neurrien ostean, nahikoa izan daiteke dialektika horrek ezartzen dituen mugetatik kanpoko ezer ez sortzeko, funtzio autorizatzailearen laguntzaz mugen barneko mezuak sustatuz, bereziki. Alabaina, jarraian azalduko den bezala, modernizatze uneetan, hau da, aldaketa eta berrikuntza garaietan, dialektika horren mugak bortxatu egiten dira eta orduan agertzen du maiz zentsurak bere funtzio debekatzailea, aintzinako errepresio neurri eta guzti, hala behar izanez gero.

Honekin lotuta argitu beharreko azken puntu bat da ez dela NCTk ezberdintzen duen zentsuraren alderdi ezabatzaile/produktibo banaketa zentsuraren funtzio debekatzaile/autorizatzailearekin nahastu behar, izan ere, funtzio biak baitira ezabatzaile nahiz produktiboak aldi berean. Era berean, ez dira nahastu behar ere NCTk aipatutako zentsura formala/egiturazkoa bereizketa eta zentsura/errepresioarena, pareok ere ez baitute euren artean banaketa zurrunik. Ikerketaren egoera orokorra kontuan hartuta, are gehiago euskal eremuan, ez dira kontzeptuok era eskematiko edo sistematiko arautuan aurkeztu nahi izan, analisi konkreturako lanabes teoriko deskribatzaile diren heinean ezarriko dira euren arteko loturak.

NCT eta modernitate literarioa.

Zentsuraren nozio liberala oso baliagarria gertatu da instituzio zentsoreek hainbat literatur lanetan izandako inpaktua aztertzerako garaian. Zentsurak bahitutako testuen berreskuratzea, argitaratutako testuetan zentsurak behartutako aldaketak aztertzea, zentsura saihestea helburu duen idazkera kodifikatua, pseudonimoen nahiz ironiaren erabilera, zentsuraren literatur testuetako irudikapen estetikoa eta beste hainbat ikergai daude zentsura mota honekin zuzenean loturik. Tesi honen ikergaiak behar duen zentsuraren gaineko marko teorikoa eraikitzeko ere esparru horretatik irekitako bideak landuko dira, baina bereziki beharrezkoa da NCTren eragina daukaten azterketa proposamen zehatzei erreparatzea, urriagoak baitira. Horri gaineratu behar zaio literatur modernitatea bere adiera unibertsalean azterketa mota honen abiapuntu gisa testuinguru egokiadela, aldaketa uneotan zentsura dialektikaren baitako tentsioak bereziki areagotzen eta, ondorioz, azaleratzen baitira. Era berean, modernotze une horien azterketarako ere bereziki emankorra izan daiteke zentsuraren ikuspegi zabalagoarena, akademia anglosaxoian modernismaren inguruan gauzatutako ikerketa ezberdinek frogatzen duten bezala. Are gehiago, zenbait ikerlanek azaleratzen dutenaren arabera, ezinbestekoa da zentsuraren eragina erdigunean jartzea garaiko eremu literarioaren izaera behar bezala ulertzeko. Mashikek (2006: 4-5) zentsuraren eragin produktiboa azpimarratuz, ikuspegi horretatik abiatutako modernismaren berrirakurketa baten beharra aipatzen du:

My excavation of the censorship dialectic suggests that we should reconsider British modernist personae, texts and politics, all of which were profoundly altered by the culture of censorship, even as they intervened in and shaped it in contestatory ways.

Beranduago sakonduko da modernitate literarioaren kanon anglosaxoiean zentsurak izan duen zentraltasunean, baina Manshiken lana aipatzearen arrazoia da NCTren berikuntzak bere egiten dituela neurri batean, zentsuraren alderdi produktiboa erdigunean jarriz. Hala ere, azpimarratzaekoa da fenomeno zentsore instituzionalak ezaugarritutako testuinguru historiko batean kokatzen dela ikerketa hau eta, gehienbat, instituzio honek eragindako indar errepresiboaren ondorioak direla aztertzen direnak. Horrek esan nahi du, funtsean, zentsuraren nozio liberaletik abiatutako ikerketa bat dela, ezinbestean, baina interesgarria da indar errepresibo horretan jendartearen beste agente batzuek eragindako presioaz ere aritzen dela.

Estatuaren instituzio zentsore nahiz jendarteko presio talde ezberdinen koertzio nahiz errepresio indarren eta idazleen arteko harremana dialektika gisa aurkezteak asko aberasten du literaturaren gaineko zentsurari buruzko azterketa. Ikuspegi honek aditzera ematen du boterearen ideologiarekin talka egingo duen literatur lan orok negoziazio bat gauzatu behar duela mugak ezartzen dituzten tokian tokiko eta garaian garaiko agente zentsore ezberdinekin, hau da, diskurtsoa erregulatzen eta kontrolatzen dutenekin. Hala, argitaratzen diren literatur lanak dialektika horren fruitu dira eta, beraz, zentsurak parte hartze aktiboa du sormen prozesu orotan. Hartara, literatur modernitateari dagokionez, azpimarratzekoa da literatur esparru jakin batean boterearen ideologia hegemonikotik guztiz at geratzen den literatura sortu eta argitaratzea ezinezkoa dela. Nahiz eta zentsura formalik ez egon, batetik, egiturazko zentsuraren diskurtso kontrol efektibo baten existentziak bermatu egingo luke muturreko kontrakulturarik eza eta, bestalde, zentsura mota honek berak hainbat oztopo jar lekizkioke halako testu bati (zabalkunderako trabak, desprestigioa eta abar). Azkenik, eta beste ikuspegi batetik abiatuta, ideologia hegemonikoaren kontra gisa ondutakoliteratur lana harekiko dialektikan sortua izango litzateke ezinbestean, hau da, bere parte hartzearekin. Horiek horrela, literatur modernitate oro, haustura edo berrikuntza gisa ulertuta, zentsura dialektikaren mugekiko talkan eratzen dela azpimarratu behara dago eta, modu klandestinoan egin ezean, muga horiek zeharka litzakeen literatur lan oro argitara ezina izango litzateke.

Zentsurak behartzen duen dialektika horretaz gainera, NCTren ekarpenak guztiz bere egingo lituzkeen azterketa batek ezinbestekoa du aztertzen den literatur zentsuraren garaiko literatur kanonari eta literatur kritika, teoria nahiz historiografiaren diskurtsoei arreta eskaintzea. Izan ere, hemen agertzen da bete-betean zentsuraren alderdi produktiboa, funtzio debekatzaile eta neurri errepresibo agerikoen gainetik. Zentsurak diskurtsoak autorizatzen eta ekoizten ditu eta hauen bidez eratzen da kanona; literatur joera, idazle eta testu batzuk literatur esparruaren erdigunean ezartzen dira, beste batzuk periferian eta, azkenik, badira aipatu ere egiten ez direnak ere. Ondoren, litekeena da erdiguneko testu eta idazle horietako batzuk etorkizunean ere kanoniko izaten jarraitzea, periferiko zirenak zentrora mugitzea eta, beharbada, aipatu gabe geratutakoren bat ere lekuz aldatzea. Prozesu hauetan partehartze zuzena dute literatur kritika, teoria eta historiografiaren diskurtsoek, era berean, literatur lanek bezala, euren diskurtsoa negoziatzen dutenak agente erregulatzaile edo zentsore ezberdinekiko dialektikan.

Bunnek (2015: 41) aipatzen duen bezala, gai honen inguruko azterketak gauzatu dira dagoeneko eta azaleratu da egiturazko zentsuraren alderdi honek eragindako diskurtsoaren erregulazioa, erabatekoa ez izan arren, eraginkorra dela: In my view, only the first of these examples meets all the requirements of the term censorship, because only here do we have the case of an authoritarian intervention by a third party into an act of communication between the sender of a message (the author) and its receiver (the reader), a message intended for the public but prevented from reaching it.

Müllerren iruzkin horretan agerian geratzen da Blasek (2007) egiten duen errepresio eta zentsuraren arteko nahasketa eta, besteak beste, irizpide horietatik abiatuta autozentsura ezingo litzateke zentsuratzat hartu. Argudio horri gehiegizko erlatibizatzearen arazoa gehitzen dio, bai eta termino lausoegiak azkenean esanahia/praktikotasuna galtzearena ere. Alta, Bunnek ohartarazten du, etika nahiz praktikotasunaren esparruetatik abiatzen diren ikuspegiek zentsura terminoa zentsuraren ikuspegi liberalari, hau da, bere alderdi formalari, esleitzea zilegi den arren, horrek ez duela NCTren ekarpenak integratzeko beharra saihesten:

It may indeed be true that using the world "censorship" to describe impersonal, diffuse forms of thought-regulation leads to a problematic erosion of specificity for censorship as an analytical category. If censorship is indeed everywhere, might we not simply cease to point it out? For that reason, Butler argues that using the Word "censorship" confuses the issue; her preferred termis the Heideggerian concept of "foreclosure". In a related vein, Müller has argued that state censorship bears a "family resemblance" to other forms of discourse control like canon-formation, market dynamics, and specialist language. Consequently, using the term "censorship" specifically to refer to state control of public speech is a valid choice for historians, though we ought to avoid the selfsatisfaction of imagining that the challenges posed by New Censorship Theory have been safely

avoided. (Bunn, 2015: 40) Zaila da, beraz, NCTren ekarriak barnebilduko dituen zentsuraren nozio zabalago bat eraikitzea, diskurtsoaren mugatze mekanismo ezberdinak aterki beraren azpian biltzeak suposatzen duen arazo etikoagatik, zein ikerketaren ikuspegi pragmatikoagatik. Era berean, zentsuraren ikuspegi liberalari eusteak ere maila bereko arazoak dakartzala argudiagarria da, ordea. Zentsura instituzio baten ageriko debeku ekintzarekin soilik lotzekotan iradoki egiten da halako ekintzarik ez bada ez dagoela adierazpenerako mugarik edota muga horiek ez dutela eragin handirik, eta ondorioz, ez litzaieke literatur eremuan diskurtsoa mugatzen duten hainbat faktoreri behar bezalako garrantzirik emango. Ikuspegi etikotik okerrak eta pragmatikotik hutsuneak sortuko lituzke posizionamendu teoriko honek. Hori dela-eta, Bunnek proposatzen du momentu honetan biderik produktiboena dela zentsura analisirako tresna soil gisatzat hartu ordez analisiaren objektu ere bilakatzea eta, hala, analisirako gai nahiz tresna gisako izaera bikoitz hori kontuan hartuta erabiltzea:

In this respect, we might move past the unproductive but understandable debates over whether given forms of cultural regulation constitute "censorship" by understanding their common roots as well as significant differences. While eschewing a nominalist definition of censorship as unworkable, we may nevertheless see "censorship" less a coherent category for analysis and more as the object of study in itself, the analysed as much as the tool of analysis. This approach takes the objection of scholars concerned that New Censorship Theory undercuts the clarity of the concept of censorship as a call to investigate how historical actors attempt to define and stabilize the idea of "censorship" in light of actual practices that shape the process of writing, publishing and reading. Such an investigation entails examining the actual practice of censors, not as external actors within a system of communicative control, but as the surprisingly undertheorized and unappreciated cogs within communication networks in which powerful forces like the state invariably operate. (Bunn, 2015: 44) Honek, bada, literaturaren eremuko zentsura aztertzerakoan eskatuko luke, batetik, zentsura instituzionalaren esparrua debeku neurri errepresiboez haratago zabaltzea, neurrion ondoko zentsura dialektikaren mugen asimilazio ikusezina aztertzea, nola instalatzen den dialektika horieremua osatzen duten elementu eta agente ezberdinetan.

Bestetik, aztergai diren elementu horien artean garrantzitsuenetarikoa garaian garaiko eta tokian tokiko zentsura nozioaren inguruko teorizazioak izango lirateke. Ildo honetan gauzatutako ikerketen ekarpen nagusiak izango lirateke, lehenik, fenomeno zentsorearen bilakabide historiko aldakorra aintzakotzat hartzea, jatorria botere instituzio baten errepresioa izanik ere, ondoko eragin zentsore ikusezinagoak azaleratzen lagunduko lukeena. Bigarrenik, garaian garaiko diskurtso metazentsorearen izaera mugatzailea kontutan hartzea eta, azkenik, zentsuraren teorizazio mugatu horien atzean ezkutatzen den praktika zentsore erreal baina teorizatu gabea aztertzea, komunikazio sareen barnekoak diren eta botereak darabiltzan elementu garrantzitsu gisa. Azken hari horretatik tiraka, literatura idatziaren zentsuraren hedadura eta komunikazio ekintzan parte hartzen duten elementu ezberdinen arteko elkarreraginen azalpen interesgarria eskaini zuen pasa den mendearen hondarrean Armand Couturierrek Roman et censure (1996) lanean:

On voit ainsi comment la censure, au sens institutionnel de ce mot, rejoint d'abord l'autocensure que doit exercer sur lui l'auteur pour rendre son texte lisible et désirable, puis la censure exercée par l'editeur qui corrige parfois le texte de l'auteur pour ne pas avoir de démêlés avec la justice, puis encoré la censure du lecteur qui fait passer le texte par le canal de sa voix et se substitue ainsi à l'auteur, et enfin cette censure plus généralisée pratiquée par la critique depuis plus d'une génération lorsqu'elle proclame la mort de l'auteur. La censure est une et indivisible: elle s'exerce chaque fois qu'un sujet entre en rapport avec un autre sujet, l'un et l'autre s'arrogeant à tour de rôle la légitimité et l'autorité du grand Autre, l'un et l'autre étant soumis quoi qu'ils disent à une multitude de lois morales, politiques ou encoré esthétiques. La censure dont il est question ici, c'est donc tout à la fois celle que la justice, le monde de l'édition, le monde de la critique et les lecteurs exercent sur l'auteur, et aussi l'autocensure pratiqué par l'auteur pour produire un corpus artistique désirable et admirable qui soit en même temps capable de promovoir son image aux yeux de ses lecteurs. (Couturier, 1996: 14-15) Blasen ( 2007) teoria baliagarria da aipatu berri den ikerlerroari heltzeko abiapuntu teoriko zabal gisa eta, gorago aipatu bezala, zeregina partzialki erraztu egiten da literatur bilakabideen aldaketa momentuei erreparatuz gero. Miranderen literatur lanaren modernitate ukatua parametro kritiko-teoriko hauetan txertatzeko egokia da, oro har, idazle honen lana 50etako hamarkadaren bueltan jazotako euskal literaturaren modernotzearen joeran idatzia izan baitzen. Argitaratzeko debekua edo ezintasuna pairatu izanak balio berezi bat eman zion bere lanari, euskal literaturaren bilakabidean balio eta esanahi berezia bereganatuz.

Literatur zentsuraren ikerketarako abiapuntu teoriko-kritiko barnehartzailea.

Orain arte aipatutako zentsuraren gaineko teorien zabaltze eta osatze ildoarekin bat eginez, bada kanona eta zentsura txanpon beraren bi aurpegi bailiran aztertu dituen ikerlaririk, hau da, diskurtsoa mugatzeko bi modu ezberdin gisa sailkatu ordez, mekanismo berean barnebilduz. Besteak beste, zentsuraren fenomenoa itzulpenen azterketaren ikuspegitik jorratzen duen Maria Cruz Cristófol y Selek (2008). Horretarako, Bourdieuren literatur esparruaren teoriaren, Even-Zoharen polisistemen teoriaren eta Yuri Lotmanen teoria semiotikaren ideietatik abiatzen da. Honela azaltzen du bere kanonarekiko hurbilpenaren oinarri teorikoa: […] he decidido tratar la construcción del canon y el fenómeno de la censura conjuntamente por considerar que no son sino la cara y la cruz de una misma moneda, la acción y la reacción de un mismo movimiento; textos canónicos y textos censurados son -como también veremos-los efectos simétricamente opuestos de un movimiento de inclusión/exclusión en una zona privilegiadacanónica-del campo literario (P. (2008) lanean dioen bezala, askatasunaren aukera azaleratu, besteak beste: […] the threat from literture perceived by governing bodies is often that the writer will be more persuasive in his argument than the politician, and that the fictional system he describes will seem more attractive than the everyday reality of the reader. In short, the censors fear that an author's words will influence and move the reader to seek change in his personal circumstances. As Ian Stavans argues in an interview with Verónica Albin, "fiction has always been understood to have a double edgeit allows for an escape from routine and it also showcases the possibilities of freedom (Albin: 2005, n. pag.)." (O'Leary, 2011: 4) Puntu horiek kontuan hartzeak badu garrantzirik, literatura idatzi oso esparru mugatuetan luzaroan mantendu den literatur eremuak aztertzerakoan, bereziki, euskal literatur eremua kasu. Ez da ahaztu behar indar zentsoreek literaturaren edukietan ez ezik literatur eremuaren izaeran ere eragiten dutela; ez zen mendebaldeko Erdi Aroan ausaz jendarte analfabeto bat sustatu, nobleziak eta Elizak ahozkoa baino memoria kultural iraunkorragoa denboran nahiz espazioan zabaltzeko idatzizkoaren monopolioa zeukaten garaian. Ez eta, gerora, ahozkoaren kaltetan idatzizko memoria kultural horren egiantzekotasuna zilegiztatu eta gailendu ere, zentsura instituzionalaren alderdi akademikotik, Historia lehen testu idatzien agerpenarekin hasten denaren baieztapenaz.

Cristófol y Selen planteamenduaren beste arazo bat da ez duela zentsura fenomeno dialektiko gisa aurkezten, kanonarekiko harreman dialektikoan baizik. Tesi honen plateamendua, ordea, bestelakoa da, kanona fenomeno zentsorearen alderdi gisa ulertzen duena, baina ez bakarra, ezta harekiko harreman antitetiko zuzenekoa ere, postu hori erreprimitutakoari bailegokioke. Hori guztia dela-eta, aurrerago aipatuko den bezala, komenigarria da planteamendu hau Blasenarekin (2007) osatzea. Nolanahi dela ere, eta

Cristófol y Selen arrazoibideari jarraituz, beste ekarpen interesgarri bat da zentsura eta kanonizazio mekanismoak desestabilizatu eta malguarazteko itzulpenaren rola azpimarratzen duela (Cristófol y Sel, 2008: 208): […] esta flexibilidad es mayor en momentos de transición y desequilibrio entre los elementos que conforman el sistema y menor en sus momentos de mayor estabilidad.

Una de las prácticas de desestabilización más potentes es precisamente la que «obliga» al sistema literario o cultural a dialogar con un sistema ajeno a éla través de la introducción de nuevos productos -textos, en este caso-, y es precisamente el tema que nos ocupa: la práctica traductora, que puede reproducir, validar, modificar o cuestionar a través de la acción cultural -es decir, no sólo a nivel teórico-la naturaleza y jerarquía de tales relaciones.

Itzulpengintza aipatzearekin batera, kanonaren gehiegizko zurruntasuna desegonkortzeko beste praktika batzuk zerrendatzen ditu eremu literarioko zentsura/kanonizazio dialektikarako dinamizatzaile direnak (Cristófol y Sel, 2008: 209). Lehenik, eskola eremuan ikasleei testu ez kanonikoak proposatzea, kanonikoak ez diren interpretazio eta iruzkin motekin elkarrizketa erraztea eta ikasleak euren kanona eraikitzera gonbidatzea, honen artifizialtasunaz jabetu daitezen. Ondoren, kritika eta itzulpenari dagokionez, obra kanonikoen berrinterpretazio edo interpretazio alternatiboak proposatzea, sistemaren bazterketa edo entzungortasuna jasandako autore nahiz ereduak berreskuratzea nahiz kritikaren sektore boteretsuen eta argitaletxe garrantzitsuen arteko hitzartzeak salatzea.

Merkatu editorialaz dio ekintzarako eremu zailena dela, izan ere, etekin gabezitik eratorritako zentsura mekanismoak aktibatzen baititu berez, baina honi aurre egiteko aukera gisa proposatzen du extrasistemikoak diren antologia eta hurbiltze bildumak sortu eta sustatzearen aukera. Azkenik, errepertorioaren mekanismoa malgutzeko, bere analisira zuzendutako diziplinez baliatzea proposatzen du, hala nola, kulturaren semiotika, traduktologia, literatura konparatua eta abar. Horien bidez, elementu extrasistemikoen deskribapen nahiz historiografia azaltzeko metalengoaiak sor litezke, elementu horiei izatea emateko; era berean, kanonaren eraikitze prozedurak, zentsura mekanismoak berreraikitzea nahiz horiek erregulatzen dituzten botere interes eta harremanak agerian jartzea proposatzen du, hala, "genesiaren amnesia" sendatuz eta kanon totalitario transzendentalaren balore higiezinak zalantzan jarriz. La corrección política es un instrumento de censura ideológica. Aspira a eliminar de toda la representación en general (sea en la literatura, el cine, la publicidad, los medios de comunicación, internet, etc.) las imágenes que representen de manera negativa las minorías de género, de orientación sexual, las raciales, las anatómicas, las de edad, y otras con la intención de estimular la tolerancia hacia todo tipo de personas humanas. Es una clara protesta contra quien se cree la norma de lo humano, es decir, contra los hombres blancos en posiciones de poder a cualquier nivel (irónicamente, las abundantes representaciones de la masculinidad blanca no se incluyen en la protesta). (Martín, 2009: 102) Martínek zuzentasun politikoa zentsura ideologikoaren tresna dela dio, baina zentsura oro ideologikoa dela kontuan hartuta, nahikoa da zentsura tresna bat dela baieztatzea. Hemen zentsura mota honen berezitasuna da kulturan errotzeko xedea, kanon gisa barneratua izatearena, alegia. Zuzentasun politikoa literatur komunikazioaren parte-hartzaileengan ernaldu nahi den boterearen egiaren diskurtsoarekin eta honek ezarritako zentsura dialektikaren mugekin identifikatzen da. Literatur komunikazioaren bi partaide nagusiak diren idazleak eta irakurleak ez ezik merkatuari eta instituzioari lotuago daudenek ere muga horiek bere egiteak indartu egiten du boterearen diskurtsoa eta, are gehiago, komunikazioaren partaideak zentsore-errepresore bilakatzen dira hainbatetan. Kritikaren esparruari dagokionez, Martinek aipatzen duen bezala, XXI. mendean zuzentasun politikoak suposatzen dituen arazo nagusienetarikoak dira irakurketa okerrak nahiz klasikoen iraganeko testuingurua kontuan hartu ez eta hauen zuzentasun/egokitasuna epaitzen duten berrirakurketak, besteak beste:

El problema de la corrección política, además del hecho de que muchas veces quien la practica no reconoce ni la ironía ni el humor, es que lleva a un callejón sin salida en relación a la literatura del pasado. Es importante evitar que se escriban hoy y en el futuro obras gratuitamente ofensivas pero ¿hay que condenar al olvido las grandes obras literarias del pasado que ahora nos ofenden? (Martín, 2009: 102) La corrección política, y éste es su peor defecto, no siempre se apoya en lecturas bien informadas de los textos que tengan en cuenta en especial el contexto cultural del cual surgieron.

Es responsabilidad de los Estudios Culturales, pues, corregir esta carencia sin por eso dejar de defender los ideales de respeto y tolerancia para todo el mundo, tarea dentro de la cual la lectura -y no sólo de literatura, sino de todo tipo de textos en el sentido amplio de la palabra-tiene una importancia crucial. Este es el mensaje que hay que defender. (Martín, 2009: 104) Idazlea jadanik aztertua izan da bere buruarekiko subjektu zentsore gisa, baina gutxi izan dira orain arte irakurle instituzionalak ez ezik bestelakoak ere aintzakotzat hartu dituzten ikerketak. Azterketa honetan agerian geratuko den bezala, literatur modernitatearekiko traba garrantzitsua izan ohi da kultura jakin bat osatzen duten norbanakoek egindako indar zentsorea, botereak sustatutako zentsura dialektikaren mugak barneratuta eta hauek defendatuz.

Mendebaldeko modernitate literario kanoniko nagusia ezaugarritzen: literatur

Modernismoa. But the idea of an abstract category of 'modernism' understood as a definable literary style, or as a grouping of texts that share central thematic and stylistic features, was essentially a critical creation of the second half of the twentieth century. There is no 'modernism' without institutionalized literary criticism and without a pedagogy of English that constitutes and disseminates its canon. In that sense, the early twentieth-century writers discussed in this volumen culd not possibly have thought of themselves as modernists. Literaturaren kritikari, teorilari eta historialarientzat zail gertatzen da mendebaldeko literatura hegemonikoen hautaketa kanoniko gutxi asko arbitrarioa aitortu gabe "modernismoa" -hau da, hizki larria ezarri gabe-zer den zehaztea eta zailtasun honen muinean modernitatearen beraren aporiak daude, besteak beste, prozesu dinamikoaren fase bat kanonizatzeak eta hedatzeak suposatzen duen kontraesana. Hori delaeta, Ann L.

Ardisek (2002: 4) aipatzen duen bezala, kanon izaera hori identifikatu eta azpimarratu dutenen aldetik Modernismoaren deskanonizatzea edo zabaltzea proposatu izan da eta literatur Modernismoaren kanon hegemonikoak kritika ugari jaso du ikuspegi feminista nahiz poskolonialetik, besteak beste. Alta, aurreragoko ataletan aztertuko den bezala, ikuspegi kritiko hauek, zenbaitetan, kanonaren errepertorioa zabaltzeaz gainera honen hegemonia indartu ere egiten dute. Peter Gayk, adibidez, Modernism. The Lure of Heresy (2007) lanean "modernismo"-az ari denean ohartarazten du errazagoa delamugimendu honen adibideak ematea definizio bat baino, bere izaera anitza dela medio (Gay, 2007: 23). Konplexutasun horren ondorioz, XIX. eta XX. mendeetan zehar "moderno" hitzaren erabilera sinplifikatu bat sortu zela aipatzen du autoreak, edozein eremuko berrikuntza izendatzeko baliagarria, eta nahasmen horri aurre egiteko jo dutela historialari kulturalek "modernitateez" mintzatzera, forma singularra alboratuta. Gayren iritziz, ordea, irtenbide horrek ez ditu behar teorikodeskribatzaileak asebetetzen, zalantza izpirik gabe eta aho batez modernoak direla baieztatu litezkeen lanak baitaude, haren arabera: "en ciertos grabados, composiciones, edificios o dramas hay algo que clasificamos como «moderno» sin dudas ni miedo a la contradicción. […] «Eso es moderno», decimos" (2007: 23-24).

Ikuspegi honi jarraituz, denboran nahiz espazioan hedatzen den heinean, besteak beste, modernismoak badu bere aniztasunaren baitan singularitaterik: […] un conjunto significativo de datos recopilados en todos los ámbitos de la alta cultura presenta unidad en la diversidad, una única mentalidad estética y un estilo reconocible, el estilo moderno.

A semejanza de un acorde, la modernidad era algo más que un conjunto casual de protestas vanguardistas; era algo más que la suma de las partes. Generó un nuevo modo de entender la sociedad y el papel del artista, un nuevo modo de valorar las obras culturales y a sus artífices. En suma, lo que denomino estilo moderno era un clima de pensamiento, sentimiento y opinión. Modernismo literarioaren kanona mendebaldeko literatura hegemonikoen modernitate literarioen idazle eta lan jakin batzuek osatzen dute. Era berean, baztertu egiten du ideologia bezalako beste arloetatik abiatuta modernismoaren definizioa eraikitzearen ideia, modernismoa zeinahi sinismenekin bateragarria dela ondorioztatzen baitu (Gay, 2007: 25-26). Baina, paradoxikoki, jarraian dioena da modernismoko artistek nahiago zituztela muturreko joera politikoak tartekoak edo doktrinalak baino, moderazioa burges eta aspergarritzat zutela eta, azkenik, ezaguna, ohikoa eta errutina baino hobetzat zutela probatu gabekoa, arraroa eta experimentala zena (Gay, 2007: 24). Honek, beste behin, gorago aipatutako kontrakulturaren ideiarekin lotzen du modernismoa, periferiatik zentrorako indarrarekin eta, beraz, joera ideologiko konkretu batekin, hain zuzen ere, hegemonikoaren kontrakoarekin, hau da, erresistentziarekin. Aldiz, Gayren diskurtsoaren adibideak erakusten duen bezala, XX. mendeko bigarren erditik aurrera eraiki eta hedatutako literatur Modernismoaren kanonean deigarria da tradizio honen oinarri ideologiko bateratu ororen ukapen nabarmena. Jarraian, nagusitu den literatur Modernismo horren hastapenak nahiz bilakabidea aztertuko dira. Erdi Aro eta Berpizkundeko filosofoek, zientzialariek eta literatoek ez bazituzten bereizten zientzia eta literatura; XVII. mendetik aurrera, berriz, oso garbi bereiztu ziren zientzia eta literatura, baita ezagutza zientifikoa eta ezagutza magikoa ere. Erromantizismoak XVII. mendeko haustura epistemologikoaren aurreko jakintza analogikoa berreskuratu zuen, eta Unibertsoa eusten zuten botere ikusezinak berriro bilatu zituen. Erromantikoek berriro ere modernitateak banandutako kontzeptuak nahastu zituzten. Zientzia eta artea, errealitatea eta fikzioa, magia eta zientzia, ametsa eta errealitatea, humanitatea eta jainkotasuna. (Aurrekoetxea, 2011: 43) Azken batean, "zientzia, teknika eta arrazoi unibertsalaren erasoen aurka, eta baita norbanakoaren existentziarako eskubideak ezeztatzearen kontra ere, kultura erromantikoak subjektibitatearen aldeko defensa egin zuen" (Aurrekoetxea, 2011: 41).

Arte mailan, XVIII. mendeko burgesiaren gustoko estetika neoklasizistaren kontrako mugimendua izan zen erromantizismoarena eta docere et delectareren kanonaren lege zurrunak hautsizituenliteraturaren edukiari nahiz formari zegokienean. Aurrekoetxeak

Friedrich Hölderlin (1770-1843) eredutzat hartuz dioen bezala, poeta erromantiko gehienak panteistak ziren, aintzinatearen nostalgikoak, gauean eta ametsetan bilatzen zuten euren nia eta sortutako heroi erromantikoak arriskuz beteriko bilaketa autosuntsitzaile batetan murgiltzen ziren (Aurrekoetxea, 2011: 46-50).

Erromantizismoaren mugimendu literarioak esparru literarioaren baitako lehia une horietako baten hasiera irudikatzen duela baiezta daiteke, ideologia hegemonikoaren aurkako periferiatik zentrorako indar bat, hau da, uhin moderno bat eremu literarioaren barneko berritasun eta haustura terminoetan. Gorago aipatu den bezala, kontrakotasuna funtsean ideologikoa zen eta joera erromantikoaren kultur esparru ezberdinetan eragin zuen, literaturan ere islatuz. David Harveyk The Condition of Postmodernity: An Enquiry into the Origins of Cultural Change (1989) lanean azpimarratzen duen bezala, Modernitatearen proiektua Ilustrazioaren arrazoi unibertsal askatzailearen ideiaren eskutik etorri zen (Harvey, 1989: 12) eta XX. mendean honen kontra sortutako erreakzioaren bide-urratzaile dira Fridrich Nietzscheren (1844-1900) filosofia, esperientzia estetikoa arrazoiaren gainetik jarri zuena, besteak beste, eta honetan oinarritzen zen literatura erromantikoa (Harvey, 1989: 18-19). Oinarri hauek guztiz bat egiten dute Gayk aipatzen dituen heresiarako eta autokritika edo introspekziorako joerekin, bainahonen proposamenarekin talka egiten du irizpide ideologikoak baztertzeari dagokionez.

Hala, XIX. mendearen bigarren erdian sortu zen gaur egun literatur Modernismo gisa ezaguna den literatur erromantizismoaren segida, joera estetiko antimoderno edo kontramoderno mendebaldarra. Antoine Compagnonen 2005eko Les Antimodernes lanean plazaratzen den hausnarketaren arabera, Modernitatearen kontra ezartzen direnak izan ziren benetako modernoak, antimodernoak:

Les antimodernes -non les traditionalistes donc, mais les antimodernes autentiques -ne seraient plus autres que les modernes, les vrais modernes, non dupes du moderne, déniaisés. On se dit d'abord qu'ils devraient être différents, mais on se rend compte bientôt que ce sont les mêmes, les mêmes vus sous un autre angle, ou les meilleurs d'entre eux. L'hypothèse peut sembler bizarre; elle demande à être vérifiée. Mettant l'accent sur l'antimodernité des antimodernes, on fera voir leur réelle et durable modernité. [START_REF] Compagnon | Les antimodernes[END_REF][START_REF] Compagnon | Les antimodernes[END_REF]: 10)

Literatur erromantizismo eta Modernismoaren tartean kokatzen den Charles Baudelaire (1821-1867) idazle paristarra hartzen da azken honen aita fundatzailetzat, Edgar Allan Poe (1809Poe ( -1849) ) idazle estatubatuarraren eragin sakona izan zuena. Olga Elwesek (2010) bi autoreek partekatzen zituzten hainbat puntu jorratzen ditu Baudelairek Poeren itzulpenei egindako hitzaurreen azterketatik abiatuta. Horien artean, idazle madarikatuaren kutsua eta artearen ulermoldearekin batera, mundu industrializatuarekiko ikuskera ezkorra aipatzen da, aurrerapenaren ideiaren, materialismo eta merkantilismoaren kontrakoa (Elwes, 2010: 212-213). Puntu hauetan guztietan bat egiten du joera honek erromantizismoarekin. Guyk dioenaren kontra, jarrera ideologiko oso markatua zen idazle hauena, hain zuzen ere, beraien literaturaren alderdi estetiko formala ezin banandu daiteke eduki filosofiko-politikotik, artearen funtzioaz zuten ikuspegiari estu lotutakoa. Batetik, Elwesek (2010: 210) dioen bezala, Ilustrazio garaian burgesiaren gustoko zen neoklasizismoaren ideia estetikoen kontra agertu ziren bi-biak:

Al igual que el dandy, el poeta moderno genial siente aberración por lo común, vulgar y convencional y desdeña las verdades filosóficas o pedagógicas en el arte. […] la utilidad y la pedagogía no forman parte de la verdadera poesía, de cómo el poeta al perseguir un fin moral, socava su naturaleza de genio y visionario.

Ideia hauek Poeren

The poetic principle (1850) testuan azaltzen dira bereziki landuta eta oso errepikakorrak dira Baudelairerenean. Poeren itzulpenei egindako hitzaurre ezberdinetan jorratzen du gaia, hala nola, 1857ko Nouvelles histoires extraordinaires lanarenean. Bertan modernitateko ideiak eta burgesia kritikatzen ditu, batetik, eta ideia horiekin bat egiten duen arte klasizista, bestetik. Tonu ironiko eta probokatzailez hasten du testua:

Littérature de décadence! -Paroles vides de sens que nous entendons souvent tomber, avec la sonorité d'un bâilement emphatique, de la bouche de ces sphimx sans énigme qui veillent devant les portes saintes de l'Esthétique classique. A chaque fois que l'irréfutable oracle retentit, on peut affirmer qu'il s'agit d'un ouvrage plus amusant que l'Iliade. […] Lorsque j'entends ronfler l'anathèmequi, soit dit en passant, tombe généralement sur quelque poète préféréje suis toujours saisi de l'envie de répondre: «Me prenez-vous pour un barbare comme vous, et me croyezvous capable de me divertir aussi tristement que vous faites?». [START_REF] Baudelaire | L'art romantique[END_REF](Baudelaire, [1857]]: 175)

Poe erreferentetzat hartuz, Baudelairek banandu egiten du literatura -eta edertasuna, funtsean-, egia, ongia eta utilitarismo pedagogikotik. Edertasuna ideia horiekin lotzen duten literatur lanei aspergarri irizteaz gainera, ideologia edo filosofia konkretu baten isla diren heinean kritikatzen ditu. Bereziki tematzen da gaizkiaren ideiarekin eta honen edertasun edo erakargarritasunarekin: ipuinaren itzulpenari egindako hitzaurrean zioen bere ustez ezinezkoa zelametodo propioa sortu ez duen narrazio idazle treberik topatzea, hots, berezko sentsibilitatea arte jakin batean islatu edo eraldatu ez duenik. Filosofotzat ere bazituen Diderot, Laclos, Hoffmann edo Goethe moduko beste idazle batzuen artean kokatu zuen Poe (Baudelaire, 1968: 107). Hiru ezaugarri nagusi aipatu zituen benetan ona den narrazio idazlearekin lotuta: norbere metodoa, txunditzea eta filosofiarako joera. Ezaugarriok ziren, haren aburuz, idazle baten nagusitasuna erabakitzen dutenak (Baudelaire, 1968: 108).

Laburbilduz, Baudelairek Poerekiko identifikazioz honen pertsonaia bereganatu zueneta, hein batean, bere neurrira berreraiki. Hala, haren ideien alde eginez bere buruaren alde ere ari zen. Neoklasizismoaren kontrako jarrera markatuaren arrazoia ez dirudi soilik estetika eta forma kontua zenik. Burgesiaren, hau da, arrazionalismoarekin, moralismoarekin eta aurrerapenarekin lotutako Ilustrazioaren ideien sustatzaile zirenen klase sozialaren gustuaren kontra huts-hutsean egiteaz gainera, ideologia eta errealitatearen ordena kanoniko horren kontra egin nahi zuen bere kanon estetikoen kontra eginez. Beraz, hastapenetako modernismo honetan l'art pour l'art deritzon jarrera estetikoa posizionamendu ideologiko baten estrategia da, hegemonikoa den ideologiaren kontra dagoenez, artea boterearen instrumentalizaziotik banatu nahi duena. Garaitu beharreko arerioak, beraz, ideologia "aurrerakoi" hori indartu eta harekin bat egiten zuten ideia estetikoetatik eratorritako arte atzerakoiaren funtzio pedagogikoei lotutako instrumentalizazioa eta arau estetiko nahiz moral zurrunak ziren. Horrekin apurtzeko modurik onena literaturaren autonomotasunaren alde egitea zen, adoktrinamendua ekidin eta jarrera kritikoa nahiz sorkuntza sustatzen zituelako. Baina horrek ez du esan nahi arteak ez duenik ideiak transmititzeko balio, ez eta Baudelairek berak ez zuenik sekula asmo horretatik abiatuta sortzen, artea boterearen, hau da, garai hartako burgesiaren, instrumentu izatetik urruntzea zen bere literatur jardunaren helburua, literaturgintzan zein kritikagintzan.

Beraz, estetika eta ideologia bat beraren aurka egiten zuen Baudelairek eta horrek arazo eta traba ugari ekarri zion. In fact, few writers of the modernist period did not at one time or another have to concede to, contend with, circumvent or subversively engage with the threat of censorship, either in the form of legal action or when their publishers acted to forestal oficial sanction (see, for example, Parkes 1996: 162-78 on Orlando). Among the host of writers working in Britain and Ireland whose texts were mutilated in this legal and cultural minefield (or who did not even attempt to send certain books across it) were E. M. Forster, James Hanley, Frank Harris, Aldous Huxley, Wyndham Lewis (False Bottoms had to be retitled The Revenge for Love after Boot's, a twentieth-century circulating library, refused to stock it), Rose Macaulay, George Moore, Ezra Pound, and G. B. Shaw. Indeed, the pressures exerted by the agencies of oficial censorship and the various decency watchdogs, coupled with the restrictions imposed by publishers and the incalculable effects of self-censorship, featured so prominently in a writer's life at this time that the tension between legal constraint, moral opprobrium and artistic freedom might be seen as the defining triangulation of the age.

Baudelaireren praktika literarioa orain arte aipatutako irizpide estetikoetan oinarritzen zen, baina, honekin batera, berebiziko garrantzia izan du hark osatutako modernitatearen definizioak literatur teoria mailan. Jaussek berak Baudelaire aipatzen du bere garaiko modernitatearen kontzepzioaren sortzaile gisa (Jauss, 2013: 69) Edertasunaren ideia horretan oinarritzen da Baudelaireren modernotasunaren definizioa, eternitateak beharrezko duen forma aldakorrean, alegia, morala barne. Baina definizio hau benetan moderno egiten duena da Modernitatearen ideia estetiko eta ideologiko orokorrari eta, maila zabalago batean, garaiko kanon kulturalarekiko erreakzioa dela, kontra egiten diola. Hasteko, Baudelairek modernitateari buruzko definizio bat egiteak berak aurretik modernotzat hartzen zenari balioa kentzea suposatzen zuen, hau da, ideologia hegemoniko burgesari, estetika barne. Bestalde, modernitatearen definizio horretan, edertasun klasiko edo betierekoa existitu zedin ezinbesteko osagai gisa aurkeztu zuen garaian garaiko berritasun efimeroa, txanpon beraren bi aldeak balira bezala.

Definizio horrek neoklasizismoaren diskurtso estatizista apurtu egiten du, izan ere, edertasun klasikoa modernoa den horretan bizi baita, formaz aldatzen den esentzia moduan. Modernitatearen birkontzeptualizazio estrategiko honen bidez, berritasunak zeukan konnotazio negatiboa hautsi egiten da mentalitate klasizistarentzat, atea irekiz berritasunari, modernitateari, botereari ideologia hegemonikoa indartzeko artearen tresna ostuz. Baina Baudelaireren modernitate literarioaren azken helburua Ilustrazioko ideien mundua pitzatzea izan bazen, hori ez zen gertatuko, berak gauzatutako modernotasunaren kontzeptuaren kooptazio prozesu berdina jasango baitzuen berak eraikitako kontzeptu berriak, gaur ezaguna den literatur Modernismoaren kanonaren eraikuntzarekin.

Modernismoaren bira: kanona eta moda.

Baudelaireren modernismoaren definizioa bere teoria eta praktika estetiko-literario orokorraren baitan irakurrita, ondorioztatu daiteke bere literaturgintza nahiz kritikagintza boterea hegemonikoaren kanon estetikoari eta, oro har, ideologikoari kontra egiteko joeran txertatzen dela. Ildo berean kokatzen da XX. mendeko Bigarren Modernismoa, Sarasolak (2014) defendatutako tesiari jarraituz, balizko errealitate kapitalista gauzatzearekiko erresistentzian zetzana: […] la modernidad estética debe entenderse fundamentalmente en oposición a lo que Adorno denominará "mundo administrado" y Marcuse "lo dado". Es decir, el arte (moderno) tiene como objetivo resistirse a la cosificación de la (supuesta) realidad objetiva (capitalista). (Sarasola, 2014: 3-4) Modernismo honek Baudelaireren teoria eta praktika antimodernoaren irakurketa integralarekin bat egiten du. Batetik, kapitalismoaren eta burgesiaren ideologia hegemonikoaren aurka egiten dutelako praktika nahiz teoria estetikoaren arloan. Honek ez du esan nahi euren teoria estetikoa Baudelaireren bera zenik, ez eta idazkera ere, bai ordea Modernitatearen kontrako modernitate literarioaren proiektu estetikoa eta bertatik abiatutako abangoardiekiko apustua, Theodor Adornoren (1903[START_REF] Genette | Figures II[END_REF]) "ezezkoaren estetika" edo Bertoldt Brechten (1898-1956) "urruntze teknika". Hortaz, Modernismoaren kanonaren eraikuntza teorikoak dioenaren kontra, XX. mendearen bigarren erdira arteko modernismo(eta)ko autoreen artean aurki daitekeen ezaugarri bateratzailea ez da estetikoa, ideologikoa baizik. Alta, Harveyk azpimarratzen duen bezala, gerra arteko garaian estetika modernista antimodernotasun horretatik urrundu eta jarrera kontserbatzailea hartu zuen. Berriz ere Ilustrazio garaiko arrazionalismoari heldu zitzaion, bere jatorri mitikoari eta, hala, antzina modernismo gisa identifikatzen zen korronteak bira positibista nabarmena jasan zuen. Iraganean modernismoa modernitatearen kontra altxa bazen, garai berri honetan unitate bakar bat osatzera igaro ziren estetika modernista eta Ilustrazioaren bertsio kapitalista (Harvey, 1989: 35):

High modernist art, architecture, literature, etc. became establishment arts and practices in a society where a corporate capitalist version of the Enlightenment Project of development for progress and human emancipation held sway as a political-economic dominant.

The belief 'in linear progress, absolute truths, and rational planning of ideal social orders' under standardized conditions of knowledge and production was particularly strong. The modernism that resulted was, as a result, 'positivistic, technocentric, and rationalistic' at the same time as it was imposed as the work of an elite avant-garde of planners, artists, architects, critics and other guardians of high taste.

Sinbiosi horren logikatik abiatuta ulertu behar dira Modernismoaren kanonaren eraikuntza eta honen zabaltzea, ezaugarri estetikoen arteko koherentzia azpimarratu eta ideologikoena lausotu duena. Harveyk, Frederic Jameson (1984a) eta Andreas Huyssensen (1984) ikuspegia ekarriz, ohartarazten du stablishmentaren ideologia ofizialak bere egin zuela "estetika modernista" jakin bat, botere korporatiboaren eta inperialismo kulturalaren mesedetan. Horrela, bere historian lehen aldiz, modernismoak bere izaera iraultzailea ideologia erreakzionario eta tradiziozaleagatik aldatu zuen (Harvey, 1989: 37). Azkenik, Modernismo bilakatzera zihoan joera honen kontra altxatu omen zen, hain zuzen ere, posmodernismoa 1960ko hamarkadatik aurrera (Harvey, 1989: 38). Baina posmoderniaren garaiak ekarri duena literatur Modernismoaren kanona finkatzea izan da azken batean, literatur esparruarenzentro eta periferiaren arteko beharrezkomugimenduak kontrolatzeko sakoneko balio ideologikorik gabeko "kontra" estetiko soil baten patroi gisa, batetik, eta kultur eremuaren zentro edo metropolitik periferia edo kolonietara esportatzeko produktu kultural gisa, bestetik, besteentzako patroi gisa ere funtzionatuko lukeena. Hau da, Modernismoa mendebaldeko literatura hegemonikoko zenbait idazle eta lanek osatzen dute eta hauek lotzendituena, batetik, irizpide estetikoak dira -nahiz eta egiazki ez dagoen horiek zeintzuk diren zehaztu duenik-eta, bestetik, heresiarako joera edo kontrako indarra, lotura estetikoak ez bezala irizpide ideologiko komunik ageri ez duena, errebeldia hutsa nolabait esateko.

Jaussi jarraituz, Modernismoaren kanon hegemoniko honen oinarrian dagoen definizioa Baudelairerena da, baina, gorago aipatu bezala, bere gainerako teorizazioarekin eta praktika literarioarekin bat ez datorren irakurketa batean oinarritutakoa. Idazlearen lan teorikoa eta praktika literarioa banatu eta modu isolatuan kanonizatzen ditu, nahiz etaerrealitatean batera funtzionatzen duten. Batetik, Baudelairek teorizatutako modernitate estetikoaren ideien konbinaketa eta interpretazio jakin batzuk zabaldu dira, irakurketa eklektiko eta azaleko bat baimentzen dutenak bere praktika artistiko eta diskurtso ideologikotik nahiz garaiko testuingurutik banantzekotan: aldatzen dena forma da, maila honetan denak balio du, baina funtsa aldatu gabe. Hau izango litzateke gaur egun moda deitzen duguna, estetika aldakortasun arbitrario eta formalera mugatzen duena, ezein ideologiatik bereizita. Bestetik, kanon honek, aipatu berri den bezala, literatur testuaren praktikan heresia eta kritika barne hartzen ditu, baina era deigarrian, Gay nahiz Compagnonek azpimarratu egiten dute Modernismoa ideologia konkretu batekin ezin identifikatzearen puntua. Honela dio Compagnonek: […] les antimodernes ne sont jamais des conservateurs traditionnels, de famille. C'est pourquoi l'antimodernité n'est nullement incompatible avec des comportements qui soient tout sauf conservateurs (leur apolitisme esthétique, leur refus de l'engagement n'exclut pas leur civisme). Il y a chez les antimodernes une fêlure et une indiscipline inalienables qui en Font le contraire des centristes, car la droite les pensé de gauche, et la gauche de droite. Hors place, ils perdent sur les deux tableaux, avant de transformer leur échec en gain. [START_REF] Compagnon | Les antimodernes[END_REF][START_REF] Compagnon | Les antimodernes[END_REF]: 545-546)

Autore honek Chateaubriand, Baudelaire, Flaubert, Proust, Valéry, Gide, Claudel eta Colette bezalako idazle frantsesak aipatzen ditu. Modernitatearen kontakizunaren kontra daude, aurrerapen, arrazionalismo, Ilustrazio eta optimismo historikoarekin talka egiten dute haien mundu ikuskerek, bai eta determinismo, positibismo, materialismo, mekanizismo, intelektualismo eta asoziazionismoarekin ere. Gailentzen ari ziren ideiekin bat egiten ez zuen geinu antimodernoa letretan babestu zen [START_REF] Compagnon | Les antimodernes[END_REF][START_REF] Compagnon | Les antimodernes[END_REF]:

14-15). Compagnonek idazle hauen ezaugarri ezberdinetan sakontzen du ideia ezberdinak jorratuz, hala nola, kontrairaultzailetasuna, anti-Ilustriazionismoa, pesimismoa, bekatu originalaren ideia, sublimea eta gaitzespena edo madarikazioa. Nolanahi dela ere, Gayren kasuan bezala, Compagnonek ere patroi batetik abiatuta denboran hedatzen den autoreen kanona osatzen du eta, hala izanik, beste autoreak bezala, ideologia orotik banantzen du antimodernoaren izaera.

Esan gabe doa historian zehar literaturan heresia eta introspekzioa praktikatu duten idazleak joera politiko ezberdinen jarraitzaileak izan direla, baina azpimarratzekoa da idazle modernistek beti izan dutela boterearen ideologia hegemonikoaren eta bere kanonaren kontrako perfil ideologiko oso markatua, bai eta hori euren literaturan zuzenean islatu ohi dela ekintza politiko gisa. Are gehiago, bere aldi ezberdinetan, modernismo literarioak aurrerapen ideia konkretu baten eta, oro har, kapitalismoaren kontrako ideologia erakutsi du. Hori da gutxienez lan honetan erreferente gisa gehien arduratuko gaituen lehen modernitate literarioaren kasua, bai eta bigarrenarena ere.

Baliteke hortik aurrera modernitate literario horrek jasandako biraren izaerak joera hori hautsi izana, baina hala izanik, zalantzan jar liteke ere hortik aurrerakoa Modernismoa deitubehar ote den eta ezote litzatekeen egokiagoa Baudelaireren teoria eta praktika uztartzen dituen kontzeptua berreskuratzea, hau da, modernitate literarioaren ideiak laburbiltzen duena, garaian garaiko eta tokian tokiko ezaugarri estetikoekin.

Modernismoaren kanonizazioan gertatutako bira literatur teorian, kritikan eta historietan teorizatu, definitu eta biltzeak ekarri du, neurri batean, Sarasolak aipatzen duen kooptazio fenomenoa, hau da, boterearen ideologia hegemonikoaren eta bere kanonaren kontrako mugimendua zena botereak kanonizatzeak berak, desaktibatu egin du eredu gisa literatur esparruaren benetako aktualizaziorako baliagarria litzatekeen garaian garaiko kontra baten soslaia. Maila teorikoan jazotzen den kanonizazio honek baldintzatu egiten ditu, modernitate literarioa ez ezik, kontrakulturaren mugimendu estetiko ororen parametroak, kontrako mugimendua bera aldez aurretik finkatutako kanon batean txertatzen baita.

Badirudi, beraz, modernitate literarioaren gainean indar zentsorea eragiten duen elementua dela literatur teoria, kritika eta historiek eraikitako Modernismoaren kanona, batetik, azalekoa baino ez den kontra estetiko bat sustatzen duen eredua delako eta, bestetik, literatur eremu jakin bateko modernitate literarioaren zentsura dialektikaren mugak zaintzen dituelako, bestelako berrikuntza edo haustura saiakerei entzungor, horien hedapen eta iraupenerako aukerak asko murriztuz. Aurrerago ikusiko den bezala, Modernismoaren nazioarteko hedapena ere maiz botereari estu lotutako literatur eremuko gailuei, Cristófol y Selek (2008) zentsura mekanismo instituzionalen baitan kokatzen dituenei, zor zaie.

Laburbilduz, gorago aipatu bezala, XX. mendearen bigarren erditik aurrera literatur Modernismoaren kanon hegemonikoaren bertsio zabala eraiki, egonkortu eta exportatu egin zen. Honekin batera, posmodernismoaren garaiak modernismoarren garaikidetasun aukeraren itxiera ekarri zuen. Horren ondorioz, literatur modernitate unibertsalaren sakoneko izaera kontrakulturalerako aukerak murriztu egin ziren Modernismo terminoetan, modu erosoan kanonizatuta egoteaz gainera, iraganeko zerbait bezala teorizatzen hasi zelako. Honen harira idatzi zuen Raymond Williamsek "When was modernism?" (1989) artikulua eta, bere hausnarketetan oinarrituz eraikitzen du L.

Ardisek (2002: 4-5) literatur modernismo kanonikoaren atzean dagoen asmoaren inguruko posizionamendu ideologikoa:

As Williams notes, dating modernism isn't simply a matter of identifying beginning and end dates for a particular kind of artistic experimentation. Instead, understanding the "when" of modernism entails understanding the "machinery of selective tradition": the long and complex process by means of which the work of an international set of late nineteenth-and early twentieth-century artists in self-imposed exile from burgois culture has been "comfortab[ly] integra[ted]" into the academy, into museum culture, and into an international capitalist economy of art. Rethinking modernism in this manner "as a discursive and historical field" thus involves tracking reception as well as production and recognizing modernism as an "evolving product of a continuing struggle for certain kinds of symbolic power".

Modernismoaren garaia itxi, iraganean kokatu eta kausarik gabeko errebeldia gisa definitzeak ekarri duena izan da literatur modernitatearen oinarri ideologiko sendoko sakoneko bulkada kontrakulturala neurri handi batean desaktibatzea, bai eta, horrekin batera, kontrakultura egiteko literaturak daukan balioa ere.

Modernismoaren kanonaren hedapena eta inperialismo kulturala.

Orain arte ikusitakoaren arabera, Modernitatearen kontrako joera gisako modernitate literarioa kanonizatu dela esan daiteke, hau da, berritasunak eta haustura nahiek badute imitatzeko eredu bat. Hau baliagarria da, batetik, literatur esparru nazional jakin baten zentro eta periferienparametro kontrolatuak ezartzeko, ideologia hegemonikoaren kontra egin nahi duenak eredu hegemoniko bat jarrai dezan, azken batean. Hala, kontrakultura izan nahi duen periferia orok zentroa eta kanona indartuko lituzke azken batean. Ardisek (2002: 4) modernism kanon anglosaxoiaren kasuan dioen bezala, diskurtso hauek kanon hori bera zabaldu besterik ez dute egiten eta, bien bitartean, kanonaren bertsio nagusia hedatzen duten ahotsek hor diraute:

Much recent work on the modernism emphasizes the plurality of modernisms and the countercurrents, disagreements, and contestations within modernisms. By contrast, following Bonnie Kime Scott's lead, I continue to find a use for the "men of 1914"'s self-labeling as an exclusive coterie-if only as a means of helping us understand their exclusionary moves and anxious territorialism.

Adibide gisa, baliagarria da Carlos Blancok Sobre el modernismo, desde la periferia (1998) lanean literatur Modernismoaren kanon nagusi edo hegemonikoari egindakokritika. Hark azaltzen duen bezala, metropolia edo zentroa jatorri duen modernismoari buruzko bertsio hegemoniko bat dago, bai eta historia bat ere (Blanco, 1998: 128-129), oro har, kolonien ikuspegia kontuan hartzen ez duena. Modernismoaren kontzeptualizazio zentral horren baitan, fenomeno hau kapitalismoaren garapenaren garai eta espazio geografiko konkretuetan kokatzen da (Blanco 1998: 43), XIX. eta XX.

mendeetako Britainia Handian, Frantzian eta Alemanian bereziki eta, logika honen baitan, modernismoaren irakurketa horrek kopiatzat ditu modernismo periferikoak (Blanco 1998: 4345); metropoliak kultura esportatzen du koloniara, ez ordea honen ekoizpenik inportatzen (Blanco, 1998: 134-135). Hori delaeta, ikuspegi periferikoa aldarrikatuz, Blancok dio modernismoa ezin dela historiaren une eta eremu konkretu hertsi bati lotutako zerbaiten gisara ulertu, ez eta periferiak zentroarekiko duen harreman saihestezinetik banandu ere (Blanco 1998: 45-47). Autore honek proposatzen duen kanonaren deszentralizazioa interesgarria gertatzen den arren, azken batean periferia zentrora gehitzeko desira dirudi dela oinarrian dagoena, hau da, literatura Miranderen idazlanaren kasuan, analisian zehar agerian gertuko denez, literatur modernitatearen froga da garaiko euskal literaturak ukatu izana, 50etako berritze edo modernotze testuinguruan onargarri zenaren mugak ere zeharkatzen baitzituen. Analisi konparatiborako ezinbesteko aurretiazko urratsa eta abiapuntua Miranderen idazlanaren ezaugarri narratologiko eta tematikoei erreparatzea izan da, oinarri horri esker baino ezin izan baita modernitate literario ezberdinen arteko erkaketa eta senidetze ariketa proposatzen duen hipotesia justifikatu. Azken honen harira, komeni da aldez aurretik aipatzea idazlan honen azterketa sistematiko bakarra Andolin Eguzkitzak (1953-2004) 1979-1983 Irakurketetan murgildu baino lehen, edo pauso hori eman aurreko beharrezko sartze gisa, (H)bren sinbolismoari erreparatuko diote sarrera honetako azken lerrook, ohar labur gisa besterik ez bada ere, ageriko arrazoi batengatik: azken batean, irakurketa paralelo ezberdin ugarien aukeraren zioa testuaren potentzial sinbolikoak ahalbidetzen duen polisemia da. Alabaina, sinbolismo hori neurtua da, eta interpretazioak baditu bere mugak, jakina. Theresari lotutako "synbol" (Mirande, 1987: 45, 89, 112) "kulturaren aristokrazia" hautatzen du bizigai, kristautasun sentibera eta ahula baztertuz. (Aldekoa, 1998: 27-28) Ez da harritzekoa eleberriaren eduki gordinak garaiko moral kristau zorrotzarekin talka egin izana, lehen aldia baitzen gure eleberrigintzan pederastiaren gaia erabiltzen zena. Mirande gizarte arauez eta familia arau burgesez trufa egiten saiatzen da, eta arau horie hausten dituen harreman-mota bat erakusten digu horretarako. (Olaziregi, 2002: 81) Nahiko modu laburrean aipatzen den ezaugarri horri euskal literaturaren kritikariek eman dioten garrantzi txikia edo erabat hutsala dela-eta, balirudike It is customary to define the modern novel as a reaction against its Victorian predecesor. Victorian writers, it seemed, used their novels to moralize or to idealize, when their priorities ought to have been aesthetic or more truly realistic. Real life and fine perceptions alike evaded them. Their narrators were implausibly omniscient, their descriptions too dull, their concerns too conventional.

(H)aur besoetakoaren modernitate literarioa

Their plots began and ended too simply and too neatly -predictable crises giving way to easy closure, typically in marriage or in death.

Matzen ikuspegi kronologikoa ñabartu beharra dago, jakina, azterketa honi dagokionez besterik ez bada ere. Izan ere, hainbat ikerlariren ustearekin bat eginez, Lehen Mundu

Gerraren (1914)(1915)(1916)(1917)(1918) Eguzkitzak Nouvelle Critiqueren eginmoldea jarraituz gauzatutako azterketan aipatu bezala (1979)(1980)(1981)(1982)(1983), sei dira istorioaren aktanteak, baina nahiz eta ikerlari honen arabera eleberri osoa Theresaren inguruan eraikita egon (1983: 120) eta hau izan hobekien ezagutzera ematen den pertsonaia (1983: 117), fokalizazioaren analisitik ondorioztatzen da gizonari dagozkiola ezaugarri horiek, hein handiago batean. Hasieran heterodiegetiko extradiegetikoa dirudien narratzaileak behin eta berriz fokalizatzen du istorioaren pertsonaia nagusiagan, hau da, gizonagan. Bera da hoberen ezagutzera ematen dena eta haren psikea deskribatzen da sakonen. Ezin esan liteke narratzailea orojakilea denik, beste pertsonaien pentsamendu edo sentimenduen inguruko oso informazio urria ematen baitu.

Azken batean, gainerako pertsonaiak gizonaren ikuspegitik aurkezten dira eta, are gehiago, zenbaitetan zehar estilo librearen bidez nahasi egiten dira narratzailea eta pertsonaia nagusia, oso gertu daude une oro gizonaeta narratzailearen ahotsak hasieratik.

Ongi bereizten dira gizonak beste pertsonaia batekin hitz egiten duenean, baina bere baitaratuta hausnarketan ari den une ugarietan, aldiz, harridura eta galderek gizonaren eta narratzailearen subjektibitateak gerturatzen dituzte: Introspekzioaren fasean, hau da, hasierako hausnarketetan, gizonaren barne munduko sentimendu eta ametsak ageri dira batez ere, kanpokoaren deskribapenari tarte gehiegirik eskaini gabe. Hala ere, gorago aipatu bezala, kanpoko munduan gailentzen den ideologia hegemonikoarekiko inkonformismo eta deserosotasunaren zantzuak hastapenetik agertzen dira, bigarren paragrafoaren hasierak erakusten duen moduan:

Salan bero zen eta goxo, biotza etsipenez izozturik ez zuenarentzat. Gar biziek txinpartak zerabilzkiten sutegian, alai eta zalapartari -egurrezko suak baizik ez zituen onartzen gizonak; ez zuen nai esan-delako aurrerapenak haren etxe zaarra deusetan ere itxuraz alda eta itsus eraz lezan, […] (1987: 35) Barne-kanpo dialektika agertzen da berehala, norbanakoak eta jendarteak topo egiten baitute ezinbestean:

Besteen esanera geiegi bizi izan zen orain artean eta ondikotz! Oraindik ere besteek haren baitan jarritako itxaropenari amor ematera gertu zen, besteen gatik sortutako bere buruaren aizun-irudiari uko e egitea arren. Zergatik ote? Ez koldar zelako agian, agian. Gizarteko eginbideak zituen eragille, pentsatzen zuen ironeia mingar batekin, etxe-ondo zaar baten jabe eta leinu ohoragarri bateko seme denaren eginbideak… (Mirande, 1987: 36) Pertsonaia nagusia bere nia bilatzen ari da, bere benetako nahia topatu nahiean, baina lortuko balu ere, jakitun da hura betetzeko muga duenaz kanpoko mundua, jendartea: […] naiko lotsa-gai ematen zion dagoeneko bere leinuari, ogei t'amar urteetara eldurik eta beti ere lan egin gabe bizi izanaz, gurasoek utzi zioten diru apurra janaz, haren senitarteko gizon langille, zintzoak aberasten ari zirelarik! Ez zuen ez, atzera egiterik, onbideratu behar zuen azkenekotz. Ai! haren egiazko nortasuna non zegoen, eta zer eskatzen zuen, baleki, edonori gogor egiteko lain izango litzake, noski, edozer gertaturik ere, ezen har ere siñesten zuen "obe dala seaskan dagoen iñut-aurrari lepoa tinkatzea norberaren biotzeko naikari bakar bat itotzea baino", oraindik ez zekien ordea zer nai zuen haren biotzak, […] (Mirande, 1987: 36) Testuan ageri den hausnarketa introspektiboak erromantizismoaz geroztik literatur genero guztietan jazotako fenomenoekin bat egiten du, izan ere, Modernismoko narraziogintzaren errepertorioan pertsonaia arazotsuak heroi erromantikoarekin partekatzen ditu introspekzioa eta heresiaren ezaugarriak. Ugaria zen (H)bn ageri direnen antzeko ideiak garatzen zituen tradizioa. Aurrekari gisa aipatzekoa da, beste batzuen artean, tradizio frantseseko André Gideren (1869-1951) L'immoraliste (1902), Michel pertsonaia nagusiak introspekzioaren bidez lortzen du bere gaixotasunari aurre egitea, bere irrikak ezagutzen ditu gutxienez, nahiz eta ezkutatu behar dituen. Arrazoian oinarritu eta gizabanakoagandik eta bizitzatik urruntzen den jakintzarekiko kritikoa da:

Quant aux quelques philosophes, dont le rôle eût été de me resigner, je savais depuis longtemps ce qu'il faillait attendre d'eux; mathématiciens ou néocriticistes, ils se tenaient aussi loin que posible de la troublante réalité et ne s'en occupaient pas plus que l'algébriste de l'exitance des quantités qu'il mesure. [START_REF] Gide | L'immoraliste[END_REF][START_REF] Gide | L'immoraliste[END_REF]: 104)

Bitalismoa oinarri duen ildo berean, kulturak paradoxikoki bizia kamusteko duen joeraz mintzo da:

À propos de l'extrême civilisation latine, je peignais la culture artistique, montant à fleur de peuple, à la manière d'une sécrétion, qui d'abord indique pléthore, surabondance de santé, puis aussitôt se fige, se durcit, s'oppose à tout parfait contact de l'esprit avec la nature, cache sous l'apparence persistante de la vie la diminution de la vie, forme gaine où l'esprit gêné languit et bientôt s'étiole, puis meurt. Enfin, poussant à bout ma pensé, je disais la Culture, née de la vie, tuant la vie. [START_REF] Gide | L'immoraliste[END_REF][START_REF] Gide | L'immoraliste[END_REF]: 106)

Ildo horretatik, nabarmentzekoa da gizonak kanpoko munduan ohikoa den hezkuntzarekiko egiten duen kritika ironikoa, bai eta Theresari horren kontrako hezkuntza bat emateko erakusten duen gogoa, aintzinate aurrekristaueko kulturetan eta mitologietan oinarritutakoa, besteak beste:

Zer eskubide zeukaten heiek haren adimena formatzeko? Zergatik heien gandik ikasi bear zuen Theresak? Damu zuen sekula eskolan ezarri izan zuelakotz, berarekin gordetzeko ordez, bera egoteko ordez haren irakasle bakarra. Damu zuen sekula eskolan jarri zuelakotz, berarekin gordetzeko ordez, bera egoteko ordez haren irakasle bakarra. […] Eta berak zekien guztia irakatsiko zion, eta guztia ulertzera ekarriko zuen, eskoletako programak moldatzen dituzten asto jakintsuak eskandaliza erazterainokoan. Theresa philosophia ikasten… Theresa latin eta grekoa ikasten… Theresa hark moralari eta gizarteari buruz zituen doktriña garratzak ikasten, ulertzen, onartzen… (Mirande, 1987: 54) Bestalde, (H)bn behin eta berriz aipatzen da ametsaren ideia barne nahiaren bilaketari loturik. Aurelia Arkotxak bere "La mirada malévola de la luna en La Ahijada de Jon Mirande (1925Mirande ( -1972Mirande ( )" (2000: 318) : 318) artikuluan aipatzen duen bezala, ametsa da gizonarentzat errealitate itogarritik ateratzeko ihesbide bakarra. Ametsa tradizio erromantiko nahiz modernistan errotutako mundu fantastiko baten parte da eta Theresa haur besoetakoak amets hori oroitarazten dio, kontaketaren hasieran ezinezko gisa aurkezten dena:

Gizonak, Theresari begira zegoelarik, bere errimiñaren jaioterri hura zekusan barruko begiekin, eta bere amets ezin esanezkoari egoak aske uzten zizkion Sartaldeko Ugarte doatsu heietaraino ereman zezan, Gazteen Lur ezkutatu hartaraino. Zoritxarrez! Irudimenaren solas bat zen hori, soilki, bai baitzekien harentzat ametsa sekula ez zela egintzaren senide izango… (Mirande, 1987: 37) Meiselen arabera (2006: 86) Ba zekien Isabela neskamearen kuttuna zela… Parregarri zen, pentsa zer aburu zukean andere gazte apaiñak atso arront, zantar horrez! Jende bakunak gutxiesten zituela ez zuen ezkutatzen, eta halarik ere jende bakunok miresten zuten Isabela apain hori; bizi zen auzoko errian guztiek haren antzak eta edertasuna goraipatzen zituzten, eta baserrietako neskatillek haren erak kopiatzeko alegiñak egiten zituzten. Parregarri bai, irudi zitzaion gizonari; berak ez zituen bakunak besteak baino geiago ez gutxiago erdeinatzen… Lehenago, maite ere izan zituen […] (Mirande, 1987: 39) Madarikatzen zuen Isabela ezagutu zuen aspaldiko egun hura, orain urtebete zela. Urtea ezagutzen zuela, bai, bainan lehenbiziko gaua goizera eldu gabe ere bazekien ez zuela harekin egon bear, ezin zitekeala neska apain dotore, adimen uts eta modari jarraitzalle harekin bizi izan. (1987: 58) Bai, beti jendearen esana garrantzikoena Isabela bezalakoentzako… (Mirande, 1987: 63) Ez zen lehen aldia Miranderen narraziogintzan ezkontzarekiko eta emakume burgesarekiko jarrera ezkorra agertzen zirena, "Ametsa" (1952) ipuina, adibide garbia da.

Urtebete ezkonduta egin duen bikote bateko gizona ezkondu izanaz damu da eta emaztea (H)bren Isabelaren antzera irudikatzen du. Hala ere, kritika gogorrenak lengusuak gizonari etxera egiten dion bisitaldian zehar eta honen ostean agertzen dira. Hona lengusuaz eta honek ordezkatzen duen jendarteaz dioena, bereziki azalkeria, konbentzionalismo, materialismo eta hipokresia azpimarratuz:

Urde zikintsua, burges txiki estu zikiña […] Gorrotoz gorrotatzen zituen, bai, zintzo eta zuzen zikintsuok!Eta aurrean zeukan bertutearen zalduna, gizon bear-bezalako, ez-deus, gatz-il hori, itzul-inguruka eta itz-estalika mintzo zen hypokrita hori, ez aal zekien egiazki nolakoa zen, ez aal zuen haren gogo -eta biotztxikikeriaren berri, bere bizi guztian egin, egiten eta egingo zituen txikikerien berri? Lapurra, salerosketari bat zen aldetik; gezurtia, gizarteko gizon bat izaki; satsua, lehenago ohaidetzat zituen emakumeekin eta orain legezko emaztearekin, gizartearen on-naiaz eta legearen baimenaz artu baitzituen (sic) ere. Eta gizelikoak oro irin bereko ziran -zer bekoki zuten, bai, haren irriki gurenari oldartzekotz ergelok?

Irakaskintzaz zer zekien delako salerosketari kultura-gabekoak… eta azikeraz nola mintza zitekean gizarteko iñakiñak baizik ezagutzen ez zituen notin funts-gabeko, gogo arront hura!... (Mirande, 1987: 92-93) (H)bn ageri den burgesarekiko kritika gogorrenetarikoa den horretan, orain arte aipatuetarikoez gainera emakumeekiko tratuaren nahiz irakaskuntzaren gaineko kritikak ere azaltzen dira. Burgesaren pertsonaia tipoa materialista, arrazoizalea eta kristau moraldun gisa ez ezik, emakumeekin satsu eta maila intelektualean zeharo ezjakin moduan ere irudikatzen da. Beste hainbat pasartetan bezala ironia bizia erabiltzen da "bertutearen zalduna" deskribatzeko eta doinu berean azpimarratzen da emakumeei eragindakoak satsukeriak direla, jendarteak eta legeak babestuak badira ere. Era berean, auzitan jartzen da halako pertsona salerosle, kultur eta interesik gabeak hezkuntzaz mintzatzerakoan esan lezakeenaren balioa.

Lengusuaren eta Isabelaren pertsonai tipoez baliatuz egindako jendartearen kritikari bestelakoak ere gehitzen zaizkio istorioan zehar, pertsonaiek ordezkatzen duten jendarteari edo kanpoko munduari zuzendutakoak. Hona hemen ideologia hegemonikoaren traben eta moralkeriaren harira egindako jendarte burgesaren kritika:

Besteek ez zioten zorion auskor hori autsi gaberik utziko, edozein bidez eragotziko zioten -aal bazuten beintzat. Eta bera baino askoz indartsuago ziran besteok, askoz trebeago, askoz errukigabekoago beren naia lortzekotz! Bai bera baino askoz ankerrago ziran on eta zuzen horieklagun urkoari min egiteko jakintzan, Ontasunaren eta Zuzentasunaren izenean. Beren moralkeria buztiñezko oiñak dituena zutik gordetzea arren, gudu egingo zieten noski! Theresari eta berari.

Bainan ez zuen amor emango. Ez zuten amor emango. (Mirande, 1987: 70) Jarraian datorren aipuan, lege eta moral kristauaren nahiz arrazoizaletasunaren kritikan sakontzen da, bai eta jendarte burgesak hegemoniari eusteko dauzkan mekanismoenean ere bai, hala nola, auzitegia, presondegia edo gaixotegia. Sadeko markesaren antzera, zuzenbidean oinarritutako Estatu eredu burges liberalaren kritika zorrotza ageri da goiko fragmentuan, eta aurrerago berriz ere ironia erabiltzen da etengabe aurrerapenaren, arrazoizaletasunaren eta metodoaren inguruan:

Urdeok indartsu ziren ondikotz! Biotza aul, gogoa aul, ulermena aul -hura baino askoz, askoz indartsuago ordea! Legearen indarra eskuetan zeukaten, eta ez zuen dudatzen iskillu hortzaz baliatuko zirela, zamaitu zuten araura. Haren izate ororen jabe egiten ari zen mozkorraren gatik ere, otz-ikara bat nabaitu zuen bere burua auzitegi batean zekusalarik… eta presondegian-edo gaixotegian… Lengusuaren aolkua gogoratu zitzaion, eta irri egin zuen kireski. Lehenago bizi izan balira, apaiz aitor-entzule baten gana joan zedin esango bide zion… Bainan mendearekin batera "aurrera" zihoazen jendeok… Jakintza ezagutzen zuten orain haren ingurukoek ere, "Maitasun aundiaren gabea gatik gaixotasuna" den jakintza! Irri-egingarria benetan… gogoan ikusten zuen lengusua Krafft-Ebing edo Freud-en liburuen itzulpenak irakurtzen, istudiatzen… burmuin lodiak nekatzen, oitu gabeko termiñak ulertu naiz -methodikoa baizen gizontxoa-azkenekotz, haren kasua azaltzen eta argitzen ao zabalik zeuden familiako beste kideei. Esan gabe zihoan gaitzesten baino gupidestenago zutela orain, Freud eta Krafft-Ebing-i esker… Halarik ere, ekanduaren indarraz edo, haren epaille izan ziraden, eriotzerako epaia esan zuten haren gainean. (Mirande, 1987: 96-97) Testura ekarritako hitzen atzean, zuzenbide estatu liberalaren eta honen oinarrian den kristau moralaren kritika daude, besteak beste, hau da, demokristautasuna. Elwesek (2010: 212-213) gai honen harira gauzatutako analisia argigarria da: […] la visión del mundo cotidiano, común y "vulgar" va a ser compartida por ambos individuos.

Se trata, pues, en última instancia de criticar los nuevos valores del país de Franklin como cabeza emergente y simbólica del progreso como "herejía de la decrepitud", en palabras del autor, y representante de un materialismo y mercantilismo que chocaba frontalmente con la sensibilidad del genio individual. Por esta razón "Nuevas notas" supone una crítica feroz al "espíritu americano" donde Baudelaire, desde una postura etnocentrista y europeísta -no lo olvidemospone en entredicho el concepto de nación en los Estados Unidos, apelando a su carencia de historia y de pasado, incluso calificando a sus ciudadanos de "tropel de vendedores y compradores".

Era berean, lengusua eta Gayk aipatzen duen Flauberten burgesaren artean paralelismo zuzena egin daiteke: "estúpido, glotón, complaciente, ignorante pero también todopoderoso" (Gay, 2007: 28). Autore honek azpimarratzen duen bezala, artista modernisten eta burgesiaren arteko etsaitasunak luzez iraun zuen (Gay, 2007: 28) Klossowski "Balthus"-en (1908-2001) margolanen eta (H)bren arteko lotura, baina enfant terriblearen tipoari dagokionez azpimarragarria da Balthasar nahiz Pierre Klossowski (1905[START_REF] Klossowski | Mémoires de Balthus[END_REF], bakoitza bere eremuan, artista probokatzaileak izan zirela. Izaera horrek bat egiten du gizonaren pertsonaiarekin, istorioaren momentu batetik aurrera, introspekziotik heresiara igarotzen denean, bere desioa betetzeaz gainera kanpoko munduari erakutsi nahi dio nola bete duen bere nahia, jendarte konbentzionala eskandalizatzeko nahiz frogatzeko badela konbentzionalismoez haratagoko zoriontasunik:

Orain aldiz, nabaitzen zuen ezin garaituzko naikari bat, ba zeukan barrune bat zorion ozar hori delako lagunei -aide, adiskide edo esozein laguni-erakustekotz, begien aurrea jartzekotz.

Apentza-egarria zen ote, eta ergelak eskandalizatzeko irrikia? Ba zitekean, bainan bai eta beste sentimendu lausoago bat, berak ere oraindik garbi ulertzen ez zuena. Mundu orok bear zuen haren eta Theresaren zoironaren berri jakin… bearbada mundo hain ikol hortan ba zen norbait berri horren aiduru… (Mirande, 1987: 80) Gizonaren jarrera horrek bat egiten du artista antimodernoaren errepresentazioarekin, are gehiago kontuan hartuta istorioaren amaieran pintorea agertzen dela "berri horren aiduru" zen pertsonai gisa. Bukaerara iristean argitzen da narratzaile heterodiegetiko extradiegetiko zirudiena homodiegetikoa dela, pintorea baita istorioa kondatzen duena, hau da, pintorea da gizona eta Theresa-ren istorioa "mundu orok" ezagutzeko moduan ezartzen duena, artearen bidez:

Zer egin behar zuen? Gizona eta aurra -eta Isabela, neskamea, lengusua… ordaint erazi bear aal zien oraindik bizi zirenei beren ankerkeria bi martirien aldera? Bainan nola?... Erdeinuak geiago balio zuela ikasi zuen… Gizona eta aurra pintatuko zituen elkarren besoetan, bere oroimen amultsua gidari; heien elkarmaitatzea izan zen mirariaren kondaira idatziko zuen, bere bizi guzirako gomutagarri. Uts eta utsune bat izango zen haren enparantzako bizi guzirako… Miraririk ez zen berriz izango, jainkoek ez zioten hari Theresa bat emango… beranduegi otoiztu zituen.

Iñolaz ere ezin sar zitekean gaur bere etxean, bere etxeko jende zintzo eta zuzenen artean! Paseianten ajolarik gabe nigarrez ari zela, karrikako lehengo ostatuan sartu zen, bere amets etsigarria alkooletan itotzeko. (Mirande, 1987: 120) Honi gehitzen bazaio narrazioan maiz agertzen den zehar estilo libreak ahalbidetzen duen gizona eta narratzailearen ahotsen arteko berdintzea, narratzailea hein batean autodiegetikoa dela ere defenda daiteke, hau da, gizona eta pintorea pertsonaia bat eta bakarra direla, alegia. Hipotesi hau onartzeak istorioaren egitura borobila eta errepikakorrari erreparatzera darama analisia, aurrerago sakonduko den ildotik. Puntu honetan garrantzitsuena da introspekzioa eta heresia egiten duena esteta bat dela, gizonaeta pintorea. Biak dira figura beraren bi alderdi eta, honela, batu egiten dira fikzioaren planoan inkonformismoa eta arte sorkuntza, bizitza erreala eta artea. Honetaz gainera, artista modernistaren genealogiaren adar konkretu baten soslaia marrazten da (H)bn, enfant terriblearen tipoari oso lotua: artista madarikatuarena, gizartetik baztertua denarena, alegia. Gizon-pintoreak bere burua hautetsitzat du. Bere barne egia topatu baitu, baina aldi berean badaki bere nahia jarraitu eta jendartearen arauei muzin egitekotan baztertua eta madarikatua izango dela. Hau da, introspekziotik heresiarako bidea, kanpoko mundukonbentizonalari kontra egitera daramana, oso malkartsua dela badaki gizon-pintoreak:

Bere irrikiari amor emanaz, ba zekien bere ondamendira lihoakela, bere erruz… hala ziotson gizarteko Eginbideak bederen. Eta alaitasun gabeko irri bat egin zuen bere gogoan: eginbideari hain jarraikia zen gizarte hortan, haren ezagun, adiskide eta aideen artean, ba ote zen haren kezka ta griña berak ezagutu zituenik? Bai noski, bat edo beste izan bide da, pentsatzen zuen, bearbada gutxien susma ditekean gizon zintzo, zindo, jainkotiar bat… bainan delakoak bere buruari gogor egin dio, bestela ez luke orain gora edukiko eta iñork ez lioke begirunez begiratuko. Urrengoan ordea zuurtasun horren zorakeriak, esan-delako gogo-indar hori egiaz den koldarkeriak amorrarazten eta nazka erazten zuen. Ez! Gizartean bere toki txikia gordetzea gatik batek edo bestek zer-nai egiñik ere, hura ez zen giza-saldoaren aintzin-eritzietara makurtuko… Zoritxarrekoak, beren biotzeko naikari zondoa zapaldu badute besteak bezelako ez ziren autetsi heiek! Ala hura baizik ez zen iñoiz izan besteok ez bezela. Sartaldetar itsasoko bazterrean zegoen errialde zaar hortan, erritarren artetik hark bakarrik ote zuen sekula antsiatu ta ikusi, itsasoaz bestaldean, eriotza gabeko Gazteen Lurra, kristalezko abardun sagarrondoz estalia den hura? (Mirande, 1987: 37-38) Gizon-pintoreak, hau da, estetak, erabakitzen du heresia gauzatzea. Petsonaiaren profilak antzekotasun handia du, berriz ere, Baudelairek Poeren harira esandakoekin. Elwesek proposatzen du lehenengoak bigarrena hartu zuela ispilutzat (2010: 205-206) eta aurretik aipatutako gizarte kritikarekin batera malditismoaren ezaugarri komuna garatzen du.

Poeta pertsona bisionario bat da, baina jendarte merkantilizatuan baztertuta bizitzera behartuta dago: […] retrato del poeta, del genio como visionario atrapado en un mundo moderno e industrializado, escritor muy por encima del vulgo y sobresaliente en su patria […]. De ahí, la desubicación del sujeto, su no inserción en el espíritu común o colectivo, su "vida disoluta, su aliento alcoholizado, sus hábitos de vagabundo, su naturaleza errante y heteróclita, su concepción de planeta desorbitado", […]. Baudelaire, pues, rescata y resalta consciente y constantemente los rasgos vitales y biográficos identificables con cierto malditismo y coqueteo con el mal que él mismo en su país y en su contexto artístico promovió no sólo a través de un cierto martirologio del artista moderno sino a través de su archiconocida metáfora del ángel o albatros caído, abucheado, inválido e impedido por los otros. (Elwes, 2010: 207-208) Baudelairek artista modernoaren inguruan eraikitako eta praktikan jarritako figura madarikatu horrek bat egiten du aztergai den testuaren gizon-pintorearen izaera bikoitzarekin: gizona jendartean lekuz kanpo dago, alkoholera emana, bakartuta, eta ulertuko duen persona bakarra da pintorea, azken batean personaia bat eta bera baitira.

Literaturaren ilusioan badirudi gizona errealitatearen planoan eta pintorea fikzioarenean aritzen direla, baina, azken batean, biak dira fikziozko pertsonaiak. Bada, artista modernoak kanpoko munduari erronka egiten dio errealitatea eta fikzioa nahasten diren espazioan, artean, alegia. Hortik dator artista honek botere hegemonikoak sustatutako kanonari kontra egitea eta artea sorkuntzarako eremu aske gisa aldarrikatzea. (Aresti, 1970: 10).

(H)bren ezaugarri esanguratsu den estetizismo horren adibide gisa, hona 1987ko argitalpenari erreparatuz egindako hustuketak emandako baliabide poetiko eta erretorikoen lagin bat:

Paralelismo eta anaforak:

Errepikapen baliabide hauen bitartez eleberriak, olerki bat balitz bezala, batetik, errekurrentzia poetikoa eta, bestetik, lotura linguistikoak agertzen ditu bere barne egituran. Hona errepikatzen diren elementuak:

"Epaillako egun bat" (Mirande, 1987:35) (bi aldiz) "Gero geiago ez noski" (Mirande, 1987: 42) (bi aldiz)

"Obe litzake bai, orain il balekit" (Mirande, 1987: 44) eta "Obe litzake bai oraintxe il lekion" (Mirande, 1987: 45).

"Eskerrik aunitz" (Mirande, 1987: 62-63) (hiru aldiz)

"Uda etorri zen" (Mirande, 1987: 82) (bi aldiz)

"Biaramon goizean" (Mirande, 1987: 69, 105) (3. eta 4. kapituluen hasieran) Hitz eta errima jokoak:

Eleberrian izena duten bi pertsonai bakarren deiturarekin ondoko errima eta semantika jokoa egiten da:

Theresa = thesaura Isabela = bela (belea)
Lehen paragrafoan "epailla" hitzarekin egiten den jokoa, "epai" eta "heriotz"en semantikarekin eta aliterazioarekin jolastuz:

Epaillako egun bat zen. (…) Bainan aizea erortzen zenean eta gauko odei lodien artetik illargiak bere arpegi maltzurra irkaitzez erakusten zuelarik, (…). Epaillako egun bat otza, epai-egun bat bezelakoa, […] (Mirande, 1987: 35) Miranderen Abren makinaz jotako originalaren hizkuntza ezaugarriak gordetzen zituen argitalpena egitearen garrantzia jorratzen den atalean, lehen paragrafo horretara itzuli eta sakonago aztertuko da lehen paragrafoaren izaera liriko-sinbolikoaren arloan 1970ean

Lurek argitaratutako Hbak ekarritako galera.

Oximoroiak: […] betikotasunaren memento hartan […] (Mirande, 1987: 37) […] gauerdiko ixiltazun iztunean, gauko illunpe izarniatuan […] (Mirande, 1987: 51) […] oiu egiten zion ixilki […] (Mirande, 1987: 92) Antitesiak:

Bereziki ugariak dira hotza/beroa eta sua/izotza antitesiak:

artetik ilargiak bere arpegi maltzurra irkaitzez erakusten zuelarik, berriz ere urkabe buhurtzen ziren zuhaitzok, zut, gora, mugitu gabeak zeru beltzari kontra. Martxoko egun bat, hotza, epai-egun bat bezalakoa, pentsatzen zuen gizonak, kanpora begira; belek baizik ez zuten huts egiten… aski goizik han izango ziren ordea, haren amets hil-beharraz asetzera etorririk. (Mirande 1970: 5) Epaillako egun bat zen. Sartaldetik zetorren aizeak, itsasoko oiartzunen ekarle, makur erazten zituen parkeko zuaitz illunak sala-leioaren aurrean; intzirika ari ziran, eta iñarrosten ziran ontzimastak izan bailirakean ekaitz baten jostagaillu. Ba zirudian gizabiotz baten amets maiteena, ontziirudi heietan emanaz, urrutira eramango zutela, beti urrutirago amets orok loratze eta betegintzarre duen ugarte doatsuetaraino… Bainan aizea erortzen zenean eta gauko odei lodien artetik illargiak bere arpegi maltzurra irkaitzez erakusten zuelarik, berriz ere urkabe biurtzen ziran zuaitzok, zut, gora, mugitu gabeak zeru beltzari kontra. Epaillako egun bat otza, epai-egun bat bezelakoa, pentsatzen zuen gizonak kanpora begira; beleek baizik ez zuten uts egiten… aski goizik hor izango ziran ordea, haren amets il-bearraz asetzera etorririk. (Mirande 1987: 35) Xehetasun txiki bat besterik ez dirudien arren, "epailla" "martxoa"-gatik aldatzeak paragrafoaren indar poetiko eta estetikoa ahuldu egiten du, ez soilik "epai-egun"-arekiko korrespondentzia lexikoa galtzen delako, baita <ill>/<il>-en errepikapenaren maiztasuna apaltzen duelako ere. "Epail" hitza gakoa da paragrafo horretan, musikalki soilik bada ere istorioaren erdigunean kokatzen diren "epai" nahiz "heriotz" ideiak barnebiltzen baititu forma bakarrean, ez baitago harreman etimologikorik. Efektua indartu egiten da "illun", "illargi" eta "jostagaillu" hitzetan, heriotz epaiari lotutako giroa testuratuz eta istorioaren amaieran etorriko dena iragarriz. Honekin bat egiten du zuhaitzen irudi bikoitzak:

ametsak garraiatzen dituzten itsasontzien mastak, batetik, epai eta heriotzarekin senidetutako urkabeak, bestetik. Halakoa da istorioa bera, hasiera batean Theresaren agerpenarekin ametsa posible dela dirudi, baina lengusuaren bisitaren ostean berriz ere urkabe dira zuhaitzak:

Ez zen mugitzen, begira zegoen inguruko pareta, eta mueble, eta altzariai; paretetako tabola eta liburuai, mubleetan gainean zeuden irudi eta antze-lanei; eta leiotik kanpoan agiri ziren parkeko zugait ostodunei -azkenekotz urkabe baizik ez baitziran… (Mirande, 1987: 95) Jarraian, gizonaren hausnarketetan aurrera egin ahala, legearen gaia agertzen da: "Urdeok indartsu ziren ondikotz! Biotza aul, gogoa aul, ulermena aul -hura baino askoz askoz indartsuago ordea! Legearen indarra eskuetan zeukaten, […]" (Mirande, 1987: 96).

Ondoren epaia eta heriotza datoz: "Halarik ere, ekanduaren indarraz edo, haren epaille izan ziraden, eriotzarako epaia esan zuten haren gainean" (Mirande, 1987: 97) Antimodernitatearen ezaugarri bat Modernitatearen denboraren logika linealarekiko eta historizismoarekiko erabateko ezadostasuna izan zen eta horren alternatiba gisa mamitu zen literatur Modenrismoaren errepertorioko testu askotan mitoaren denbora zirkularra.

Denboraren iraungitzearen nozioaren eta eternitatearenaren arteko kinkan artea agertu zen maiz larritasun existentzialaren konponbide gisa, Lehen Modernismoko errepertorio horren ezaugarri iraunkor.

Bigarren irakurketa: mitoaren denbora eta artea konponbide gisa.

Bigarren irakurketa honetan azaleratu nahi den (H)bren ezaugarri nagusia denboraren gaineko kezkaren kutsu antimodernoa eta nonahikotasun da. Hainbat teorialarik baieztatu duen bezala (Matz, 2006;[START_REF] Dettmar | Introduction[END_REF][START_REF] Banfield | Remembrance and tense past[END_REF]Gillies, 2008, besteak We must wait until our own century to see the beginnings of certain new creations against this historical linearism and a certain revival of interest in the theory of cycles; so it is that, in political economy, we are witnessing the rehabilitation of the notions of cycle, fluctuation, periodic oscillation; that in philosophy the myth of eternal return is revivified by Nietzsche; or that, in the philosophy of history, a Spengler or a Toynbee concern themselves with the problem of periodicity. (Eliade, 1959[START_REF] Eliade | Cosmos and history. The Myth of the Eternal Return[END_REF] Hala, Dettmarek (2006: 2-3) azaltzen duen bezala, iragana orainean bizi delako ikuspegia eta denboraren izaera ziklikoaren ideia behin eta berriz agertzen dira Elliot, Pound edo Joycen moduko idazleen testuetan, hauek literario nahiz kritiko izan. Are gehiago, Banfielden arabera, "most modernists have been called Bergsonians at one time" (Banfield, 2006: 49). Modernitateak ekarritako denboraren ulerkeraren kontrako jarrera antimodernitatearen beste ezaugarri bat da, aurretik ikusitakoak ez bezala oinarri metafisikoak dituena. Beraz, hau hala izanik, oso aintzat hartzekoa da (H)bn (1987: 79) Bergsoni egindako erreferentzia zuzena denboraren gaiaz ari den honako paragrafoan:

Bainan aur bat baizik ez zen oraindik Theresa, amaika urteko aur eme bat, eta askotan ba zirudian gelditu nai zela biek elkarrekin segitzen zuten bide horretan, beldur edo nekaturik izan balitz bezela, aurreratzeko erabe, aurrera zeraman urrats bakoitzak haren aurtasunaren thesaurak urrutiago uzten zituelakoan. Arnas artzeko baizik ez zen gelditzen ordea, eta duda-mudazko aldi horietatik landa sekula baino samurrago eta malguago izaten zen, bere buruari barka erazi bearrez.

Ez zuen barkatu bearrik… aita besoetakoari xarmangarriago besterik ez zitzaion Bergsonen araura, aurtasunaren lilluretariko bat den "agintzaz beteriko zalantza" horren gatik. Eta ez zuen beldur izan bearrik aur izatetik eramango zuen hark, ez emakumetasunera, bainan urteak ukatzen zituen izatasun bakoitz batera, thesaur berriak eta iñork iñoiz ez ezagutuak eskainiko baitzizkion.

Erreferentzia horrek garrantzi berezia dauka, ez horrenbeste testura ekartzen duen aipu txikiagatik, ezpada testua bere osotasunean irakurtzeko gakogarrantzitsua delako.

Bergsonek denboraren ikuskera zehatz batetara eta Modernismoaren errepertoriora darama eta, ikuskera hori aintzat hartuta, aurrez nabarmendu gabeko (H)bren hainbat elementu azaleratu eta elkar lot daitezke. Bestela ere agerikoak dira testuan zehar denborari egiten zaizkion erreferentziak, honen iragankortasunarekiko kezka adieraziz, gehienetan.

Gai honen inguruan gauzatutako azterketa sakon bakarra Arkotxak (2000) emakumearen hiru adinen inguruan idatzitako artikulua da, neskamea-Isabela-Theresa pertsonaia hirukotean oinarrituta. Bere analisiaren arabera, pertsonaietariko bakoitzak giza denboraren momentu erreal bat sinbolizatzen du. Istorioaren lehen paragrafoan "illargiak bere arpegi maltzurra irkaitzez erakusten zuelarik" (Mirande, 1987: 35) esaldian bertan harremantzen dira denbora, gaiztotasuna eta emakumea (Arkotxa 2000: 312). Alta, zehaztu beharra dago, batetik, feminitatea eta gaiztotasunaren artean identifikazio bat jazotzen bada ere, Theresa ez dela oraindik emakume, aro anbiguo batean baitago eta, bestetik, lehen irakurketan agerian geratu den bezala, gaiztotasun hori ez zaiola emakumetasunari era esklusiboan esleitzen, jendarte burgesaren pieza den partaide bakoitzari baizik. Horregatik, komenigarria dirudi Muñozek (2010) (H)bn ikusten duen misoginia antimodernitatearen testuinguru zabalagoan kokatzea eta osatzea. Bereziki, kontuan hartuta, lehen irakurketan aipatu den bezala, gizonak kritikatu egiten duela gizon burgesaren tipoa den lengusuaren emakumeak tratatzeko modua, batetik, eta, bestetik, irakurketa honetan aztertu berri den paragrafoan "aur eme" eta "emakume"-ren artean ezartzen duen ezberdintasuna. Azken horrekin garbi geratzen da Theresa emea dela, ez emakumea, horretarako adina eta, bereziki, jendarteratzea falta baititu.

Aipatu berri den banaketa kontzeptuala Simone de Beauvoiren (1908Beauvoiren ( -1986) ) Le deuxième sexeko (1949: 285) "on ne naît pas femme, on le devient" mugarriaren ildoan kokatzen da. Oinarri honetatik abiatuta, literatur lan honen misoginiaren gaiarekiko ikuspegi kontsentsuatuak berrikustea oso aberasgarria izan liteke, Muñozek aztertutako tratu txarren gaiarekin batera emea den "aur" bat aurkezten baita etorkizunerako esperantza gisa. Kontrajarriak diruditen bi ikuspegion arteko zubi gisa, aipagarria da gizonak erakusten duen grina Theresa askatasunean haz dadin eta, aldi berean, berak emandako eredua jarrai dezan. Barne borroka hori behin eta berriz azaleratzen da, gizonak Theresari irakatsi nahi baitio, baina, era berean, oraindik ez dakien haur eme horren izaera ezagutu nahi du. Istorioaren burura heltzean, gainera Theresa da dakiena, gizona zalantza eta beldurretan galdua den unean haurrak hartzen du iniziatiba, gizonak ere emana:

Otoi egin behar ote zuen? Zein jainkori ordea?... Alperretan ez aal ziran izango balizkako jainkotasun bati zuzenko zizkion otoitz erdi siñetsiak?... Obe zuen Zoriaren meneko utzi zezan bere burua -zoriona ala zorigaiztoa zatekeenetz ez zekien, Theresaren gidaritza-pean izango zela baizik. Bai, agintzen zion bere biotzari, azkenengo egun horretan, neguko irripar bat zerakuskion uda-egun horretan, Theresa izango zuen gidari, ziurtasun baten jabe zirudien ezkero, lehen eta azken aldikotz -ala betikotz?-elkarrekin ibilliko ziren bide berrian gaindi. (Mirande, 1987: 109) Kontraesana eta ezintasuna oinarri dituen planteamendu honetatik abiatuta soilik heldu liteke, beharbada, (H)bk genero aldetik daukan mamia bere konplexutasunean aztertzera.

Oso interesgarria izango litzateke, bestalde, azterketa horretan Miranderen pertsonaia femeninoen osotasuna aztertzea, (H)bn azaltzen direnez haratago. Idazlehonen olerkigintzan nahizGauaz parke batean (1997) antologian biltzen diren "Eresi kantari" (Mirande, 1997 14 : 141-155) edo "Gauaz parke batean" (Mirande, 1997 15 : 157-1963) ipuinetan irudikatutako pertsonaia femeninoak zinez berritzaileak baitziren euskal literatura idatziaren panoraman.

Pertsonaia femeninoen sinbologiarekin jarraituz, neskamearen eta Isabelaren pertsonaiek konnotazio negatiboa dute hasieratik, Theresak ordea positiboa, eta gauza bera gertatzen da sinbolizatzen duten denborarekin. Pertsonaien izenak berak determinatzen ditu konnotazio horiek, batetik, emakume helduak beleekin lotzen baitira. Lehenik neskamea:

14 1960an lehen aldiz argitaratua, Donostiako Egan aldizkarian.

15 1963an lehen aldiz argitaratua, Donostiako Egan aldizkarian.

Epaillako egun bat otza, epai-egun bat bezelakoa, pentsatzen zuen gizonak kanpora begira; beleek baizik ez zuten uts egiten… aski goizik hor izango ziran ordea, haren amets il-bearraz asetzera etorririk. Bat zekusan jadanik, begiak barruko aldera inguratzen zituen aldikal: neskame zaarra hor zebillan beltzez jantzia, ezpain meeak tinkaturik eta mutiri, […] (Mirande, 1987:35) Bestalde, Isabelak izenean bertan ageri du beletasuna. Aldiz, Theresaren izena testuan zehar behin eta berriz errepikatzen den "thesaura" hitzarekin lotzen da eta konnotazio positiboa besterik ez du, sinbolizatzen duenak bezala. Arkotxak (2000: 324) Theresaren hiru aspektu zentral gisa aurkezten ditu su/ur anbibalentzia, anbiguotasun sexuala eta atenporaltasuna. Suaren ezaugarriaren bitartez bizi eta sexu printzipioa errepresentatzen du Theresak, urarenaren bidez itsasoa, arima hilezkorra eta, anbiguotasunari dagokionez, nerabetasunaren ateetan den momentu magiko bat, trantsizio aro bat non inozentzia oraindik mantentzen den baina gaztaroarekin nahastuz, gizakia amorfoa den denbora laburra, promesa bat. "Theresa representa la infancia, la edad prepúbera en lo que tiene de indefinido sexualmente" (Arkotxa, 2000: 329). Aurretik aipatutakoaren harira, argitu beharra dago indefinizioa ez dela sexuarena, generoarena baizik. Honetaz gainera, Arkotxaren ildotik jarraituz, indefinizio hori tenporala ere bada. Aurrerago sakonduko den moduan, Theresa sinbolo bat da, oinarri berari lotutako erreferente ezberdinak barnebiltzen dituena. Denboraren gaiari lotuta, bere balio sinbolikoen artean gizakiaren garai erreal batekin bat egiten duen denbora irreal edo magiko bat ordezkatzen du, uraren sinbologiari lotutakoa: geldiunea irudikatzen du, atenporaltasuna, eternitatea. Haurraren adinari erreparatuz gero, kontuan hartzekoa da hamaika zenbakiak euskaraz bi esanahi dauzkala: hamaika zenbaki zehatza bai, baina baita kopuru handi zehaztu gabea ere.

Irakurketa honen baitan, adin zehatz honen hautaketa ez da ausazkoa eta arrazoi poetikoetan oinarritzen da, testuaren baitako harreman sinbolikoetan.

Isabelak gaztaroa errepresentatzen du, "al modo en que lo hizo el pintor alemán Hans Baldung Grien en 1510, la segunda, la de la feminidad resplandeciente" (Arkotxa, 2000: 318). Theresa lorea da, Isabela fruitua. Pertsonaia hau ez da promesa bat, ez dago egiteke, denbora pasa da bere bizitzan, jendarteratu da eta, hala, jadanik eginda daude bere gorputza eta izaera, gizonak erdeinatzen duen jendarte burgeseko beste edozein izaki konbentzionalen gisara. Negatibotasun hori in crescendo doa pertsonaia istorioan azaltzen den momentutik honek aurrera egin ahala, desagertzen den arte. Arkotxak (2000: 314-315) Isabelaren figura ezaugarri mortiferoak hartzen doala aztertzen du eta konparatu egiten du Baudelaireren zenbait poemaetako emakumeenekin, emakumea eta heriotza harremantzen dituztenekin (2000: 314-215), alegia. Loturak erabateko zentzua hartzen du testuan François de Malherberen "Et les fruits passeront la promesse des fleurs" aipua txertatzen dela kontuan hartuta, hain zuzen ere, denboraren iragankortasunaren harira:

"Et les fruits passeront la preomesse des fleurs…" Bai zoritxarrez! Handik urte gutxi batzuetara, iruzpalau urteren bururako, betiko joana zatekeen haren aurtasuna; lore berri bat izateko ordez udako igali lirin bat izango zen maitaleen ortz erruki-gabekoek osk egingo ziotena eta, laster, udazkenak zimel eraziko zuena… (Mirande, 1987: 45) Azkenik, Arkotxak analizatzen duen metaforizazioari jarraiki, eleberriaren lehen paragrafotik neskame zaharraren figura heriotzarenarekin lotzen da, Isabelarena baino askoz zuzenago. Isabela ez bezala, gizonak ez du neskamea gorrotatzen, ez behintzat botere hegemonikoa duen jendarte modernoko klase sozialarekin bat egin eta honen konplize bilakatzen den arte. Ikusi denez, Isabelarena prozesu bat da, baina neskameheriotz identifikazioa pertsonaia hau azaltzen den unetik gertatzen da, janzkera beltz, ilargi, zeru beltz, urkabe eta bele artean azaltzen baita bere figura (Arkotxa, 2000: 320-321). Social distinctions between men and women, imperialist and colonized, lord and servant were breaking down and, along with them, the standard frameworks for fictional representation.

Isabelaren
Socially and aesthetically, then, novelists broke new ground, expanding the territory of fiction vastly in these opposite directions.

Modernitatearen denboraren nozioarekiko beldurrari erantzun bergsoniarra.

Eleberriko pertsonaia femeninoen sinbologiaren gainean orain arte esandakoa sintetizatuz, hirurek denboraren iragankortasuna sinbolizatzen dute eta gizonak egitate horrekiko beldurra. Beldur horren jatorria hiru pertsonaia femeninoen sekuentziak irudikatzen duen denbora profanoaren linealtasuna da, historiaren atzerazintasuna, hau da, Modernitateak ekarritako denboraren ulerkera. Alabaina, Theresaren sinbologiak egoera horrekin apurtzen du modu ezberdinetan, gorpuzten duen momentu magikoaren bitartez, besteak beste. Hala, Theresa aterabide eta helburu bihurtzen da gizonarentzat.

Bera da gizonarentzako jendarte modernoari oro har eta honek inposatzen duen errealitate tenporalari konkretuki ihes egiteko esperantza bakarra, sinbolizatzen duen iraganari lotutako betiereko gaztetasunaren dimentsio atenporalagatik, baina ez soilik horregatik, aurrerago ikusiko den bezala. Ideia hauek agertzen dituzten testu zatiek harreman estua daukate Bergsonek denboraren inguruan eraikitako iraupenaren teoriarekin. Hona adibide bat:

Elkarri so egon ziren ereti labur hartan, aurraren begi nabar zoargiak harenei erantsiak gelditu ziren betikotasunaren memento hartan, zer esan, zer adi eraz zezakean? Gorputza ikara zeukala eta sutan gogoa, ez egurrezko su alaiaren garrez bainan izaerazko suaz, lurra aizea ta ura antzaldatzen eta moldatzen dituena -aragia den lurra, gogoa den aizea eta arima den ura… Ur zabal bat, itsas-ontzi batzu thesaurez kargatuak haren gainean baitabiltza Sartalde errimin-pizle batetik etorriak, Byzantziako urre ta zillar guztiak baino dirdaitsuago, Ispahango lore guztiak baino usaindunago diren thesaurez zamatuak… Gizonak, Theresari begira zegoelarik, bere errimiñaren jaioterri hura zekusan barruko begiekin, eta bere amets ezin esanezkoari egoak aske uzten zizkion Sartaldeko Ugarte doatsu heietaraino eraman zezan, Gazteen Lur ezkutatu hartaraino. Zoritxarrez! Irudimenaren solas bat zen hori, soilki, bai baitzekien harentzat ametsa sekula ez zela egintzaren senide izango… (Mirande, 1987: 37) Theresaren pertsonaiaren bidez, beste elementu batzuekin batera, testuaren orainaldian betiereko iragan bat txertatzen da. Pertsonaia honen begien zirrikitutik iragaten da orainera gizonaren "errimiña" edo nostalgia sortzen duen jatorrizko iragan bat, sartaldean kokatutako Gazteen Lurrarekin identifikatzen dena geografia magikoan. Hala ageri da irudikatuta Bergsonen denbora errealaren iraupen izaera, orainera iraultzen edo tolesten den iraganarena. Era berean, "betikotasunaren memento"-ak kondentsatzen du denboraren ulerkera bergsoniarraren bat-bateko bizipena, iraupenaren esperimentazioa etengabeko jario aske baten gisara, espazializazio eta segmentaziorik gabekoa. Istorioan zehar maiz errepikatzen dira "betikotasunaren zati bat izango den ereti bat" (1987: 100)

edo "sekula amaitu bear ez balu bezala eretiak" (1987: 112) modukoak zoriontasun uneetan. Gilliesek (2008: 102) zehazten duen bezala, gizakiak jario hori segmentuetan apurtzen du esperientziaren izaera azaldu ahal izateko, bai eta bere nahia ingurune naturalarekiko nagusitzeko:

In the Bergsonian construction of reality, though real living goes on the indivisible realm of durée, this world is broken into segments in order to explain, analyze, and even understand the nature of experience. The conscious reconstruction of our experiences distorts them, but this distortion is inevitable because of the impossibility of ever halting the flow of durée and because of the equally inevitable human need to violate this flow in order to assert our will over the natural environment.

Alta, Modernismo kanonikoaren errepertorioan joera horri kontrajartzen zaizkion "betikotasunaren memento"-ak agertzen dira. Dettmarrek (2006: 2-3) zehazten duen bezala, idazle bakoitzak ezberdin izendatu zituen momentu horiek eta, hala, Joycek epyphany esan zien, William Wordsworthek (1770-1850) spots of time, Woolfek moments of being eta abar. Alabaina, (H)bn jazotzen den bezala, momentu transzendenteez ari diren testu horiek egunerokotasunetik abiatzen dira era berean, hau da, erreala eta ideala batera aurkezten dira, elkarrekiko interferentzian:

Part of the challenge for readers of modernism in preciselly the unwillingness of its most accomplished practitioners to abandon either the real for the ideal, or the ideal for the real. And again, via the mechanism of epiphany -whose Access to the transcendent can only be courted, never commanded-the ordinary becomes precisely the royal road to the extraordinary. (Dettmar, 2006: 3) Iraupena esperimentatzen den momentu horien etengabeko agerpena bezala, denboraren segmentaziorako joera modernoarekiko ezinegona eta konnotazio negatiboa ere azaltzen da errepertorioan. Woolfen Mrs Dalloway (1925) eleberrian Big Benak daukan balioarekiko antzekotasuna du (H)bn erlojuari egiten zaion aipuak: "So egiten zion denbora neurtzen, denbora zauritzen ari zen tximinia-gaineko ordulariari-eta deus ez zuen ikusten" (Mirande, 1987: 95).

Bestalde, gorago aipatu testu zatian, L'Évolution créatrice (1907) lanean garatutako hainbat ideia garrantzitsuren isla ere ageri da Miranderen idazlanean, Gilliesen (2008:

106) hitzetan Bergsonen lanik garrantzitsuena izan zena, bere garaikideen arabera. Bertan argudiatu zuen nahiz eta bizia plano tenporalean garatu eta honen errepresentazioa, aldiz, plano espazialean, giza bizitza bi horien elkarrekiko harremanean oinarritzen dela. Ideia horietatik abiatuta, organismoak denboran zehar nola garatzen diren aztertzeak unibertsoaren osotasunaren funtzionamendua ulertzen lagundu zezakeela defendatu zuen.

Bere azalpenaren elementu nagusiak ziren, batetik, élan vital deitu zuen hastapeneko indarra, bestetik, intuizioa eta, azkenik, inteligentzia. Gilliesen (2008: 108) arabera, aipatutako elementuenerabilera zuzenaren adibide artistiko gutxi dago Modernismoan, baina artelana bere osotasunean ulertzeko moduan, hau da, forma eta edukia elkarri lotuta, eragin berezia izan zuela baieztatzen du. (H)bren kasuan, ordea, élan vital, intuizio eta inteligentzia elementuen elkarrekiko harremana ageri da Bergsonek bakoitzari emandako funtzio zehatza jarraituz. Gorago testura ekarritako fragmentuan ikus daitekeenez (Mirande, 1987: 37) Theresarengan gizonak intuizioaren bidez, "barruko begiek" irudikatuta, élan vital delako bizi indarra ikusten du, testuan "izaerazko su" gisa ageri dena, baina ez soilik neskaren gaztetasunari dagokiona, baita beregan islatzen den iraganetik datorren élan vitalari ere baizik. Istorioak aurrera egin ahala, inteligentziaren bidez eta begirada barnera itzuliz intuizioak esan diona ulertzen eta onartzen du progresiboki, hau da, Theresak sinbolizatzen duena ulertzen du. Hain zuzen ere hori baita gizonaren desira handiena, Theresak sinbolizatzen duena ikertzea eta bereganatzea.

Aurrerago sakonduko den ildotik, planteamendu honek erabateko lotura ezartzen du XX.

mendean antropologia nahiz etnologian garatutako hainbat teoriekin, mitoarekin harremandutakoekin, bereziki.

Bergsonen ideiek proposamen interesgarria eskaini zuten garaian nagusitzen ari zen "aurrerapen"-ean oinarritutako denboraren ikuspegi lineal eta historizistari alternatiba eskaintzeko. Modernitateak sustatutako denboraren ulerkerak, batetik, denboraren joana aurrerapen positiboarekin lotzen zuen; bestetik, denbora objektibatu eta giza subjektuagandik erabat banatzen zuen. Horretaz gainera, ez zuen denboraren izaera iragankorrarekiko kontsolamendurik eskaintzen eta, hala, (H)bn Modernismoko literatur kanonikoaren errepertorioko hainbat lanetan bezala, planteamendu horri aterbidea eskaintzen zioten ideiek arrasto nabarmena utzi zuten.

Mitoaren denbora ziklikoa.

Orain arte aztertutakoaren arabera, baieztatu daiteke Modernismo kanonikoaren errepertorioko antimodernotasunaren ezaugarri den denboraren ulerkeraren krisiarekiko erreakzioa (H)bren ardatz nagusietariko bat dela. Errepertorioko testu ezberdinek era anitzetan islatzen dute Modernitateak ekrritako denboraren ulerkerarekiko kontrakotasuna eta, horietariko batzuk, alternatibaren gauzapen artistiko ere badira.

Aztergai den testuaren aterabidea mitoaren denborara jotzea da. Mitoaren presentzia maila azalekoenean ere ageri da, erreferentzia zuzenak egiten baitzaizkio Europar mitologia aurrekristauaren elementu ugariri. Testuan zehar mitologia aurrekristauarekin lotzen den jainkoei erreferentzia egiten zaie, hala nola, itsasokoari, amaieran:

Theresa uretan amildu zen. Olatuek haren ikusmenetik kendu zuten baikoz, orroa bat egotzi zuen gizonak… ez horrelakorik, arren, itsasoko jainkoa, jainko anker hori!... hainbat dituk eure azalean ontziak, eta mariñelak, eta gal-zorian dauden bizi alperrak… horiek jo itzak, arren, baldin ilopariak nai badituk, ez ene Theresa!... (Mirande, 1987: 14).

Bainan kostara elduko zen, ez zen urruti, ez zen hain urruti!... itsasoko jainko onak bizia barkatu bazion Theresari, segurki elduko zen itsas-bazter salbagarri hartara… (Mirande, 1987: 115) Era berean, gizonak nostalgia azaltzen du jainko hauen garai aurrekristauekiko:

Ene jainko zaarren aldareak zutik balira oraindik ez nuke beldurrikan, aspaldion joana nintzake Theresarekin batean gaiztoek eta txarrek aaztu erazi, geurtatu nai diguten Gazteen Lur irrikatu hartara… Ezin zen… ezin zezaiokeen ezerk, ez Oro ez Ezerk ez eta ezer-ezak ere, Theresa ken betikotz, jaiko zaarren arnegatzalle ziren gizon eta emakumezkoek hori ezin lortu bazuten. (Mirande, 1987: 108) Bestalde, amaieran agerian geratzen da pintorea gizonaren sinismen berekoa dela. Espero izatekoa, lan honek jarraitzen duen ildotik biak bat eta bera direla aintzakotzat hartuz.

Honen oinarrian, artistaren subjektibitateaz eta mundu ikuskeraz gainera, edo honekin bat eginez, orain arte behin baino gehiagotan iragarritako teoria antropologiko eta etnologikoek literaturan izandako eragina dago. Jeremy MacClancyk (2006: 76) modernismaren testuinguruaz aipatzen duenaren arabera, 1930 inguruan antropologia oso zabaldutako gaia zen Britainia Handian eta XIX. mendeko azken hamarkadetan nahiz XX. mendeko lehenetan garatutako teoriek eragin zuzena izan zuten literaturan. Edward

Burnett Taylor (1832-1917) eta James George Frazerren (1854-1941) eboluzionismo konparatibistaren teoriak darwinismoa aplikatu zuen kulturaren esparruan eta, hala, kulturak aurrerapenean murgilduta zeudelako ideia zabaldu zen, baina bakoitza maila ezberdin batean. MacClancyk azpimarratzen duen bezala, Frazerren The Golden Bough (1890-1915) lana oso ezagun bilakatu zen, oinarrizko irakurgai izateraino: "By the 1920s it had become essential reading for anyone with claims to an education or a critical attitude to life […]" (MacClancy, 2006: 78). Liburu horretan defendatzen denaren arabera, erlijio "primitibo"-en sorta zabal batean emankortasunaren jainko hilkor bat irudikatzen zuen gizonezko jainkotiarra ageri da. Gizonezko jainko hori bere aurrekoa hiltzen edo/eta bere aginte urtearen amaieran sakrifikatuta agertzen da mitologian.

Etengabeko sakrifikazio eta berritze horrek ordena ziklikoa du eta, horretaz gainera, oraindik bizi zikloaren amaierara iritsi ez den erregetza jainkotiarraren sakrifizioa beharrezko gisa aurkezten du erregeneraziorako.

Eboluzionismo konparatibistaren teoriak mendebaldeko ez ziren testuinguru aurrreindustrialetako kulturak eta hauen mitologiak hartu zituen konparagai, hala, "gizaki primitiboa"-ren irudia eraikiz. Bestalde, Frazerrek bere liburuan "Urrezko Adarra"-ren mito unibertsala aurkezteaz gainera, kulturen hiru egoera bereizi zituen, hierarkiaren maila beherenetik gorenera, hurrenez hurren: magiarena, erlijioarena eta zientziarena.

Europa nahiz Ameriketako kultura zientifiko "zibilizatua" gainjarri zitzaion erlijioso eta magikoa zen "basa" edo "primitibo"-ari. Alabaina Boasen bira etnografikoak ekarritako joera erlatibistak ez ezik, literatur Modernismoaren kanonean aurkitzen diren lan ugarik kontra egin zioten ikuspegi honi.

(H)bri dagokionez, jadanik aipatu izan da mitologia aurrekristauak eta beraz "primitibotasuna"-k daukan presentzia eta konnotazio positiboa. Hain zuzen ere, agerikoa da "primitibotasun" horren gorazarre egiten dela, ustezko "zibilizazio"-ari dagokionez ez bezala. Literatur Modernismo kanonikoaren errepertorioaren zati handi batean jazotzen den bezala, aztergai den testuak bi fase horiek bata bestearen kontra jartzen ditu, jendarte modernoak emandako delako aurrerapena zalantzan jartzen du eta iraganeko mitoaren mundu magikoaren eta "primitibotasun"-aren bitalismoaren alde egiten du, hein handi batean. Lehen irakurketan aipatutako Gideren L'immoralistek (1902) bide horretatik jo zuen bezala, era berean Joseph Conraden The Heart of Darkness (1902) nahiz D. H. Lawrencen lanak ere talde berean koka litezke, bakoitza bere berezitasunekin.

MacClancyk (2006: 82) aipatzen duen bezala, testuon oinarrian dagoen jarrera ez da erabat dikotomikoa, hots, nahiz eta "primitibotasun"-a mendebaldeko zibilizazioarekiko alternatiba gisa baliagarria zen, konplexutasunetik jorratu zuten:

The key modernist writers on whom I wish to concentrate would have rejected this simple-minded dichotomy. They did not denígrate indigenous diference in an ignorant fashion, but nor did they succumb to seductive visions of an Eden elsewhere on earth. Some of them, deeply unhappy with the decadent state of European civilization at the turn of the century, propounded the destruction, or at least the necessarily radical revitalization of the West. At the same time, they extolled a complex primitivisim, one enticing yet savage, illuminating yet dark.

Miranderen (H)bn ere ez da kristautasun aurreko "primitibotasun"-aren irudi idiliko simplista bat eskaintzen. Izan ere, horregatik egiten du gizonak zalantza maiztasun handiz eta horregatik kostatzen zaio hainbeste bere barne nahia jarraitzea jendarteari kontra eginez. Hasteko, azken horrek bere prezioa dauka eta pentsamendu prelogikoari jarraituz jokatzeak ere asko arriskatzea dakar, norberaren sakrifizioa kasu. Gizonaren ziurgabetasuna eta beldurra direla eta, gorago aipatu bezala, Theresak hartzen du iniziatiba istorioaren amaieran:

Uste zuen Theresa konbentziturik zuela -ailitz bera hala!-ezen, naiz beldur lotsakor bat salatzen zuen oraindik haren soak, ez zirudien areago kezkaturik. Zentzu-bikotasun gabeko aurtasunaren zoriona eta saria!... Ziur ziur zegoen neskatoa gaua erori baino lehen bata bestearekin egongo zirela, betikotz betikotasunerako, eragozpenik eta areriorik izango ez zen atseden-leku loredun batean. Gizona beldur zen bai, beldur latzetan harentzat egintza azkenean ametsaren senide izan zen mundo zaar hontatik alde egin bearrez. […] Obe zuen Zoriaren meneko utzi zezan bere burua -zoriona ala zorigaiztoa zatekeenetz ez zekien, Theresaren gidaritza-pean izango zela baizik. Bai, agintzen zion bere biotzari, azkenengo egun horretan, neguko irripar bat zerakuskion uda-egun horretan, Theresa izango zuen gidari, ziurtasun bten jabe zirudien ezkero, lehen eta azken aldikotz -ala betikotz?-elkarrekin ibilliko ziren bide berrian gaindi. (Mirande, 1987: 109) […] bainan Theresa aurrera zihoan, lehena; eta beldurrik ezuelakotz erakusten aurrak, aalgez eta urgulluz biotza gainezka zeukan gizonak, atzetik zerraiolarik. Theresa orain gidari, bai… Haren nai gurena egin dedilla! (Mirande, 1987: 111) Gizonak istorioaren hasieratik egiten du zalantza, bere hausnarketetan etengabe azaltzen da arrazoia eta logikatik, hau da, jendarte modernoaren joeratik baztertzearen nahia eta beldurraren arteko lehia. Mito eta magiaren aro aurrekristau eta aurreindustriala alternatiba gisa agertzen badu ere, zail egiten zaio horretan bete-betean sinistea.

Alternatiba horrekiko desira izanagatik, gizona Modernitateak emandako kulturan hazi eta hezitako gizakia da, Theresa ez bezala. Azken honi haurtasunaren egingabetasunak uxatzen dio zalantza oro, testuan ageri denez. "Aur eme"-a haurtasunak berezko duen "ber-jaiozko ezagutza"-ren jabe da eta hori nahi du gizonak beregandik ikasi:

Batzuek hala diote, eta bestetzuek bestela… izugarriena da neronek ez baitakit zion bere baitan… Bearbada Theresak ba daki, ordea, adimen elkor elperraren urgulluak ez baitio hari ber-jaiozko ezagutza lausotu eta itzal erazi, eni zoritxarreko honi bezelaxe… Denborarik geiago utzirik izan balitzait, dena ikasiko nuen atzera, haren arima erneak eni irakatsiz… bainan beranduegi da, eta orain beldur naiz, ezin-geiagoko beldurraz, […] (Mirande 1987: 108).

Mirandek haurtasuna eta garai mitikoa elkarlotzen ditu (H)bn, eboluzionismo konparatibistaren teoriarekin bat eginez, Theresak gizadiaren haurtzaroa sinbolizatzen du, garai magiko, mitiko prelogikoa. Testu honen fikzioan garai hura antropomorfizatu egin da, Theresagan gorpuztuz. Oso ongi islatzen da gizon moderno antimodernoak garai horrekiko dauzkan desira eta beldurra, ahalmena eta ezintasuna, kontraesan erradikala.

Desiratzen den errealitate horri lotzen zaizkio denbora ziklikoaren eta betierekotasunaren etengabeko erreferentziak, hau da, historizismo modernoaren eta aurrerapenaren ideiaren denbora linealari kontrajartzen zaion mitoaren denbora. Elementu hauekguztiek, hein handi batean antropologiaren eremutik sortutako teorien zordun, berebiziko eragina izan zuten Modernismo kanonikoaren errepertorioa osatzen duten hainbat autoretan eta, jarraian aztertuko den bezala, (H)bk batzuekin antzekotasun handiak dauzka.

Eliotek, William Butler Yeatsek (1865-1979) eta Robert von Ranke Gravesek (1895-1985) ezagutzen zuten Frazerren liburua eta euren lanetan eragina izanagatik, ez zuten bat egiten kulturen fasekako banaketa hierarkikoaren hurrenkerarekin, Miranderen gizonak bezala. Hala, inspirazio iturri izan bazen ere, ezin esan liteke Modernismoko idazleek Frazerren teoria hitzez hitz bere egin zutenik, guztiz bestela, antimodernitatetik idazten zutenez gero ez zuten bat egiten aurrerapenaren ideia indartzen zuen fase zientifikoaren gailentasun ideiarekin. Eliotek, emankortasunerako eta biziberritzeko ezinbesteko sakrifizioaren Frazerren mito unibertsalaren eragina erakusten du The Waste Land (1922) poeman. Hor mitoaren alderdi konparatzailearen bidez desesperazio, desira eta fedearen izaera unibertsala ageri da eta, oro har, idazleak mitoan ikusi zuen modernitateak ekarritako fragmentazioari aurre egiteko ahalmen bateratzailea. Poema honetan, Lawrencen The Plumed Serpent (1926) lanean bezala, Frazerrek deskribatutako emankortasunaren erritualek garrantzi handia hartu zuten eta sexuak unitate kosmiko zabalagoen parte izatera heltzeko baliabide muga desegile gisako balioa zuen. Horrek feminitatean eta uretan murgiltzeari balio erregeneratzailea ematen dio Elioten poema entzutetsuan. "The burial of the death" izeneko lehen zatian aintzinatzen da ondoren etorriko den beharrezko heriotz sendagarria [START_REF] Eliot | The Waste Land and Other Poems[END_REF](Eliot [1922]]: 24) feminitatearen, akuatikoaren eta urkatuaren elementuekin. "The fire sermon" [START_REF] Eliot | The Waste Land and Other Poems[END_REF](Eliot [1922]]: 30-34) atalean agertzen da gizaki femeninoarekiko topaketa sexuala eta segidan dator "Death by water" [START_REF] Eliot | The Waste Land and Other Poems[END_REF](Eliot [1922]]: 35). Elementu hauek guztiz bat egiten dute (H)bn hasieratik ageri diren "urkabe" diren zuhaitz irudiekin eta Theresak gizonarekin batera itsasoan murgiltzean eta honen aurretik egiten duen "sakrifizio"-arekin:

Eta hain aurki Theresaren aurtasun oso egonaz egingo zuen sakrifikatzeak ere ez zion lotsarik ematen: aur garbia garbiago baizik ez zen aterako laztan bortitz hartatik eta bera ere irriki makur guztietatik ikuzirik, biok orban-gabeturik betikotasunean edo ezer-ezean sartzekotz… (Mirande 1987: 110) Aurrerago ere itsasoko jainkoaren "il-opariak" aipatzen dira, bai eta istorioaren amaieran pintoreak jainko berari eskainitako eraztuna, "oberenda" gisa. Erabiltzen den lexikoa magiarekin eta mitologia nahiz tradizio aurrekristauekin lotuta dago, erritualarekin eta Of what is past, or passing, or to come. (Yeats, 1983[START_REF] Yeats | Sailing to Byzantium[END_REF]: 217-218)

Olerki honetan gauzatzen den bidaia espiritualean poetak Bizantziorako bidea hartzen du, garai batez Europako zibilizazioaren erdigune izandakora. Ibilbide horretan eternitate, paradisu eta artearen artean loturak ezartzen ditu. Imaginario horren oinarrian, berriz ere, mitoaren denbora ziklikoaren ideia dago eta esplizituki agertzen da golden bougharen erreferentzia olerkiaren azken ahapaldian. Itsasoko bidaia honek (H)bren hasierako iruditeria gogorarazten du, "Gazteen Lurreko Uharte doatsu"-etara daramaten ontziekin lotua:

Gorputza ikara zeukala eta sutan gogoa, ez egurrezko su alaiaren garrez bainan izaerazko suaz, lurra, aizea ta ura antzaldatzen eta moldatzen dituena -aragia den lurra, gogoa den aizea eta arima den ura… Ur zabal bat, itsas-ontzi batzu thesaurez kargatuak haren gainean baitabiltza Sartalde errimin-pizle batetik etorriak, Byzantziako urre ta zillar guztiak baino dirdaitsuago, Ispahango lore guztiak baino usaindunago diren thesaurez zamatuak… Gizonak, Theresari begira zegoelarik, bere errimiñaren jaioterri hura zekusan barruko begiekin, eta bere amets ezin esanezkoari egoak aske uzten zizkion Sartaldeko Ugarte doatsu heietaraino ereman zezan, Gazteen Lur ezkutatu hartaraino. (Mirande 1987: 37).

Haatik, testu zatian ageri den bezala, Bizantziori erreferentzia egiten bazaio ere, gizonaren bidaia helmuga Sartaldean kokatzen da eta Yeatsen Bizantziori gailentzen zaio.

Azpimarratzekoa da Yeatsek mitoari emandako erabilera (H)brekiko eta, oro har, Miranderen lanekoarekiko antzekoa dela. MacClancyk (2006: 87) aipatzen duen bezala, batetik, histoariaren ulerkera ziklikoa proposatzen zuen linealaren ordez eta, bestetik, dimentsio nazionalista ere bazuen, hau da, zeltiar mitologia berreskuratuz irlandar mito nazionala eraikitzeko xedea. Mirandek ere euskal mitologian oinarritutako hainbat poema sortzu zituen, Yeatsen tradizioari jarraiki. Bereziki ongi islatzen da mitologiatik abiatuta nazioa eraikitzearen ideia Ene jainko-eidol zaharra, Lur! bilduman dauden "Ortzi'ren zaldunen gudu kantua"-n (Mirande, 1983 16 : 72-73) edo "Euskaldun laminei" (Mirande, 1984 17 : 82-83) izenekoan: Yeats was one of the first major modernist poet toread Frazer (it is no accident that the bird in one of his best-known poems rests in a "golden bough") and his interest in the Golden Bough was continous with a larger passion for collecting Irish folklore that was politically motivated. He conducted his own research into instances of ritual, magic and supranatural experience among the Irish peasantry, even seeking to re-enact these with other members of his Celtic Mystical Order, as part of the contribution to the nationalist Celtic Revival. His hope was that through resurrecting Celtic myth and magic he might counteract the dominance of Irish Protestantism and make of Ireland a "Holy Land".

Proiektu politiko-ideologiko ezberdinen arteko xehetasunez haratago, orain arte aipatutako testuetan nabarmentzen dena denbora ziklikoaren eta betierekotasunaren errepresentazioa da, mitoari, erritualari eta noski, arteari lotuta. Eliadek (1949) proposatzen duen interpretazioaren arabera, mitoaren denborara jotzearen joera hori gizakiak berezko duen "pentsaera mitikoa"-ren ondorio da: "some forms of mythical behavior still survive in our day. This does not mean that they represent "survivals" of an archaic mentality. But certain aspects and functions of mythical thought are constituents of the human being" (1959 [1949] :181-182). Teoria honen arabera, Modernismo kanonikoaren errepertorioak ageri duen denboraren ulerkera modernoarekiko haustura nahiak gizakiaren "pentsaera mitiko" horren eskakizunetan izango luke gakoa.

Aipatutako lanean eta Aspects du mythen (1963 [1963]) "portaera mitiko" esaten dio aintzinatetik gizakiak denbora konkretu erreala deuseztatzeko duen joerari. Ideia hau ulertu ahal izateko, garrantzitsua da mitoaren ideiari ematen dion esanahia kontuan hartzea:

Myth narrates a sacred history; it relates an event that took place in a primordial Time, the fabled time of the "beginnings". In other words, myth tells how, through the deeds of Supernatural Beings, a reality came into existence, be it the whole of reality, the Cosmos, or only a fragment of reality-an island, a species of plant, a particular kind of human behaviour, an institution. Myth, then, is always an account of a "creation"; it relates how something was produced, began to be.

Myth tells onlyof that which really happened, which manifested itself completely. The actors in myths are Supernatural Beings. They are known primarily by what they did in the transcendent times of the "beginnings". [START_REF] Eliade | Myth and Reality[END_REF][START_REF] Eliade | Myth and Reality[END_REF]: 5-6)

Antropologo honek aurkezten duen teoriaren arabera, gizaki arkaikoaren filosofiak, hastapen idealizatu edo in illo tempore baterako betiereko itzulera -esan nahi baita, kosmogoniaren etengabeko birsortzea-eta errepikapen nahiz arketipoetan oinarrituta, denboraren ikuspegi lineala ukatzen zuen, guztiz jarrera anti-historizista erakutsiz:

[…] archaic societies-societies which, although they are conscious of a certain form of "history", make every effort to disregard it. In studying these traditional societies, one characteristic has especially struck us: it is their revolt against concrete, historical time, their nostalgia for a periodical return to the mythical time of the beginning of things, to the "Great Time". (Eliade, 1959[START_REF] Eliade | Cosmos and history. The Myth of the Eternal Return[END_REF]:11)

Betiereko itzuleraren mitoa gaurkotzen zuten errepikapen, arketipo eta errito ezberdinen bitartez, gizaki arkaikoak denbora konkretu erreala deuseztatzen zuen:

Differing in their formulas, all these instruments of regeneration tend toward the same end: to annul past time, to abolish history by a continuous return in illo tempore, by the repetition of the cosmogonic act. (Eliade, 1959[START_REF] Eliade | Cosmos and history. The Myth of the Eternal Return[END_REF]: 81)

Alabaina, irakurketa honen sarreran aipatu bezala, XVII. mendetik aurrera denbora ziklikoaren ideiak tokia galdu zuen eta, hala, historiak ordezkatu zuen progresiboki mitoaren denbora. Aitzitik, gizakia bera ez zen aldatu eta historiaren denbora lineal atzeraezinari ihes egiteko beharrak iraun zuen. Hala, XX. mendean erreakzioak ugaritu ziren eta gizakiaren hainbat kultur ezaugarri "pentsamendu mitikoa"-ren ondorio diren betiereko itzuleraren mitoaren aktualizazio gisa identifikatzen ditu Eliadek. Irakurketa honentzat interesgarrien gertatzen dena da, besteak beste, Joyce eta Ellioten lanetan identifikatzen duela etengabeko errepikapenarekiko nostalgia eta, beraz, denboraren abolizioa (1959: 140). Honekin batera, cubismoak, dadaismoak, surrealismoak edo dodecafonismoak ekarritako hizkera artistikoen suntsiketak kaoserako itzulera irudikatzen du, betiereko itzuleraren prozesuaren birsortzeko baldintza gisa (1963: 197).

(H)bk eskaintzen duen konponbidea Bergsonen filosofian dago, hein handi batean, baina baita betiereko itzuleraren mitoan eta honi lotuta Frazerrek inspiratutako arte nahiz teorietan ere.

Artea konponbide gisa.

Orain arteko irakurketek erakusten duten bezala, literatura -eta artea, oro har-izan zen XX. mendeko ideia antimodernoentzako gotorleku garrantzitsuenetariko bat.

Modernitatearen ideologia hegemonikoaren kontrako jarrerak islatzen ziren lan askotan, bai eta honek ekarritako aurrerapenaren mundu ikuskerarekiko erreakzioak ere. Azken puntu horretan denboraren afera izan zen ardatz nagusietariko bat. Hala, (H)bn ezaugarri hauek guztiakpilatu egiten dira eta, era berean, artea ageri da antimodernitatearen enuntziazio eta gauzapen esparru nagusi gisa. Gauzapen hori hainbat mailatan jazotzen da testuan zehar, betiereko itzuleraren sinbolo anitzen bidez. Hasteko eta behin, maila azalekoenean, betikotasuna adierazten duten elementu isolatu ugari daude testuan zehar sakabanatuta. Besteak beste, Franz Schuberten (1797-1828) "Amaitu gabea"-ren aipamena (1987: 53):

Musika goibel bat entzun nahi zuen, ez latin-errietakoa iñolaz ere, Alemania edo Rusiakoa baizik; samur eta ozena, barrurakor eta oroz-gainekoa batean, halako bat soilki zen gai haren atsegiñaren laguntzalle izateko. Ezer ez baitzuen bere gusturako arkitu, radiola itzali eta Schubert-en "Amaitugabea" ezarri zuen disko-inguratzallean. Egokiagorik ezin asma…

Theresa bezala amaitu gabe dagoenaren betierekotasuna sinbolizatzen du abestiak. Beste adibide bat da istorioaren amaieran pintoreak uretara botatzen duen eraztunarena, zirkuluaren esanahi sinbolikoa kontuan hartuta (1987: 120): […] urira itzuli baino leen, ordea, azken begirada bat eman zion, ixillik, illuntzen ari zen ur berdeari eta, beingoan, uretara jaurti zuen ekuinean zekarren urrezko zaldun-erastun bat, itsasoko jainkoari oberenda. Ez zen ankerra izan biontzat.

Maila konplexuago batetan, baina beti ere aurrekoari lotuta, Theresaren bitartez Isabela eta neskame zaharrak sinbolizatzen duten denboraren iragankortasun linealaren kontrako denbora bat, hau da, mundu mitiko aurrekristau bat irudikatzen da, haren begietara begira gizonak ikus dezakeena eta desiratzen duena, in illo tempore hura, kristautasunaren eta Modernitatearen aurretik existitzen zen mundu ulerkeraren sinbolo, mitoaren denborari lotutako garai mitikoa. Hori dela-eta, istorioan txertatu egiten dira behin eta berriz mitologia eta zibilizazio aurrekristauen elementuak. Mundu mitiko horrekiko gizonak duen harremanean ageri da Modernitateak irekitako arrakala, izan ere, gorago aipatu bezala, istorioaren amaiera aldera erakusten den bezala, Theresak osoki sinetsi dituen kontakizunak gizonak berak ez ditu guztiz berresten. Banatu egingo dituztela jakinaraztean Theresak heriotza nahiago duela dio eta gizonak beldur ezote den galdetzean ezetz erantzuten dio, berak irakatsi dion guztiagatik badakiela heriotzaren ondoren betirako elkarrekin izango direla. Interesgarria da gai existentzial honen inguruko zalantzek emandako hausnarketa, hor islatzen baita hobekien gizakiaren pentsamendu mitikoaren eta mundu ikuskera modernoaren arteko tirabirek sortu ezinegona:

"Il ondoren ere elkarrekin izango gera, ez da?" Ene Theresa! neronek baneki pentsatzen zuen etsiturik, zeuk zorioneko horrek ene liburuetan eta ene elletan idoro duzun ziurtasun hori neronek baneuka!... Beti saiatu zen zindo eta egiati izatera aurraren edozein galderari buruz; bainan orain beraren zalantza, beraren ezagueraren mugak hari agertzea ankerkeria bat baizik ez litzake, eta azkenekotz esan zion: "Bai, Theresa, elkarrekin izango gera orduan ere". "Beti elkarrekin, gu biok bakarrik?" jakin nai izan zuen neskato kezkatuak -eta segurtatu zion hark: "Bai, betikotz biok elkarrekin, eta gaizto guztien gandik urruti!" Biak elkarrekin betikotz? Biak bat egiñik betikotasunean? Batzuek hala diote, eta beste batzuek bestela… izugarriena da neronek ez baitakit zion bere baitan… Bearbada Theresak ba daki, ordea, adimen elkor alperraren urgulluak ez baitio hari ber-jaiozko ezagutza lausotu eta itzal erazi, eni zoritxarreko honi bezelaxe… Denborarik geiago utzirik izan balitzait, dena ikasiko nuen atzera, haren arima erneak eni irakatsiz… bainan beranduegi da, eta orain beldur naiz, ezingeiagoko beldurraz, ordua ba delakotz eldu gure bion batasuna zulo beltz batean agian ondatuko baita, gure bien izena eta izanarekin batean-betikotz. Berdin izugarria, edo areago, osorik itzaltzen ez bagera ere baldin iratxi bi bezela egotekoak bagerade betikotasunean, elkarren gandik betiko berezirik edo, sordeis, geiago ez jakiñik elkarren berri… Bainan batak bestea areago ez ezaguturik ere, bata bestearen ganako irrika lauso bat, orduan ere iñork ez ulertua, galdituko zaigu beti, ez da, Theresa, ez da? Bainan oi! Egia bada bi iratxo berezi ez gerala ere izango, arima-molekula parregarri bi baizik, bi arima zati arimaz gabeturik geuri ez dihoakigun batasun alper eta anker batean galduko direnak!... Ene jainko zaarren aldareak zutik balira oraindik ez nuke beldurrikan, aspaldion joana nintzake Theresarekin batean gaiztoek eta txarrek aaztu erazi, gezurtatu nai diguten Gazteen Lur irrikatu hartara… (1987: 107-108) Dagoeneko aipatua izan den bezala, istorioan zehar Theresaren irudia jainkotu egiten da.

Amaierara iristerako garbi ikusten da gizonak baino gaitasun handiagoa duela neskatoak Gazteen Lurrean sinisteko, gizona baino bertakoagoa dela Theresa. Bere adin txikiak kulturaren garai magikoa sinbolizatzen du, baina hamaika zenbakiak badu era berean kopuru handi indefinitu horren balioa, hain zuzen ere, garai hori errepresentatzeko ezin egokiagoa da Theresaren adina, euskaraz. Haatik, ez da amaierara arte itxaron behar

Theresaren jainkosa irudiak agertzen hasteko. Hona adibide bat:

Lurra eta gizonak gazteago ziren aspaldiko adin horietan ailira bizi izan biok! Theresa zegokion bezainbatean ohoratzea gatik bera ere joango zen lur berri billa; Theresaren apaingarritzat, urre eta urbitxizko altxorrak bilduko zizkioten meatzetan esklabo larru beltzek; heien gainean izango zen aur zuri eta orailla agintari, ezin urranduzko printzesa bat bezela. Theresak zoraturik entzuten zituen aita besoetakoaren biotz irudimendunak asmatzen zekien ipuin ederrok… Urrutiko Amerikak baino urrutiago, Indianoen lur urretsuak baino urrezkoago diren Ugarte doatsuak, ordea, ez zizkion oraindik aipatzen, han, arimaren sorterri den Gazteen Lur mirarizko hartan, baitzatekean Theresa eta agintari zor zitzaion araura… (Mirande, 1987: 83) Femeninotasunaren jainkotiartze honek, istorioaren beste hainbat elementurekin batera, zuzenean lotzen du (H)b Robert Gravesen The White Goddess: a Historical Grammar of Poetic Myth (1948) lanarekin. Frazerren The Golden Boughen interpretazio bat da, non defendatzen den kultura "primitibo"-en mitologian ageri den gizonezko errepresentazioa betierekoa den jainkosa femeninoaren menpe dagoela. Elementu maskulinoa aldatu egiten da eta sakrifikatu, betiereko femeninoa ez bezala. Gravesek bere hitzaurrean ongi azaltzen duenaren arabera, matriarkatu eta matrilinealtasuna ordena patriarkalak ordezkatu zuen eta, hala, hainbat ohitura eta mito desitxuratu, bai eta azken buruan, mitologia beraren zentzua nahiz balioa ere:

Mi tesis es que el lenguaje del mito poético, en uso en el Mediterráneo y la Europa septentrional en la antigüedad, era un lenguaje mágico vinculado a ceremonias religiosas populares en honor a la diosa Luna, o Musa, algunas de las cuales datan de la época paleolítica, y que este siguiendo el lenguaje de la verdadera poesía -«verdadera» en el sentido nostálgico moderno de «el original inmejorable y no un sustituto sintético». El lenguaje fue manipulado al final del período minoico cuando invasores procedentes de Asia Central comenzaron a sustituir las instituciones matrilineales por las patrilineales y remodelaron o falsificaron los mitos para justificar los cambios sociales. Luego vinieron los primeros filósofos griegos, que se oponían fiememente a la poesía mágica porque amenazaba a su nueva religión de la lógica, y bajo su influencia se elaboró un lenguaje poético racional (ahora llamado «clásico») en honor de su patrono Apolo, y se impuso en todo el mundo como la última palabra sobre la iluminación espiritual, opinión que prácticamente ha presominado desde entonces en las escuelas y universidades europeas, donde ahora se estudian los mitos solamente como reliquias pintorescas de la era infantil de la humanidad. [START_REF] Graves | The White Goddess: a Historical Grammar of Poetic Myths[END_REF][START_REF] Graves | The White Goddess: a Historical Grammar of Poetic Myths[END_REF]: 38)

Gravesen teorian "jainkosa zuria" ilargia da bere jatorrian, Arkotxaren azterketa bidearen ildo berean, eta arteak rol berezia jokatzen du jainkosa horrekiko. Gurtza harreman bat ezartzen du eta, hain zuzen ere, literaturan ilargiak izan duen erabilera sinbolikoarekin bat egiten du honek, olerkigintzan bereziki. (H)bren hastapenean ilargia agertzeak pisu berezia hartzen du interpretazio testuinguru honetan eta, are gehiago, euskaraz idatzita egoteak ere badu esanahirik. Izan ere, Gravesek dio mitoaren hizkera hastapenekoa hainbat kulturetan gorde zela nahiko beradura arte eta, besteak beste, transmisio gune gisa aipatzen ditu Irlanda eta Galesko eskola poetikoak nahiz Europa mendebaldeko akelarreak. Era berean, azpimarrantzen du Europa industrialean hizkuntza hori berreskuratzeko hainbat joera azaleratu zela, baina bere gramatika eta hiztegiaren behar bezalako azterketarik gauzatu gabe (2017: 41). Hari honetatik tiraka, interpreta daiteke Miranderen testuko gizonak Theresa den sinboloa ikertzeko daukan grina, hastapenetako hizkuntza mitologiko horren ikerketan oinarritzen dela. Gravesek hitzaurrearen amaieran dio jendarte modernoak hizkuntza poetiko mitikoa galerara eraman duela eta poetek jadanik ez dutela hizkuntza prelogiko horretan idazten. Hala, bide horretatik erantzuten dio "poesia, gaur egun zertarako?" galderari:

«¿Cuál es la utilidad o función de de la poesía en la actualidad?» es una pregunta no menos dolorosa aunque la hagan con insolencia tanta gente estúpida o la respondan con disculpas tanta gente necia. La función de la poesía es la invocación religiosa de la Musa; su utilidad es la experiencia de una mezcla de exaltación y de horror que su presencia suscita. ¿Pero y «en la actualidad»? La función y utilidad siguen siendo las mismas; solo ha cambiado la aplicación. En un tiempo esta era una advertencia al hombre de que debía mantenerse en armonía con la familia de criaturas vivientes entre las cuales había nacido, mediante la obediencia de los deseos del ama de casa; ahora es un recordatorio de que no ha tenido en cuenta la advertencia, ha puesto la casa patas arriba con sus caprichosos experimentos en la filosofía, la ciencia y la industria y se ha arruinado a sí mismo y a su familia. «En la actualidad» es una civilización en la que se deshonran los principales emblemas de la poesía. En la que la serpiente, el león y el águila pertenecen a la carpa del circo; el buey, el salmón y el jabalí, a la fábrica de conservas; el cballo de carreras y el galgo, a las casetas de apuestas, y el bosque sagrado, al aserradero. En la que la Luna es menospreciada como un apagado satélite de la Tierra, y la mujer, considerada «persona auxiliar del Estado». En la que el dinero puede comprar casi todo menos la verdad y a casi todos menos al poeta en posesión de la verdad. (Graves, 2017: 43) Horrela, jendarte modernoaren kontrako jarrera antimodernoak, mitoak, feminitateak eta poesiak bat egiten dute Gravesen teoria horretan, (H)bn bezala. Miranderen testuan, esan bezala, hainbat sinboloren bidez mitoaren mundu bat eraikitzen da, betierekotasunarena, ziklikotasunarena eta, are gehiago, mito fundazionaltzat jainkosa zuriarena hartzen duela defenda daiteke, Frazerren jainko maskulinoaren bertsioaren ordez. Irakurketa honen arabera, (H)bk hizkuntza eta garai mitologikoaren berrezartze saiakeran dagoen gizon baten istorioa kondatzen du eta nola jendarte modernoa horretarako traba denarena.

Gizonak Theresa gurtzen du hastapenetako matriarkatu horretan behar zuen moduan, poetak Musarekin egin bezala. Era berean, gorago jadanik iradoki den bezala, sakrifizio erritualaren eta itsasoko murgilketaren bidez bien izateak betierekotzen saiatzen da gizona, garai mitikoan bezala. Alabaina, amaieran agerian geratzen denez, arteak du betierekotze horretarako giltza, izaera mitiko hori materializatzeko ahalmena.

Itsasoan murgildu ostean, momentu batetik aurrera, gizonak zalantza egiten du eta uretatik ateratzea erabakitzen. Ondoren, pintoreari beren istorioa kondatzen dio, hori baita betierekotasuna lortzeko modu bakarra: pintoreak agindu zien erretratua. Hau da, istorioan zehar irudikatzen diren betierekotasunaren sinbolo guztietan garrantzitsuena artea bera da, Modernitatearen denboraren ulerkera transzenditzeko gaitasuna duena, orainean bizi den iraganaren, hots, Bergsonen ideien, adibide materiala. Amaieran pintoreak itsasora jaurtikitzen duen eraztunak nahiz gizona eta Theresaren istorioa pintatzearen erabakiak betierekotasunaren elementuak bateratzen ditu. Horretaz gainera, azken lerroetan pintorearen izaera bera gizonaren birsortze gisa azaltzen denez gero, gizonren istorioaren errepikapena gertatzera doala iradokitzen da, istorioari forma borobil burugabe betierekoa emanez eta gizona-pintorea-narratzailea ahots berean batuz.

Agerikoa da testuaren maila ezberdinetan txertatutako elementu anitzek leku berera daramatela: Modernitateak marraztutako aurrerapenaren denbora historiko lineala deuseztatzera. Elementu hauen artean pisu gehien daukatenak Theresaren sinboloa eta artea bera dira. Dagoeneko nabarmendu da Theresaren adinak daukan balio burugabea, pertsonaiaren betierezkotasunaren sinbologiarekin bat eginez, bai eta pintoreak jendartearentzat onartezina den errealitate betiereko bat sortzeko daukan gaitasuna, artearen bitartez. Hain zuzen ere, bi elementuok azaltzen dira gorago Cocteuren enfant terriblearen figuraren harira aipatutako "Balthus" margolariaren lanaren zati batean.

Amaia Elizaldek (2016) nabarmendu duen bezala, "Balthus"-ek bere pinturan nahiz Mémoires (2001) liburuan eta Mirandek (H)bn artea eta neskato nerabeak ulertzeko duten moduari arreta jarriz gero, beraiek sortutako gorputz errepresentazio artistikoen benetako esanahia zein den errazago asma daiteke. Bestela, "Balthus"-ek zioen bezala, "c'est rester au ras des choses matérielles que de croire à l'érotisme pervers de mes jeunes filles. C'est ne rien comprendre des languissements adolescents, de leur innocence, c'est ignorer la vérite de l'infance" ("Balthus", 2001: 165). Neskatila hauen errepresentazio artistikoek "portaera mitiko"-ari erantzuten diote eta betiereko itzuleraren mitoa gaurkotzen duten gorputz errepresentazio artistiko nostalgikoak dira. "Balthus"-ek behin eta berriz azpimarratu zuen arte sorkuntza bera ere denbora zati bat lapurtzeko modu bat dela, hilezkortasuna bahitu eta denbora gainditzeko baliabidea. Konparaketa honekin amaitutzat emango den irakurketa honetan, "portaera mitikoa" irudiaren mailan aurkitzen da idealizatutako haurtzaroaren in illo tempore, kaos edo sorkuntzaren ateen errepresentazio zuzena egiten baita. Era berean, sorkuntza eta harreraren mailan topatzen da, arte sorkuntza nahiz harrera egintza kosmogoniko gisa ulertzen baita, denbora berri bat sortu eta momentua hilezkor bihurtzeko modua.

Theresaren pertsonaiak istorioaren baitan betetzen duen funtzio bera betetzen du arteak (H)bk eskaintzen duen diskurtso metaliterario edo metaartistikoan, biek bat egitean lortzen den efektua da betierekotasuna betierekotzea. Argigarria da, puntu honi dagokionez, "Balthus"-en neskatilen -horietariko bat Thérèse izenekoa-(Ikus 2.

eranskina) margolanei erreparatu eta Miranderen Theresarekin erkatzea, bi artistek euren lanean materializatutako arte ikuskerak oso hurbilak baitira.

Amaitzeko, azpimarratzekoa da Gravesen "jainkosa zuria"-ren teoriatik helduz gero, neskatilen errepresentazio hauek betiereko feminitatearen iruditeriarekin bat egiten dutela eta baita poesiaren edo, orokorrean, artearen funtzioarekiko posizionamendu konkretu oso erlijioso batekin. (H)bren irakurketa honek artearen inguruko teoria edo tesi bat ere proposatzen du, lehen irakurketan aipatutako ardura estetikoari lotutakoa, hain zuzen ere.

Testu honetan arte sortzaileak, hau da, gizon-pintore-narratzaileak, logika magiko mitologikoan sartzeaz gainera, "jainkosa zuria", Gravesen arabera benetako poesiaren iturri dena, gurtzen du.

Azken ohar gisa, ideologiaren gaiaren harira, nabarmena da mitologia aurrekristau eta aurreindustrialaren erabilera eta berpizte honen oinarrian berriz ere antimodernitatearen ideologia zehatza ageri dela. Are gehiago, Gravesen hitzaurreak hori esplizitatzeaz gainera poesia eta mitologiari lotzen zaion jatorrizko matriarkatuaren aldarrikapena ere egiten du. Poesia eta, oro har, artearen izaera mitologiko horren aldarrikapenak gaur XX. mendean asko indartu zen XIX. mendetik existitzen zen nazioaren "garbitasuna"

[purity] babesteko aktibismo soziala, modernismaren etengabeko bidelagun izan zena: "a powerful social movement that became one of British modernism's constantif unwanted -companions" (Marshik, 2006: 1-2). Nazioaren garbitasuna sustatuko zuen elkarte bat sortu zen, National Vigilance Association izenekoa, aurretik izandako antzerako mugimenduen eremua zabaldu zuena. Taldeari kutsu feminista ematen zioten emakumezko langile eta parte hartzaileak onartu ziren eta "bizio" edo "ohitura txar"rak deuseztatzeko garbitasunaren hizlariak eta kastitate ligak sortu. Modernismaren zoritxarrerako edo onurarako, artea ahal bezain garbien izan zedin eskatzen zuen garbitasunaren aldeko jendarte mugimenduak. Honekin batera, oso kontuan hartzekoa da Manshikek zentsuraren fenomenoa testuinguratzean jendarteko sektore eta maila ezberdinen artean ezartzen duen lotura: mugimendu sozialak bere indarra areagotu zuen gobernuko agente nahiz liburu dendekin elkarlanean aritu zelako eta, era berean, nabarmena izan zen moralarekin lotutako presio taldeen, Elizaren eta Estatuaren arteko etengabeko harreman zenbaitetan sinbiotikoa. Hortik zentsura forma ezberdinak eratorri ziren, instituzioen eremuarekin agortzen ez zirenak eta idazleengan eragin handia izan zutenak, horiekiko negoziazio dialektikoan aritu behar baitzuten, ezinbestean. Eragin hori literatur lanetan bertan islatzen da eta hortik "zentsuraren dialektikaren" ideia:

" […] morality pressure groups, church and [the British] state". This relationship had a profound impact on writers, creating what Virginia Woolf described as an atmosphere of "fear and suspicion." This climate was produced through a wide range of events and activities; the archives of government offices and of social purity groups indicate that obscenity prosecutions were only one of the many repressive strategies available to censors. Between 1888 and the late 1930, purity organizations and government censors pressured writers through visits and surveillance, public proclamations and warnings, and threatening letters as well as trials for obscene libel. In response to such activities, modernism simultaneously went on the defensive and attacked: authors produced numerous representations of "deviant" sexuality, but their works are also marked, for better and for worse, by a process I call the censorship dialectic. (Marshik, 2006: 2-3) Horiek horrela, Marshikek defendatzen du zentsura horrek xede errepresiboa izan bazuen ere, balio sortzailea ere izan zuela, modernismaren testuen izaeran zuzenean eragin baitzuen. Hala, mugimendu literarioaren berrirakurketa bat gauzatu beharra dagoela dio, zentsurarekiko harreman dialektikoa aintzakotzat hartuko duena. Ikertzaile honek baieztatzen du idazle modernista zentsuraren kontrako heroi soil gisa marrazten duen joera ohikoaren kontaketa osatu beharra dagoela, idazleen eta zentsuraren arteko harreman dialektikoan oinarritutako berrirakurketa eginez:

As an ongoing negotiation between writers and the general pubic culture of repression, the censorship dialectic had a profound impact on modernism and modernist precursors like Rossetti:

it forced writers to articulate their aesthetic and social goals; it led to the development of widespread self-censorship, which often resulted in aesthetic gains; and it contributed to the pervasive presenceboth enlivening and politicizedof irony and satire in modernist works. This irony encouraged readers and theatre audiences to question the repressive culture that surrounded modernist writers, and it thus expresses an ethical and political dimension that modernism is often thought to lack. (Marshik, 2006: 5) Modernismak instituzioen eta jendartearen errepresio indarrekiko dialektikan duen balio etiko eta politikoa azpimarratzen du, zenbait ikerlarik soilik testuen alderdi formala esperimentu hutsera laburbilduz modernismaz egindako irakurketak baztertuz. Hau da, Manshiken arabera, modernismak muga estetiko-moralak hautsi eta indar errepresiboak errepresentatuz hauek agerian uzteak ez du artearen apolitikotasunaren eta amoraltasunaren aldarria suposatzen, alderantziz, ekintza politiko eta etiko-morala da.

Are gehiago, modernismaren ezaugarri estetiko asko zentsurarekiko harremanari zor zaizkiola argudiatzen du: "the modernism we know owes many of its trademark aesthetic qualitiessuch as self-reflexivity, fragmentation, and indirection -to censorship" (Marshik, 2006: 6). Irakurketa honen sarreran aipatu bezala, errepresio indar horiekiko harreman dialektikoaren fruituetariko bat literatur testuetan zentsuraren errepresentazioa txertatzea izan zen (Marshik, 2006: 5). Marshikek bere azterketan halako errepresentazioen izaera aztertzen du Joyce, Woolf, Dante Gabriel Rosetti (1828-1882) eta Rhysen lanetan oinarrituz.

Zentsura errepresentazioen konparaketa:

Stephen Daedalus eta gizon-pintorenarratzailea.

Joycen Eleberria Künstelrroman bat da, hau da, artista baten bizi ibilbidearen hasiera kondatzen duen istorio bat. Stephen Daedalus da pertsonaia nagusia, idazle izan nahi duen gaztea eta, Marshikek (2006: 126) azpimarratzen duen bezala, zentsurak markatutako ibilbidea da artista honena, nahiz eta zentsoreari men egin ez: "portraits a writer whose career was marked by censorship before it truly began but who never capitulated to or compromised with the "censor"". Elizaren, familiaren eta nazioaren arteko sareek osatzen dute idazle gazteak pairatzen duen errepresioa, eleberriaren ondoko fragmentuan ageri den bezala (2001 [1916]: 191):

I will tell you what I will do and what I will not do. I will not serve that in which I no longer believe, whether it call itself my home, my fatherland, or my church: and I will try to express myself in some mode of life or art as freely as I can and as wholly as I can, using for my defence the ony arms I allow my self to usesilence, exile, and cunning.

Testuingurua kontuan hartuta, aipatzekoa da 1890etan jazo ziren irlandar literaturaren Berpizkundeak eta Gaelikoaren Berpizkundeak Irlandar Nazioaren literatura eta kulturaren parametroak ezartzeko asmoarekin sortu zirela. Iritzi kontrajarriak zeuden.

Belanguerrek aipatzen duen bezala, batetik, ingelesa erabiltzearen aldeko sektore protestantea zegoen eta, bestetik, gaelikoa erabiltzearen aldeko sektore katolikoa. Beraz, muga nagusiak erlijio kristauak, katoliko zein protestante, eta hizkuntzak ezartzen zituen.

Hizkuntzaren gaia ere azaltzen da eleberrian, Stephen konturatzen denean berak mintzatzen duen ingelesa, Britainiako tankerakoa, ez dela Irlandako ama hizkuntza (2001 [1916]: 146). Bere ibilbidean fede krisiak dauzka pertsonaia nagusiak, baina gero errudun sentimendua gailentzen zaio. Etengabe erreprimitua eta zentsuratua izaten ari den pertsonaia gisa azaltzen da artistagai gaztea, Elizaren aldetik bereziki, baina honek jendartean zuen eragina baztertu gabe, familia dinamikan eta harremanetan bereziki zertzen dena.

Azkenean, goragoko fragmentuan irakur daitekeenez, eleberriaren amaiera aldera kateekin apurtzea erabakitzen du artista gazteak, Parisera alde eginez eta bere idazle ibilbidearekin jarraituz. Errepresentazio honetan artea askatasunerako tresna gisa ageri da eta, beraz, artista askatasun egarria duen personiaa da. Alabaina, aske egiten duen tresna hori nahieran erabili ahal izateko ere aldendu beharra dauka erreprimitzen eta kontrolatzen duten instituzio eta bestelako askotariko indar zentsoreen eremutik. Bereziki interesgarria da errepresentazio hau, artistaren abiapuntuaren definizio jakin bat eskaintzen duelako, tesi honetan modernitate artistiko gisa ulertzen dena, hain zuzen ere.

Literatur modernitatearen ideologiak dakarren munduaren nahiz literaturaren -eta, oro har, artearen-gaineko ikuspegi kontrakulturala edo kontra hegemonikoa agertzen da artista gaztearen ezaugarri gisa, artea erabiltzen duena sorkuntza askerako eremu gisa. Bestalde, zentsuraren errepresentazioan teoria kritikoek landutako ikuspegi liberal tradizionala gainditzen da Joycen eleberrian, Elizaren instituzioen debeku ekintza errepresiboez haratago doan zentsura agertzen baita, apaizen sermoia, eskola erlijiosoa eta familia erlijiosoa tarteko. (H)bn artistaren pertsonaia agertzen da, pintorea, alegia. Bigarren irakurketan aipatu bezala, pintorea-gizona-narratzailea berdinduta agertzen dira istorioaren amaieran. Hiru ahots horiek bat egiten dute artistaren figuran eta, garrantzitsuena, pintorea eta gizonaren pertsonaiak bat eta bakarra izatea. Bestalde, "aur besoetakoa" Theresa da, baina baita argitaratua izan nahi duen istorioa edo, zehazkiago, liburuaren izenburua ere. Hain zuzen ere, testuaren amaieran pintoreak margotutako istorio gisa identifikatzen dena eta etengabe errepikatzera egiten duena. Hartara, gizonak Theresarekiko daukan harremana eta pintoreak egindako artelan moderno arau apurtzailearekikoa berdindu egiten dira.

Aurreko irakurketan agerian utzi nahi izan den bezala, artea konponbide gisa irudikatzen da istorioan, ideologia hegemonikoarekin talka egiten duten munduak sortzeko eta betierekotzeko esparru eta tresna, hori ere sinbolizatzen du "aur besoetakoak", hau da, Theresak. Hatsarre hauetatik abiatutako irakurketan aztergai den istorioa literatur edo zernahi arte adierazpideren zentsura baten errepresentazioa da eta A Portraiten kasuan bezala zentsura oso modu zabalean irudikatzen da bertan.

(H)bn gizonak Theresarekiko daukan harremanak muga anitzak topatzen ditu jendartean, Modernitateak ekarritako mundu ulerkera jatorri dutenak. Harreman hori fikzioko idazlea den pintoreak irudikatzen duen artista modernoak bere obrarekiko duenarekin berdingarria da. Muga horiek pertsonaien alegorien bidez irudikatzean bete-betean asmatu zuen Mirandek, horrela zentsuraren eremu zabala, instituziotik haratago jendartea osatzen duten norbanakoak ere hartzen dituena, irudikatu baitzuen. Lehen irakurketan ikusi bezala, gizonaren hausnarketetan Modernitatearen kontrako ikuspegia agertzerakoan maiz azaltzen da izen oneko familiaren itzala eta, oro har, jendartean dauden eta esan gabe doazen arauena:

Besteen esanera gehiegi bizi izan zen orain artean eta ondikotz! Oraindik ere besteek haren baitan jarritako itxaropenari amor ematera gertu zen, besteen gatik sortutako bere buruaren aizun-irudiari uko ez egitea arren. Zergatik ote? Ez koldar zelako, agian. Gizarteko eginbideak zituen eragille, pentsatzen zuen ironeia mingar batekin, etxe-ondo zaar baten jabe eta leinu ohoragarri bateko seme denaren eginbideak… naiko lotsagai ematen zion dagoeneko bere leinuari, […] (Mirande, 1987: 36).

Ez hori bakarrik, jarraian txertatutako aipuan ikus daitekeenez, legearen esparruari ere egiten zaio erreferentzia, alderdi punitiboari, espetxea eta psikiatrikoa aipatzen dira, baita psikoanalisiaren papera hainbat portaera psikopatologia gisa azaltzeko ere, eta abar.

Urdeok indartsu ziren ondikotz! Biotza aul, gogoa aul, ulermena aul -hura baino askoz, askoz indartsuago ordea! Legearen indarra eskuetan zeukaten, eta ez zuen dudatzen iskillu hortzaz baliatuko zirela, zamaitu zuten araura. Haren izate ororen jabe egiten ari zen mozkorraren gatik ere, otz-ikara bat nabaitu zuen bere burua auzitegi batean zekusalarik… eta presondegian-edo gaixotegian… Lengusuaren aolkua gogoratu zitzaion, eta irri egin zuen kireski. Lehenago bizi izan balira, apaiz aitor-entzule baten gana joan zedin esango bide zion… Bainan mendearekin batera "aurrera" zihoazen jendeok… Jakintza ezagutzen zuten orain haren ingurukoek ere, "Maitasun aundiaren gabea gatik gaixotasuna" den jakintza! Irri-egingarria benetan… gogoan ikusten zuen lengusua Krafft-Ebing edo Freud-en liburuen itzulpenak irakurtzen, istudiatzen… burmuin lodiak nekatzen, oitu gabeko termiñak ulertu naiz -methodikoa baizen gizontxoa-azkenekotz, haren kasua azaltzen eta argitzen ao zabalik zeuden familiako beste kideei. Esan gabe zihoan gaitzesten baino gupidestenago zutela orain, Freud eta Krafft-Ebing-i esker… Halarik ere, ekanduaren indarraz edo, haren epaille izan ziraden, eriotzerako epaia esan zuten haren gainean. (Mirande, 1987: 51).

Eremu errepresibo-zentsore horrek guztiak, azken batean, ideologia hegemonikoaren esparruaren hedapena erakusten du. Egoeraren itogarritasunaren aurrean alkohola eta ametsa ditu gizonak ihesbide bakar eremu intimoenean, etxean. Baina hor ere badu begiralerik. Isabela eta lengusuaren adin ertaineko pertsonaiak antzinako etxe zaharrera kanpotik datozen Estatu burges liberalaren alegoria diren heinean, neskamea lehenagotik bertan dagoen begiralea da, Elizaren alegoria, zaharra eta beltzez jantzia, istorioaren une erabakigarrienean lengusuarekin, hau da, Estatuarekin kolaboratzen duena. Nolanahi dela ere, indar zentsore horien kanpoko izaeraz haratago ere norbanakoaren baitan duten eragina ere adierazten da, nola indar horiek gizabanakoarengan eragiten duten, bere ametsetatik urruntzen duen "gizarteko eginbidea" jarraitzera bultzatuz, "aizun-irudi" bat eraikitzera makurtuz.

Goragoko fragmentuan ikus daitekeenez, jendartearen legeek norbanakoakoari forma emateko duten gaitasuna aipatzen da (H)bn, hau da, ideologia hegemonikoaren norbanakotzea jaiotzetik gertatzen da oharkabean, familian bertan eta jendarteratzean beranduago, horretan datza zentsuraren alderdi produktiboena, ideologia hori birsortzean errealitate ahalik eta bakarren bihurtzeraino. NCTren ideiekin bat eginez, hau egiturazko zentsuraren errepresentazioa da. Artistaren jardunari dagokionez, lehen fase horretan jendartearen legeak barneratu izanaren konzientzia eta bere buruaren autozentsura errepresentatzen dira. Ondoren, artista modernoak, hau da, ideologia hegemonikoaren arauekin haustea erabakitzen duenak, bere baitan, bere intimitatean hasten du zentsura dialektikaren mugen hauste hori, etxean, alegia. Baina literaturak suposatzen duen komunikazio ekintza gauzatzerako garaian, hau da, mezua jendarteratzeko unea heltzerakoan, zentsura formal edo erregulatzailearekin topo egiten du. Lengusuaren pertsonaiak, legea eta boterearen baliabide punitiboak irudikatuz, beste zentsura mota hori errepresentatzen du eta neskame zaarra, hots, Eliza, du lagun. Artearen esparruan jazotzen den kanonaren eta erreprimitu beharrekoaren arteko dialektika oso garbi irudikatzen da, izan ere, egin beharrekoa eta egin behar ez dena zer den argi geratzen da, eredu bat dago norbanakoa berez eta oharkabean egituratzeaz gainera, autozentsuratzera daramana. Kanonak eragindako zentsura indarrak barne irrikek bultzatuta bestelako errealitaterik amesteko gaitasuna ere kamusten du, erreprimitutakoaren eremua babestuz.

Baina indar zentsore hori nahikoa ez eta artista modernoak kontrakultura eginez bestelako errealitateak asmatu eta, larriagoa dena, komunikatzen siatuz gero, beste neurri batzuk hartzen dira ideologia hegemonikoa babesteko, hots, zentsura formala.

Hartara, hirugarren irakurketa honek aurrekoa osatzen du, arteak garaian garaiko errealitate zurrunarekiko konponbide gisa ematen duen askatasun horrek ere muga hertsiak badituela adieraziz. Hau da, artea ere, komunikazio tresna gisa, ez da ideologia hegemonikoaren mugetatik libratzen, nahiz eta nor bere baitarako sormen askerako esparru moduan erabili, artelanaren jendateratzea ezinezkoa bilakatuko du botereak, beharrezkoa balitz indar zentsore gisa neurri errepresiboak erabiliz. Garaiko testuingurua kontuan hartuta, eta are Abren debeku historia ere, zentsuraren errepresentazio honek zentzu handia bereganatzen du. Era berean, oso azpimarragarria da Modernismo kanonikoarekiko antzekotasuna.

Istoriotik liburura, liburutik kulturara.

Orain arteko irakurketen arabera gizona-aur besoetakoa (Theresa) eta pintorea-Aur besoetakoa harremanen arteko paralelismoa eginez, agerian utzi da (H)bn artea askatasun esparru gisa aldarrikatzen dela, hau da, konbentzioen edo ideologia hegemonikoetatik kanpo sortzeko eremu moduan. Baina, era berean, muga horiek arte sorkuntza jendarteratzerako garaian berdin gauzatzen direla irudikatzen du. Emaitza aterabiderik gabeko labirinto baten antzerakoa da eta, bide batez, liburu materilaren historiaren hasiera aurreratzen du zentsuraren errepresentazio horrek, tesi honetan aurrerago sakonduko dena. Hala ere, irakurketa honen azken punuan kulturaren esparrura salto eginda ere, ez dago liburuaren ertzetatik, testutik, ateratzeko beharrik.

Fikzio barruko idazleak, hau da, pintoreak, euskaraz idatzi du gizona eta Theresaren istorioa, (H)b. Azken finean, aske izan nahi duen pertsonaren arterako joera eta bidean topatzen dituen mugak irudikatzen dira bertan. Euskaraz idatzi izanak, errepresentazio hori euskal kulturaren baitan kokatzera darama, hots, pintore-narratzaile-gizona euskal testuinguruan txertatzen den artista da, irudikatzen den zentsura egoera bezala. Zentzu honetan, Theresa sorkuntzarako materia edo lehengai nahiz helburu estetikoa da, pintoregizonak askatasunez moldatu nahi duena jendarteko arauak hausteko. Heterodoxotasun horri Theresak sinbolizatzen duen betierekotasunaren denbora mitikoa gehituz gero, emaitzak idazle moderno askoren sorkuntza lerroa irudikatzen du, sorkuntza antimodernoa. Besteak beste eta atal honetan erabilitako adibidearekin jarraitzearren, Joycen A Portraitekiko antzekotasuna handia da, bertan elkartzen baitira artistaren irudikapena zentsuraren errepresentazioari lotuta, mitoaren hipotestua eta horrek suposatzen duen mundu ikuskera, osagai femeninoa eta erotismoa hausturaren "momentu epifaniko"-etan eta abar.

Era berean, esan liteke Theresak, lehengai gisa XX. mendeko euskara eta euskal kultura sinbolizatzen dituela eta gizonak sinbolo hori ezagutu nahi duela, ikertu, jendarte konbentzionalaren ideologia hegemonikoaren arauak hautsiko dituen zerbait irudikatzen duelako, Modernitatearen antitetikoa: betiereko iragan mitiko aurrekristau bat. Jakina, irakurketa honek lotura zuzena dauka jadanik Peillenek (1987,1991,1998) Miranderen idazlanaren irakurketa alegorikoaz behin baino gehiagotan esandakoekin, aurrerago ikusiko den moduan. Theresak irudikatzen duen kultur garai horri kontrajartzen zaio gizonaren etxean aspalditik den neskame zaharrak irudikatzen duen kultur garai kristaua, bai eta hiritik datozen Isabelak nahiz lengusuak neskame zaharrarekiko aliantzan sinbolizaten duten kultur garai burges liberalarena. Hiritik landarako norabidean jazotako imperialismo kulturala ongi irudikatzen du (H)ban landa giroko emakumezkoek edo "jende bakun"-ek Isabelarekiko erakusten duten miresmenean eta haren hauekiko erdeinuan:

Ba zekien Isabela neskamearen kuttuna zela… Parregarri zen, pentsa zer aburu zukean andere gazte apaiñak atso arront, zantar horrez! Jende bakunak gutxiesten zituela ez zuen ezkutatzen, eta halarik ere jende bakunok miresten zuten Isabela apain hori; bizi zen auzoko errian guztiek haren antzak eta edertasuna goraipatzen zituzten, eta baserrietako neskatillek haren erak kopiatzeko alegiñak egiten zituzten. Parregarri bai, irudi zitzaion gizonari; berak ez zituen bakunak besteak baino geiago ez gutxiago erdeinatzen… Lehenago, maite ere izan zituen […]" (Mirande, 1987: 39) Antzeko zerbait gertatzen da gizonak derrigorrezko eskolaratzea zalantzan jarri eta Theresa berak heztea erabakitzen duenean:

Bainan bekaizkeraiak osk egin zion biotzean, bet-betan otu zitzaiolarik arrotzak izango zirela aurraren irakasle. Zer eskuubide zeukaten heiek haren adimena formatzeko? Zergatik heien gandik ikasi behar zuen Theresak? […] Eta berak zekien guztia irakatsiko zion, eta guztia ulertzera ekarriko zuen, eskoletako programak moldatzen dituzten asto jakintsuak eskandaliza erazterainokoak. (Mirande, 1987: 54) Gizonak Theresak irudikatzen duen euskal hizkuntza-kultura aurrekristauaren iragan mitologikoan ikusten du aterabidea, arteak ere irudikatzen duena, primitiboa, bitalista eta, zentzu honetan, izpirituz gaztea, orainidk erabat jendarte modernoratu gabea. Horregatik irakatsi nahi dizkio antzinako kulturekin lotura duten filosofia, grekera eta latin, besteak beste (Mirande, 1987: 54). Hain zuzen ere, balio mitiko betierekoa duten iraganeko euskara eta euskal kultura sinbolizatzen dituen Theresa-aur besoetakoan topatzen du pintore-gizonak artearen bidez Modernitateari eta honen oinarria osatzen duen Eliza eta

Estatuaren aliantzari erresistentzia egiteko materia, Aba idatziz. Betierekotasuna irudikatu nahi duen testuan betierekotzen du pintoreak euskal kultur garai aurrekristau hori, Theresa betierekotuz, Ab idatziz, artelan batean mamituz. Pintoreak gauzatzen duen

Abren idazketa da Theresaren ezagutza, euskararen eta euskal kulturaren betikotzea, amaigabetasunaren sinbologiaz beteriko artelanean. Bigarren irakurketan Gravesen "jainkosa zuria"-ren ideia zela eta aipatutakoen ildoari berriz ere lotuz, erabateko zentzua dauka euskara hautatu izana betikotze erritual poetiko hori gauzatzeko. Izan ere, Gravesen tesiaren arabera (1917: 38) mito poetikoaren hizkuntza antzinako bat egon zen, Ilargiari lotutako zeremoniekin lotua, matrilinealtasuna gailentzen zen garai batekoa.

Ondoren, hizkuntza hori, bere mundu ordenarekin batera aldatu eta desitxuratuegin zen:

Mi tesis es que el lenguaje del mito poético, en uso en el Mediterráneo y la Europa septentrional en la antigüedad, era un lenguaje mágico vinculado a ceremonias religiosas populares en honor de la diosa Luna, o Musa, algunas d elas cuales datan de la época paleolítica, y que este sigue siendo el lenguaje de la verdadera poesía -«verdadera» en el sentido nostálgico moderno de «el original inmejorable y no un sustituto sintético». El lenguaje fue manipulado al final del período minoico cuando invasores procedentes de Asia Central comenzaron a sustituir las instituciones matrilineales por las patrilineales y remodelaron o falsificaron los mitos para justificar los cambios sociales. Luego vinieron los primeros filósofos griegos, que se oponían firmemente a la poesía mágica porque amenazaba a su nueva religión de la lógica, y bajo su influencia se elaboró un lenguaje poético racional (ahora llamado «clásico») en honor de su patrono Apolo, y se impuso en todo el mundo como la última palabra sobre la iluminación espiritual, opinión que prácticamente ha predominado desde entonces en las escuelas y universidades europeas, donde ahora se estudian los mitos solamente como reliquias pintorescas de la era infantil de la humanidad.

Hala, gizonak eta pintoreak sakrifizio errituala gauzatzen dutela interpreta daiteke, betiereko femeninoa birsortzeko, aintzinako garai matriarkalarekin lotzen den hizkuntza poetikoan, (H)bren euskarazko prosa poetikoan mamitzen dena. Garaian garaiko gizona sakrifikatu egiten da, pintoreak, artistak, mitoaren egileak, etengabe birsortu dezan Theresa, antzinako betiereko esentzia femeninoa, mitoaren Gazteen Lurreko izakia.

Bigarren irakurketan jadanik iradoki den bezala, komeni da genero ikuspegitik abiatzen den azterketan azken datu horri sakonago erreparatzea, Modernitateak emakumezkoari esleitutako paperari zuzendutako kritika zorrotzarekin batera. Nabarmentzeko modukoa da Gravesen planteamenduen eta (H)bren modernitatearen arteko lotura zuzena, Miranderen idazlanean antzinako hizkuntza eta garai poetiko mitiko hori euskara eta antzinako euskal kulturaren bidez mamitzen eta birsortzen delako.

Azken hori da, hain zuzen ere, ezin zeharkatuzko muga nagusia, gizona eta Theresaren arteko maitasun istorioak Modernitatearen eta hau sustatzen duten botere instituzioekiko erronka suposatzen baitu, beste ezeren gainetik, paidophilia istorio hutsa baino sakonagoa den heresia: Modernitatearen mundu ikuskera eta, beraz, ideologiaren kontrako ikuspegi bat, alderdi femeninoari balio berezi bat ematen diona eta honen aginte garaiarekiko nostalgia agerian uzten duena, Gravesen ildo kritiko beretik. Euskal kulturaren eremura ekarrita, hau da, (H)bren kasu partikularrari erreparatuz, hitz gutxitan laburbilduta, Eliza

Katolikoaren eta Estatu Liberal modernoen inperialismo kultural ezberdinen indar zentsoreekiko aske izango litzatekeen euskal kultura baten biziraupena aldarrikatzen da, primitiboa, izpirituz gaztea, matriarkala, mitikoa, poetikoa eta, artea bezala, betierekoa. Hurrengo pausua, bada, Abak idatzia izan zenean euskal literatur testuingurura zekarren berritasunari heltzea izango da, garaian gailentzen zen narraziogintzaren eremuko kanonari arreta berezia eskainiz.

Aurkeztu berri diren (H)bren hiru irakurketen zioa

(H)aur besoetakoaren modernitate literarioa berritasunaren ikuspegitik.

Orain mendearen hondarrean izaniko bultzada erabakigarria izan zen prosa berri haren helburu, gai eta are estiloetan ere" eta "idazle gehienak ohiturazko fikzioaz baliatu ziren ideologia jeltzalearen oinarrian zegoen ikuspegi idealizatu eta tradizionalista azaltzeko". Hartara, tankera honetako eleberrigintzaren erabateko kanonizatzeak ondorio zuzenak izan zituen prosazko literatur lanetan erabiltzen ziren gaiak mugatzerako orduan, bai eta literatura, hau da, fikzio idatzia, ulertzeko moduan ere.

Aldez aurretik azpimarratu beharra dago euskal literatur sistema eta eremua, gaur egun ezagutzen diren moduan, XX. mendearen bigarren erdian garatu izanak ez duela esan nahi aldez aurretik halakorik ez zenik, nahiz eta horien ezaugarriak gaur egungo literatura eremuen oso ezberdinak izan. Kanonetik haratagoko literatura idatziaren eremua oso zen mugatua irakurle zein idazleen aldetik eta kontrol handiko esparrua zen, kanona oso gertutik begiratzen baitzen. Harreraren atalean sakonduko da zentsuraren nolakotasun eta gorabeheretan, baina puntu honetan aintzakotzat hartu behar dena da Eliza Katolikoa zela euskal literatura idatziaren eremu txikia kontrolatzen zuena, hau da, kanonaren zaintzailea. Kanon horrek indar zentsore handia egiten zuen eredu bakar zen heinean, literatur gai edo formetatik haratago literaturaren ulerkeran bertan eragiten zuena. Lafitteren (1901Lafitteren ( -1985) ) eskutik argitaratu zen berriz ere liburua bi idatzi horiek gabe eta ez zen 80ko hamarkada arte osorik argitaratu. Beraz, aurrerago sakontazun handiagoz aztertuko den bezala, zentsura ez zen kanonaren birsortze eta indartzera mugatzen.

Etchepareren Buruchkaken adibidea ohiturazko narraziogintzaren hegemoniaren eta hertsitasun ideologikoaren nolakotasunaz eta honen iraupenaz ohartarazteko baliagarria da. Zentsura kasu paradigmatiko honetan, hasiera batean autoreak berak bere burua zentsuratu zuen ingurukoen presioak zirela eta, liburuak argia ikusi eta berehala. Horren ostean, Lafittek argitaratu zuen Etchepareren lana, baina bi atal onartezinak kanpoan utzita. Hona nola azaldu zuen hitzaurrean bildumaren zentsura ibilbidea:

Miriku gazteak sinetsi zituen aholku horiek oro eta 1910-ean ager-arazi zuen iburu bat, Buruxkak.

Egia erran, nor harritu? Adixkide eta ahaide gehienak harritu! Liburua hor zuten, bapo eta eder, bainan ezin onetsizko bi kapitulu hitsekin: batean, apezen eskoleri ezin aiherrago zagon, baiziketa erlisionea dena ilunbe dela eta egiaren gordatzale bertzean, ausartzia guziak bilduak zauzkan, itsusienak barne, amodio garbia eta bertze edozoin, berdin haizu emaiterainokoan.

Ahaide-adixkideek, bixtan da, beltzuri egin zioten. Ez zituela bada arima ahul edo minberak nahasi edo zaurtu behar, miriku gazteak etxen bahitu zuen bere liburu ozarra, nehori bakar bat saldu gabe.

Haatik adin batetako eskualtzale batek doiaipatzen bazion, hitz pollit batekin zart! Emanen zion present.

Liburu hori, ditaken eskuararik garbienean egina delakotz, nahi izan dugu salbatu: bi kapitulu dohakabeez arindurik eta hitz dorpexko bakar batez, zen bezala-bezala agertzen dugu. (Lafitte, 1980(Lafitte, [1941]]: 13) Azkenik, lana ez zen oso-osorik azalduko lehen aldiz argitaratu zenetik 70 urte igaro arte, goiko aipua ekartzeko baliatu den 1980ko argitalpenean. Beraz, aurretik ere euskal literatura idatziaren eremuko zentsura dialektikaren hertsitasuna handia bazen, harreraren atalean sakonki azalduko den bezala, 1936ko Espainiako Altxamendu Militarrak ekarritako errepresioak XX. mendearen lehen erdi osoan zehar luzatu eta are gehiago murriztu zituen parametrook. Horrek euskal literaturaren garapen orokorrean eragin sakona izan zuen, literaturaren ulermolde orokorrari nahiz jorra zitezkeen gai eta estetikei zegokienez.

Testuinguru horretan kokatu behar da Miranderen Abren agerpena, eta honen berritasuna XIX. mende amaieratik zetorren kanonarekiko harremanean aztertu. Jarraian jorratuko diren puntuetatik ondoriozta daitekeenez, idatzia izan zen garaian literatur testu horren sakoneko berritasunik handiena islatzen duen literaturaren ulermoldean zetzan.

Literaturaren ulermolde hori uler eta gara zedin, baina, ezinbestekoa izango zen euskal literatura idatziaren eremuaren baldintzak eta izaera aldatzea eta prozesu horretan, era berean, ulermolde horretan oinarritutako literatura sortzea baitezpadakoa izango zen.

Harreraren atalean prozesu horren bilakabidea aztertuko da hein handi batean, baina, lehenik eta behin, Abk idatzia izan zen garaian euskal literatur narraziogintzara zekarren berritasunaren alderdi nagusiak aztertu behar dira, ondoren datozen puntuetan literatur generoaren eta gaiaren inguruan ardazten direnak.

(H)aur besoetakoaren generoaz.

Nahiz eta euskal literatur kritikak eta historiografiak Hb eleberri edo nobela gisa sailkatu urtarrilaren 1ean igorritako eskutitzean "ipuin berri bat asi dut" (Mirande, 1995: 150) ziotson Mirandek eta, amaitu ostean, Peilleni 1959ko otsailean zuzendutako eskutitzean ere "pozik nago ene ipuin-berriak inpresio zerbait egin baitizu" (Mirande, 1995: 153).

Beranduago, Gabriel Arestik (1933Arestik ( -1975) ) Hb argitaratu ostean, Xabier Kintanaren gutunari ere "eskerrik asko zure eskutitza gatik, eta batez ere Haur besoetakoa nere ipuin berriaz daukazun eritzi onagatik" batekin erantzun zion (Mirande, 1995: 253). [START_REF] Lejeune | Le pacte autobiographique[END_REF]( -1976( ), Pott (1978( -1980)),

Ipuin

Oh! Euzkadi (1979Euzkadi ( -1983)), Susa (1980Susa ( -1984) ) Gerora, mendebaldar literaturetan ardura estetikoa, lanketa filosofiko-psikologikoa eta intentsitatearen moduko ezaugarriak sakabanatu egin dira ipuingintza eta eleberrigintzaren generoen baitan eta, hala, nouvellearen kategoria ez da beharrezkoa gaur egungo euskal literaturgintza deskribatzeko. Baina ez da ahaztu behar bereziki adierazgarria dela, eleberri/novela/romana esparru zabalean errealismoarekin eta euskal eremuan ohiturazko eleberriarekin identifikatzen zen garaian, Mirandek ipuinberri/nouvellearen generoa hautatu izana.

(H)aur besoetakoaren gaiez.

Lasagabasterrek (1981) ezarritako oinarrietatik abiatuta, euskal literaturaren historialariek aho batez berresten dute Euzko-Gogoan "Txillardegi"-ren Lee izan zela euskal literaturaren lehen eleberri modernoa gaiari dagokionez (Aldekoa, 2008: 251-256;[START_REF] Kortazar | Euskal Literatura XX. Mendean. Zaragoza: Prames[END_REF]: 143-145 eta Olaziregi, 2002: 71- Eta kaletarron buru-biotzak ez izaki beti lengo euskaldunenak bezin garbi. Barrenean bi gizonen burruka latza somatzen dugu -berriz ere Paulo'ren itzak aitatu bear-, biotz euskalduna ta buru erdaldunaren arteko borruka amaigabea: oitura burnizko katea baño lokarri etengaitzagoa baita.

Eta euskera biziko ba'da -ta gure aurrekoena ez baña gere izaera benetan azalduko baldin ba'dugu-, gure errietako biziera naasia euskeraz jarri bear nai-ta-ez: gaurko eziñegona, bizibeharra ta ezinbizia, aundinaia, diru-gosea, maitasun-gorrotoak; gaurko gizonen ametsak, zuur edo zoro; (…).

Eta goazen lenbailen Lizardi'k bere maitearekin amets-bideetan barrena egin zuen bidaldi luzea berritzera. Bizitz-lege zorrotza auxe baita: besteren ederra bereganatzen ez duena bestek besterenganatzen duela. (1951: 20)

Muga moralen zeharkatzea eta (H)aur besoetakoa.

Orain arte deskribatutako kanon zaharraren indar zentsorearen eta berritze indarraren arteko tira-biren testuinguruan kokatu behar dira euskaraz idatz zitezkeen gaien egokitasunaren inguruan jazo ziren eztabaidak. Euskaraz gai lizunez idaztearen inguruko polemikaren baitan, euskararen baitezpadako izaera kristauaren aldeko argudioen kontra aritu zen Mirande, 1953an "Abandotarra"-ri Euzko Deyan "Liburu lizunetaz" artikuluarekin emandako erantzunean, adibidez, Larreak (1985: 37-39) apailatutako

Miranderen idazlan kritikoen antologian bildutakoa. Hala, derrigorrez kristau kutsukoa behar zuen euskararen berezko garbitasunaren mitoa deuseztatzen saiatu zen, ahozko literatur tradizioaren birao eta lizunkerien aniztasuna azpimarratuz, besteak beste. Euskal literatura soilik irakurle kristauei zuzendua eta hauen irizpide moralen arabera idaztearen beharkizunaren kontra, errealitatearen hetereogeneotasuna azaleratuz abertzale "heterodoxoen" espazioa aldarrikatu zuen: "Guk, Euskaldun izaki, euskaraz hitz-egin nahi dugu, eta euskaraz geure olde, irrits, gogorapen eta ametsak oro agertu, aratz ala likhits izan ditezeen aburuz" (Mirande, 1985: 38). Miranderen artikuluak Mitxelenarenak 1951n ezarritako mugarriaren ildoa jarraitzen du eta bere literatur idatzietan praktikara eraman zuen teorian aldarrikatutakoa.

Historiografiak zehazten duen bezala, egungo euskal poesiaren oinarriak ezarri zituztenetariko bat izan zen Mirande (Aldekoa, 2008: 234-250;Kortazar, 2003: 163-171), olerkigintzara eraman zituen mitologia aurrekristauaren, erotismoaren eta suizidioaren tankerako hainbat gai (Mujika, 1984;Peillen, 2012). Hala ere, esan beharra dago, XX. mende hasierako "Euskal Pizkunde"-aren garaian Jokin Zaitegik ) "Aitzolen belaunaldia" izendatu zuen eta, egungo historiografietan "Olerkarien belaunaldi" gisa sailkatu denaren baitan [START_REF] Otaegi | Gerra aurreko belaunaldia: Olerkariak" in Apalategi, Ur arg. Belaunaldi literarioak auzitan[END_REF]: 188-189), Xabier Lizardi (1896[START_REF] Valéry | Au sujet du cimetière marin[END_REF] 1958ko urtarrilaren 7an idatzitako gutunean "Txillardegi"-ren liburuaz dioena interesgarria da Abrekiko ezberdintasun horren harira:

Leturia'ren egunkari ezkutua irakurri dut nik ere eta asko gustatu zait. Gauza berria dugu or.

Txillardegik eskeinia. Ala ere, ez dut gogo oso onez oarteman egilleak Frantziako kultura'ren aurrean darakusan begirune andiegia B. Nafarrokoek diotenez kampoan lili, etxean lore ta frantzes etxe ontan bizi ba litz Txillardegi, ez luke bear bada ainbat miretsiko. (Mirande, 1995: 137) Abn ageri den antimodernotasunak lotura zuzena du Ilustrazioaren ideien oinordeko zen XX. mendeko Frantziako jendartearen kontrako jarrerarekin. Mundu ikuskera horri kontrajartzen zaizkio gizonarena nahiz (euskal) kultura aurrekristauaren sinbolo den Theresarena. Hartara, "Txillardegi"-ren eta Miranderen artean elkarrizketa bat dagoela azpimarratu behar da, lehenak Modernitateak ekarritako dilema existentzialen konponbide bila honen bihotzera jotzen baitu, eta bigarrenak, aldiz, kontrakoa egiten du.

Bi kasuetan heriotza da irtenbidea, halakorik artean soilik gauzagarria den seinale.

Nolanahi dela ere, ezin esan liteke antimodernitatea berez "Txillardegi" edo Miranderen narraziogintzaren berritasun bat denik, izan ere, eleberrigintza ohiturazalea errotik zen antimodernoa, nahiz eta ezberdintasun hori era ezberdinean, eta beti ere kristau moralarekin bat eginez, azaleratu. Ab Leeagandik bereizten duen ezaugarriarekin batera (Modernitateak ekarritako arazo existentzialei emandako alternatiba), mitologia eta sinismen aurrekristauak nahiz hauei lotutako denboraren ikusmoldea, erotismoa, sakontasun psikologikoa eta arteari lotutako ardura nahiz diskurtsoa dira, euskal narraziogintzarekiko berrikuntza nabarmenenak. Arteari lotutako ardura hori, bestalde, gaian ez ezik forman ere zertu zen, erabilitako prosa poetikoan, musika eta pinturaren txertatzean, beste literatur lanekiko testuartekotasunean eta istorioaren forma orokorrean islatuz. Azkenik, erabateko berritasuna suposatu zuen narraziogintzaren eremuan bereziki hertsia zen zentsura dialektikaren mugei halako errotikako erronka egitea, gaien nahiz formaren aldetik. Olaziregik aipatzen duen bezala, egon da lehen euskal eleberrigintza modernoan gaiaren eta formaren araberako bereizketa egin duenik (Lasagabaster, 1981;Sarasola, 1975),

Leeri gaiaren modernotasuna aitortuz baina, forma dela-eta, erabateko modernotasuna Ramon Saizarbitoriaren Egunero hasten delakori (1969) esleituz. Ur Apalategik (2015)

ere, gaiari buruzko bere azken lanean eta euskal literaturaz gaindiko irizpide gehiago gehituz, ondorioztatu du Saizarbitoriaren eleberria dela lehen eleberri modernoa.

Aurrerago helduko zaio Apalategiren proposamenek planteatzen duen problematikari, baina, nolanahi dela ere, tesi honetan bat egiten da Olaziregiren ikuspegiarekin, "gaurtik ikusita, ez da zuzena euskal eleberrigintza modernoaren bilakaera azaltzerakoan modernitate tematikoaren eta modernitate formalaren artean bereizketa egitea, bi alderdiak banaezinak baitira egitate artistiko batean" (Olaziregi, 2002: 73).

Azpimarratzekoa da atal honetan zehar aipagai izan diren lan historiografikoak argitaratutako testuetan oinarritzen direla eta, beraz, Ab ezin txerta daiteke modu koherentean aurrebaldintza horretatik abiatuta marraztutako euskal literaturaren ibilbidean. Muga horrek oztopatu egiten du Ab, Hb eta (H)bren modernitate literarioaren arteko ezberdintasunen ezinbesteko azalpena. Interesgarriena zera da, ordea, jarraian azalduko den bezala, argitaratzeko ezintasun horrek berak agerian uzten duela zein izan zen Abk euskal literatur eremura zekarren berritasun edo modernitatea onartezin bihurtzen zuen arrazoi nagusia: literaturaren ikuspegi berri baten praktika, ordura artekotik erabat ezberdina. Argitaratzeko debekuak, hau da, indar zentsoreen debeku funtzioa aktibatu izanak, erakusten du Abren modernotasuna zenbaterainokoa zen berritasun terminoetan, baina, paradoxikoki, euskal literaturaren historiografian gutxi erreparatu zaio, tradizionalki fokua argitaratutako lanetan ipini ohi baita, oro har.

Literatur modernitatea aztertzerako garaian, ordea, argitaratutakoak bezain edo are garrantzitsuagoak dira zentsura indar ezberdinen ondorioz argitaratu gabe geratutakoak.

Literaturaren ikuspegi berri bat praktika eta gai gisa.

Kontuan hartzekoa da, argitaratze berantiarrak historiografiarentzat suposatzen dituen arazoak alde batera utzita, orain arte esandakoaren arabera Miranderen Abk, literatur genero berri bat ekartzearekin batera, narraziogintzaren molde modernoak landu zituela:

sinboloen erabilera, kontamolde zirkularra, narratzaile eta pertsonaien arteko nahasketa, ahozko literatura eta goi literaturaren batzea, mundu mitologikoa eta garaiko burgesia testu berean ezartzea, fantasia eta errealitatearen nahasketa eta abar. Hartara, azterketa honen arabera ondorioztatzen da Miranderen testuak erabateko berritasuna zekarrela euskal literaturara eta, Lee ordura arteko euskal eleberrigintzaren kanonarekiko bestea bazen, harreraren azterketan argituko den bezala, Ab kanon horrekiko piztia 20 zen, bestea ere izan ezin zitekeen hori, hau da, berritzearen mugak gainditzen zituena, narraziozko literatura idatziari zegokionez, bereziki. Egia da muga horiek ipuin-berriaren istorioaren gaiei zein formari zegozkiela, baina puntu honetan defendatzen dena da oinarri-oinarrian ideia estetiko eta literarioen muga zeharkatu zuela, euskal literatur eremuko kanon zaharrak babesten zuen literaturaren ikusmoldearen kontrakoa gauzatu edo materializatu nahiz era sinbolikoan gai gisa aldarrikatu baitziren idazlanean. Lasagabasterrek (1985: 427) adierazi bezala, 50etako hamarkadan hasi zen literatura euskal kulturan era autonomoan garatzen, literatur ideien eraldaketa sakon baten eskutik, eta inguruko herrialeen literatur modernitateen eraginpean.

Mirandek Abn ideia estetiko batzuk defendatzen zituen, azterketa honetan gauzatutako hiru irakurketetan islatzen direnak eta honela laburbil daitezkeenak: artean lehenetsi beharrekoak edertasuna eta askatasuna dira, artea sormen askerako esparru gisa ulertuz.

Plazer transgresiboaren esparru hori eguneroko errealitatetik bereizi beharra dago, nahiz eta honekin harremanean den. Artelanean gertatzen dena bertan geratzen da eta sormen esparru askea behar du izan, artea bere buruaz ari baita beste ezeren gainetik, Abren antzera. Horregatik, Miranderen arabera, jolas gisa ulertu beharra dago batez ere literatura, Etxaideri 1961eko gutun batean adierazi bezala:

Halaz ere uste dut badela diferentzia bat ez ttipia Arestiren eta ene artean: Arestik zerbait handi, zerbait goien ikusten du poesian: harentzat poetak mandatu bat ba omen du, jendeari esan beharra.

Niretzat, berriz, poesia joku bat da, hitz-joku bat da: ez da serioski hartu behar. Nik euskaldun neurtitz-egile gehienei hatzemaiten diedan akatsa, beren antzea bakunegi izatea da: ez hiztegiaren aldetik ez neurtitzaren ritmu ta musikalitatearen aldetik ez dute saiakera aski sakonik egiten gauza berririk asmatzeko (non ez duten Sabindar eskolakoek bezala euskera artifizial batean idazten, bainan hori ez da zilhegi!); ene aburuz hori gertatzen da bertsolaritzari lotuegi geratzen deirelakotz;

bainan bertsolaritza gauza bat da, eta poesia beste bat, oso bestelakoa gainera. Ene ustez, ingles poesia barrutik istudiatu behar lukete euskal neurtizlariek, hura baita orotako poetikoena. (Mirande, 1995: 176) Olerkigintzaz dioena erraz orokortu liteke Miranderen literaturgintzaren osotasunera eta, zer esanik ez, Abri dagokionez. Ordura arteko narraziogintzaren izaera kontuan hartuta, Miranderen literatur testu hau manifestu literario bat ere bada, ez soilik artistaren nahia eta honek artelanarekiko duen harremana errepresentatzen duelako, baizik eta ideia estetiko horiek testuan bertan materializatzen direlako ardura estetikoan, testuartekotasun esplizitu nahiz inplizituak suposatzen duen elkarrizketa literarioan, arteen nahasketan, jendartearen muga moralak bortxatzen dituen gai bat artera ekartzean eta abar. Mirandek berak gutunean aipatzen du ideia estetiko horien eredu bat olerkigintza mailan: olerkigintza anglosaxoia. Orain arteko azterketak azaleratu duen bezala, Abk kanpoko joeren eragina erakusten du hainbat zentzutan, baina baliteke euskal literaturarekiko eta, bereziki, narraziogintzarekiko berritasunik handiena eragin horien guztien atzean dagoen artearen ikuspegia izatea. Gorago azpimarratu bezala, Elizak babesten zuen ideologia kontserbakoieko boterearen kanon zaharra mantentzeko beharrezkoa zen euskal eremu literarioak bere horretan jarraitzea eta, horretarako, ezinbestekoa zen arteak sormen eremu aske gisa suposa zezakeen mehatxua ekiditea, ahozkotasunarena baino euskarri iraunkorragoan eta hedapenen zabalagokoan bazen, bereziki.

Literaturaren ikuspegi arriskutsu bat.

Miranderen testuak erabat iraultzen zuen narraziogintza ohiturazalearen literatur proiektua eta euskal narraziogintzari inoizko intentsitate estetikoa erantsi zion, garaiko muga moralak hausten zituzten gai izugarriak edertasunaren esparrura eramanaz. Halako arte praktiken gaineko ideiak, l'art pour l'art ideiari eta, hartara, literatur modernitateari erabat lotuak, ezagunak ziren literatura anglosaxoi, frantziar edo alemaniarrean, besteak beste, ez aldiz euskal narraziogintzaren testuinguruan, olerkigintzan Pizkundearekin erdizka sartu nahi izan baziren ere. Harreraren atalean ikusiko den bezala, Mirandek bazekien olerkigintzan lizentzia gehiago har zitzakeela, ez soilik genero honetan gaiarekiko irekiera handiagoa zelako, hizkera hermetikoagoa ere onartzen zelako baizik.

Beraz, pentsatzekoa da bazekiela bere ipuin-berria zenbateraino zen berria narraziogintzari eta, oro har, literaturari zegokionean, narrazio generoekiko egon zitekeen ezein igurikimen horizontetik at baitzegoen bere oinarrizko joera estetikoa, Leerena ez bezala. Era berean, pentsatzekoa da bazekiela bere artelanak praktikara eraman nahiz maila sinbolikoan gai gisa jorratzen eta aldarrikatzen zuen artearen ikuspegiak ez zuela izaterik 50eko hamarkadaren hondarrean, nahiz eta Mitxelenak zortzi urte lehenago adierazi zuen literaturak garaiko euskaldun ororen irrika eta kezkentzako tokia izan behar zuela. Hamarkadaren hastapenean hasitako prozesuak luzerako lana izango zuen, zentsura indar ezberdinek etengabe oztopoak jarriko baitzizkioten.

Harreraren atalean aztertuko da kanon zaharra babesten zuten instituzioen jokaera zein izan zen aldaketa sakonak jazotzen ari ziren 50eko hamarkada hartan, baina, esan gabe doa, Frankismoaren aparatu zentsorea oso lagungarri gertatu zela modernitate literarioari behaztopak jartzeko. Atal honetan argitu beharreko puntu bat da zergatik zen Mirandek

Abn proposatzen zuen literaturaren ikuspegia onartezina eta, beraz, zergatik izan zen funtsean ukatua. Ohiturazko narraziogintzaren kanonaren garaiko literatura idatziaren sistema ez zen dinamikoa, ez zegoen lehiarik literaturaren monopolioa botereari lotua zelako, gorago aipatutako euskal literatura idatziaren eremuaren izaera zela medio.

Mirandek proposatzen zuen literaturaren ulerkerak, hau da, sormen askerako esparruaren ideiak, mehatxu bat suposatzen zuen, eremuaren kontrola galtzea, alegia. Euskal literatur eremuan kanon hori birsortzen zuten instituzioak ez ziren idazten zena kontrolatzeaz arduratzen soilik, baita gehiegi idatz eta irakur ez zedin ere. Era berean, ohiturazko narraziogintzaren kanonak berak, ideologia jakin bat erreproduzitzeaz gainera, literatura idatziaren ideia batzuk ere transmtitzen zituen aldi berean, idatzizkoa eta erlijioa ia bat eta bakarra baitziren, besteak beste. Laburbilduz: literatura idatzia ez zegoen edonoren esku eta, hala balitz ere, ez zen askatasunerako esparru bat. Izan ere, literatur tradizio jakin baten baitan literatur testu baten modernotasuna erabat aztertu ahal izateko, ez da nahikoa erreferentziazko literatur sistemaren kanonarekiko konparaketa gauzatzea, aitzitik, beharrezkoa da testuak izandako harrerari erreparatzea eta eraginik izan ote duen zehaztea, hau da, literatur tradizio jakin baten bilakabidean garrantzia izan duen ala ez ebaztea.

II. (H)AUR BESOETAKOAREN HARRERAREN BILAKAERA (1958-…)

1. Aur besoetakoaren sortze garaia (1958)(1959).

Mirandek Ab idatzi eta makinaz jotako behin-betiko bertsioa amaitu zuen garaian, hau da, 50eko hamarkadaren hondarrean, euskal literaturaren eta kulturgintzaren eremuko zentsura dialektikaren ertzak anitzak ziren, ugariak neurri errepresiboak. Literatura idatziaren sormenari ezartzen zitzaizkion mugek eragin handia zeukaten euskal literaturaren eremuaren izaeran eta, noski, idazleen sortze prozesuetan. Azken hauek aurreikusten zuten harrera zentsorearen arabera eta harekiko dialektikan autozentsura kontzientea eginez ontzen zituzten euren lanak. Askotarikoak ziren idazten zena zelatatzen zuten irakurleak, zentsura instituzionalarenak zein ez, bai eta idatz zitekeenaren bestelako mugak ere, zentsuraren funtzio autorizatzaileari lotuagoak.

Harreraren zati den zentsura anitz horren aurreikuspenak Abren sortzean ere eragin handia izan zuen, bai eta ondoren etorriko zen debekuan ere. Hori aztertu ahal izateko, beharrezkoa izango da garaiko euskal literaturaren eremuko zentsura Espainiar Estatuko errepresioarekin eta zentsura instituzionalaren debeku funtzioarekin lotzen duen ikuspegi tradizionala zabaltzea, horretarako dezentralizazio geografiko, tenporal nahiz teorikoa eginez.

Puntu honen helburuak betetzeko, aurreneko zeregina izango da 50etako literatur berritze garaiko zentsura dialektikaren parametroak ahalik eta modu zabalenean aurkeztea, aipatu berri den dezentralizazioan oinarrituz. 50etako euskal literatur eremuaren kasua xeheki aztertzea garrantzitsua da, zentsura indar ezberdinen intentsitate errepresiboaren tamaina eta izaera kontuan hartu gabe ez baitago jazo zen berritzearen epe laburreko emaitzak behar bezala ulertzerik. Garaiko idazleek, ordura arteko iraupen eta erresistentziaren joera alboratuta, etorkizunerako zinezko iraunkortasun bati begira, zentsura dialektikaren mugak bortxatzen saiatu ziren, baina, aurrerago aztertuko den bezala, prozesu horrek bere horretan baino gehiago etorkizunerako hazi gisa eman zituen fruituak.

Aipatutako zentsura panorama aurkezterakoan garrantzi berezia eskainiko zaio idazleen eta, bereziki, Miranderen perspektibak aintzat hartzeari, gutuneria nahiz bestelako testigantzak erabiliz horretarako. Maila orokorrean, zentsuraren eragina neurtzerako garaian idazleen pertzepzio subjektiboa kontuan hartzea zilegi da [START_REF] Freshwater | Towards a redefinition of censorship[END_REF] lanari erreferentziari eginez gogorarazten duten bezala, "frankismoko errepresio kulturalaren jomuga «genozidio kulturala» burutzea izan zen" (Arroita eta Otaegi, 2015: 15). Nolanahi dela ere, azpimarratzekoa da, Xabier Irujok "Genocidio cultural" (2015)

eta "Genoziodioaren ikuspegiaren abiapuntua Euskal Herriko historia aztertzeko eta interpretatzeko" (2016) artikuluetan aipatzen duenaren ildotik, genozidio kulturalarena iraganetik zetorren prozesu bat zela. Genozidio prozesuaz maila orokorrean dioena interesgarria da, lotura zuzena baitu errepresio-zentsura mekanismoen logikarekin:

Genozidio kanpaina batek bi fase ditu. Lehenengoa, zapaldutako talde nazionalaren patroi nazionala suntsitzea dugu; bigarrena, talde nazional zapaltzailearen patroi nazionala inposatzea.

Herri baten "patroi nazionala" gizatalde horren bizimodua edo kultura da, alegia, nazio jakin horren ohiturak, hizkuntza, instituzio politikoak eta, erakunde eta egitura sozioekonomikoak. (Irujo, 2016: 8) Torrealdaik Ezaguna den euskal literatura eta erotismoaren gaineko eztabaida Euzko Deya (1936-1940;1945[START_REF] Lejeune | Le pacte autobiographique[END_REF]) eta Herria (1921-1976) ) Irigoien iaunak kontatzen derautanez "norbaitek" Lafite iaunaren ustea entzun behar zela erran du.

Halarik ere, Lafitte iauna on-ongi ezagutzen baitut eta berhunek uhartze hertsia duela baitakit eta behar den baino handiago haren "parti pris"a dela baitakit Lafitte iauna Miranderen kandidaturan alde egonen eztela uste dut. Lafittek nahiago du euskara vulgariz izkiriatzen duten "abarkazko euskaralariak". 22Mirandek, ebazpenaren berria jaso zuenean, honela azaldu zion gertatutakoa nahiz honek sortuarazi zizkion iritzi eta sentipenak Ibiñagabeitiari 1962ko maiatzaren 13ko gutunean:

Krutwig hori mutiko ona da, oro har -nahiz erdi Judu den, nik uste, bainan nazi beltz izan arren, ez naiz fanatikoa-eta saiatzen da Laburdi hortan lan egitera euskararen alde, bainan beldur naiz ilusimenduz beterik dela horko euskaldunen euskaltzaletarzunari buruz… Ba al dakizu Euskaltzaindian ene sar erazteko kandidatura presentatu zuela (Krutwigek) eta sekulako eztabaidak gertatu dirala gero elkargoa ohoragarri hortan, hori zela kausa? Alabainan, Mitxelenak, Arruek, aita Villasantek eta Irigoyenek Krutwigekin batean ene alde firmatu ba zuten, Aita Laffitte Nazkagarriak bere vetoa ipini zuen ene kontra, ez dakit ongi zergatik, orain artean ene adiskidetzat edukitzen bainuen, jakinik ere fede eta politikazko gauzetan ezin izan nintekela adox demo-kristau horrekin; eta baten vetoa aski zen ezkero ene euskaltzain izatea eragozteko, azkenekotz samurtu naiz eta ene kandidatura ta euskaltzain-urgazlegoari ere uko egin diet. (Mirande, 1995: 193) Mirandek bereziki pairatu zuen euskal Elizaren zentsura instituzionala, 50etako literatura berritzearen abangoardian kokatzeagatik eta instituzio horrek ezarritako zentsura dialektikaren mugekiko zuzendutako desafioaren tamainagatik. Honek guztiak agerian uzten duena da Elizak botere eta tradizio luzea zuela euskal kulturgintzan instituzio zentsore gisa, eta eragin zentsore hori maila eta era ezberdinetan gauzatzen zela, neurri errepresiboetara joaz ere bai.

Sudupek (2011: 182) aipatzen duen bezala, gai lizunei buruzko eztabaidaren garai bertsuan Orixe Nemesio Etxanizen (1899-1982) "Griñen loa"-ren erabat aurka azaldu zen eta Ibiñagabeitiak ezin izan zuen Ovidioren Ars amandiren itzulpena argitaratu. Azken honek beste gogaitzen zuen bere burua argitaratzen ziren lanei kritika positiboak egitera behartua ikusteak. Atsekabea agertu ez ezik, euskaraz idazteari uzteko asmoa ere iragarri ei zion Miranderi, 1952ko abenduaren 12an honako gutunarekin erantzun baitzion honek euskal literaturaren alderdi erotikoa lantzen jarrai zezan adore emanez:

Txaloka ibilteaz aserik zaudela zure kritika-lanetan? Zergatik txaloka zabiltza Ars Amatoria-ren antzeko beste lanik egiteko ordez; euskaldun hypokritei gaitziturik ere! Euskal idazkuntza uzten baduzu, zedukan alde erotiko bakarra galduko du, eta vertutearen nirvânan ondatuko da osoki.

T'is better to fought and lost

Than never to have fought at all.

Zan irlandez sinnfeiner-en parolak. Obe da borrokatu-eta galtzea, ezen ez batere borrokatu ez izaitea. Ola uste dut nik ere. (Mirande, 1995: 66) Erotismoren lanketa zen, beraz, euskal literaturaren berritzean urratu nahi izan zen bide Jokin Zaitegi" (Peillen, 2005: 145). Baziren, bada, Elizaren zentsura orduko parametroetan mantentzearen ildoarekiko disidenteak, euskal literaturaren 50etako berritze bultzada ahalbidetu zutenak, eta mugimendu horren aurrekaririk zuzenena Pizkundean emaniko pausuak izan ziren. Una de las armas de más eficacia puesta en juego por los enemigos de la Patria ha sido la difusión de la literatura pornográfica y disolvente. La inteligencia dócil de la juventud y la ignorancia de las masas fueron el medio propicio donde se desarrolló el cultivo de las ideas revolucionarias y la triste experiencia de ese momento histórico, demuestra el éxito del procedimiento elegido por los enemigos de la religión, de la civilización, de la familia y de todos los conceptos en que la sociedad descansa.

La enorme gravedad del daño impone un remedio pronto y radical. Se ha vertido mucha sangre y es ya inaplazable la adopción de aquellas medidas represivas y de prevención que aseguren la estabilidad de un nuevo orden jurídico y social que impidan además la repetición de la tragedia. "los medios socializadores de la Iglesia católica en el control de las costumbres y de la moral y en el adoctrinamiento de la sociedad a través de la política cultural y del aparato educativo, fue mucho más efectivo (Rodrigo, 2016: 35). Nolanahi dela ere, batzuen eta besteen arteko ezadostasunak ezadostasun, egia bakar bat ezartzeko beharrean zetzan bi sektoreon bategite nagusia, eta bakoitzak bere eremuan gauzatu zuen: […] desde los principios autoritarios y totalitarios tanto de conservadores como de fascistas se defendía que debían existir una suma de verdades y proscribirse todos los escritos que las cuestionasen en tanto que minaran sus principios básicos. (Rodrigo, 2016: 42) Egia hori zen kanona, hain zuzen ere, errepresioak eta beranduago zentsuraren debeku funtzioak bultzatuko zutena, zentsura dialektikaren parametroak ezarriko zituena.

Rodrigok (2016: 42) aipatzen duen bezala, XVI. eta XVII. mendeetako jardun inkisitorialaren arrazonamendu bera erabiltzen zuen Francoren Erregimenak eta ordukoaren antzeko "egia sekular"-raren erabilera gauzatu zen, legedian ikus daitekeen bezala, 1937ko urtarrilaren 17ko 180. dekretuaren hasieran (134), adibidez:

La gran influencia que en la vida de los pueblos tiene el empleo de la propaganda, en sus variadas manifestaciones, y el envenenamiento moral al que había llegado nuestra Nación, causado por las perniciosas campañas difusoras de doctrinas disolventes, llevadas a cabo en los últimos años, y la más grave y dañosa que realizan en el extranjero agentes rusos al servicio de la revolución comunista, aconsejan reglamentar los medios de propaganda y difusión a fin de que se restablezca el imperio de la verdad, divulgando, al mismo tiempo, la gran obra de reconstrucción Nacional Pizkunde gisa ezaguna, olerkigintzari dagokionez bereziki (Aldekoa, 2008: 189).

"Aitzol"-en gidaritzapean garatutako literatur proiektu kulturala aldarrikapen nazionalari oso lotuta zegoen eta, beraz, asmo hori erabat zapuztuta geratu zen 1936ko dataren ostean:

Espainiako Gerra Zibilak (1936)(1937)(1938)(1939) zeharo eten eta zapuztu zuen Euskal herriko kultura bizitzaren bilakaera normala, […]. Irabazleek ezarritako errepresioak eta zentsura gogorrak espetxera, erbestera, bihozgabetzera eta isiltasunera kondenatu zituen bizirik irten ziren kultura eragile gutxiak, heriotzari ihes egin zioten gutxiak, alegia -Aitzol eta Lauaxeta fusilatu egin zituzten-, eta isiltasun hori, literaturari dagokionez, ez zen hautsi berrogeita hamarreko hamarraldia arte. (Aldekoa, 2008: 217) Hasierako errepresioaren segida gisa jadanik aipatutako aurpegi bikoitza zuen zentsura berria ezarri zen, Izagirrek (2010: 8) dioen bezala Espainiar aparatu zentsoreak eragin bikoitza izan baitzuen euskal testuinguruan, garaiko ideologia errepublikazale edo ezkertiarretan ezezik, euskal nazioaren aldarrikapenari eta hizkuntzan nahiz kultur sistemaren egiturari zegokionean ere ezarri baitziren mugak:

Euskal idazleak, Vichypeko frantsesak ez bezala, Francopeko espainarrak ez bezala, hiltzera kondenaturiko hizkuntzan sortu behar izan du, herri desegituratu baterako egin behar izan du lan hogeigarren mendearen puska handienean: hizkuntza bera ikasi eta jaso behar izan du, irakurlerik ez zeukan garai batean eta bitan bizi behar izan du, kritika, publizitatea, promozioa, zabalkundea, salmenta, etekina, eskubideak, itzulpenak, sariak… alegia, literaturaren azpiegitura osatzen duten antolamenduak eta egitateak oro debekatzen zizkion diktadura bikoiztuan.

Torrealdaik aipatzen duenaren ildotik, Estatu Espainiarraren zentsura sistemak legedi eta aldi ezberdinak izan zituen eta "Zentsuraren sistema" atalean hauen deskribapena eskaintzen du liburu eta aldizkariei dagokienean. Lehen zentsura legea 1936-1937ko lege sortzailea izan zen, "libros pornográficos y disolventes" delakoak debekatzen zituena (Torrealdai, 2000: 32-33). Tartean agindu eta dekretu ezberdinak argitaratu ziren zentsuraren instituzionalizazio gauzatu eta egonkortzeko helburuarekin, baina Rodrigok Si las bibliotecas del franquismo pretendieron ser un medio de adoctrinamiento en consonancia con los regímenes totalitarios, al finalizar esta investigación tengo que matizar y decir que el adoctrinamiento se hizo a través de la escuela y los textos escolares, en las cárceles, a través de los órganos de propaganda del estado, y de organizaciones como la Falange, más que a través de las bibliotecas públicas. Fueron la escuela y los libros de texto los medios fundamentales a través de los cuales los españoles recibieron los valores sociales y los principios políticos del nuevo régimen.

A la escuela iban la mayoría, a las bibliotecas sólo acudían unos pocos. Espainiar Estatuak kanon bat indartu behar zuen eta, euskal probintzientzat zeukan proiektu gehienez erregionalistarentzako, Frankismoari baliagarri gertatzen zitzaion aldez aurretik existitzen zen kanon folklorista: "Euskal Herriak Espainian integratu behar baitu, osoki integratua. Elementu diferentziatzaileak agertzen direneko, erne dago zentsura. Desberdintasunak ezin dira azpimarratu, ezta gutxiago ere" (Torrealdai, 2000: 243). Erlijio kristauaz zipriztindutako tradizioaren kanon folklorista otzanaren birsortzea oso egokia zen Espainiar Estatuaren interesak epe luzera bermatzeko eta, beraz, bide horretan pausoak eman ziren euskal kulturari zegokionean, baita literatura idatzian ere.

Hori azaleratzen dute Torrealdaik zentsoreek egindako iruzkinetatik ateratako ondorioek.

Batetik, kultura herrikoi edo "behe-kultura" izendatu izan denari ez zitzaion traba handirik ipini eta bertsolaritza, besteak beste, positiboki baloratzen zen (Torrealdai,200: 116), nahiz eta bertso emanaldietan ere zentsoreen presentziarik ez zen falta. Jarrera horren arrazoietariko bat hizkuntza zen, hasteko ahozkoa zelako eta, bestalde, jarduera horretan zerabilten euskara "clásico-popular"-ra omen zelako, garaiko Espainiaren proiektuarentzat honakoa sinbolizatzen zuen hizkera, alegia:

Eskualde espaniar sanoa, ideia sakabanatzaileek hondu gabea, benetako euskal herria. Bertsolariek sinbolizatzen bide dute Euskal Herriko espíritu tradicional hori. Eta arima hori, noski, espainola da. Separatismoa, aldiz, hondamendia da. (Torrealdai, 2000: 116).

XX. mendearen erdi aldera jadanik ezinezkoa zen kanon zaharraren erabateko birsortzea, hau da, literaturgintza eta, oro har, idatziaren eremua Elizaren kontrolpean zenekoarena.

Horregatik, alfabetatzea gaztelania hutsean egiteaz gainera, kanon folklorikoaren idatzizko azpiatal gisa literatura idatziarentzako iraganeko kanon zaharra sustatzen ahalegindu zen zentsura, bai euskara motari bai edukiei zegokienean. Azpimarratzekoa Frantzia barneko euskal probintzietako Elizari zegokionean hala izan ala ez, jakina da

Espainiaren kanon folkloristaren proiektuari separatismoa -hau da, kultura nazional baten garapena-kontrajartzen zitzaiola, eta hortik zetorrela zentsura instituzionalaren funtzio autorizatzaileak bultzatzen zuen kanonaren helburua: euskara benetako kultur hizkuntza moderno izatera ez iristea. Hala, zentsuraren diskurtsoak idatzizko hizkuntza mailan ere eredu bat sustatu nahi zuen bi euskaren arteko bereizketa gauzatuz, ortografia eta lexikoa barnebiltzen zituena, besteak beste: batetik, euskara "jatorra", hau da, "herrikoa, betikoa, tradizionala, abertzaletasunaren kutsadura gabea. Espainola da".

Bestetik, "sasikoa", hots, "Arana Goiriren erreformak sortu zuena. Separatista da. Eta 1964tik aurrera, euskara batua da sasikoa. Frantsestua da hau" (Torrealdai, 2000: 241).

Separatismoaren ideiari lotuta, edukien mailan garrantzi berezia eskaini zitzaien balio sinbolikoa zuten "zazpiak bat", "lauburua", "ikurriña" edo "Euskadi/Euzkadi" moduko hitzei, eta debekatu egin ziren (Torrealdai, 2000: 242). Hona euskal nazioaren izenaren harira zentsuraren diskurtsoaren gainean Torrealdaik eskeintzen dituen xehetasunak: Euskadi hitz madarikatua dela badaki idazleak. Eta ez da ausartzen idaztera. Berandura arte ia sekula ez da agertzen. Eta agertzen denetan ezabatu egiten da beti. 1975ean ikusi dut nik lehen aldiz onartutzat emana. "Euskal Erria", zentsorearen hitzetan, "vieja, gloriosa y sana palabra" da. (Torrealdai, 2000: 242) Honek guztiak agerian uzten du Frankismoak gerra aurreko kanon folkloristaerregionalista birsortu nahi izan zuela eta muga horien baitako zentsura dialektikatik haratagoko apustua egiten zuen euskal nazionalismoaren oldartze eta separatismoarekin lotutako idazlanak zirela egiazki Espainiar Estatuari ardura zitzaizkionak. Baliteke, eta interesgarria izango litzateke etorkizunean hau aztertzea, euskal eremuko Elizak lizuntsunarekiko erakusten zuen muturreko ardura iraganeko joera baten aztarna izatea, hau da, euskal kultura aurrekristauaren gainean gauzatutako errepresioaren eta ondorengo zentsura indarren irizpideena, alegia.

Separatismoak Espainia barneko zentsura dialektikan lekurik ez zeukanez gero, Miranderen "Jeiki-jeiki" (1950) eta "Euskaldun zintzoen balada" (1954), adibidez, erbesteko Euzko-Gogoan, Euzko Deyan eta Elgaren argitaratu ziren, ez ordea Eganen.

Ana Gandarak bere tesian (2015: 630) etno-sinbolismoaren ikuspegitik ahozko ondarean bereziki erreparatuz azaltzen du nola 60ko hamarkadan euskal sinboloen berregituraketa bat gauzatu zen, bai eta horrek euskal komunitatearen duintasuna berreskuratze aldera izandako garrantzia azpimarratu ere. Kontuan hartzekoa da, baina, 50eko hamarkada izan zela prozesu horren ataria eta berregituratze horretan jazotako hastapenetako tentsioak nabarmenak izan zirela, ordura arteko zentsura instituzionalek ekarritako ezabaketa nahiz produkzio lanak zirela medio. 50etako hamarkadako berritze bultzadaren eta zentsuraren arteko dialektikan eratuko ziren ondorengo berregituratze horretako sinboloen oinarriak.

Aurrerago sakonago aztertuko den bezala, "Euskadi" eta "Euskal Herria" terminoei dagokienez, aldaketa nabarmena jazo zen, besteak beste, baita 50eko hamarkadan separatismoaren ikurtzat zituzten beste zenbaiti zegokionean ere.

Orain arte esandakoaren arabera, Egan sortu zeneko zentsuraren "biguntze" erlatibo estrategikoarekin ere, literaturari zegokionean kanon zaharrak ezaugarritutako zentsura dialektikaren hertsitasuna kontuan hartuta, handia zen garai hartan euskarazko liburugintza garatzeko zailtasuna, Espainia zein Frantzia aldeko euskal eremuan. ( Mirande, 1995: 108) Urte horretan bertan, baina gutuna idatzi aurretik, argitaratu zen Eganen Miranderen "Ipuin kondatzailea", "Saki"-ren "The storyteller" ipuinaren itzulpena. Istorioan ipuin klasikoen kritika agertzen da, nabarmen, haurrentzat aspergarri direnak, ipuin kontalariak kondatutako istorioa ez bezala, "behar ez den bezalako" ipuin bat.

Euskal literaturaren berritzean zebiltzan idazleek identifikatzen zuten, baita ere, zein zen "garo-usain"-dun kanon horren alde betidanik egiten zuen instituzioa eta, euskal eremua horren txikia izanik, bazekiten ere zeintzuk ziren instituzio horretan boterea zuten literatur munduko pertsonaiak, bai eta gaiarekiko bakoitzaren posizionamendua zein zen ere. Diputaziotik bideratu nahi zen politika "ireki", "integratzaile" eta "posibilista"-ri (Torrealdai, 2010: 111). Baina, baldintza prekarioek ahalbidetutako neurriko berritzeak aurrera egin zuen, Espainiar Estatuaren kultur politiken estrategiaren egokitasun zalantzagarriaz gainera, erbestearen eremu askeagoa ere baliatu baitzen eta, beraz, 1956ko urtean hartutako erabakia ordura arteko erresistentzia eta iraupenetik eta hauei esker abiatzen zen.

Nahiz eta kontuan hartu behar den kultur proiektuaren oinarrian proiektu politikoideologiko bat ere bazela, kultura eta literaturari zegokionean euskal goi-kulturaren gabezia zen Miranderen kezka handienetarikoa, euskarazko goi literatura bat sortzeko zegoen premia. Horregatik, behin baino gehiagotan azpimarratzen zuen hizkera literario bat landu beharra zegoela, kaleko euskaragandik ezberdina eta batua. 1953an dagoeneko hala zioen Ibiñagabeitiari igorritako gutunean: "Euskara dela-ta, hizkuntza litterari batu baten hautesteko ordu baino orduago dugula irudi zait. Berphiztu izan diren hizkunza guztietan, hori egin dute berphiztzaileek, idazten hasi baino lehen." (Mirande, 1995: 68).

Hori zen hain zuzen ere Estatu Espainarraren eta euskal Elizaren sektore baten zentsurak galarazi nahi zuena, aldatzen ari zen munduan euskara nazio hozkuntza moderno bilakatzea.

Ahaleginak ahalegin, urteek aurrera egin ahala eta literatura konparatua eginez, 60ko hamarkada hasterako Mirande ohartzen zen euskal literatura eta kultura, oro har, oso ahulak izaten jarraitzen zutenaz, eta indarberritzeko egiten zen indarrari txikiegi irizten zion. Berak "atzerapen" hitza erabili zuen Etxaideri 1963ko azaroaren 24an igorritako gutunean:

Ez dut esango ene ideia ez-konformistetan nik nuela arrazoi: egiak begitarte asko ditu eta… Bainan oraindik ere uste dut arrazoi nuela ene ideiok euskeraz agertu naian. Ezen euskal literatura idatzia hain da gauza txikia, ertsia, intresgabekoa (Euskaldunek, ez soilik auzo errietako literatura aundiak, baina bai eta ere txikiak; Finlandiakoa, Gales-errikoa, Okzitaniakoa, Bretainiakoa ere…, Europakoez baizik ez mintzatzeko, istudiatuko balitukete, ikusiko lukete zenbat atzeratuak dauden), ain da gauza erkina, diot, non euskal idazle batek gauza pertsonalak, ez-oituak, esatera gertu denean, pozik artu bear bailukete haren erritarrek, eta lagundu; traba ipintzeko eta irain egozteko ordez. (Mirande, 1995: 221) Euskal literatur eremuan egindako aurrerapenaren tamaina, baina, baldintza materialak kontuan hartuta neurtu beharra dago, besteak beste. Hau da, botere zentsore instituzionalen indarrak bultzatutako alfabetatze-maila apala -zer esanik ez euskaraz-, argitaletxe urritasuna nahiz hauen aparatu zentsore estatalarekiko morrontza, eta abar. Hala, kontuan hartzekoa da, berritze mugimenduaren abangoardia ez izanik ere, euskal irakurleekin eta, oro har, jendartearen gehiengoarekin alderatuta elizgizon horiek ere bazirela abangoardia, edo nahiago bada, abangoardiak beharrezko duen erretagoardia.

Gutuneriari erreparatuz ondorioztatzen da kanon zaharraren indar zentsorearearekiko dialektika irakurle arruntekin jazotzen zela baita ere. 1954aren abenduaren 22an Eganen aldaketa batzuk egiteko asmoa azaldu zion Mitxelenak Miranderi, eta gaiari zegokionean irekiera txikitu egingo zela aipatu zion: […] jaso eta zabaldu nai badugu ere, ezin dezakegu oraingoz gaiei buruz zabalago biur. Lanen bereizkuntzarako baea leen baiño estuagoa izango dela ere beldur naiz. Asieran ez baitute alde onetatik beaztoparik izan nai. Ezin ager, beraz, euskaldun onaren belarriak minduko dituen gauzarik. (Mitxelena, 2004: 41) Honek esan nahi du argitaratzaileek irakurle arrunten kexak jasotzen zituztela, ez soilik instituzioen debekuak. Mitxelenak 1955eko maiatzaren 26an Miranderi "bat edo bat marmarrean asia" zuela esanez igorritako gutun honek egoeraren zantzu batzuk ematen ditu:

Urrengo banakoan [Egan-ez ari da], galde-erantzunekin asi nai genduke. Bat, geronek egiña, zure "Paranoia"-k zer esan nai duen izango litzateke. Bat edo bat marmarrean asia duzu dagoeneko. Eta erantzuna, baimena ematen badiguzu, zuk igorri itzak berberak izango lirake. Ezterizkiozu gaizki? (Mitxelena, 2004: 50) Peilleni ere honela erantzun zion Mitxelenak 1957ko urriaren 24ean, bere idazlana "guzien gogorako" izango ez zela-eta ezabaketa batzuk egiteko baimena eskatuz:

[…] Urrengoa, aurtengo 5-6'garrena, Eguerri-inguruan irtengo da. Ortan agertuko da zurea. Eta aurrenik milla esker egin diguzun mesedeagatik. Irakurgai bizia bidali diguzu benetan. Baiñan beldur naiz oso-osorik eztugula argitara ematerik izango. Ez zurekin bat enatorrelako geienetan, baizik… guzien gogorako eztelako izango. Baimena emango aal zeniguke zenbait gauza baztertzeko, deus eransten eztiogula jakiña? (Mitxelena, 2004: 120) "Guzien gogorako" horrek instituzioetako irakurleak ere barne hartu balitzazke ere, jarraian datorren 1964ko martxoaren 4ean Peilleni igorritako gutunaren fragmentuak ez du zalantzarako tokirik uzten, zenbaitetan mehatxu handiagoa suposatzen zuten irakurle arruntek instituzioarenek baino:

Gauza bat azaldu nahi nizuke, zuk diozun bezala eztelakoan bainago. Mirande'rekiko auzia -eta biotzez damu dut neroni orretan parte izan naizela-artikularen gaiarengatik sortu zen, eta ez agintarien baizik irakurleen beldurrez. Orrexegatik iruditu zitzaidan obe genduela juduekiko auzia alde bat uztea, orrelako ixtillurik gure artean aspaldian eztugulako. (Mitxelena, 2004: 161) Hala, Elizaren zentsura dialektikaren zabalkundea eta barneratze maila kontuan hartuta, zerbait goien ikusten du poesian: harentzat poetak mandatu bat ba omen du, jendeari esan beharra. Niretzat, berriz, poesia joku bat da, hitz-joku bat da: ez da serioski hartu behar" (Mirande, 1995: 176). Hitz horietan ez ezik, (H)bren modernitatea berritasunaren ikuspegitik aztertzerakoan azpimarratutako mezu literarioan ageri da literaturaren ulerkera eta aldarri hori, sormen askerako komunikazio eremuarena.

Jarraian ikusiko da nola gauzatzen zuen Mirandek literaturaren komunikazio ekintza berak zeukan literaturaren ulermoldearen arabera. Literatura jolasa bazen, plazerean eta desiran oinarritutako sormen askerako komunikazio eremu behar zuen izan eta, beraz, garaiko zentsura dialektika hertsiaren joko arauak behartzen zuten autozentsura saihesteko jokaldi literarioak egiten ahaleginduko zen idazlea.

Miranderen autozentsura eta Aur besoetakoa.

Tesi honetan eskainitako Abren bigarren eta hirugarren irakurketetan argitu nahi izan da istorioak artearen gaineko mezu metaliterarioa mamitzen duela, bai eta sorkuntzaren zentsura egoera bat irudikatu ere. Ipuin-berriak, bere buruaz ez ezik, jardun literarioartistikoaz eta honen mugez dihardu, maila orokor metaliterario edo metaartistikoan.

Sorkuntza artistiko oro zentsura dialektika jakin baten baitan garatzen bada ere, testu honen kasuan oso agerikoa da, Marshikek ( 2006 Hala ere, ezagun den bezala, idazlan asko argitaratu ezinik geratu zen bizi zen artean eta Ab izan zen, hain zuzen ere, zentsura dialektikaren parametro onargarri guztiak hausten zituen testuetariko bat. Idazleak debekua saihesteko autozentsura egin eta baliabide ezberdinak garatu zituen arren, 70eko hamarkadara arte ezin izan zuen ipuin-berriak euskal literaturaren eremuan argitaratzeko modurik aurkitu.

Irakurleen errepertorioaren eta igurikimen horizontearen muga traba gisa.

Mirandek euskal narraziogintzaren kanona ongi ezagutzen zuela agerian geratu da orain arte garatutako puntu ezberdinetan zehar. Horregatik, kanon horren mugak zabaltzea helburu zuen mugimendu berritzailearen abangoardian kokatu bazen ere, oso aintzakotzat hartzen zituen euskal irakurleen errepertorioa, igurikimen horizontea eta honi lotutako gustu literarioa -elementu hauen zentroan kokatzen da, jakina, literatura idatziaren ulerkera-, neurri handi batean kanon zaharrari lotuta zeudenak, ezinbestean.

Azpimarratzekoa da, aurrerago aztertuko dena aurreratuz, Mirandek euskal irakurle ezberdinak zeuzkala gogoan, hau da, euskal irakurlegoaren baitan igurikimen horizonte ezberdinak bazirenaren jakitun zela, baina sorkuntzarako traba handiena suposatzen ziona eta puntu honetan hizpide izango dena kanon zaharra erabat barneratuta zeukan batezbesteko irakurle arrunta zen, kontzienteki kanon horren defendatzaile sutsu izan ala ez.

Euskal goi-literaturaren garapenerako kanon zaharraren mugetan kokatzen zen zentsuraren dialektika zabaltzeko ezinbestekoa zen irakurle arrunt horien errepertorioa eta, ondorioz, igurikimen horizontea zabaltzea, berritasunak ekartzea. Ideia estetiko eta metaliterarioen transferentzia bat gauzatu beharra zegoen, alegia. Baina, era berean, distantzia estetikoa ezin zen gehiegizkoa izan, horrek irakurleengan ezinegona sortuko baitzukeen, ulertezintasuna eta arbuioa. Gai nahiz hizkuntza berri baina ulergarri nahiz onargarriak erabiltzearen ahalegin horrek huts egiten zuen zenbaitetan, euskal irakurlegoa kexu baitzen Miranderen idazlanen ulergaitztasunaz, besteak beste. Hainbat gutunetan ikus daitekeen bezala, ulertezintasun horren oinarrizko kausa goi literaturgintzarako hizkuntza literarioaren erabilera zen. 1951ko azaroan 8an igorritako eskutitzean Tauerri honela mintzo zitzaion: "Geurko egunean, Euskotar zenbait gerade, euskeraren landubidean jardun; geure idatziak erri soillak ez ditula-eta ulertzen, zaillegiz." (Mirande, 1995: 46). Urtebete beranduago, otsailaren 6an Ibiñagabeitiari kexatu zitzaion euskal irakurleen nagikeriagatik. Berak garrantzitsua irizten zion goi-literaturarako hizkera literario landu bat sortu edo hautatzeari eta, hasiera batean lapurtera klasikoaren alde egin zuen, baina irakurleak gaitzitzen ziren, ez baitzuten irakurritakoa ulertzen:

Baiñan orain arte entzun dudan obiekzione bakharra haur da: euskara zaila, zailago egiten dugula… Egia denik ez dut nik uste, bainan egia ba litz ere, zer? Gizalanduen hizkera, bedi zailago da ezen-ez baserritarrena… Galdea da: euskal-gizalandurik nahi othe dutenetz? Orai, dudatzen hasten naiz! (…) Nik uste dut, L.K.aren aldeko higikun haur dela izan, euskara kultur-bidean jarteko azken urthe hauietan eginik izan den saiakera handiena, (…)" (Mirande, 1995: 53) Kontuan hartzekoa da, alfabetatze maila baxuari euskarazko hizkuntza estandarrik eta alfabetatzerik eza gehituta asko areagotzen zela irakurleek euren hizkeratik aldenduko zen oro ulertzeko ezintasuna. Hala, maila horretan ere negoziazio bat jazo zen eta hizkera literarioari zegokionean, azkenean lapurtera klasikoa alboratu zuen Mirandek, neurri batean behintzat. Ab gipuzkera osotuan idatzi zuen, esate baterako. Azken batean, bere helburua ez zen lapurtera klasikoaren alde itsu-itsuan egitea, Ibiñagabeitiari 1953ko urtarrilean azaldu zion moduan: "oroz lehen, batarzuna behar dugu. Gero, egiazko kulturlanak idatzi, eta hortakotz «baserritarrismu» madarikatua euskal idazkuntzatik betikotz khendu" (Mirande, 1995: 69). Hau da, euskal goi literatura idatzizko batetarako beharrezko hizkuntza bat garatzea, kalean hizketarako erabiltzen zenarengandik ezberdina.

Hizkuntzarena zen gainditu eta negoziatu beharreko lehen elementua eta oinarrizkoena, baina tankerakoa zen ere euskal irakurleen literatur gaiei zegokion igurikimen horizontearen egoera. Mirande ohartzen zen euskal literaturaren gai eta molde aniztasunaren eskasiaz eta horrek ia edozein berritasun gehiegikeria edo zera ulerkaitz bilakatzen zuen. Horregatik, Abren modernitatearen berritasunari dagokion atalean aipatu den bezala, Mirande saiatu egiten zen bere berrikuntzak euskal tradizio idatzian nola edo hala txertatzen eta, aldi berean, ahozko literatura eta mitologia aurrekristauaren tradizioa ere baliatu eta goi literaturara ekartzen. Ahozko tradizioa idatzira goi literatura gisa ulertzen zenaren moldeetara ekartzeaz gainera, baliabide horren bidez euskal irakurlegoaren literatur tradizio aurrekristauaren errepertorioarekin bat egiten zuen, horren adibide batzuk dira "Akhelarre" (1950, Euzko-Gogoa), "Yeiki, yeiki" (1950, Euzko-Gogoa), "Ortziren ttunttuna" (1952, Euzko-Gogoa), "Euskaldun laminei" (1981, Hordago) olerkiak nahiz "Ur bazterrean" (1954, Euzko-Gogoa) edo "Eresi kantari" (1960, Egan) ipuinak, bai eta Ab bera ere, euskal kultura aurrekristauaren aldarri gisa irakur daitekeena, hirugarren irakurketan adierazi bezala. Irakurleen igurikimen horizontearekiko eta honi lotutako gustu literarioarekiko ardura adierazi zuen ipuingintza lantzearen komenigarritasuna aipatuz, adibidez, Mitxelenari 1957ko azaroan igorritako gutunean: […] nahi nituzke euskarazko ipuin-laburrak idatzi. Daukat alabinan literatura-sail hortan balio zerbaiteko lanak egin daitezkela gure hizkuntzan, lehenik uste baitut agrada litzaikiela euskaldun irakurleei, bethidanik ipuinak gustatzen zaizkiolakotz euskal-jendeari eta moda berrikoak ere gusta lekiozke nazki; gero, nahiz genre hori ez den batere batzuek uste duten bezain aisa ongi erabiltekotz, hala ere ez dituelakotz elheberri luze baten egiteak dituen zailtarzunak. Orain arte idatzi izan diren lanegin gehienak (euskarazkoez mintzo naizela erran gabe doa), ez ditugu irakurtzen atsegin hartzea gatik bainan, hoberenean, zerbait ikastea gatik eta hau, luzara, aspergarri baino aspergarriago da. Ene ustez, irudimenezko idazkuntza baten sortzeari ekhin behar dugu azkenaz bertze. Egoki lizateke, ahalaren araura, iphuin-laburrei soilki eskeinia lizateken aldizkari baten egitea […]" (Mirande, 1995: 132) Gutun fragmentu horretan garbi ageri da Mirandek, euskal literaturaren kanona zabaltzeko grinaz gainera, euskal irakurlearen plazera ere bazeukala gogoan eta, zentzu horretan, igurikimen horizontearen bategite guneak bilatzen zituen. Hala ere bat egiteak baino ugariagoak ziren trabak eta talkak eragiten zituzten igurikimen horizonteen mugak, are gehiago moral kristauaren araberako kanon zaharra tradizio aurrekristaua -erabat heretikoa-idatzira eta goi-literaturara ekartzearen erabat kontrako eredua zela aintzat hartuta.

Ipuingintzaren inguruko hausnarketa hori egin eta urtebetera hasi zen Mirande Ab ipuinberria idazten. Bien bitartean, 1957an Lee eleberria argitaratu zen eta, jadanik aipatu den bezala, Mirandek irakurri zuen, bai eta zekarren berritasuna positiboki baloratu ere. Hala ere, deigarria da bi idazlanen arteko ezberdintasun handia eta ziur aski apropos bilatutatakoa. Ipuin-berri genero hautaketan bertan islatzen da ezberdintasun hori, Mirandek ez baitzuen garai hartan eleberri gisa ulertzen zen narrazio errealistaren tankerako testu bat idatzi nahi izan, fantasiaz betetako eta ipuingintza modernoaren teknikak erabiliaz taxututako testua baizik.

Abren kasuan, baina, Mirandek ez zuen kanon zaharraren eraginpeko batezbesteko euskal irakurle arruntaren errepertorio eta igurikimen horizontearekiko bat egitea helburu izan, bere idazlan gehienetan bezala. Jakitun zen muga zeharkatzen ari zenaz eta, ikusiko den bezala, ahal beste literatur neurri hartzen zituen esan nahi zuena idatzi eta bere burua autozentsuratu behar ez izateko literatur tesuten mezuari zegokionez23 . Atal honen hasieran ohartarazi denez eta 1956ko abuztuaren 10ean Ibiñagabeitiari idatzitako gutunean ikus daitekeenez, bi ziren gutxienez Mirandek gogoan zeuzkan irakurleak, eta bazekien berritasunaren negoziaketan batzuk eskuzabalagoak zirela besteak baino:

Horko Euzko-Gaztedi hartzen dut, et, zuri atsegin egitea gatik artikulu bat idatz niro behar bada.

Zer gaiaz, ordea? Zein hizkuntzaz?? Euskaraz guti publikatzen dute hartan, eta bildur naiz irakurle gehienak hizkuntza horren eretzetik analphabeto direla, hoberenean beren sor-euskalki soilik dakitelarik… Gainera, ez dut gehiago batere sinhesterik propagandan zu eta ni, eta gure bertze lagun zeinbait ere, aski entseiatu gara gure herritarren gure uste eta ideietara biltzen. Sekula ez dugu diszipulu bat ere gureganatu. Ez, euskaldun ordenaria -vasco communis-gureaz bertzelako phasta batez egina da, zorion gaitzez. Egin dezakegun gauza bakharra, euskaraz idaztea da, lauzpabost irakurlerentzat. (Mirande, 1995: 112) Gutun zati horretan euskarazko alfabetatzearen afera agertzeaz gainera, Mirandek garbi adierazi zion Ibiñagabeitiari beraiek egin nahi zuten literatur motak irakurle gutxi batzuk besterik ez zituela izango. Irakurle idealak alfabetatua behar zuen izan, batetik, euskaraz alfabetatua -modu autodidaktan bazen ere-, bestetik, eta, azkenik, euskal literatura eta, oro har, kulturari zegokionean igurikimen horizontea kanon zaharrak mugatzen zuena baino zabalera handiagokoa behar zuen izan. Horiek horrela, Mirandek literaturak eskaintzen zizkion tresnak ahalik eta modu egokienean erabili zituen mezuari zegokionean bere burua autozentsuratu gabe idazlan argitaragarriak idazteko, zenbaitetan irakurleak eurak zentsuratuz, testuaren mezurako sarbidea oztopatuz.

Irakurleen errepertorioaren eta igurikimen horizontearen muga aukera gisa.

Hasi zentsura instituzionalek eragindako errepresio eta sustatutako kanonetatik eta irakurle mota ezberdinetaraino, Mirandek ezagutzen zituen euskal eremuko literatura idatziaren joko-arauak nahiz jokalariak, bazekien gutxi-asko non, nori, nola, zer idatz eta argitara zezakeen. Alta, idazleak euskal literaturgintzaren kanon zaharraren mugak zabaldu nahi zituen eta honetarako bere baliabide propioak garatu zituen. Idazlanak argitaratzeko aldizkari bat edo beste hautatzeaz haratago, irakurleen errepertorio eta igurikimen horizonteaz zekiena baliatzen zuen, hain zuzen ere, autozentsura ekiditeko.

Hala ere, kanon zaharrak gorpuzten zuen zentsura dialektikaz kanpoko joko bat besterik gabe proposatzekotan, bazekien literatur eremuko zenbait jokalarik ez zutela parte hartu nahiko eta, are gehiago, zenbaitzuek trabak jarriko zizkiotela bere jokoa baztertu ezean literaturaren eremuan jolasten jarrai ez zezan. Hartara, ez zen beti erraza autozentsuratu gabe idazlan argitaragarri bat ontzea. Baina, hala ere, literaturak eskaintzen zizkion tresnak maisuki erabili zituen euskal literatura zentsura dialektikaren muga hertsi horien baitan mantendu nahi zuten irakurleak saihesteko.

Mirandek hizkuntza mailan eragiten zuten neurriak hartu zituen idazten zuena irakurle orok ulertu ez zezan, aurreko ataleko igurikimen horizontearekiko gerturatzearen ordez aldentze handi bat gauzatuz, hainbestekoa non gehiegizko distantzia estetikorik ere ezin zen sortu, idazleak buruan zituen irakurleek ezingo baitzuten idatzitakoa ulertu. Honen adibide nabarmenena dira Zaitegiri 1956ko urrian igorritako gutunean "Larrazken gau batez" olerkiarekin batera helarazi zizkion oharra eta iruzkina. Gutuneko oharrean jakinarazten dio gutuna edonork ez ulertzeko moduan idatzi duela, hemen batezbesteko irakurle arruntaren baliokide da Mirandek erabilitako vulgum pecus esapidea:

Nire poema dagoeneko amaiturik dut eta honekin batean igorten derautzut gehiago luzatu gabe.

Beldur naiz ilhun goibel eta ulhergaitz samarra irudituko zaizula. Egia date… Alabainan ez dut nahi izan edozein irakurlek aisa ulhert dezan; dakhuskezunez, poemaren guna oso nire baithatikoa da, oso subvektivua, eta neholaz ere ez nuke nahi nire sendimenduen berri vulgum pecus-ak jakin lezan. Hots, gutientzat dut idatzi neurthitzalde hori (bertzeek ere zerbaiska goza ahal dezatentzat, hargatik, saiatu naiz forma den aldetik ahalik aphainen egitera, hoskidetzaz, akzent-jokuaz, hitzen hautuaz) bainan zeuri, ez bakharrik ene adiskide, bainan aphez eta beraz giza-gogoaren ezagutzaile bait zara, aphur bat azalkatu nahi neraukezu. (Mirande, 1995: 119) Hala, Mirandek kanon zaharra sustatu zuen zentsura dialektikaren mugetan kokatzen ziren batezbesteko euskal irakurle arrunten igurikimen horizonte eta errepertorio literario nahiz linguistikoekin jokatzen zuen eta ezagutza hori, sorkuntzarako muga ez ezik, aukera ere bazen. Batzuetan bere burua autozentsuratzen zuen kanon zaharra nahi adina bortxatu gabe, baina, beste batzuetan autozentsura saihesteko irakurlea zentsuratzen zuen, irakurle idealaren kontrako ezinezko irakurle bat eraikitzen zuen, nahi zuena idatzi ahal izateko hizkuntza bihurrituz, edukiak ilundu zitezen zenbaiten begietan. Halakoetan distantzia estetikoaz haratagoko nahita bilatutako ulergaitztasun bat esperimentatuko zuen ezinezko irakurleak, gehienez frustraziotik indiferentziara eramango zuena. Mezua mozorrotzeko hizkuntza baliabideak askotarikoak izan daitezke eta literatura ezberdinetan garatu izan dira, zentsura dialektikaren mugei iruzur egiteko. Torrealdaik (2000: 246) egiten dituen autozentsuraren inguruko hausnarketak interesgarriak dira Miranderen hizkuntza bihurritze horrekiko loturan:

Erregimenaren ideologia onartzera eraman lezake zentsurak, edo -bigarren aukera-erregimenaren joko-arauetara nork bere lana moldatzera; eta -hirugarren aukera-gutxien-gutxienez, hizkuntzaren bidez arau horiek burlatzera.

Nahiz eta literatur hizkuntzaren ideterminazio [START_REF] Müller | Censorship and Cultural Regulation: Mapping the Territory[END_REF] edo, gehiago zehaztuz, Aesopian language (Loseff, 1984) izendatu den baliabide hori zentsura instituzionalarekiko erreakzio gisa teorizatu ohi den, agerikoa da Miranderen kasuan bezala, beste edozein indar zentsoreri aurre egiteko modu gisa erabil litekeela hizkuntzaren bihurritzea. Erotismoaren gaineko eztabaida jazoa zen Mirandek "Larrazken gau batez" idatzi zuenerako eta, beraz, irakurle zenbaiten balizko gaitzespena nahiz horrek bere kaltetan izan zezakeen eragina saiheste bidean bihurritu zuen hizkuntza poetikoa, erbestean argitaratu baitzen, zentsura instituzionalaren debekutik urrun. Are gehiago, genero gisa olerkia hautatu izana ere norabide bereko erabakia da, izan ere, ongi ezagutzen zuen sinbolismoko olerkigintzaren ikuspegitik, idazkera poetikoan lizentzia gehiago har zitzakeen idazleak gai nahiz, bereziki, idazkera estiloari zegokionean. Paul

Valéryk prosa eta poesiaren arteko ezberdintasuna azaltzean "Le cimetière marin" (1920) olerkiari buruzko "Au sujet du cimetière marin" (1957 [1933]) batean honakoa zioen:

Le poète, à mes yeux, se connaît à ses idoles et à ses libertés, qie ne sont pas celles de la plupart.

La poésie se distingue de la prose pour n'avoir ni toutes les mêmes gênes, ni toutes les mêmes licences que celle-ci. L'essence de la prose es de périr, -c'est-à-dire d'Être «comprise», -c'està-dire, d'être issoute, détruite sans retour, entièrement remplacée par l'image ou par l'impulsion qu'elle signifie selon la convention du langage. […] L'univers pratique se réduit à un ensemble de buts. Tel but atteint, la parole expire. Cet univers exclut l'ambiguïté, l'élimine; […] Mais la poésie exige ou suggère un «Univers» bien différent: univers de relations reciproques, analogue à l'univers de sons, dans lequel naît et se meut la pensé musicale. Dans cet univers poétique, la résonance l'emporte sur la causalité, et la «forme», loin de s'évanouir dans son effet, est comme redemandée par lui. L'Idée revendique sa voix. [START_REF] Valéry | Au sujet du cimetière marin[END_REF][START_REF] Valéry | Au sujet du cimetière marin[END_REF]: 1501-1502)

Mirandek berak ere ongi zekien idazkera poetikoaren mozorroa lagungarri zela testuaren mezu zenbait irakurlegoaren sektore jakin bati eskuragarri ez gertatzeko. Berezko hizkera poetikoa behar beste bihurrituz lortzen zuen olerkiarentzako behar besteko iluntasuna.

Baina hautu horren abantailak bazeukan infrentzurik, irakurlego kopuruari zegokiona.

Generoaren izaera zela eta poesiaren irakurlegoa prosarena baino murritzagoa izatera kondenaturik zegoen Valéryk (1957Valéryk ( [1933]]: 1502) ongi azaldu bezala:

Cette comparaison peut faire sentir que la simplicité ni la clarté ne sont des absolus dans la poésie, -où il est parfaitement raisonnable, -et même nécessaire-de se maintenir dans une condition aussi éloignée que posible de celle de la prose, -quitte à perdre (sans trop de regrets) autant de lecteurs qu'il le faut.

Hizkuntza bihurritu eta jostagailu gisa erabiltzen zuen poesiaren irakurlego taldea ez zen prosarena bezain zabala bere ulerkaiztasunagatik, are gutxiago euskal testuinguruan.

Baina, lehenago aipatu bezala, ez zen Miranderen kezka irakurlego osoarengana iristea, ez eta bere ideiak euskal irakurlego horren gehiengoarentzat ulergarri izatea eta bere mezuak jendarte osoan zabaltzea ere. Ab ere euskal irakurle gutxi batzuentzako idatzi zuen. Zaitegiri "Larrazken gau batez" olerkiaz egindako laburpenak antzekotasun handia du Abren istorioarekin eta, narrazioa idaztera ausartu bazen ere, olerkiarekin erabilitakoaren antzeko hizkuntzaren bihurritzera jotzen saiatu zen, hau da, euskal literaturako lehen prosa poetikoa garatu zuen. Honela azaldu zion bere asmoa Etxaideri 1959ko urtarrilaren 4ean: "Gainera, iphuin-berri bat asi dut; poetikozki egin nai nuke, gaiaren lizuntasuna estaltzeko -ez naiz ziur ordea publikatuko didatela…" (Mirande, 1995: 150). Euskarazko goi literatura egitearen helburuaz gainera, beraz, erabilitako prosaren muturreko poetikotasuna ezinezko euskal irakurlea buruan zuela ondu zuen Mirandek bere ipuin-berrian. Hartara, generoaren hautuak zekarren gordintasuna eta gehiegizko ausardia hizkera poetikoarekin leundu zuen, honekin batera euskal goiliteraturaren esperimentu bat gauzatzeko aukera baliatuz. Gainera, kanonaren zabaltze aldera egindako argitalpenak jadanik eginak zituen olerkigintzan nahiz ipuingintza laburrean eta, hala, idazle gisa ere bere buruari erronka berria ipintzeko aukera izan zen.

Aban, Miranderen beste hainbat idazlanetan bezala, agerian geratzen da idazleak bere mezua pasa zedin literatur hizkeraren indeterminazioa baliatzeko egindako saiakera, hizkera bihurritua ez ezik, irakurketetan azaleratu diren sinbolismo eta parabolak baliatuz, zentsura indar ezberdinez osatutako dialektika konplexuaren baitan.

Abren testuaren behin-betiko bertsioa finkatu aurretik, bere adiskide, gogaide eta euskal irakurle ideal gutxi horietarik bat zen Peilleni igorri zion Mirandek bere idazlana, iritzia eman ziezaion eta, honen aholkuak jarraitu ostean, literatur sorkuntzaren sortzeari amaiera emateko. Honela esan zion 1959ko otsailaren 1ean idatzitako eskutitzean Peilleni: "Nai baduzu, kopia bat bidaliko dizut, zure aburua jakin nai banuke, formari eta funtsari buruz […]" (Mirande, 1976:192). 1959ko otsailaren 24ko gutunarekin igorri zion Ab Peilleni, aholkua eskatuz, nahiz eta aldaketa proposamenei buruzko mugak ezarri zituen, gaiari lotutakoak, bereziki:

Zure aburua idazlantxo hortaz asko preziatuko dudala zihur izan zaite, batez ere hizkuntza eta formari buruz -eta zure oharrak kontuan haruko ditut noski zer edo zer aldatzekotz argitara erazi baino lehen, beharra baldin bada; funtsari buruz ere zure iritzia pozik hartuko dut, jakiña, bainan hortan ez dut uste deus alda dezakedanik, historia ankaz-goratu gabe. Hanbat gaisto gure herriko zintzo eta zuzenek ene bi protagonisten maitasun bere gisakoa kondenatzen badute. Niketz inguruan ditudan jendeen konformismuaz aserik nago eta gudu egin nahi diot. […] (Mirande, 1976: 193-194) Azkenik, 1959ko martxoan idatzi zion berriz ere Mirandek Peilleni bere oharrak kontuan hartuz Ab berridatziko zuela esanez. "Aintzin-solhas" bat ere prestatzeko asmoa omen zuen, baina ez dago horren arrastorik. Beste norbaiten sarrera gehitzea ere pentsatua zuen, Peilleni proposamen modukoa egin zion, baina ez da ere horrelakorik inon ageri.

Peillenen testigantzaren arabera, bere aholkuen ondorio izan zen ipuin-berriaren sarrera:

Lehen ekoizpenean eta lehen orrialdean Mirandek hipokresiaz idatzi zuen paragrafoa, barruan ezar zezan esan nion: liburuaren hasieran, gaia nolakoa zen jakinik, poetago izan behar zuela, eta orduan, hasteko, ekaitz ederra idatzi zuen, epai-eguna bezala. (Peillen, 2010: 38) Peillen izan zen, beraz, Mirandek edizio lanerako aukeratutako persona. Haren laguntzaz ondu zuen Abren azken bertsioa eta hor hasi zen, sortzearen osteko behin-betiko testuaren harreraren bilakabidea.

Atal honetan zehar, 50etan euskal literaturgintzan eragiten zuten indar zentsoreen irudi zabal bat eskaintze bidean, garaiko zentsura dialektikaren konplexutasunari heltzeko beharrezko dezentralizazio tenporal, geografiko eta teorikoa gauzatu da. Irudi orokor horretatik abiatuta, literatur lanen harreraren gainean idazleak egiten zituen aurreikuspenek Miranderen literaturgintzan eta, bereziki, Abren sortzean nola eragin zuten azaleratu da. Hau da, zentsura indar ezberdinek egituratutako zentsura dialektikaren mugen kontzientziatik, Mirandek bere literatur sorkuntzen mezuak autozentsuratu behar ez izateko garatutako estrategiak zeintzuk izan ziren eta Aban zer nolako eragina izan zuten azaldu da.

Gauza jakina da balizko harrerak beti moldatzen duela hein handi edo txikiagoan idazlearen sorkuntza, hartzailea beti dago hor, literatura komunikazio ekintza denez gero.

Fenomeno hau Miranderen literaturgintzaren kasuan -eta, oro har, 50etako literatura idatziaren modernotzean-aztertzea, baina, bereziki interesgarria da, garaiko hartzaile mota ezberdinek, debekurako joera zuten subjektu zentsore ziren neurrian, literatur sorkuntza prozesuan zeukaten eragina zela eta. Mirandek, gainontzeko berritzaileek bezala, irakurle mota horrekiko talkan eta dialektikan garatu behar izan zuen bere literatur modernitatea, bere lanak argitaratuko baziren, Igela aldizkaria sortu arte, bederen.

Abri dagokionez, istorioaren gaiarekiko loturan ez ezik, erabilitako hizkera poetikoaren hautaketan ere zeresan nabarmena izan zuen garaian errepresio intentsitate handikoa zen zentsurak. Gogoan izan behar da, banatuta azaldu behar badira ere, zentsura dialektikan parte hartzen zuten katebegi guztiak sare berdinaren zati zirela: botere instituzioen irakurleak, argitaratzaileak, banatzaileak, idazleak, irakurle arruntak eta abar. Espainiar

Estatuaren zentsura instituzional formal berriak aurretik ere gailentzen zen zentsura dialektika indartu zuen, aspaldi egiturazkoa bilakatu zen Elizaren instituzioa jatorri zuen zentsura, subjektu zentsuratuak -euskal irakurlegoa-ere zentsore bihurtzen zituena, kasu askotan. Hala, askotariko euskal irakurleen -zentsura instituzionalaren kideak izan zein ez-ezaugarri nabarmenetariko bat zen euskal literatura idatzia desio eta plazerean oinarritutako sormen askerako komunikazio eremu bilakatzeko erakusten zuten erresistentzia. Abn irudikatutako zentsura ere halakoa da, botere eta legediatik hasi eta jendarteko ezein kide barnebiltzen duena; artista (anti)modernoa besterik ez da libratzen.

Nabarmena da garaiko zentsuraren dialektikarekiko negoziaketaren baitan ondutako literatur lan bat dela Ab, garaiko berritze mugimenduan txertatzen zen euskal literatur sorkuntza oro bezala. Literatur lan honen kasuan, idazleak ez zuen beharbada zentsurarekiko dialektikan nahikoa ongi neurtu muga zentsore ezberdinei, kanon zaharrari bereziki, egin nahi zien desafioaren tamaina eta, ondorioz, garaiko joko-arauek behartutako autozentsura saihesteko baliabideak erabiltzen saiatu bazen ere, modernitate hori ez zen onartua izan. Azpimarratu beharra dago, Abk zekarren berritasun eta erronkarik handiena ideia estetiko eta metaliterarioen transferentziari zegokiola, oso urrun baitzegoen ipuin-berriak jatorri eta helburu zuen literaturaren ulerkera euskal irakurlegoarenetik, bai eta euskal literatura idatziaren eremu errealaren izaeratik.

Bestalde, instituzio zentsoreentzat ere, euskal literatura idatzia desiran eta plazerean oinarritutako sormen askerako komunikazio eremu gisa praktikara eraman eta aldarrikatzen zuen literatur lana onartezina zen. Horiek horrela, jarraian garatuko den atalean azalduko den bezala, 50etako berritze prozesuak onartzen zuen modernitatearen parametroetan ez zen Abren moduko idazlanik kabitzen eta, hala, lehen aldiz ukatu zen bere modernitatea. Izan ere, zentsura dialektikaren mugen sakoneko helburua ez ziren literatur testu isolatuak, horiek irudikatzen zuten eta euskal literatura idatzira zekarten literaturaren ulermoldea baizik, ipuin-berriaren berritasunari dagokion atalean aipatu bezala, O'Learyk (2011: 4) dioenaren ildotik, botereak mehatxu moduan ikusten duen literaturari bide ematen dion literatura mota zen hori. Literatura desio eta plazerean oinaritutako sormenerako komunikazio eremu bihurtuz gero, oso litekeena da botereari interesatzen ez zaion errealitatearen ordena desiragarriago bat imaginatu nahiz gauzatu nahi izatea, bai eta idatziaren bidez ideia horiek edo, arriskutsuagoa izan zitekeena, imaginatzeko gaitasuna eta joera hedatzea.

Aur besoetakoaren debeku garaia (1959-1970).

Abren harreraren gaineko bigarren atal honen helburu nagusia izango da behin-betiko bertsioa finkatutakoan idazlanak argitaratua izateko topatu zituen behaztopak azaleratzea eta hauen gaineko analisi bat eskaintzea. Dagoeneko aipatu bezala, literatur lan honen sorkuntza prozesuan eragin nabarmena izan zuten harreraren aurreikuspenak eta zentsura mota ezberdinak saihesteko bilatutako bideek, baina gainera, argitaratzeko jarraitu beharreko estrategiaren planifikazioan ere eragin zuen harreraren aurreikuspen horrek.

Kontuan hartzekoa da zentsura instituzionalek eta hauek behartutako dialektikaren mugek, idazleengan ez ezik, argitaratzaileengan nahiz idazlanaren banaketan ere eragiten zutela. Azken hauek ere subjektu zentsuratu/zentsuratzaileak ziren baliabideen jabe zirenez gero, eta maiz gogoz kontra autozentsura kontzientea ere gauzatzen zuten.

Sortzearen atalean jarraitutako irizpideen ildotik, zentsuraren marko zabalaren baitan orain arteko joera dezentralizatzaileari eutsiz, jarraian aztertuko da zerk bultzatu zuen Ab ez argitaratzearen debekuaren errepresio neurria, hau da, zeintzuk izan ziren 50etako literaturaren bultzada berritzailean literatur lan honen modernotasuna ukatua izateko arrazoiak. Debekuaren arrazoiak aztertzeaz gainera, argitalpena eragotzi zuen lehen harrera horren deskribapen ahalik eta zabalena eskainiko da, Miranderen nahiz beste idazle batzuen gutuneria eta bestelako testigantzak erabiliz ipuin-berriaren gorabeheretan barrena, Miranderen pertzepzioan arreta berezia ipiniz. Honen zioa ez da soilik idazleen subjektibitateari eta zentsurarekiko zituzten sentipenei merezi duen balioa ematea (Freshwater, 2003: 233-234), gertaeren protagonista haiek zirela kontuan hartzea nahikoa baita horretarako, bai eta haien testigantzatik ez bada, aparatu instituzionaletatik kanpoko mekanismo zentsoreak dokumentagaitzak direlako ere. Espero izatekoa denez, sortzearen atalean subjektu zentsore gisa irakurleengan arreta berezia ezarri bada, honakoan argitaratzaileengan ipiniko da fokua, beti ere gogoan hartuta instituzio, argitaratzaile, idazle eta askotariko irakurleak elkarri lotutako elementuak direla zentsura mekanismoen sarean. Besteak beste, argitaratzaileek irakurle askotarikoak hortzen zituzten kontutan zentsura egiterako garaian, instituzionala zein ez.

Testigantzetara jotzearen arrazoi nagusia, beraz, metodologikoa da. Izan ere, sortzearen kasuan bezala eta marko teorikoan oinarrituz, idazleen testigantza horiek gabe ezinezkoa izango litzateke zentsuraren dialektikan parte hartzen duten elementu anitz eta konplexuen gaineko informazio osotua biltzea. Sortzearen azterketan bezala, subjektibitate hori kontuan hartzea ezinbestekoa da autozentsuraren fenomenora gerturatzeko, idazleengan ez ezik argitaratzaileengan nahiz banatzaileengan ere eragiten zuena. Zentsuraren alderdi ikusezin horren berreraiketarik gabe, zentsura instituzionalaren mekanismoaren deskribapena ere osatzeke geratuko litzateke, zentsura instituzionalaren hedadura eta bilakabidea ez delako aparatu administratiboaren debeku neurri errepresiboetara mugatzen eta, honezkero era ezbedinetan azaleratu den bezala, aparatu horren azken helburua subjektuek bere dialektiaren mugak barneratu eta errepresio aparatu gisa "desagertzea" delako. Mirandek, Ab argitara zedin, idazkerari buruz ez ezik argitaratze moduaren nahiz lekuaren gainean ere pentsatu zuen. Etxaideri igorritako gutunean idazlana "poetikozki" idazteko asmoa zuela aipatu zion eta, aurrerago, Peilleni 1959ko otsailaren 1ean idatzitako eskutitzean idazlanaren argitalpena galaraziko zuen harreraren aurreikuspenaz gainera, argitaratzeko bideen gainekoak aipatu zizkion. Mitxelenari ere bere jardunaren berri eman ziola jakinarazi zion eskutitzean, hori baitzen argitalpenerako ireki nahi izan zuen lehen atea. Zailtasunez ohartzen zenez gero, "zentsura" -hitza Estatu Espainiarraren zentsura aparatu instituzionalari erreferentzia eginez zerabilen-ekiditeko modu bat ere aipatzu zuen, "liburu txiki antzean" argitaratzearena, alegia:

Aipatu nizun ipuina bukatuxerik dut -garbitan ipintzen ari naiz orain-, eta amar bat egunen bururako egiñik duket. Luze samarra da -Alos-Torrea-ren heinekoa gutxi gora-beera-; eta gaia oso berezia: maitasun-kondaira bat, 30 urteko gizon baten eta 11 urteko nexka baten elkar maitatzea kondatzen duena, ots, euskerazko Lolita bat (naiz ez dudan zoritxarrez V. Nabokov'en lanegiña irakurri aal izan). Mitxelenari bi itz esan diot hortzaz, eta erantzun dit aldizkarian publikatzeko alegiñak egingo dituela. Bainan beldur naiz ezin daitekeala, zati zenbait aski erotiko baitira -naiz funtsez oso garbi eta sentimentala den. Bearbada, liburu txiki antzean aterako dut, zentsurari iges egiten aal ba dio. (Mirande, 1995: 152) Beraz, Mirandek Peilleni eta Mitxelenari idazlan bat ontzen ari zenaren berri eman ostean, Abren testua igorri zien. Gnesiaren atalaren amaieran aipatu bezala, makinaz jotako idazlan hau ez zen ipuin-berriaren behin-betiko bertsio, oraindik Peillenek egindako iradokizunetan oinarritutako aldaketak falta baitzituen. Honi 1959ko otsailaren 24an makinaizkribuarekin batera gutun bat helarazi zion eta, bertan, berriz ere zentsura aipatzeaz gainera, lehen aldiz agertu zuen beste nonbait argitaratzearen ideia:

Honekin batean, beraz, Aur besoetakoa doakizu. Barka igortzen dizudan kopia ez bada oso irakur errexa, bai eta irakurri ondoan eni atzera bidaltzekotz eskatzen badizut: beste bi baizik ez baititut, bat igorriko diot Mitxelenari bainan beldur naiz ezin irar dezakela Gipuzkoan zentsura gatik eta beharko naizela saiatu beste nonbait publika eraztera; Amerikan agian, Andimaren bitartez. (Mirande, 1976:193) Horrekin batera, instituzioen zentsura zuzena ez zen beste zentsura batetaz aritu zitzaion Peilleni, nahiz eta ez zuen "zentsura" hitza erabili. Euskal irakurlegoaz ari zen, argitaratzaileen autozentsurak irakurlegoa, subjektu zentsuratzaile zen heinean, oso kontuan hartzen zuela agerian uzten duena. Muga horrek argitaratzea galarazten bazion, literatur lana beste hizkuntza batetara itzularazteko asmoa agertu zuen lehen aldiz:

Hanbat gaisto gure herriko zintzo eta zuzenek ene bi protagonisten maitasun bere gisakoa kondenatzen badute. Niketz inguruan ditudan jendeen konformismuaz aserik nago eta gudu egin nahi diot. Orain artean, politikan nuen antikonformismuaren ikurriña erabiltzen… eta aitortu behar dut orain artean horrekin ez dudala deus onik irabazi… Nahiago dut orain literatura hutsean lan egin, bainan ikusten badut izpiritu aske batek ezin zabal ditzakela bere ideiak moralari edo antzeari buruz eskualdunen artean, erdera batean idatziko dut hemendik aurrera. Aur besoetakoa ere beste hizkuntza batera itzulerazi nahi nuke; ez dakit ingeles, frantzes ala gaztelanira. (Mirande, 1976: 194) Erantzuna jaso ostean, Peillenen testigantzen arabera (2010: 38-39) eta sortzearen atalean aipatu bezala, honek proposatutako aldaketa batzuk egin zituen Mirandek idazlanean.

Mitxelenaren erantzuna oraindik jaso ez zuenean, 1959ko martxoaren 16an, Ibiñagabeitiari ere gutun bat idatzi zion, bere idazlanaren berri emanez nahiz honi buruzko iritzia asko eskertuko ziola adieraziz, bai eta euskal irakurlegoaren aldetik espero zuen harreraz mintzatuz ere. Idazlana ez zion, baina, martxoaren 19ra arte igorri, Mitxelenaren erantzuna jasotakoan. Interesgarria da Mirandek eskutitz honetan emandako azalpenei erreparatzea, xehetasun handiz deskribatzen baitu zer nolakoa irudikatzen zuen euskal irakurlegoaren harrera. Ziur zen erotismoan trabatuta istorioa oker interpretatuko zutela, bai eta gaiaren berritasuna begi onez hartuko ez zutela ere:

Zure aburua ene lantxo horri buruz jaso nahi nuke. Ziur izan zaitez asko preziatuko dudala, zeu baitzara izan, manera batez, ene gidaria euskal-literaturako bideetan. Zure aburua nai dut izkuntza ta idaztankerari buruz; gipuzkeraz egin dut, eta zure oarrak kontuan artuko ditut, zer edo zer zuzendu edo aldatu bear den iduritzen ba zaizu, nik baino obeki ezagutzen baituzu euskalki hori;

bainan gaiari buruz ere zure iritzi egiazkoa jakin nai dut; maitasunezko ipuin-berri bat da, bai, maitasun bat besteak ez bezalakoa dut gaitzat aukeratu. Konformistek eta ergelek esango lukete noski abnormal den maitakeria bat kontatu dudala (naiz heterosexualitatearen alorrean egoteko aski konformista egon naizen!). Dena dela, eta erotismu utsak leku gutxi euki arren ene ipuinean, psykologiazkoa baita ororen gainetik, ez dut uste Euskaldunek abegi onik egingo diotenik, gaiaren berritasuna dela kausa (egia esan, frantzes eta gaztelaniazko literaturan ez dut uste horrelako gairik erabilli izan denik). (Mirande, 1995: 153-154) Gutun horretan bertan, idazlana argitaratu ahal izateko buruan zerabiltzan aukerak aipatu zizkion adiskideari. Idazlana ordurako Mitxelenari igorri ziola jakinarazi zion eta, Eganen ezin bazen, baita "zentsura" saihesteko liburuxka moduan argitaratzearen ideia aipatu ere.

Horren ostean, bere laguntza eskatuz bigarren aukera proposatu zion, erbestea baitzen Mirandek Ab argitara zedin hasiera batean ikusten zuen aukeretariko bat, hori eta Egan, sekula ez Frantzia barneko euskal eremuan kokatutako baliabiderik. Baina erbestean ere euskal eremuko zentsura dialektikak baimentzen zuen esparrua mugatua zenaz jakitun zen, Elizak eta honen zentsura dialektikaren mugak barneratuta zeuzkan irakurlego arruntak baldintzaturikoa, gehienbat. Estatu Espainiarraren nahiz euskal Elizaren instituzioengandik urrun egon arren, euskal irakurlegoaren baitan oso erroturik zegoen aspalditik zentsura dialektikak sustatutako kanon zaharra eta aldizkari nahiz argitaletxeek irakurleak nahiz hauei lotutako sostengu ekonomikoa beharrezko zituzten, Elizaren sektore batena ere bai, jakina. Hori zela eta, mugen zurruntasuna ezberdina izanik ere, zentsura dialektikaren irizpideak funtsean antzekoak ziren eta argitaratzeko oztopoaren jatorria euskal irakurle arruntak zirenez gero, hori saihesteko alternatiba bakarra Ibiñagabeitiari proposatu zion: Caracasen euskaraz ezin argitara bazitekeen, idazlana gaztelaniara edo ingelerara itzularaztea. Gutun horretan berriz ere aipatu zuen geroz eta pisu handiagoa hartuko zuen itzulpenaren aterabidea:

Mitxelenari igorri nion eia Egan'en argitara erazi nai zuenetz edo beste nonbait, liburuxka baten forman, zentsurari iges egiteko bide bat arki baleza. Ez dit oraindik jakin erazi zerbait arkitu duenetz; zail baino zaillago izango dela irudi erazi dit ordea. Zuk bearbada Amerika horietan publikatzeko bide bat atzeman zenezake? Edo-ta, euskeraz eginkor ez ba da, erdera batera itzul eraz zenezake (gaztelanira edo ingelesera) eta hala argitara eman? Zer nai dela, deus ezin egin ba dezakezu zerorrek ere, zure iritzia igor izadazu beintzat. (Mirande, 1995: 153-154) Gorago aipatu bezala, Peillen nahiz Ibiñagabeitiari igorritako gutun horietan Mirandek "zentsura" aipatzen zuenean adiera hertsienean egiten zuen, Estatu Espainarraren Bizpairu egun lentxeago eskuetara zait zure gutun gotilluna. Goibela izan arren, egiaren alderako esan bear dizut, pozik irakurri nuela aren lerroetatik ergi ikusi baitut berriz ere euskal-literaturan murgil zabilkigula. Eta berri ori enetzat, alaietan alaiena da izan ere. Dudarik gabe, ipui eder bat onduko zenduen, ainbeste arreta, ainbeste ardura eta gaiñera ainbeste nigarren semea duzularik.

Nigarrak maizko, odola bera baiño berogarri obeak izaten dira nobela bat ondu ta berotzeko. Beraz, erpai ta urduri naukazu, eleberri ori noiz eneganat iritxiko. Iritxi-ala irakurriko dut eta nere abururik etzizula paltako. Au ere esan bear dizut: alegiñak alegin egingo ditudala liburuxka batean argitaratzeko ere. Nundik edo andik ortarako bidea sortuko dudala uste dut. 24Ibiñagabeitiak, irakurri aurretik ere, idazlana argitaratzeko prestutasuna ez ezik Ab argitaratzeko aukerarekiko baikortasuna ere agertu zuen, Mitxelenak ez bezala.

Gutunaren jarraipenean adierazi zion bera ez zuela lizuntasunak beldurtzen, eta horrelakoak euskal literaturan argitaratzeko garaia zelako ustea ere agertu zuen.

Ondorengo lerroek erakusten duten bezala, Ibiñagabeitiak Miranderen antzeko iritzia zeukan, hala euskal literaturan Elizaren instituzioak mugatutako zentsura dialektikak sustatutako kanon zaharrak eragindako kalteaz, nola euskal idazleek ordura arte horrekiko apurketarako erakutsitako ausardiarik ezaz:

Etzaio aiola lizunkeri gandua. Ondo dakizu lizunkeriak ez nauela iñoiz ere beldurtu eta orez gainera okegin eraztita nago gure arteko parisai ergelen iokabidearekin. Axalez santu oriek, barnez ustel utsak baizik ez dituzu, eta ustelen beldurra dala ta ez dugu gure bidean atzerarik egin bear, ez orixe. Paltsukeria izan da nagusi gure literaturan, euskotarrok adorerik ezta arpegirik ere izan ez dugulako gure barneko auziak diranak dirala, ipui ta eleberrietan gordinki mamitzeko. Eta literatur paltso baten iabe egin gera. Detxeparek soilki izan zuen ausardi naiko euskaldunei biotzez mintzatzeko, baiña aren bideak laister ito zituten gure arteko ergelek. 25Euskal literaturaren irekitze eta berritzeko beharrari zegokionez oso antzekoa zen bi euskal idazleen iritzia, baina jakin ere bazekiten, gainontzeko berritzaileek bezala, beraien nahiak gauzatzeko mugak oso estuak zirela.

Aur besoetakoaren lehen harrera.

Orain arte aztertutakoak erakusten du Mirandek bere esku zen guztia egin zuela idatzi nahi zuena euskaraz argitara zedin. Harrera arazotsua saihesteko bideak idazlanaren sortzean bertan lantzeaz gainera, argitaratzeko estrategiaren aldez aurreko planifikazio bat gauzatu zuen, nahiz eta, aukeren urritasuna zela medio, alternatiba gehiegirik ez eduki. Testua eta argitaratzeko baliabideak, bi alderdiak ziren zentsura dialektika zela eta kontuan hartu beharrekoak, idatz zitekeenaren parametroak aldakorrak baitziren argitaratzeko modu eta lekuaren arabera. Idazleak imaginatutako harreraren aurreikuspenen ostean, eta hartutako neurriak neurri, ontzen ari zen idazlanaren berri eman, jasotako iradokizunen araberako aldaketak gauzatu eta, azkenik, Abren behin-betiko bertsioaren lehen harreraren unea heldu zen. Orduan hasi zen argitaratu aurreko Abren behin-betiko testuaren harreraren bilakabidea.

Lehen iritzi positiboak eta argitaratzeko ezetza.

Mirandek Peillenengandik jaso zuen behin-behineko Abren bertsioaren gaineko inpresioa positiboa izan zen eta egindako iradokizunak zentsuraren debekua saihestera bideraturik zeuden. Hortik aurrera, idazlanaren lehen zentsura ekintza debekatzaile-errepresiboak ere iritzi positiboek lagunduta etorri ziren Eganeko zuzendaritzaren eskutik, Mitxelena, Aingeru Irigaray (1899-1983) eta Antonio Arruerengandik (1903-1976), hain zuzen ere.

Mitxelensren erantzuna zein izan zen ikusita, ezin uka daiteke kasu honetan idazleaz gainera argitaratzaileek ere autozentsura ariketa gauzatu zutela, Ab gustuko izanagatik ez baitziren hura kaleratzera menturatu. Beharrezkoa da azpimarratzea euskal literaturaren berritzea ahalbidetzerakoan argitaratzaile nahiz banatzaile ezberdinek izan zuten rolaren garrantzia eta, era berean, testuinguru ezberdinen arabera, eurek ere zentsura dialektikan kontzienteki hartu zituzten erabaki autozentsore eta, horrenbestez heterozentsoreak, behar bezala testuinguratzea. Baina, hori gabe ere, Mitxelenak "agintari" deitzen zituenek eurek argitalpenaz ohartu eta aldizkariari isuna jartzearen edo, kasurik okerrenean, aldizkaria itxiaraztearen aukerak ere hor zeuden.

Ondorengo iritzi positiboak eta argitaratzeko oztopo gehiago.

Abren lehen harrera positiboa izan bazen ere, ez zuen Francopeko euskal eremuko zentsura dialektika konplexuaren mugen galbahea pasa eta, hala, argitaratzaileek zentsuraren debeku funtzioa matxan jarri zuten, autozentsura ariketa horretan Miranderen ipuin-berriarekiko debekuaren errepresioa gauzatuz. Orduan izan zen idazlan honek zekarren modernitateari euskal literaturarako sarbidea ukatu zitzaion estraineko aldia. Habanara igorritako eskutitzean ez zuen argitaratzeko arazo ekonomikoei buruz ezer aipatzen, bai ordea eskandaluaren afera: […] emen naukazu berriz ere Bergili'ren neurtitzetan pulunpatuta, itzulpen egoki bat egin naiez.

Ez da errex giro txepel ontan. Mirande'k bere azkenengo eleberria igorri dit, laburra eta luzea erabat, ia irurogei orrialde ditu ba. Oso ederra, bikainki idatzia, baiñan oso zikina korapilloa oso baitu likitsa. Ala ere sikologiz eta erran ederrez gaiñezka. Argitara nai luke, baiña sortuko luken eskandalua ez litzake makala izango. 29Lerro horietan agertzen diren "zikin" eta "likits" izenondoek areagotu egiten dute "lizun" hitzaren konnotazio negatiboa, eta bereziki interesgarri gertatzen da pertzepzio honi Miangolarra argitaratzera ez ausartu" (Peillen, 2010:39). Beraz, ale gutxiko tirada bat egiteko ere arazoa ez zen soilik nork argitaratu topatzea espada, Eganen kasuan gertatu bezala, mota ezberdineko indar zentsoreen aurrean argitaratzaileek gauzatutako autozentsura. Bestalde, autozentsuratuko ez litzatekeen argitaratzailerik aurkituta ere, bestelako kontua zen argitaratutakoa irakurleei helarazteko banaketa modurik aurkitzea, hor ere beste maila bateko zentsuraren debeku funtzioarekin egiten baitzen topo. Gorago ikusi bezala, hamarkadaren hasiera aldera Miangolarrak argitaratu nahi zuen 24 poemen bildumaren salmenta guneak bilatzeko Etxaidek Miranderi laguntza eskaera onartu nahi bazion ere, poemetariko batzuek sortzen zizkioten kontzientzia arazoek liburuaren zabaltzean laguntzea galarazten zioten. Abren ibilbide hasiera honek garbi erakusten du, beraz, zentsuraren dialektikan nahiz prozesuan idazlea eta boterearen instituzioaz haratagoko katebegi erabakigarri anitz zeudela 50eko hamarkadan, Miranderen eta Abren modernitatea ez ezik, modernotze mugimendu osoa mugatzen, baldintzatzen eta, azken batean, taxutzen zutenak.

Zentsuraren pertzepzio aldaketa eta honen ondorioak

60ko hamarkadaren atarian eta Ab argitaratzeko askotariko behaztopen ostean, Mirandek euskal literatur eremuko zentsuraz zeukan ikuspegia aldatu egin zen pixkanaka.

Sortzearen atalean aztertu bezala, hasieran idazleak bazekien arrazoi ezberdinengatik tentuz ibili beharra zegoela. Moldatzen zen nola edo hala zentsuraren dialektikan kabitzen ziren idazlan argitaragarri batzuk ontzeko, euskal irakurle zenbaitentzat deitoragarri gertatuko zirela jakinda ere, kanon zaharraren mugak asko bortxatzen baitzituen.

Horregatik -irakurleek zentsura prozesuetan zuten pisuagatik, alegia-idazten zuen askotan gutxi batzuek soilik ulertzeko moduan, irakurle idealaz gainera irakurle ezinezkoa ere buruan zuela.

Ipuin-berriarekiko debekuaren zentsura neurri errepresiboaren ostean berretsi zen

Mirandek jadanik ezaguna zuen euskal kultur eremuaren itxitasunaren norainokoa. Beste behin baieztatu ahal izan zuen hori zela funtsean argitaratzea galarazten zion indar zentsore nagusia: momentuko zentsura instituzionalaren mehatxuak indartzen bazuen ere, aldez aurretik hor zen Elizaren instituzioaren zentsura nahiz honek aspalditik euskal jendartean sustatutako kanon zaharraren indarra eta hedapena. Baina hori baino gehiago atsekabetzen zuen idazlea bere idazlanak apreziatuko zituen irakurlerik ezak.

Gorago aipatu den bezala, Mirande irakurle faltaz kexatu zen behin baino gehiagotan, baina nolabait onartu zuen gutxi batzuentzako besterik ez zuela idazten eta, are gehiago, azterketan agerian geratu den bezala, bere borondatez ere bilatzen zuen testuak hainbatentzat ulerkaitz izatea. Abrekin gertatutakoaren ondoko pesimismoan murgilduta zegoela, aurretik buruan zeuzkan irakurle gutxi horiek bere lana balioesten ote zuten ere zalantzan jartzen hasi zen. Horren harira, Ibiñagabeitiak garaiko "ao goxo"-ez gainera "gerokoak" ere aipatu zizkion, garaian irakurlerik ez egonagatik, etorkizunekoentzako ere idatzi behar zela esanez, alegia. Honela erantzun zion Mirandek 1959ko irailaren 7an:

Ba diozu ere gerokoentzat lan egin bear dela; politikan bearbada, bainan ez idazle batek, ene ikusteko maneran. Edozein idazlek, gurea bezelako izakuntza xume batean ari denak ere, irakurleak nai eta bear ditu, zerbait esateko duenean beñipein. Zoritxarrez, ni bezela fedegabe batek ezin idatz dezake euskeraz… ala devocionezko liburu bat ondu bear dut neuk ere? Ez naiz aski azal-utsezko. Balio zerbait duten irakurgaiak norberaren odolaz edo negarrez idatziak izan bear dira; zio jakin batzuen gatik, Aur besoetakoa orrelakoa zen. (Mirande, 1995: 160) Euskal literaturaren 50etako berritzean euskal eremuko zentsura dialektika konplexuak uzten zuen espazio txikiaren muga guztiak zeharkatzen zituen Abk eta arazo nagusia zentsura instituzionala ez ezik irakurle arruntak eta ordura arte nagusitutako kanon zaharra ere baziren, nahiz eta Espainia barneko euskal eremuan hauek guztiak estu lotuta agertzen ziren. Egoera horren aurrean, bada, idazleak itzulpena beste irtenbiderik ez zuen irudikatzen idazlana argitaratu eta irakurlerik izan nahi bazuen. Beste hizkuntza batzuen literatur eremuen zentsura dialektikak euskararena baino irekiagoak zirela ohartzen zen, gaztelaniarena -Espainiar Estatutik kanpo, noski-, ingelesarena eta frantsesarena, kasu. Honela azaldu zizkion euskal eremuko zentsura indarrei buruzko bere ikuspegia nahiz Abren gainean hartutako azken erabakia Ibiñagabeitiari gutun berdinean:

Ikusita euskaraz ezin publika ditekela, ipuia beste izkuntza batean idatziko dut (frantzesez naski, edo inglesez), asko aldatuz, jakiña, eta bearbada euskal background guztia kenduz. Damu aundia dut, bañan geroago ta ikustenago dut Euskalerria ez dela ispirituaren erria. Eta sekula aska ba ledi ere Espainiaren eta Frantziaren uztarritik, orain bezainbat egongo litzake apaiz fanatikoen menpean. (Mirande, 1995: 160) Baina hizkuntzaz aldatzearen erabakia ez zen Abren itzulpenera mugatzen, izan ere, hainbat adiskideri bidalitako gutunetan adierazi zuenaren arabera, euskaraz idazteari uztea pentsatzen hasia zen. Haren iritziz, ez zeukan zentzurik euskarazko sorkuntzan jarraitzeak ezin bazuen berak nahi zuena adierazi, eta egoerak gainezka egin zuen ipuinberriarekin gertatutakoaren ostean. Honela mintzatu zitzaion Etxaideri 1959ko abuztuaren 27ko gutunean:

Nik ere liburu berri bat idatzi berri dut gure sor-mintzoan. Maleruski, ezin izan dut publika erazi, moralaren aitzi zelakoan. Egia da paedophilia erotica delakoa zukela gaitzat, Euskaldun ispiritu ertsientzat. Bainan dena dela, ene nigarrez idatzi izan nuen, ez bitxi izatea gatik; eta uste dut funtsean garbia zela. Bainan ongi dakust iñork ezin dezakela euskaraz izkiria, ez ba da katoliko konformistenetatik. Ni ez naiz horrela; aitzitik, damu dut, bainan aitortu behar dut fedetik sekula baino urrutiago nagoela. Horrengatik erabaki dut hemendik aurrera frantsesez idatziko dudala -ez naski dirua irabaztea gatik-bainan irakurle zenbait ukaitea gatik soilik. Ondikotz, oso gaitz da frantzes onean izkiriatzea, gaztelaniaz, euskaraz edo ingelesez baino askoz gaitzago, eta bearko dut denbora luzea igaro hemengo hizkuntza berriz ikasteko. (Mirande, 1995: 158) Adiskide berari bidalitako 1959ko irailaren 10eko gutunean berriz ere euskal eremuko itxitasuna azpimarratu zuen, bai eta idazleak irakurleak edukitzeko duen beharra ere.

Jarraian, literaturgintzaren irekitasunari dagokion konparaketa interesgarri bat egin zuen.

Bere ezagutzaren eta pertzepzioaren arabera, Europan tolerantzia gehien erakusten zuen eremua Sartaldeko Alemania zen eta euskal testuinguruko muturreko egoera hertsiaren baliokide bakarra Irlandako gaelikoarenean besterik ez omen zuen topatzen. Oso aintzakotzat hartzekoa da herrialde honetako eta euskal eremuko zentsura dialektikaren Adiskide ezberdinei igorritako gutunetan zioen euskal kulturgintza alboratu zuela, baina, hala ere, oraindik argitaratu gabeko zenbait idazlan agertzen hasi ziren 70etako hamarkada gerturatu ahala. Beraz, sorkuntza utzita bazuen ere, idatziak zituenak argitaratzeko ahaleginetan jarraitu zuen, Abren kasuan bezala. Tauerri 1970eko azaroaren 2an idatzitako gutunean kontrakoa dirudi, ipuin-berriaren argitaratzearen inguruan zalantzan aritu zela eman baitzion aditzera, iraganeko asmoak aldatu izan balitu bezala:

Ene Haur Besoetakoa gustatu ahal zaizu… ba du aspaldi handia idatzia nuela, eta argitaratzale bati eman nion-bainan, azkenekotz, ez nuen nahi argitara dezan. Baina bego hortan, argitara den ezkero. (Mirande, 1984: 85) Dena den, Ab argitaratu ahal ez izatearen kexuek 1967an oraindik zirauten, Peillenek

Itxaropena argitaletxearekin eleberri bat argitaratu zuelako berriaren harira

Ibiñagabeitiari maiatzaren 25ean ondokoa idatzi zionean: "Bearrik zori obea ukan du, arek beintzat, bere eleberriarekin, nik nere Aur besoetakoarekin baino" (Mirande, 1995: 243). Kontuan hartuta aurrerago sakonago aztertuko den Espainiar Estatuko zentsura aparatuak irekitako Hbren zentsura espedientea 1969ko abenduaren 2koa dela, ez zen denbora asko pasa Mirandek bere idazlana argitaratzeko grina erakutsi zuen garaitik. 

Haur besoetakoaren garaia (1970-1987).

Orain arteko azterketak agerian utzi du Abren sortzean eragin handia izan zuela balizko harreraren aurreikuspenak, debekuaren zentsura neurriarenak, bereziki. Debekua saihestu eta argitaratzea lortzeko ahaleginak ahalegin, aurreikuspen horiek baieztatu egin ziren eta, hala, argitaratzeko saiakera ezberdinen aurrean debekuaren zentsura neurri errepresiboak ezaugarritu zuen hamarkada oso batez ipuin-berriaren harrera. Izaera eta jatorri ezberdineko zentsura indarren aniztasunak osatutako zentsura dialektika hertsi eta konplexua deskribatzerako garaian, nabarmendu egin da gainditzen zailen ziren mugak literatur sorkuntzaren eta eremuaren arauei lotutakoak zirela, hau da, instituzioek gertutik kontrolatu edota debekatutako euskal alfabetatzea nahiz honekin bat egiten zuen instituziook sustatutako kanon zaharrarekin lotutakoak. Euskal literatur eremuak beharrezko zituen elementuak garatzeko trabei gehitzen zitzaien debeku eta errepresioak ezaugarritzen zuen zentsura sarea, instituzio, argitaratzaile, banatzaile, irakurle nahiz idazleengan hedatzen zena. Egoera horren baitan garatutako euskal literaturaren berritze edo modernizazio prozesuan Abren modernitatea gehiegikeria zen eta, beraz, lehen aldiz ukatua izan zen.

70eko hamarkadaren etorrerarekin batera Miranderen ipuin-berriaren harreraren hirugarren fasea hasi zen, Hbren argitalpenarena. Euskal literatur eremuak autorizatu egin zuen iraganean debekatutakoa eta Espainiako zentsura instituzionalak ez zion autorizazio horri inolako oztoporik jarri. Atal honetan zehar deskribatuko denaren ildotik, azpimarratu beharra dago ipuin-berriaren garai hartako harrera -eta are argitalpena bera ere-oso estu lotuta zegoela 70eko hamarkadatik 80ko hamarkada erdi aldera arte gailendu zen literaturaren autonomiaren gaineko eztabaidari. Gandarak ongi deskribatzen ditu 60tik 75era euskal kultur sistema garaikidearen oinarriak zeintzuk izan ziren eta, besteak beste, militantziaren eta kultur garapenaren arteko kinkaz dioena (Gandara, 2015: 185-192) bereziki egokia da Hbk 1970etik 1987ra izan zuen harrera berezia testuinguratzeko. 70etan belaunaldi berrien aldetik nabarmentzen hasi zen afinitatea, 80etan "mirandismo" bilakatuko zen.

Hbren harrera fasearen amaiera 1987an finkatzea erabaki da, data hori heldu bitartean ipuin-berriaren etengabeko klasikotze prozesua bere gune gorenera iritsi baitzen: berrargitalpenak, kritiken ugaritzea, itzulpena eta abar. Are gehiago, gorago aipatutako mirandismoaren joeraren harira, Mirandek eta Hbk kanonizatze prozesu moduko bat jasan zuten, indar zentsore ezberdinen mugen kontra egiten zuten joeren ikur bilakatu baitziren, hein handi batean. Aro hori, baina, 1987ko Jon Juaristiren balorazioarekin eta Joseba Sarrionandiaren 1988ko erantzunarekin ixtea erabaki da, klasikotze betean kanonizazatzeak ibilbidea erabat aldatu aurretik. Idazlanaren harreraren bilakabidearen azken atalean azalduko den bezala, 1987ko (H)bren argitalpenak aro berri bat ireki zuen ipuin-berriaren harreran.

Espainiar Estatuaren zentsura instituzionalaren 60 eta 70etako aldaketak, euskal literaturaren bilakaera eta Haur besoetakoa.

Abren sortzeari eskainitako atalean azaldu bezala, ipuin-berria idatzi zen garaian

Frankismoaren aparatu zentsoreak ezarritako lege sortzailea zegoen indarrean; lehen lege horrek, Espainiaren proiektu politikoarekin bat eginez, separatismoarekin amaitzea zuen helburu nagusi, eta horrek iraganetik zetorren genozidio orokorraren baitan kulturala ere ekarri zuen [START_REF] Irujo | Genozidioaren ikuspegiaren abiapuntua Euskal Herriko historia aztertzeko eta interpretatzeko[END_REF]. Genozidio horren bilakabidean hasierako errepresio neurriei gehitu zitzaien Frankismoaren Estatu proiektuarekin bateragarria zen kanon zaharren indartzea. Errepresioaren eta zentsuraren debeku funtzioaren intentsitate handia zela eta, euskal literaturaren berritzea erbestean garatzen hasi zen eta Estatu Espainolari komeni zitzaion ekoizpen hori kontrolatzea, zentsuraren diskurtsoak sustatzen zuen kanonaren arabera moldatzeko. Literatur sorkuntza eta eremuaren arauak ezartzeko estrategia horren baitan sartzen zen Torrealdaik (2000: 70-71) aipatzen duen 40ko hamarkadatik aurrerako biguntzea, baliabide eta ekoizpen literio gutxi batzuk baimentzen bazituen ere, Espainiar

Estatuari interesatzen zitzaion euskal kanon kulturala sortzeko behar adinako zentsura dialektikarako margina baino uzten ez zuena. Torrealdaik ematen dituen adibideen bitartez garbi ikus daiteke Frankismoaren zentsura instituzionalak bere kanon erregionalistan sartzen ez ziren euskal identitate zeinuak gertutik ikuskatzen zituela.

Hori izan zen 50eko hamarkadara arte jarraitutako politika kulturalaren bilakabidea, euskal literaturari zegokionean, 60ko hamarkadaren erdi aldera arte iraungo zuena. Esan gabe doa, Gandarak azpimarratzen duen bezala (2015: 121-122), Frankismoko diktadura totalitario absolutistaren azaleko itxuraldaketak ez zuela funtsean benetako aldaketarik suposatu:

Solasgai den diktadurak izaera totalitarioa hamarkada guzietan zehar mantendu bazuen ere, bi fase izan zituela erran ohi da: Europara begira eginiko "itxuraldaketa" litzatekeen horretik aitzinakoa eta gibelekoa. Irudi garbitze horren gibelean, Europako demokraziengandik onargarritasuna lortzea zen helburua. […] Nazio periferikoek, komunitate banako gisa, boterearekin zuten harremana, noski, ez zen nazioek behar edo nahi bezainbertze malgua. Kontrara, homogeneizazioa aspalditik ezaguna zuen estatuak gogor jo zituen botere zentralarekiko desadostasuna eta ezinegona erakusten zuten nazio barneratuak.

Itxuraldaketa horren markoan kokatu behar dira zentsurari zegokionez 60etan jazo ziren aldaketa zenbait, bai eta tankera bereko moldatzean oinarrituta (Gandara, 2015: 118) aro demokratikoari begira 70etan egindakoak ere.

Frankismoaren Erregimena finkatu osteko zentsura instituzionalaren legedia aldaketak.

60ko hamarkadak aurrera egin ahala, Espainiar Estatuaren zentsura aparatuan aldaketak jazo ziren idatzizko ekoizpenari zegokionez. 1966an "LEY 14/1966, de 18 de marzo, de Prensa e Imprenta" (BOE 67, 1966: 3310-3315) jarri zen martxan, Ley de Fraga moduan ezagunagoa. Legearen berritzea aurreko legeen antzinatasunak justifikatzen zuen, bai eta bake emankorrean igarotako mende laurdenak emandako aldaketek ere (BOE 67, 1966: 3310). Maila diskurtsiboan lege honek zekarren berrikuntza nagusia izan zen, aurrekoak ez bezala, azpimarratu egiten zuela adierazpen askatasunaren ideia, honen muga gisa taldearen ongizatea, bake soziala eta elkarbizitza ordena zuzena ezarriz, baina jakina, betiere Movimiento Nacionalaren irizpideak jarraituz eta, hala egin ezean, zigor mehatxuarekin:

De esta manera bien se puede decir que el principio inspirador de esta Ley lo constituye la idea de lograr el máximo desarrollo y el máximo despliegue posible de la libertad de la persona para la expresión de su pensamiento, consagrada en el artículo doce del Fuero de los Españoles, conjugando adecuadamente el ejercicio de aquella libertad con las exigencias inexcusables del bien común, de la paz social y de un recto orden de conviviencia para todos los españoles. En tal sentido, libertad de expresión, libertad de Empresa y libre designación de Director son postulados fundamentales de esta Ley, que coordina el reconocimiento de las facultades que tales principios confieren con una clara fijación de la responsabilidad que el uso de las mismas lleva consigo, exigible, como cauce jurídico adecuado, ante los Tribunales de Justicia.

Al poner en vigor la presente Ley no se ha hecho otra cosa -y es justo proclamarlo asíque cumplir los postulados y las directrices del Movimiento Nacional […] y, además, tratar de dar un nuevo paso en la labor constante y cotidiana de acometer la edificación del orden que reclama la progresiva y perdurable convivencia de los españoles dentro de un marco de sentido universal y cristiano, tradicional en la historia patria. (BOE 67, 1966: 3310) Idatzizko zentsuraren mugak zehazten zituen lege berrian askatasunaren eta adierazpenaren askatasunaren ideiak agertzeak aldaketa bat iragartzen zuen, are gehiago xede antzerako gisa legearen hasierako aurkezpen testuan halako presentzia eman izanak.

Aldaketa horiek, ordea, funtsezkoak bainoago ziren formalak, lege aurkezpen horren gainontzeko testuingurua kontuan hartuta. Horren adierazle da, baita ere, aurretiazko zentsuraren desagerpenaren planteamendua:

Artículo tercero.-De la censura.-La Administración no podrá aplicar la censura previa ni exigir la consulta obligatoria, salvo en los estados de excepción y de guerra expresamente previstos en las leyes. (BOE 67, 1966: 3310) Aurretiazko zentsuraz ari den hirugarren artikulua da "zentsura" aipatzen duen bakarra.

Horrek dakarren ondorioa zen lege horrek maila diskurtsiboan zentsura desagertarazten zuela, zentsura eta aurretiazko zentsura berdinduz. Adierazpen askatasuna onartu eta erregulatzen zuen lege berria bake egoera, elkarbizitza eta abar babesteko tresna legal gisa aurkeztu zen.

Torrealdairen arabera, 1966ko legea "espreski mugagabea eta anbiguoa" (2000: 32) zen, baina funtsean, 1938ko legearen irizpide berdinak mantentzen zituen "De la libertad de prensa e imprenta" atalean irakur daitekeenez:

Artículo segundo.-Extensión del derecho.-La libertad de expresión y el derecho a la difusión de informaciones, reconocidas en el artículo primero, no tendrán más limitaciones que las impuestas por las leyes. Son limitaciones: el respeto a la verdad y a la moral; el acatamiento a la Ley de Principios del Movimiento Nacional y demás Leyes Fundamentales; las exigencias de la defensa nacional, de la seguridad del Estado y del mantenimiento del orden público interior y la paz exterior; el debido respeto a las Instituciones y a las personas en la crítica de la acción política y administrativa; la independencia de los Tribunales, y la salvaguardia de la intimidad y del honor personal y familiar. (BOE 67, 1966: 3310) Bere horretan mantentzen zen, era berean, ordura arteko zentsuraren debeku funtzioa eta alderdi errepresiboa. "De la responsabilidad y de las sanciones" atalean azaltzen den bezala, bigarren artikulu horretan finkatutako mugen irizpideez haratagoko idatzizko adierazpenak debekatuak izango ziren, eta horien idazle, editore nahiz banatzaileek zigorra jasoko zuten:

Artículo sesenta y cuatro.-De la responsabilidad penal y de las medidas previas y gubernativas.-Uno. La responsabilidad criminal será exigida ante los Tribunales de la Justicia, de conformidad con lo establecido en la legislación penal y por los trámies que establecen las leyes del procedimiento.

Dos. Cuando la Administración tuviere conocimiento de un hecho que pudiera ser constitutivo de delito cometido por medio de la Prensa e Imprenta y sin peruicio de la obligación de la denuncia en el acto a las autoridades competentes, dando cuenta simultáneamente al Ministerio Fiscal, podrá, con carácter previo a las medidas judiciales que establece el título V del libro IV de la Ley de Enjuiciamiento Criminal, ordenar el secuestro a disposición de la autoridad judicial, del impreso o publicación delictivos donde quiera que estos se hallaren, así como de sus moldes para evitar la difusión. La autoridad judicial, tan pronto como reciba la denuncia, adoptará la resolución que proceda respecto al secuestro del impreso o publicación y sus moldes. (BOE 67, 1966: 3314) Ondoko kapitualuan delituen sailkapena agertzen da hauen larritasunaren arbera, bai eta bakoitzari dagokion santzio mota ere (BOE 67, 1966: 3314-15). Arau hauste oso larrien zerrendan lehena da bigarren artikuluko irizpideen aurka egingo lukeen idazki ororen ekoizpen edo banaketa. Arau hauste oso larri horien santzioak idazle, zuzendari nahiz enpresei (argitaletxe nahiz aldizkari edo egunkarienei) zuzenduak ziren eta zigorra denboraldi bateko jardueraren etetea edo isun ekonomikoa ziren.

Oro har, baiezta daiteke legearen planteamendu orokorrak iragartzen duena dela ageriko zentsura formalak egiturazko zentsurarako transformazio bidea hartu zuela. Hasierako aldiko errepresioak debekatutakoaren esparrua finkatu zuen eta ondorengo aurretiazko zentsurak esparru horren muga zaindu, ekoizten zirenak bere diskurtsoarekin bateragarriak izan zitezen, nahiz honen birsortzearen berme. Denborak aurrera egin ahala, era irekian agertzen zen aparatu zentsore horren debeku eta autorizazio funtzioek bere fruitua eman zuten; errepresioak sortutako beldurrak eta zentsura aparatuaren jarduera formalak -maiz errepresiboak-zentsura dialektikaren mugak jendartean hedatu eta norbanakoengan errotzea ekarri baitzuen, kontzienteki nahiz inkontzienteki. Behin hori lortuta eta zentsuraren autorizazio funtzioa eta alderderdi egiturazkoak landuz, kanon bat indartuz eta hedatuz zentsura aparatua ikusezin bilakatzeko prozesua abiatu zuen

Francoren Erregimenak, betiere balizko gerra edo salbuespen egoera suertatzekotan iraganeko formara itzultzeko aukera irekita utziz.

Ez litzateke zuzena izango aldaketa hau irekiera edo biguntze gisa interpretatzea. Euskal eremuari dagokionez, biguntzetzat hartzekotan, 40etakoaren terminoetan definitu beharko litzateke azaleko fenomenoa, hau da, zentsura instituzionalaren aparatuaren estrategia orokorraren ibilbidearen baitan. Jadanik azpimarratu den bezala, zentsuraren helburua ez da etengabeko neurri errepresiboak hartzea, hauen bitartez zentsuraren irizpideak jendarteak barneratzea baizik, boterearen intereseko kanona behar beste indartu edo egonkortu arte, kontrakulturaren esparrua ere bere interesen arabera mugatzera iristeraino. Helburu horretara gerturatu ahala iraganean indarrez ezarritako errepresioa eta ageriko zentsuraren debeku funtzioari funtzio autorizatzailea gailentzen zaio eta errepresio aparatu gisa ikusezinago bilakatzen da, zentsura formalaren esparrua txikiagoa eta egiturazkoa sendoagoa.

Aurretiazko zentsura hautazko bilakatzerako, Frankismoaren zentsura aparatuak hiru hamarkada eman zituen euskal kulturan errepresio neurriak hartzen, literatura idatziaren esparruan kasu. 70eko hamarkada gerturatzerako, aurrerago agertuko den adibide batek iradokitzen duen bezala, euskal goi-literatura baten balizko garapenak, zeinu separatistak barne, ez zuen aski sendotuta zegoen Espainiaren integritatearentzako mehatxurik suposatzen. Horretarako arrazoi nagusia euskarazko alfabetatzerik -eta beraz, irakurlerik-eza zen, izan ere, azterketa honetan zehar azpimarratu den bezala, Espainia mailan hezkuntzaren interbentzioa erabakiorra izan bazen Frankismoaren kultur politikarentzat, zer esanik ez euskal eremuan, hizkuntzan alfabetatzeko aukerarik ez baitzegoen. Horri gehitu behar zaio editore, idazle, irakurle eta euskal literatur eremuko eragile gehienek barneratuta zutela ezarritako zentsura.

Blasek ( 2007) aipatzen duen bezala, santzioen gutxitzea ez da aparatu zentsorearen onberatasun handiagoaren seinale, kontrakoa baizik, erakusten duena da zentsurari indarra aurretiazko errepresiotik datorkiola, edo/eta aparatu horretatik haratagoko zentsurarik ere badela. Honek bat egiten du guztiz Espainia mailako zentsura ikertu duten ikerlari ezberdinek, Torrealdaik barne, egiten duten hausnarketarekin, hots, zentsura instituzionalak itxura aldatu eta biderkatu egin zela norbanakoetan eta jendartean txertatu ahala (Abellán, 1982[START_REF] Abellán | Fenómeno censorio y represión literaria[END_REF][START_REF] Blas | Censura y represión" in Represura 3[END_REF]Torrealdai, 2010, eta abar).

Erregimen demokratikoari egokitzeko zentsura instituzionalaren legedia aldaketak.

Espainia inguruko Estatu Europarrekin homologagatze bidean erregimen demokratiko baterantz lerratu zen garaian, Konstituzioaren erreferenduma oraindik gauzatu gabe zegoela, Estatuaren zentsura instituzionalaren hirugarren legea ezarri zen, "REAL DECRETO LEY 24/1977 de 1 de abril sobre libertad de expresión" (BOE 87, 1977: 7928-7929) edo Ley Antilibello delakoa. Lege berri horren aurkezpenean, aurrekoaren moldaketaren justifikazio gisa aurkezten da Zuzenbide Estatuaren hatsarre diren norbanakoaren informazio askatasuna nahiz bere ohore eta gainontzeko eskubideen bermea sustatzea. Horrekin batera, demokrazia batean joera politikoen arteko norgehiagokan alderdi bat beste batekikiko epaile gisa agertu ahal ez izateko justifikazioarekin, lege berria informazio askatasunaren baliabide gisa aurkeztu zen.

Erabilitako diskurtsoaren berritasun nagusiak "Estado de Derecho", "concurrencia democrática" eta "libertad de información" gisako terminoen eskutik datoz.

Hauteskundeak ere espreski aipatzen dira legearen aurkezpenean, Francopeko

Erregimenean alderdi bakarra egonda zentsuraren mugak ez ziren baliagarriak alderdi bat baino gehiago barne hartuko zituen antolamendu berriarentzat. Egiturazko arazo horiek konpontzeko, 1966ko legeak ezarritako adierazpen askatasunaren mugak ezabatuko zituen lege berriak baina, era berean, aurkezpenean bertan azpimarratu zen irizpide aldaketarik ez zela gertatuko:

No supone ello dejar sin adecuada protección los valores éticos y sociales que a través de dichas limitaciones trataban de garantizarse, sino que se considera suficiente la tutela prevista, al efecto, en el ordenamiento penal general y la que sobre el mismo ejerce la jurisdicción ordinaria. En consecuencia, la intervención administrativa se reduce al máximo y para supuestos concretos respecto de los cuales es indudable que solamente una enérgica acción de la Autoridad puede prevenir males mayores derivados de ataques a la moral pública o a aquellas instituciones cuya marginación de toda contienda política es la primera garantía de su fecunda serenidad. (BOE 87, 1977: 7928) "De la libertad de expresión por medio de impresos" atalaren bigarren artikuluan argi adierazten da Ley de Fragan agertzen ziren mugen irizpide nahiz santzioen nondiknorakoak zehazten zituzten artikuluak bertan behera geratzen zirela, baina jarraian Administrazioak argitalpenak bahitu zitzakeela ere esaten da lege horretan. Are gehiago, Torrealdaik aditzera ematen duen bezala, lege horrekin "adierazpen askatasunaren mugak lau ardatzen jira-biran ezartzen dira: Espainiako Batasuna, Monarkia, Indar Armatuak, Pornografia" (Torrealdai, 2010: 33), hau da, irizpideak aurrekoen oso antzerakoak izaten jarraitu zuten. Euskal eremuari dagokionez, azpimarratzekoa da Espainiaren batasunari zegokion irizpidea zela muga zeharka ezin horietarik lehenengoa: […] (BOE 87, 1977: 7928-7929) Guzti honetatik ondorioztatzen da, idatzizko ekoizpen kulturalari zegokionez, garai demokratikoari begira gauzatutako aldaketak batez ere diskurtsiboak eta aski azalekoak izan zirela. 1966ko legearekin zentsura formala gailentzetik egiturazko zentsura garatzera pasa zen eta, hamar urte beranduago, diskurtsoaren forma berriaren azpian antzeko funtsa mantendu zen, erregimen demokratiko berrirako zentsuraren alderdirik errepresiboena ere gordez, nahiz eta "zentsura" hitza desagertu, MIT Ministerio de Cultura bihurtu eta, hala, zentsura instituzionala hautematen zailagoa bilakatuz.

Zentsura instituzionalaren diskurtso mailako aldaketak euskal literaturaren alorrean.

Tesiaren momentu ezberdinetan aipatu den bezala, garai eta gune geografiko ezberdinetan botereak maiz erakutsi duen ezaugarri errepikakorra izan da literaturarekiko susmo txarra (O'Leary, 2012). Oinarri horretatik abiatuta erraz ulertzen da hasierako nahiz 1938ko lege sortzaileak ekarritako errepresioaren zergatia, bai eta euskal testuinguruan kanon zaharra nahiz honi lotutako euskarazko alfabetatzerik eza inposatzea ere. Rodrigok (2016: 355) ongi azaltzen duen bezala, Espainiak jarraitutako politikak bat egiten zuen Alemanian nazionalsozialismoak garatutakoarekin:

Los dirigentes nazis entendieron que para sus propósitos el libro era relativamente inefectivo.

Como medio cultural, el libro tenía el inconveniente de que su influencia era lenta e indirecta, y además, la naturaleza del acto de la lectura anima al pensamiento y la reflexión, actividades indeseables a los ojos de los nacionalsocialistas. Por tener un impacto más directo y por evocar una respuesta inmediata, la palabra hablada tenía mucho más peso. La radio y las películas fueron los medios de interés más que el libro. Pese a estas premisas, Goebbels reconoció oficialmente que el libro podía tener una extensa influencia a tener en cuenta.

Ildo horrekin bat egiten du Espainiar Estatuak bere kanona hedatzeko neurri produktibo gisa liburuaren industriaren tresna gehiegi garatu ez izana, eskola-liburuak salbu. Irratia eta zinemaren hedabideen garrantzia baztertu gabe, gogoan izan beharra dago, Rodrigok (2016: 359) azpimarratu bezala, eskola eta eskola-libruak izan zirela kanonaren -hau da, boterearen ideologiaren-hedapenaren funtzioa bete zutenak:

Fueron la escuela y los libros de texto los medios fundamentales a través de los cuales los españoles recibieron los valores sociales y los principios políticos del nuevo régimen. A la escuela iban la mayoría, a las bibliotecas sólo acudían unos pocos.

Testuinguru horretan, euskal eremuan 50etako hamarkadan jazotako aldaketa sakonen ostean eta euskarazko liburugintza komunikaziorako tresna eraginkor gisa garatzeko zailtasunak zirela medio, 60ko hamarkadak aurrera egin ahala, Frankismoaren erregimenarekiko euskal kontrakultura separatistaren tresnak dibertsifikatu egin ziren.

Azpimarratu beharra dago ez zela literatura bera kontrakultura horren ideiak hedatzeko eraginkorra ez zena, liburua eta, oro har, euskarazko kode idatzia baizik. Literaturak pisu handia izaten jarraitu zuelako adibide nabarmenetarikoa da Arestiren olerkigintza soziala eta, joera honi estu lotuta, Euskal Kantagintza Berriak hartutako garrantzia. 60ko hamarkada hartan Gandarak (2015: 185-186) "nazio berpizkunde" deritzona jazo zen eta adierazpen artistiko ezberdinak lotu ziren berpizkunde horretara, komunitateak berak artistei eskatzen zizkien sakrifizioaren eta inplikazioaren bidetik. Aurrerago sakonkiago aztertuko denaren ildotik, euskal literatur -eta, oro har, kultur-eremuaren oinarriak ezartzeko lagungarri gertatu bazen ere, kulturgintza eta artearen ideia zenbaiten kanonizatzeak muga batzuk ezarri zituen, hau da, indar zentsorea eragin zuen. Horregatik, komunitateak eskatutako nazio eraikuntzarako inplikazioaren mugak "kultur mailan -eremu espezifikoetako garapen berezituaren mailan ere-aitzina egitearekin kinkan agertu ziren" (Gandara, 2015: 186).

70ak hurreratu ahala literatura idatziak adinako pisua hartu zuten, hainbat sektoretan handiagoa, kantagintzak, eskulturak eta rockak, baita literatura idatziaren beraren ideien eta testuen zabalkunderako ere. Olaziregik (2012: 154) aipatzen duen bezala, fenomeno honengan mundu mailan agertzen ari ziren mugimendu sozial berrien eta eredu iraultzaileen molde kulturalek eragin sakona izan zuten, eta testuinguru horretan kokatu behar dira 60en erdi aldera sortutako euskal kultur adierazpenen ezaugarriak. Hala ere, kontuan hartu beharra dago eragin horiek arrakasta izan bazuten, euskal kultur eremuaren ezaugarri eta behar espezifikoengatik izan zela, ez kutsatze soilagatik. Azken batean, Espainiar Erregimenaren eta, aurretik ere, Elizaren errepresio eta zentsurak sustatutako kultur ereduak hartzaile eredu bat sortu zuen eta eragin horiek ongi egokitzen zitzaizkion euskal eremuko jendarteari, goi literatura edo, zenbaitetan, literatura idatzia bera ez bezala. Aurrerago ikusiko denez, literaturak ere euskal hartzaile horri eta komunitatearen eskakizunei begira eraikiko zuen bere kanon berria. Frankismoaren Erregimenak bere ideiak zabaltzeko hartzaile mota horrek iraun zezan honi egokitutako tresnak garatu zituen, eta kontrakultura, ordea, kanon ezberdin bat hedatzen saiatu zen, baina, halabeharrez, instituzio zentsoreek sortutako irakurleari egokitua behar zuen izan produtu kulturala.

Aldaketak aldaketa, zentsuraren dialektikaren muga hertsiak mantendu egin ziren euskal literaturgintzarentzat, baina zentsuraren diskurtsoa eraldatu egin zen, 1966ko Ley de Fragaren oinarrien ildotik. Mende laurden bat igaroa zen liburugintza nahiz prentsari zegokionean zentsuraren neurri errepresiboak martxan jarri zirenetik eta horri gehitu behar zaio hezkuntzak Frankismoaren Erregimenaren kanona espazioan nahiz denboran hedatzeko izan zuen eraginkortasuna, ikastetxean ere zentsura neurri errepresiboak erabiliaz, jakina. Ordurako Francoren gobernua oso egonkortuta zegoen eta, behin ezarritako ordenaren edo statu quoaren erreprodukzioa bermatuta, neurri errepresiboen beharra txikitu egin zen, bai eta egoera berriari egokitutako legediaren bidez zentsura aparatuaren ikusagarritasuna ere, ondorioz. Horren erakusgarri dira euskal literaturaren joera separatistarekiko zentsura dialektikaren mugen leuntzea nahiz euskal eremu horretan garatutako diskurtso aldaketa, literatur kanon berri baten bueltan. Izan ere, Espainiak euskal eremuarentzako garatutako politika kulturalak lortu zuen iraganean arriskutsutzat jotako joera mehatxu bat ez izatea, bai eta berak ezarritako zentsura dialektikaren arabera joera hori moldatzea ere.

70en erdi aldera iristerako, beraz, Espainiak ordura arte euskal literaturgintzaren eremuari ezarritako zentsura dialektikaren diskurtsoa trantsizioan sartua zen eta 50eko hamarkadan onartezinak ziren sinboloekiko ezaxola agertzen ziren zentsoreak. "Euskadi" eta "Euskal Herria" terminoei dagokienez, aldaketa nabarmena jazo zen. Batetik, Frankismoaren kanonak sustatutako "Euskal Herri" terminoa kontrakulturaren diskurtsoan nabarmen zabaldu eta gailendu zen 70eko hamarkada heltzerako eta, era berean, "Euskadi"-rekiko debekua apaldu egin zen. Bestetik, "Euskal Herri"-aren balio sinbolikoa aldatu egin zen eta askorentzako ez zetorren bat Espainiar Estatuak euskal eremuarentzako hedatu nahi zuen kanonarekin, hau da, lehena bezain separatistatzat har zitekeen momentu batetik aurrera. Aldaketa horretan eztabaida ezina da Arestiren poetikak izandako eragina.

Alabaina, oso zalantzagarria da Estaturik gabeko euskal kultura eta jendartea Espainiar

Estauaren zentsura dialektikaren diskurtsoko termino bat zinez errotik kooptatzeko adina botere izatea. Edozein moduz, aldaketa honen erakusgarri dira 1977ko Ley Antilibello oraindik martxan ez zegoela, 1976an Miranderen Orhoituz (1976) poema-bildumaren argitaratzearen aurretik zentsoreek "Jeiki-jeiki" eta "Euskaldun zintzoen balada" olerkien harira egindako oharrak.

Aipatutako olerki biak 50eko hamarkadan izan ziren lehen aldiz idatziak, aurrenekoa

Euzko-Gogoan eta Euzko Deyan argitaratu zen 1950ean eta, bigarrena, Elgaren 1954an eta Igelan 1962an. Batean zein bestean ageri dira Espainiako zentsura instituzionalak separatistatzat hartuko lituzkeen elementuak eta, azterketa honetan jadanik iradoki den bezala, oso litekeena da horregatik argitaratu izana Espainiako euskal probintzietatik kanpoko aldizkarietan, "Euskaldun gudu-zalduntza baten beharkiaz" (Elgar, 1953;Euzko-Gogoa, 1952;Xaguxarra, 1981) saiakera eta beste hainbat idazlan bezala.

Idazlanak 50eko hamarkadan Espainiako zentsura instituzionalaren eskumenetik kanpo argitaratu ziren eta Orhoituz (1976) liburuaren argitalpenaren zentsura fitxetan (Ikus. 3.

eranskina) lehenagoko debekuaren aztarnak ageri dira. Horrek frogatzen du

Frankismoaren zentsura dialektikan diskurtso mailako aldaketak jazotzen ari zirela, euskal eremuan egondakoen araberakoak neurri handi batean. Iraganean separatistatzat zeuzkaten sinboloen balioa nahiz horien kontra egin beharreko errepresio indarra aldatu egin zen, egoera soziopolitikoarekin batera.

Liburuak bi zentsura fitxa dauzka, lehen eskaera Luis Maria Aranbururen izenean agertzen da. Oroituz izenburuko lanaren argitalpen baimena 1976ko urtarrilaren 15ean baimendu zuen "2" irakurleak urtarrilaren 8an, nahiz eta "Euzkadi" terminoa agertzen den "Euskaldun zintzoen balada" olerkiari buruzko oharra erantsi zuen:

Contiene un prólogo en el que se describe la vida del autor francés suletino. El contenido son las poesías de este autor. Trata de sinfín de temas. No toca temas políticos.

No obstante en la página 15 dice:

Antes estaban en la oscuridad Pero había luz arriba, Descienda a EUZKADI para que puedan vivir Con luz a semejanza de los demócratas.

El término EUZKADI suele usarse concretamente para los fines separatistas. Aquí no parece tener ninguna finalidad política, por lo que, si bien señalo, considero que es mejor dejarlo pasar ya que el correspondiente EUZKALERRIRA rompería el verso. En ninguna otra ocasión se hace referencia a ello. AUTORIZABLE.

Bigarren eskaera Juan Simon Jiménezek egin zuen Orhoituz izenburuarentzat eta 1976ko ekainaren 12an autorizazioa jaso zuen. Bigarren aldian "23" irakurlea egokitu zen eta bere ekainaren 11ko oharrean "Jeiki-jeiki" olerkiak zalantzak sortu bazizkion ere, baimendu egin zuen argitalpena:

ORHOITUZ (Recuerdos) es el título de esta obrita poética que recoge diversas composiciones (obras completas o todos los poemas, dice el editor) del vasco francés Jon Mirande. Tras una breve presentación bibliográfica, se presentan los poemas de temática diversa: el atardecer, las ranas, el aquelarre, dos cuervos, tuve un amigo, pigall, las mujeres, mi amada, etc. Entre todos estos poemas, algunos de esos religiosos, hay que notar el que aparece en las páginas 23-24: Jeiki, jeiki (Levántate, levántate), dedicado a los vascos y que puede considerarse como una llamada a la unión y a la lucha, pues "desde hace tiempo hemos vivido bajo la mano extranjera… Levantáos, levantáos, para ser mañana dueños y echemos a todos los enemigos de nuestra patria."

A pesar de esta llamada, que podría interpretarse con buena voluntad en un sentido genérico de promoción regionalista, autonomista, etc., la obra no parece sin más denunciable.

"2" eta "23" irakurleek elementu ezberdinetan jartzen dute arreta, baina funtsa berdina da. Lehenak "Euskaldun zintzoen balada"-n separatismoari lotutako "Euzkadi" hitza aipatzen du eta, bigarrenak, "Jeiki, jeiki"-ko oldartzerako deia, hau da, separatismo berarekin lot litekeen batasun eta matxinadarako aldarria. Alabaina, bata zein bestea iritzi berekoak dira, egokiena argitalpena baimentzea da. Lehenak ez dio "Euzkadi" hitzari balio politikorik ikusten agertzen den testuinguruan, poemak intentzio politikorik ez daukala defendatzea zaila bada ere, ondoan "Jeiki, jeiki" poema irakurriz gero, bereziki.

Euskaldun-fededun eredu otzanaren kritika euskaldunen oldartzearen aldarrikapenaren alboan irakurrita, nabarmena da mezu politikoa, baina, hori hala izanik ere, egia da "Euzkadi" hitzak berak ez duela testuinguru horretan Espainiarekiko xede separatistarik ageri. Horretaz gainera, oso esanguratsua da "Jeiki, jeiki" poemaz "23" irakurleak dioena, bertan ageri den ideiari erregionalismo edo autonomismo moduan irakurgarri irizten baitio eta, beraz, arriskurik gabeko. Kontuan hartu beharra dago 1976ko oharrak direla hauek eta, ordurako, Espainiaren Estatu proiektua aski indartuta zegoela. Bestalde, gehienez ere erregionalismo edo autonomismoaren baitan gara zitekeen euskal kulturarentzako nahi zuen kanona zentsuraren diskurtsoaren baitan negoziatu eta indartu zen. Azkenik, gorago aipatu bezala, euskal eremuko abertzaletasun independentistaren diskurtsoa asko aldatu zen, izan ere, Espainiaren zentsura instituzionalaren debeku indarren eraginez, "Euskal Herri" oldarkorrak, porrot testuinguru horren fruitu eta duintasun aldarriak, lekukoa hartu zion pixkanaka Mirandek berak "Euskaldun zintzoen baladan" ironiaz begiratzen zuen "Euskadi" otzanduari.

70eko hamarkadak aurrera egin ahala, agerikoa da euskal literaturaren eremuko iraganeko sinbologia separatistarekiko kezkak desagertzera egin zuela Espainiar Estatuaren boterearen baitan. Erotismo edo pornografiarekin lotura izan zezaketen idazkiekiko kezka are murritzagoa zen, aurretik ere ez zuen inoiz Espainiar Estatuaren zentsura instituzionalak euskal literatur eremuan fenomeno horien gaineko ardura handirik erakutsi. Horretarako behar handirik ez zegoen, jakina, Elizaren instituzioak eta honen kanonak euskal testuinguruan zeukaten errotzearen norainokoa kontuan hartuta.

Ulergarria da, beraz, Espainiako aparatu zentsorearen irakurleek Orhoituz bildumako olerki erotikoen inolako iruzkinik gauzatu ez izana, benetako mehatxua euskal nazioa aldarrikatzen zuen abertzaletasuna baitzen.

Euskal literaturaren kanon aldaketa.

Euskal literatur sorkuntza mugatzen zuen Elizaren zentsura instituzionalak sustatutako kanon zaharra zartatu egin zen 50etako indar heterodoxoak zirela medio [START_REF] Aldekoa | Euskal literaturaren historia[END_REF] 219) eta, hala, ideologia nazionalista tradizionalarekin bat egiten zuen kanon hori, Elizaren instituzioak ordura arte babestutakoa, bigarren mailara pasa zen. Aldekoak 

60en amaierako joera berria.

50eko euskal literaturaren berpiztearen eta kanon zaharraren desegonkortze indarraren ostean, 60ko hamarkadaren erdi aldera ondoren kanonizatuko zen literatur joera bat indartu zen, engaiamendu politiko-ideologikoarekin lotu ohi den literatura sozialarena, alegia. Literatura mota honek, garaiko kultur adierazpide ezberdinek bezala, kanpoko eragina jaso zuen eta, neurri handi batean, Jean Paul Sartrek Qu'est-ce la littérature? (1949) lanean literatur engaiamenduaz zioenaren ildoa jarraitzen zuen, hau da, idazlearen engaiamendu soziala aldarrikatzen zuenarena. Gandarak "inplikazio" edo "militantzia" deritzonak (2015: 187-188) idazleen esparruan eragin zuzena izan zuen:

Idazleen mundua bera, gainerako kulturgileekin egin gisa, bertsolariek aitzinatu izana zuten rolarekiko alderatu zen: denek behar zuten herriaren ahotsa izan; hala, olerkarien betebeharra herriaren kezkei erantzutea zen (Joseba Arrieta, "Patxi Uribarren, Euskal Olerkaria", ibid., 1969, 173: 6-7). Hain zuzen ere, herriaren ahotsa izate hori kulturgileei, modu orokorrean, exijitu zitzaien, nabarmen: kulturgileei herriaren ahotsa izatea eta beren arazo eguneratuei ahotsa jartzea nahiz konponbidean laguntzea eskatzen zitzaien. (Gandara, 2015: 189) Ez da harritzekoa, beraz, engaiamendu, inplikazio edo militantzia horretatik eratorritako literatur joera komunitatearen behar eta ahaletara moldatu izana eta faktore horien araberako formak kanonizatzea. Eleberrigintzari dagokionez, Olaziregik (2002: 82) aipatzen duen bezala, ezaugarri nagusiak injustizia sozialari lotutako gaiak eta hizkera erraza ziren, formari lotutako zailtasunik gabea. Espero izatekoa zen bezala, inguruko narraziogintzaren moden artean euskal irakurlegoari hobekien egokitzen zitzaion joera estetikoa errealismo sozialistarena izan zen. Olerkigintzan Arestiren (1933Arestiren ( -1975) ) poesigintza soziala izan zen mugarri, nahiz eta ez den ahaztu behar Maldan behera (1959) lana kutsu sinbolistaz idatzi zuela eta Gabino […] los grupos de Escuela Vasca tuvieron un grado de compromiso muy elevado con la sociedad en la que vivían y trabajaban, ya que en todo momento intentaron configurar una vanguardia eminentemente vasca que suponía la recuperación cultural de un país en retroceso por los intentos constantes y violentos de uniformización del régimen franquista.

Arte adierazpide eta estilo ezberdinak barnebiltzen zituen mugimenduak euskal jendartearen sektore batek babestutako proiektu politiko nahiz parametro ideologiko jakin batzuei erantzuten zien eta, joera jakin batzuk kanon gisa zedarritu ziren heinean, indar zentsore gisa funtzionatzeko ahalmena garatu zuten, bai estetika mailan bai eta garaiko literatur sorkuntzaren nahiz, honi lotuta, eremuaren arauei zegokienean ere. Indar zentsore hori, jakina, Estatua edo Elizaren moduko instituzio baten errepresioak nahiz horiek sustatutako kanonek gauzatu lezaketeenarekiko oso bestelakoa zela azpimarratu beharra dago.

Torrealdaik Euskal idazleak gaur, Historia social de la lengua y literatura vascas (1977) liburuan argitaratutako ikerketan 70etako euskal idazleen iritziak jasotzen dira euskal literaturaren gaineko gai desberdinen inguruan. Informazio hori interesgarria da aipatu berri den literatura sozialaren kanonizazioaren testigantza gisa. Hasteko, komeni da Torrealdaik bereizten dituen bi literatura motei erreparatzea: literatura soziala eta abangoardia. Lehena "gizarte gauzari begira landua" da eta bigarrena "batikpat kreazioaren eta asmakuntzaren alderdia zaintzen duena " (1977: 430). Literatura sozialaren gaiak soziala behar zuen izan eta hartzaileagan arreta ipini behar zuen, bai eta gehiengoarentzako idatzia eta justizia sozialaren aldekoa izan ere. Azken puntu honi dagokionez, helburu etiko eta moralak aipatzen zituen:

Idazlerik gehienek, literatura soziala definitzeko erizpide bezala, idazlanetan erabiliriko gaia edo mamia hartzen dute. Gai soziala, askoz gutiago nazionala, nolabait esateko.

Minoria batentzat, hala ere, ez da aski gaia, literatura soziala definitua ahal izateko. Nola eta zeinentzako idazten den ere kontutan hartu behar da. Kondizioen artean, "herriarentzat idaztea" eskatzen dute, "masarentzat", "gehienentzat", "askorentzat", eta formaren aldetik "idazkintza erreza", "idazbide erraza", "herri xeheak irakur dezakeen literatura".

Holako literaturaren helburuen artean, lehen lekuan, "kontzientzi hartzea", "iraultza", "zapalkuntza salatzea" agertzen dira, baina hurbil doakio "justizia", "tolerantzia", "gizarte anaikorra", hots, helburu etikoak denak, moralistagoak bigarrenak. (1977: 430) Abangoardiatzat, bestalde, honako hau zuten idazleek: […] "berritasuna"ren ardatzean biltzen dira eritziak oro: "forma berriak eta pentsamolde berriak saiatzea", "bide berriak" ireki, esploratu urratu, "urrats berri bat ematea", "bide berri irekitzaile", "aro berrien seinale eta eragile ber denboran", "etorkizunerako bideak ikustea eta jarraiatzea", "etorkizunaren nondik norakoa igerri eta hori oraindixek praktikan jartzen ahalegintzea […] ( 1977: 434) 70eko hamarkadaren bigarren erdirako, bada, literatura sozialaren eta abangoardiaren arteko banaketa nabaria ageri da, bai Torrealdaik eskaintzen duen definizioan, bai eta idazleen euren pertzepzio eta iritzietan ere. Bereziki adierazgarria da literatura sozialak arreta jendarteagan jartzen duen bitartean abangoardiak literaturan jartzen duenaren baieztapen manikeoa, izan ere, banaketa sakon horretatik jaio baitzen aurrerago aipatuko den autonomiaren gaineko eztabaida. Oso interesgarria da idazleen hainbat erantzunen harira Torrealdaik egindako hausnarketa, berritasunerako egoera iraganekoa baino hobea zen arren, zailtasun handiak ikusten zituen euskal abangoardia bat garatzeko, besteak beste, elitismoarekin lotzen zelako:

Gure artean, nahiz eta berrizaletasuna erne egon (batez ere orain arteko giroarekin gonbaratuz), lanak ditu abangoardiak. Abangoardia bilaka dadin, taldea, andana, oldea, itsatsi behar zaizkio berrizaletasunari. Idazleen eritziz, batikpat organizazioa, eraketa falta zaio euskal abangoardiari.

(1977: 434) […] Bestalde -eta datu xit interesgarria da hau-abangoardiaren moduko iharduketek elitismoaren eta esperimentalismoaren errezeloa harrotzen dute. Herriarekin egotea da, nolabait esateko, lehen balio bat. Oinarrizko kultur eta hizkuntz lanetan ari den batek prebentzio bat baino gehiago du kultura handietan eman ohi dena bezalako abangoardia horietaz. Abangoardia izeneko "berrikeriari", "estrabagantziari" eta holakoei ez die euskal idazleak deboziorik. (1977: 435) Hortaz, "herriarekin egotea" "oinarrizko kultur eta hizkuntz lanetan" aritzearekin lotzen zen 70eko hamarkadaren amaiera aldera, eta abangoardia, aldiz, hori alde batera utzi eta fokua artean soilik jartzen zuen joera ez engaiatu gisa ulertzen zen. Horiek horrela, kanon zaharra berritu egin bazen ere, gorde egin zuen zaharraren estilo "herriko" eta "xume" izan behar horren ideia, hau da, garaiko proiektu ideologikoaren tresna gisa moldatu egin zen, literatur ideiak gehiagi aldatu gabe. Esan liteke, beraz, 70etan literaturari funtzio sozial bat esleitzen ziotela idazleek, 50etako hamarkadako desegonkortzetik aurrera euskal letretan sartu eta ondoren gailenduko zen sozialismo abertzalearekiko engaiamenduaren isla. Bada, hasiera batean lehenagoko literatura erromantiko eta ohiturazalearen instrumentalizazioaren antzerako kasu batekin egiten da topo, nahiz eta proiektuaren jatorria ezberdina izan. Torrealdaik "Autore irakurle arteko prozesua" atalean euskal idazleen %58 engaiamenduaren aldekoa zela dio (1977: 437). %70ak uste zuen idaztea "gizartean egoteko, ekiteko bide, tresna eta modu bat" zela batez ere, soilik %30 batek agertzen zuen idaztearekin bere "barne harnasa". Honek, Torrealdaik "urjentzi arazoa" deitzen duena dakar, hau da: […] pentsamolde honetan, textua espresio leku bat da, eta askoz gutiago erakarmen-lekuune bat.

Esan nahi baita, textuaren erotismoa maila apalago batetan agertzen dela. Euskal idazleen textua, textu funtzionala da, utilitarioa nahi luke izan, literaturazkoa, "doharikoa", "denbora pasakoa" baino gehiago. Helburu eta intentzio jakin batzurekin idazten du euskal idazleak. Banakaren bat, hitzez hitz agertzen da "arte por el arte" delako kontzepzioaren aurka. " (1977: 444) Torrealdairen hitzetan argi ageri da euskal idazleen gehiengoaren helburua jendartean eragitea zela, ahalik eta modu zuzenean eta, bestalde, jadanik aipatu den bezala, pentsatzen zutela baliabide literario esperimental eta berritzaileek ez zutela horretarako balio. L'art pour l'art delakoari ez zioten inolako engaiamendurik suposatzen -nahiz eta, marko teorikoan azaldu bezala, jazo zen testuinguruan mugimendu honek bazeukan balio engaiatu zein eraldatzailerik-eta elitistatzat zuten norberak bere buruarentzako egiten zuen neurrian. Kanon zaharrarekiko ezberdintasun nagusia, baina, kanon berriaren jatorria da. Jadanik aipatu den bezala, maila internazionalean indar handia hartu zuen mugimendu politiko-ideologiko-kulturalaren baitako literatur ideien korronte baten eraginaren ondorio izan zen euskal literaturaren kanon berria nahiz literaturaren izaeraren ulermoldea. Teoria dekolonizatzaileak, sozialismoak, marxismoak eta abar, jendartearen sektore zapalduenen ahalduntzea eta askapena aldarrikatzen zuten eta, horregatik, jendartearen sektore zabal batek bultzatu eta babestu zituen proiektu horiekin bat egiten zuten adierazpen kulturalak. Batetik, proiektuaren indartze eta zabalkunderako, baina baita adierazpen kultural horien bitarteko identifikazio nahiz plazer estetiko hutsagatik ere. Jarraian ikusiko den bezala, irakurlegoaren ehuneko altu batek ere euskal literatura idatzi hori eskatzen zuen eta ez zen, beraz, kanon zaharraren gisara Elizaren moduko instituzio baten aurretiazko errepresioaren bitartez inposatu eta zentsuraren bitartez zaindu, ez euskal testuinguruan behintzat. Torrealdaik eskaintzen duen euskal irakurlegoaren deskribapenak guztiz egiten du bat orain arte aipatutakoarekin, hau da, literatura sozialak eskaintzen zuena irakurlegoaren neurrikoa zen, hein handi batean:

Politikan: erdi ezkertiar eta/edo ezker moderatu batetan aurkitzen da irakurlea. Abertzale da.

Gaurko zenbait joera erreferentzia gisa hartuz, esan dezagun ELAtik ETA VI.era doala, ETA V.etik igaroz. Gehiengoa, ETAk sortu eta errepresentatu izan duen pentsaera politikoan dago, hots, ezker sozial eta abertzalean.

Erlijioan: Katoliko irekia da irakurlea, katolizismo liberalekoa, Kontzilio ostekoa, eritzi zabalekoa, tolerantea, progresista eta berrikuntza zalea, erlijioduna ez denean ere erlijioaz arduratua eta kezkatua. " (1977: 457) 1977ko datu hauek oso kontuan hartzekoak dira, agerian uzten dutelako euskal literatur eremua osatzen zuen komunitateak, hau da, idazle eta irakurleek, paktatutako kanon bat izan zela gailendu zena. Horrek ez du esan nahi kontrako edo bestelako iritzi eta irrikarik ez zegoenik, baina 80ko hamarkada gerturatzen ari zela, horiek ziren euskal literatur eremua elikatzen zuen komunitateak ezarritako literatur sorkuntza eta eremuaren arauak, proiektu politiko-ideologiko bati estu lotuak. Jakina, Miranderen ideologiak ez zuen bat egiten ez ordura arte indarrean egondako jeltzaleen ideia kristau tradiziozale kontserbakoiekin, ez eta 50eko hamarkadan sartzen ari zen eta 60etan indartzera egin zuen sozialismoarekin ere, ez ideia politikoei ez eta literarioei zegokienean ere. Horrek ez du esan nahi Mirandek jendarteagan eragin nahi ez zuenik bere literaturarekin, bere idatzi kritikoek erakusten duten bezala, jakina da kezka politikoak ere bazituela eta bere proiektu literarioa euskal proiektu nazional abertzale bati ere loturik zegoela.

Literaturgintzari zegokionean bere proiektua kulturgintzara mugatzen zen, gehienbat, eragiteko modua, batetik, euskarazko goi-literatura bat sortzea zen eta, bestetik, irakurleengan esperientzia estetikoaren bitartez eragitea -ideologikoki eragitea-, ez ideia jakin batzuk irakurtze soilaz. Alabaina, kanon zaharra baztertu bazen ere, literatura ulertzeko moduarekin ez zen gauza bera gertatu eta zentzu horretan mende hasierako joera bere horretan mantendu zen, literaturari engaiamendu utilitarista eta euskal irakurlegoaren gehiengoaren nahi/behar/ahaletara moldatzeko eskatuz, goi-literatura edo bizipen estetikoa bainoago. Azken finean, literatura norabide batean edo bestean baina ideologia eta moral konkretuen hedapenerako garraio zuzen gisa erabiltzean zetzan bi kanonen oinarria, baina ez da ahaztu behar irakurlegoaren ezaugarriek ere determinatu zitutela kanonizatutako hizkera, estetika eta abar. Kanon berriak, beste edozeinen gisara, indar zentsorea eragiten zuen, baina, ezin baztertu daiteke errepresio indarrik eragingo zuen instituzio eragile egonkorrik ez izateaz gainera, euskal eremuan zeukan helburua Espainiar Estatu Frankistaren errepresioaren aurka eta Euskadi/Euskal Herriaren emanzipazioaren alde egitea zela, komunitate oso baten kultur proiektuaren parte.

60etan zentroan kokatu eta denbora gutxira, egonkortu eta 70etan kanonizatutako literatura sozialaren eredu estetikoaren gailentzeak desegonkortze nahi berri bat ekarri zuen, 80ko hamarkadan gune gorenera iritsiko zena. Oso interesgarria da epe horretan Miranderen Hbk izan zuen harrerari erreparatzea, espero litekeena baino presentzia esanguratsuagoa izan baitzuen 70etatik 80ko hamarkadaren erdira arte iraungo zuen eztabaida literarioan. Analisian zehar azaleratuko den bezala, Hbren harreraren bilakabideak ongi laburbiltzen du euskal literatur eremuaren definitze garaitik jazo diren egonkortze eta desegonkortze momentuen kronika, 70 eta 80ko hamarkada gorabeheratsuei dagokienean, bereziki. euskal kulturaren berreskuratzean kokatu zuen. Gainera, gaur ere eztabaidagai izaten ari den modernitate-autonomia lotura ageri zen iruzkin hartan, gaur egungo kritikak ezartzen duenarekiko oso bestelakoa:

Digamos de entrada que sólo en la segunda mitad del siglo XX -años 50-70-entra la literatura vasca en la modernidad.

Se hace necesario explicar el sentido de esta afirmación, ya que el calificativo de moderno aplicado a la literatura tiene históricamente acepciones bastante diferenciadas.

Decir que la literatura entra por fin en la modernidad es decir, por ejemplo, que la literatura se institucionaliza en el interior de la vida social como actividad cultural autónoma con leyes, mecanismos de funcionamiento y objetivos propios, frente a otros quehaceres lingüísticos o culturales.

Esta autoidentificación de la literatura en el interior de la vida cultural vasca tiene como punto fundamental de referencia la institución literaria de nuestro entorno cultural -las literaturas contemporáneas europeas o americanas-más que la propia tradición literaria vasca.

Esto quiere decir que, desde una perspectiva histórica, lo que mejor puede definir la orientación que inspira y sostiene la literatura vasca a partir aproximadamente de los años 50 es la ruptura.

Ruptura en el nivel de lo literario propiamente dicho -las formas y técnicas de expresión poética y narrativa, por ejemplo-, ruptura en los universos representados, ruptura, en fin, en la concepción misma de la literatura y en su función, dentro de un trabajo de recuperación nacional y cultural. (Lasagabaster, 1985: 427) Azalpen horretatik ondoriozta daitekeen bezala, euskal literaturaren modernitaztzeautonomizatze garaiaren kokapen tenporalean ez ezik, beste hainbat puntutan ere Lasagabasterren ikuspegia ez dator bat gaur egun gai honen inguruan eraikitzen ari den teorizazioarekin. Aipagarria da Lasagabasterren osteko teorizazioan literatur modernitatearen eskakizun den autonomia autonomia ideologiko-politikoarekin lotu ohi dela gehienbat, bai eta autonomia hori engaiamendu ideologiko-politikoari kontrajarri, eta, azkenik, autonomia ideologikoaren eta eremuaren autonomiaren -eta, beraz, modernitatearenarteko harreman bereziki estua ezarri ere. Lasagabasterrek, aldiz, erabat lotuta teorizatu zituen 50-70etako euskal testuinguruko berreskuratze kulturaren desioa -abertzaletasunari lotua zena-eta euslak literaturaren modernizatzeautonomizatzea. Apalategiri jarraituz (1998), eta Sarasolak (2017: 2) gogorarazten duen bezala, badirudi gaur egun adostasuna dagoela euskal literaturaren eremua eratzerakoan literaturaren autonomiaren aldarrikapenak berebiziko garrantzia izan zuela baieztatzerako garaian. Horiek horrela, euskal literatur eremuaren autonomizazioaren kontakizuna literatura sozialaren kanon berriaren eta autonomia ideologiko-politikoa aldarrikatzen zuten idazle periferikoen 70-80etako tira-biren kronika bilakatu da, neurri handi batean, azken horien zentroratzearekin amaitzen dena. Azpimarratzekoa da Apalategik (1998) kontakizuna egiterakoan erabiltzen duen tonu ironikoak autonomizaziorako ibilbide horren egiantzekotasunaren zalantzagarritasuna iradokitzen duela, baina ez dirudi ondorengo azterketetan puntu honetan gehiegi sakondu denik, ezpada autore beraren beste artikulu batean, non euskal literaturaren historiografia modernitatearen bilaketa gisa aurkezten den, ondoren literaturaren baitako autonomia nahiz modernitatea bilakabide gisa aurkezteko (2015: 83-92). Aurreko kontakizun historiografikoetan modernitatearen helburuak emandako balio "teleologikoa" (Apalategi, 2015: 77) posmodernitatearen helburuak hartzen du Apalategiren kontakizunean, euskal historiografien oinarrizko jite teleologiko hori erreproduzituz, nahita edo nahi gabe.

Kritikak azpimarratutako autonomiaren defentsaren bi momentu gogoangarrietariko lehena Panpina Ustelan (1975) "Atxaga"-k eta Koldo Izagirrek argitaratutako "Ez dezagula konposturarik gal, halere" testu kanonikoaren agerpenarekin lotzen da.

Ondorengo urteetan autonomiaren aldarriaren garapena Ustela, Pott eta Oh! Euzkadi aldizkarien bueltan kokatu zen [START_REF] Sarasola | Bainaren belaunaldia. Ustela, Oh Euzkadi! Eta Pott. Bilbo: Labayru Ikastegia[END_REF]. Bigarren momentu esanguratsua 1985eko "Atxaga" eta "Txillardegi"-ren arteko eztabaida ezagunarekin (Sarasola 2017: 7;M. Billelabeitia: 2016). Baina, Sarasolak azaltzen duen bezala, defentsaren lehen momentua ez zen manifestuaren argitalpenarekin agortu, aitzitik, bere ikerketan azaleratu bezala, literaturaren autonomiaren gaiaren inguruko eztabaida jazo zen Atxaga eta Joxe Azurmendiren artean, 1975-1977bitartean (Sarasola, 2017: 11-19). Ideia trukaketa horren deskribapenaren bidez literatura nazional eta sozialki engaiatuaren eta entretenimenduzkoaren aldeko Azurmendi (Sarasola, 2017: 13-14) bat azaltzen da, batetik, abangoardiaren aldera gehiago egiten zuen "Atxaga" bat, bestetik, literaturak jendartean eragiteko zuen modua beste era batera ulertzen zuena. Hala, Sarasolak eskaintzen duen deskribapenaren arabera, Azurmendi garaiko euskal literatur giroan gailentzen zen literatura sozialaren joeraren ordezkarietariko bat zela ondoriozta daiteke, kritikaren alorrean aritzen zena. Literatura jendea euskalduntzeko eta nazioa eraikitzeko tresna gisa erabiliko bazen, mota konkretu batekoa behar zuen izan, ulerterraza eta nazioarekin lotutako gai sozialen gainekoa. Ez da ahaztu behar kritikak ere indar zentsorea baduela, kanona indartu edo ahuldu baitezake.

Eztabaidaren nondik norakoak kontuan hartuta, nabarmena da euskal literatura sozialaren kanonak eta honek gorpuzten zuen proiektu politiko-ideologikoak garaiko euskal literaturaren zentsura dialektikan parte hartzen zuela, hau da, literaturaren soziologiaren hiztegia erabiliz, baiezta daiteke indar heteronomo ideologiko-politikoa bazela euskal literaturaren eremuan. Gandarak (2015: 190), ikuspegi zabalago bat eskainiz, euskal kulturan arte adierazpide ezberdinetatik kexatu ziren militantziarekin lotutako artearen arauak finkatzen zituen kanon berriaren mugez. Honela azaltzen du kanon horren zentsura dialektikarekiko garaiko sentipen erdibitua:

Halatan, militantziaren gaia bi norabidetarik izan zen atzemana: galduriko ondarea eta duintasuna berreskuratzeko oinarrizko sentimendu kolektibo gisa agertu zen; baina, hein berean, kultur mailan aitzina egiteko muga gisa sumatu zuten aunitzek. Bertzela erranda, militantzia ondarearen berreskuratze, mantentze, moldatze eta eguneratzearekiko kinkan bizi zen, edota profesionalizazioarekiko kinkan.

Ikuspegi horretatik kritikak aipatzen duen ideologia iturri zuen autonomia falta oinarrituta geratzen da, baina analisia bere horretan utzita aski mugatua da, ez baititu garaiko indar zentsoreen indarrak egoki neurtzen eta dagokiona baino erantzunkizun nabarmen handiagoa esleitzen dio kanon berriari eremuaren autonomia eskuratzeko traba gisa.

Honen harira, ezinbestekoa da hiru datu aintzakotzat hartzea: batetik, gorago testura ekarri diren Torrealdaik (1977) aurkeztutako kopuruak eta, bestetik, 50eko hamarkadako egoerarekin erkatuta, garaiko kanonaren hertsitasuna Frankismoak indartutako zaharrarena baino nabarmen txikiagoa zela. Horrekin lotuta, azkenik, kanon berriak ezarritako arauek euskal literatura idatziaren sozializazioa sustatzen zutela ere gogoan hartu behar da, zaharrak kontrakoa. Gorago azaldu bezala, mintzagai den kanon berri horrek ez zeukan aurretiazko errepresio bidez inposatu zuen instituziorik, ez eta hala behar izanez gero neurri errepresibo bidez debekuaren muga zainduko zuen baliabide zentsorerik -ez eta borondate dokumentagarririk-eta euskal jendartearen sektore zabal batek babestu nahiz aldarrikatzen zuen. Intentsitate zentsore txiki horren froga da eztabaida literarioaren normaltasuna, 50eko hamarkadan askoz ere zailagoa -eta are ezinezkoa ere-gertatzen zena, bai Elizaren instituzioak zaintzen zuen euskal literatur kanon zaharraren hertsitasunagatik, bai eta Espainiar Estatuaren zentsura instituzionalak nahiz Estatu Kolpeak ekarritako gudak utzitako baldintza eta baliabide eskasiagatik ere.

1975ean, Frankismoa ordura arte planteatu zen gisaz bere azkenetan eta euskal literatur eremua indartuago zeudela, euskal idazleak izan zezakeen autonomia ez zen horren murritza eta, izatekotan, Espainiar Estatuaren zentsura instituzionalak ezar ziezazkiokeen autonomia horri erabateko behaztopak, Ustela aldizkariaren bahiketarekin gertatu bezala, besteak beste. Literatur soziologiaren terminoetan heteronomia hori erlijiozkoa (geroz eta neurri txikiagoan), politikoa nahiz ekonomikoa, hau da, erabatekoa, zen: legedia aztertu den atalean azpimarratu bezala 1977ko Ley Antilibellok oso garbi ezarri zituen mugak eta, ordura arte bezala, ondorio ekonomikoak -kasurik hoberenean-zekartzan horiek zeharkatzeak, Espainiar nahiz Frantziar Estatuek dohainik sustatuko ez zuten euskal literaturgintzak berez idazleentzako izango zituen ondorio ekonomikoez gainera, noski.

Honengatik guztiagatik, Anton Figueroak (2010) galiziar literatur eremuaz ari dela eta Sarasolak (2017: 5) honi jarraituz darabilten "autonomia erlatiboa"-ren noziotik abiatuta, XX. mendeko euskal literatur eremuaren indar heteronomo edota indar zentsore ezberdinen ahalmen erlatiboa neurtzea komeniko litzateke. Hala, tesi honek hartzen duen garaiari dagokionez, egokiagoa dirudi gerraosteko lehen autonomia aldarri gisa 50etan

Elizaren eta Espainiar Estatuaren errepresio-zentsura instituzionalen nahiz horiek sustatutako kanonen kontra egindako indarrari erreferentzia egitea. Ez da kasualitatea, aurreragoko azterketan ikusiko dena aurreratuz, "autonomiaren belaunaldi" [START_REF] Apalategi | Atxaga post-obabarra edo literatura autonomoaren heteronomizazioa[END_REF] eta berrikiago "bainaren belaunaldi" [START_REF] Sarasola | Bainaren belaunaldia. Ustela, Oh Euzkadi! Eta Pott. Bilbo: Labayru Ikastegia[END_REF] izendatu izan deneko kide zenbaitek Miranderekiko joera izatea, beti ere euskal literatura katolizismotik eta proiektu folkloriko erregionalistatik deslotzeko 50etako ahaleginek mugimendu gutxi-asko kolektibo bat osatu zutela ahaztu gabe. Apalategik (2015: 90) ere garai honetan kokatzen du autonomiaren aldarriaren saiakera bat, baina bere irizpideen arabera, ez da erabatekoa.

Ikuspegi diakroniko horretatik tiraka, ez da ahaztu behar ezinezko autonomizaziorako mugimendu periferiko horren baitan heldu zela zentrora literatura soziala, komunitateak bultzatu zuen joera. 50etan periferiatik etorritako berritzetik literatura soziala izan zen arrakasta izan zuena, zentrora igaro zena eta, azkenik, kanonizatu. Hala, baiezta daiteke eremuaren autonomizaziorako bidean hau izan zela estraineko aldiz euskal literatur eremuak berezko lehen kanon propioa -inposatutako boterearen instituzio zentsore batek zuzenean moldatu gabea-eratzea lortu zuen unea. Oso azpimarragarria da, batetik, kanon zaharrarekin bezala berriarekin ere euskal irakurlegoak gauzatu zuela kanonaren indartzean bertan eragin handia izan zuen indar zentsorea eta, bestetik, autonomizaziorako pauso hau ezinezkoa izango zatekeela Sarasolak (2015: 2018) garaiko literatur erdigune gisa aipatzen duen Arantzazuko frantziskotarren nukleoaren baliabide intelektual-materialik gabe. Ezinbesteko oinarrizko azpiegitura hori gabe "autonomiaren belaunaldi"-aren autonomia estetikoaren, ideologikoaren eta ekonomikoaren aldarria ez litzatekeen gauzagarria izango. Gandarak (2015: 191) nabarmentzen duen bezala, periferiatik kanon berriaren literatur sorkuntzaren eta eremuaren arauen kontrako indarra egiten zuen belaunaldi berriak komunitatearen behar berriei erantzuten zien, "militantziakeria"-k oinarriak ezartzeko beharrari erantzuten zion bitartean: […] militantzia hala bizi eta eskatu izanaren gibeleko arrazoi pare bat gehitu beharko litzaizkioke: batetik, kulturgileen eta herriaren arteko distantziaren -momentu zehatzetan izaniko distantziaren, erran nahi dugu-erakusgarri dela; eta, bertzetik, euskal komunitateak zituen oinarrizko behar horien garrantziaren sintoma izan zela militantziakeria hura.

Baina, berriz ere errepikatu beharra dago: 1977ko zenbakiek erakusten dute garai hartan eskaera hori gutxiengo batena zela, euskal idazleen zein, askoz garrantzitsuagoa dena, euskal irakurlegoaren aldetik. Beranduago etorriko ziren aldaketa sakonak.

Nazioarteko eztabaiden euskal bertsioa.

Aurreko puntuan nabarmendu nahi izan da euskal literatur eremu baten autonomizazioaz hitz egiterakoan beharrezkoa dela literatur eremuaren indar zentsoreen bilakabideari erreparatzea, hau da, ikuspegi diakroniko-konparatiboa lantzea. Dagoeneko azterketa honen atal ezberdinetan azpimarratu nahi izan den bezala, askotariko indar zentsoreek, oro har botere instituzioetan dutenak jatorri, literatur edukien mailara ez ezik literatur sorkuntza eta eremuaren konfiguraziora ere hedatzen den kanona sortzen baitute. Era berean, komenigarria da literatur eremuetan jazotzen den fenomeno oro ikuspegi sinkroniko-konparatibotik aztertzea, inguruko literaturekiko garaian garaiko harremanean, alegia. Hori hala izanik, gogoan hartzekoa da literatura sozialaren kanon berriak Eliza edo Estatuarenaren moduko instituzio errepresoreekiko autonomia lantzeko ahalegina erakusten duen bilakabide historiko bat edukitzeaz gainera, maila internazionalean gailendu zen mugimendu baten isla izan zela, hein handi batean: euskal eremuko testuinguru sozio-historikoa zela eta, jendarteak bultzatu zuen literatura sozial ulerterraza ere barnebiltzen zuen proiektu kultural abertzale emanzipatzailearena. Oso kontuan hartzekoa da, Benoît Denisek Littérature et engagement (2000: 17-19) lanean dioen bezala, literatura engaiatu gisa ezagutzen dena Sartreren figurarekin lotutako mugimendu bat izan zela, hain zuzen ere, 1850 inguruan sortutako modernismoaren autonomiaren inguruko ideiekiko erreakzio gisa. Sortu zirenean modernitatearen kontrakultura gisa altxatu nahi izan baziren ere, XX. mende erdirako kanon bilakatutako Modernismoaren ideiak eduki antimodernoz hustu ziren erabat eta, ondorioz, idazlearen autonomia aldarrikatzen zuen estetika hutsal baten kontrako erreakzio gisa agertu zen literatura engaiatua -littérature engagée-. Errusia, Europa edo Hego Ameriketan garatzen ari zen mugimendua euskal literatur eremura ere iritsi zen eta testuinguruari ongi egokitzen zitzaion proiektu ideologiko-politiko-kultural hori izan zen euskal literatura idatzian goitik beherako instituzio egonkorrik gabeko lehen kanonaren oinarria.

Kanon berriak berezko zuen indar zentsorea gora-behera, instituzio propiorik eduki ez eta ordura arte Espainiar Estatuaren nahiz Elizaren zentsura instituzionalaren menpe egondako euskal kultur eremuan nazioaren berpizkunderako eta emanzipaziorako balioa zeukan. Horretaz gainera, euskal hartzaileen artean arrakasta, identifikazioa eta inplikazioa lortzen zituen kanon bat sortzeak berak euskal literatur eremua indartu zuen.

Literatura sozialaren kanonak, baina, gorago aztertu bezala, ideologia, estetika nahiz literatur sorkuntza eta eremuaren arau jakin batzuei erantzuten zien eta, hain zuzen ere, horren kontra egin zuen gaur egun "autonomiaren belaunaldi" gisa ezagutzen denak.

Kanonizatu zen zentroaren eta periferiatik zetorren indarraren artean jazotako autonomiaren gaineko eztabaidan ere oso nabarmena da nazioarteko teorizazio eta eztabaiden eragina. Sarasolak azaltzen duen bezala, Frankfurteko Eskolaren planteamenduen oso antzekoak dira Ustela aldizkariaren bueltan garatutakoak eta, beraz, horrek errealismo sozialista eta abangoardiaren arteko nazioarteko mailako eztabaidara bideratzen du arreta. Literaturak jendartean eragiteko duen balioaren gaineko bi ikuspuntu ezberdin, baina ez erabat kontrajarriak, azken batean mundu administratuaren kontrako manifestazio baitira biak, ezberdintasuna estrategia estetikoan datza. Hortaz, lehen begiratuan, posizionamendu baten zein bestearen oinarrian hemen literatur modernitatearen ideologia izendatutakoa dago, nahiz eta batzuek eta besteek ezberdinki ulertu. Pott Bandaren autonomiaren ikuspegia, baina, anitzagoa zen eta talde horretako partaide zenbaiten ibilbideak iradokitzen du errealismo sozialistaren kanonarekiko ezadostasun eta talkan oinarri ideologiko-politikoa edo ekonomikoak zeudela estetikoestrategikoak bainoago; ondorioz, zenbaiten kasuan hala izanik ere, ez da ahaztu behar haien literatura ere engaiatua zela, kanon berriak zertzen zuena ez bestelako ideologia baten aldeko, alegia.

Badirudi beste literatur eremuetan jazotako eztabaidak euskal eremura ekarri izanak garaiko irudia lausotu egiten duela, nolabait. "Atxaga" eta Izagirreren manifestua Frankfurteko Eskolaren arrazonamendu ildoari lotzeak ez du berez ekartzen Erregimen Komunistan garatutako literaturaren autonomiaren aldeko teoriek 70etako euskal literatur eremuan izaera baliokidea zutenik. Hasteko, bata bestearekiko oso ezberdinak zirelako erregimen horren egiturak eta honen zentsura instituzionalak suposa lezakeen zentsura dialektikaren hertsitasuna -errepresio neurriak barne-eta bestelako indar zentsore eraginkorragoen menpe -barnebiltzen zuten Estatuenak nahiz Elizarenak-zegoen euskal literatur eremuko kanon berriaren ahalmen zentsorea. Honek guztiak ez du inolaz ere ukatzen euskal eremuan ere autonomia terminoetan eztabaidatu zela eta kanon berriak indar zentsorea eragiten zuela. Defendatzen dena da, jarraian argituko den bezala, eztabaida hori euskal literatur eremuaren autonomizaziora heldu zela, hau da, jadanik bere autonomiaren aldarria garatzeko autonomia aski bazeukanean. Ez gerraurreko Pizkundean ez eta 50etako modernotze uhinean ez zegoen autonomia mota hori aldarrikatzeko adinako eremuaren oinarrizko autonomiarik, indar heteronomo zentsoreek literatura idatziaren eremuaren garapena bera -oinarrizko autonomia hori-oztopatu zutelako. 70en erdi aldetik aurrera literaturaren autonomiaren eztabaida bere egin zuten euskal idazle zenbaitek, baina horrek ez du esan nahi elkarrizketa horren balioa eta elkarrizketa kideen posizioa Ekialdeko Europatik garaiko euskal eremura estrapolatu daitekeenik. Hau da, kritika mailan egindako maileguen ondorioz, balirudike euskal literatur eremu garaikidearen sorreran erabakiorra izan zela kanon berriarekiko autonomia ideologikoa, Bourdieuk Frantziaren kasuan deskribatu bezala edo Frankfurteko Eskolaren debateak beranduago izandako garrantziaren ildotik. Alabaina, kanon berriaren inguruan euskal komunitatetik eratutako literatur eremuak nahiz Lasagabasterrek (2007) aipatutako demokraziaren aroko aldaketek izan zuten gaur egungo literatur eremuaren eragin erabakiorrena, horiek gabe nekez garatuko baitzen autonomiari buruzko eztabaidarik ere.

Puntu honetara helduta, garrantzitsua da azpimarratzea nazioartean jazotako literaturaren engaiamendua versus autonomiari buruzko eztabaida hori euskal literatur kritikagintzara bere horretan igaro dela, beste kasu zenbaitetan bezala. Hala, batetik, engaiamenduaren ideia errealismo sozialistarekin eta ideologia jakin batekin lotzeko joera dago, bestetik, autonomia engaiamenduarekiko kontrajartzekoa eta, azkenik, autonomia hori literatur eremuaren autonomiarekin lotzekoa. Literatur eremu zenbaiten momentu historiko jakinetan sortutako ideia lotura horiek, baina, ez dute zertan noranahikoak izan. Denisek (2000: 11-12) azpimarratzen duen bezala, engaiamendua XX. mendeko literaturaren historiaren momentu jakin batekin lotu badaiteke ere, fenomeno transhistoriko gisa ere azter daiteke eta, hala, lehena literatura engaiatua -littérature engagée-eta bigarrena engaiamendu literatura moduan -littérature d'engagementezberdintzen ditu.

Figueroak, bere aldetik, autonomia/heteronomia ideologiko-politikoaren harira, bereizketa egiten du literaturaren aurretiazko edo osteko engaiamenduaren nahiz engaiamendu mailaren arabera (2016: 34) 32 . Azkenik, planteamendua arazotsua izan badaiteke ere, ezin uka daiteke funtsean literatura oro engaiatua dela, batetik, literatura izateagatik beragatik (Figueroa, 2016: 34) eta, bestetik, literatura guztiek eskaintzen dutelako munduaren ikuspegi bat, ideologia bat, eta idazleak beti xede batekin idazten duelako, era kontziente ala inkontzienteagoan (Denis, 2010: 10-11). Gai honi lotuta, Figueroak aipatzen duen bezala, heteronomia politikoa ezinbestekoa da eremu soziokulturalaren eraikuntzarako eta, era berean, azken honek beharrezkoa du eremu artistikoaren autonomia:

Como tratamos de comprobar en este estudio, la heteronomía (política) resulta del trabajo necesario para la construcción sociocultural y la autonomía del campo artístico resulta igualmente imprescindible para la existencia de la propia cultura. En la imagen social que ofrece la noción de campo literario, todos los tipos de heteronomía (económica, política…) conducen a la rutinización, a la banalización, a la insignificancia porque la "significancia" es un producto que hay que consumir fresco. (Figueroa, 2016: 68) Orain arteko azterketatik ondoriozta daiteke, beraz, euskal literatur eremuaren autonomizazioa aztertzerako garaian komenigarria dela prozesuak diakronian ez ezik sinkronian eta era konparatuan nola gertatu diren ikertzea. Bide horiek jorratuz ikusi da, batetik, 70-80etako autonomiaren aldarriaren diskurtsoa nazioarteko eraginen terminoetan jazo zela, baina, testuingurua ezberdina izanik, aldarri horren funtzioa ezin 32 Tesi honek Figueroaren planteamendu hau bere egiten du eta, horregatik, ez du bat egiten Apalategik (2015: 90) Mirande eta Peillenen autonomiaren aldarria idazleen abertzaletasunak kolokan jartzen zuelako iritziarekin. Batetik, planteamendu horrek hemen baztertzen den autonomia vs. ideologia-politika dikotomia onartzea eskatzen duelako eta, bestetik, ez dielako 50eko hamarkadan euskal literatur eremuaren oinarrizko autonomia baldintzatzen zuten indar zentsoreei -heteronomoei-eta hauek ezarritako literatur sorkuntzaren eta eremuaren arauen kontrako autonomia bilaketari behar bezalako garrantzirik eskaintzen.

Autonomiaren aferaren gaineko lan berrienetan aipatutako teoria mailako dikotomian azpimarra egiten ari da, euskal literatur eremuan gaia bere konplexutasun nahiz bakantasunean aztertzea oztopatuz. zitekeela berdina izan. Euskal eremuko literatura sozialaren kanonak nekez oztopatuko zuen eraikitako euskal literatur eremuaren autonomiaren areagotzea eta, aurreko puntuan argitu bezala, autonomia terminoetan garatutako lehen eztabaida jazotzerako, euskal literatur eremuak gerraurrean kamustutako autonomiarako bidean posible ziren pausu garrantzitsuenak emanak zituen, Figueroak (2016) aipatzen duen heteronomia politikoaren eskutik. Euskal literaturaren historian lehen aldiz euskal komunitateak bere neurriko literatur kanon berezko bat adostu zuen, testuinguruaren beharrei erantzuten zieten kanpoko eraginak ere mailegatuz. Irakurlegoak berak kontzienteki gauzatu zuen indar zentsorea, kanon hori sustatzearekin batera eta, horiek ez ezik, lerro horretan kokatzen ziren idazle, argitaletxe, kritikari eta historialariak ere. Heteronomia ideologikopolitikoak eman zion beste instituzio zentsoreez/indar heteronomoez -Espainiar eta Frantziar Estatuez nahiz Elizaren sektore batez-kanpokoko autonomia euskal literatura idatziaren eremuari, bestelako ezein literaturar autonomiaren aldarriren ezinbesteko aurrebaldintza zena, alegia. 70-80etako eztabaidatik eratorritako autonomiaren kontzeptualizazioa kritikak mailegatzeak suposatu du fokua barne heteronomia ideologiko-politikoan jartzea, eta eremuaren autonomia ez ezik eremuaren izatea bera zalantzan jartzen zuten indar zentsoreak teorizazio horietatik kanpo uztea.

Azkenik, jorratu berri diren puntuetan oinarrituz, ondoriozta daiteke autonomiaren aldarriak ez zuela mugimendu periferiko berria ez engaiamendutik ez ideologiatik libratzen eta, horrekin batera, ez zuela euskal literatur eremuaren oinarrizko autonomia eraikitzerako garaian aparteko protagonismorik izan. Baina, hori bai, jarraian ikusiko den bezala, eremuari ezinbesteko kohesioa, dinamismoa, freskotasuna eta jarraipena eman zizkion eta, zentrora iristean, literatur sorkuntzaren eta eremuaren arau berriak ezarri zituen. Prozesu horretan kontuan hartzekoa da ordura arte bezala indar zentsorea egiten jarraitzen zuten instituzioek eskainitako bultzada.

Kanon berria desegonkortzeko nahia eta eremuaren kohesioa.

1975eko hasiera data hasiera gisa ematen zaion autonomiaren aldarria gertuago dago kanon bat desegonkortzeko helburuarekin jaiotako indar batengandik euskal literatur eremuaren autonomiaren aldarria egitetik baino. Hasteko, gorago aipatu den bezala, elementu ezberdinek iradokitzen dute kanon berriaren indar zentsoreak eragiten zuen ezenatokia ez zela horren itxia. Besteak beste, Sarasolak (2017) literatura sozialaren kanonarekin bat egiten zuen kritikari gisa identifikatzen duen Azurmendik, 1970ean Anaitasunan (194: 7) "idazlearen askatasunaren eta konpromisoaren arteko kinka ekarri zituen hizpidera" (Gandara, 2015: 189), egitekoaren zailtasunak azaleraziz. Honek, jarera ireki eta malguaz gainera, erakusten du autonomiaren gaineko eztabaida 1970ean jadanik azaltzen hasia zela literaturaren eremuan -Hbren lehen harrerak islatzen duen bezala, aurrerago ikusiko denez-, nahiz eta, Gandarak (2015: 189) dioen bezala, kantagintzaren eremuan sona handiagokoa izan. Urte batzuk beranduago, Sarasolak (2015) deskribatzen duen "Atxaga"-Azurmendi eztabaida pil-pilean zenean, azken honek 1977ko Anaitasunan (353: 23-37) Mirande idazlea berreskuratzea helburu zuen erreportai monografiko batean parte hartu zuen, aurrerago xehekiago aztertuko dena. Miranderen literatura ez zen errealismo sozialistaren tankerako literatura sozial engaiatuari lotua eta, hala ere, Azurmendik idazlea aldarrikatu egin zuen. Hain zuzen ere, erreportai hori argitaratu baino hilabete batzuk lehenago, uztailaren 15eko Anaitasunan "Atxaga"-k (Anaitasuna 344: 37-39) kritika bat egin zion Azurmendik Torrealdairen (1977) lanarentzat prestatutako hitzaurreari. Sarasola ere artikulu honetaz mintzo da bien arteko eztabaidaren corpusa aztertzerakoan; eztabaida horretan aipatzen duen azken artikulua da, zehazkiago, eta bertan azaltzen da Mirande. Modu marginalean baina esanguratsuan Mirandek bere agerpena egiten du "Atxaga"-ren kritika horretan, literaturak euskara salbatuko ez duenaren adibide gisa:

Errepikatzen diot baita ere euskararen problema ez dela literaturaren bizkarretara bota behar, eta hizkuntza salbatuko bada ez duela honek salbatuko, hori azterketa estupidoa dela, eta ofentsiboa gainera egunero eskribitzen dugunontzat. Miranderen azken eskribua, burua bota aurretik idatzi zuena, euskara batuan egina dago, eta aditza ere gipuzkeraz… aipamen hipotetikoa nazkantea den hein berberean. (Anaitasuna, 1977/07/15: 39) "Azken eskribua" Hb izan zitekeen eta idazleak 68tik aurrerako Euskara Batuaren arauak jarraitu ez bazituen ere, oraindik izan ere ez baitziren, egia da gipuzkera osotuan, hau da, ahalik eta euskara batuenean argitara zedin moduan, idatzi zuela. "Atxaga"k pertsonifikazioan oinarritutako ariketa honen bidez adierazi nahi zuen hori eginda ere Mirande ez zela salbatu eta, beraz, euskal literaturak, edozein modutan idatzita egonik ere, ez zuela euskara salbatuko. Ez zegoela zergatik euskara batuaren erabileran horrenbesteko arreta ezarri. Alde batetik ikusita, egokia da Miranderen figura ideia hori defendatzeko hautatu izana, izan ere, tesi honen oinarrizko ikerketak erakusten duen bezala, Miranderen literaturgintza euskal hizkuntza eta kulturaren aldeko jardun militantea baitzen neurri handi batean eta, oro har, 50eko kanon zaharraren kontrako berritze mugimendua bultzatu zutenek euskara eta euskal kulturaren gaineko konpromezua erakutsi zuten, zer esanik ez hizkuntzaren batasunarekikoa. Baina esan gabe doa "Atxaga"-ren iruzkinak huts egin zuela Miranderen heriotza euskara batuaren ezinbestekotasunik eza argudiatzeko erabiltzerakoan, soilik literatur eremurako ariko balitz ere. Nolanahi dela ere, konparazio horren bitxitasuna ez da horrenbestekoa artikulu osoaren tonu ironiko, ludiko eta nabarmenki probokatzailearen testuinguruan kokatuta, Mirandek bere garaian erabilitakoaren nahiko antzerakoa dena, bide batez esanda.

Ukaezina da 70etan gailentzen ari zen literatur kanonak helburu politiko-ideologiko agerikoak zituela, baina, era berean, jadanik nabarmendu den bezala, ideologiaren osagaia biltzea ez zen salbuespen edo berezitasun bat literaturarentzat; izatekotan, ideologia ageriko egitea litzateke berezi. Eider Rodriguezek Belen Gopeguiren Tiroa kontzertuaren erdian (2008) lanari egindako hitzaurrean argiki azaltzen duenaren ildotik (Rodriguez, 2008: 7-23), tesi honen oinarri teoriko bat da ez duela zentzurik helburu politikorik nahiz ideologiarik gabeko literatura baten existentzia defe 33 ndatzea, eta are gutxiago autonomiaren alde egiten zutenen kasuan, "Atxaga" eta Izagirreren posizionamenduak, Sarasolak (2017: 9) azaltzen duen bezala, Frankfurteko Eskolaren ikuspegiarekin bat egiten baitzuen eta, beraz, euren aldetik literatur jarduna ere modu irekian zen engaiatua eta politikoa -hastapenean, behintzat-. Pott Bandakoek, bestalde, "Atxaga"-k barne, bestelako posizionamenduak zituzten, gainontzekoenak bezain ideologikoak. Hala, funtsezko ezberdintasunak ikuspegi estetikoak eta joera politiko-ideologikoei zegozkienak baino ezin ziren izan edo, gehienez, jendartean eragiteko artea nola erabiltzearen ingurukoak. Gainontzekoan, eztabaida irekia zen erabat eta kanon berriak zekarren pobrezia estetiko-literarioari nahiz ideologikoari lotutako erreakzio gisa identifika daiteke autonomiaren gaineko eztabaida hori, hasiera batean, behintzat. Hau da, kanon berriaren kontrako aldarrikapen gisa, 50etakoaren antzerako indar moderno berritzaile moduan, baina jadanik autonomia maila altuagoa zuen literatur eremuan. 33 Nolanahi dela ere, dagoeneko azaleratu den bezala, tesi honek autonomia-heteronomia harremanei buruz daukan ikuspegi kritikotik abiatuta, literatura beti da autonomoa eta heteronomoa. Beraz, 80etan autonomiara heldu den euskal literatur eremu batez mintzatzeak baino -termino erlatibo nahiz absolutuetan-egokiagoa dirudi literatur autonomiaren ideia garaikidera heldu den euskal literatur eremu "moderno"-az aritzea. Gainontzekoan, euskarazko literatura idatziaren garapenaren aldeko eta hau oztopatzen zuten indar zentsore nagusien kontrako XX. mendeko proiektu gutxi-asko kolektiboak gerraurrekoa eta honekiko lotura egin zuen 50etakoa izan ziren.

Horren erakusgarri da, besteak beste, Azurmendik 1977ko abenduaren 15eko

Anaitasunaren 353. zenbakian Miranderen gisako idazle bati zegokion erreportaiean oso era aktiboan parte hartu izana, besteak beste, haren ideologiak idazlearen obra literarioa estali izanaren gaiari erreparatuz, beste hitz batzuetan, heteronomia ideologikopolitikoaren indarrari kontra eginez. Berehala sakonago aztertuko den bezala, Hb maiz aipatzen duen erreportai honek, bestalde, "Atxaga"-k 1977an argitaratutako artikuluaren erantzun itxura ere badauka.

Euskal literatur eremuaren autonomizazioaren faktore anitzak eta

Miranderen nahiz Haur besoetakoaren berreskuratzea.

Orain arte esandakoen arabera, "moderno" deitu izan den literatur eremu garaikidearen osaketarako autonomia funtsezkoa den neurrian, euskal literaturak ez du salbuespen bat suposatu. Baina, artearen autonomiaren aldarrikapenak aurretiazko baldintza gisa eremuaren oinarrizko definizio eta autonomia eskatzen du, Figueroak (2017) esanen arabera heteronomia politikoaren bidez eskuratzen dena. Sarasolak (2015: 225) nabarmendu bezala, euskal literaturaren eremuaren autonomizazioan erabakigarriak izan ziren azpiegiturari zegozkion hainbat faktore, hala nola argitaletxe, aldizkari eta egunkari berrien sorrera (Erein 1977, Elkar 1977, Egin 1977, Deia 1977, Argia 1980) Ley Antilibellok ekarritako aldaketek ahalbidetu baitzituzten, besteak beste, prentsa eta inprentari lotutakoak. Ikuspegi diakronikoa berriz ere txertatuz, oso elementu garrantzitsu gisa gehitu behar dira 40en amaieran eta 50etatik aurrera garatutakoak, euskal literatura idatziaren eremuak behar-beharrezko zituenak. Idazleen sorkuntza, aldizkari nahiz argitaletxeen irekiera, euskara batuaren sorrera eta euskarazko alfabetizazioa bultzatu zuen ikastolen mugimendua, Elvira Zipitriaren (1906Zipitriaren ( -1982) ) eskutik klandestinitatean berpiztu eta 60ko hamarkada bukaeran Elizaren babesarekin erregularizatuz joan zena.

Horiek horrela, autonomoa izan nahi duen literatur eremu baten beharrezko azpiegiturazko osagaiek 50etan hasitako garapena azkartu zen 70eko hamarkadak aurrera egin ahala. Beraz, "autonomia" hitza bera berantiarragoa izango bazen ere, Ibarluzearen (2017: 102) irakurketa diakronikoarekin bat eginez, gerraostean 50eko hamarkada izan zen erabakigarria autonomizaziorako bidean eta, horren ondoren, 70-80ko hamarkadetan jazo zena jadanik heteronomia politikoaren bidetik autonomia maila polit bat eskuratu duen literatur eremu bati dagokion eztabaida literarioa izan zen, egonkortzen hasia zen literatur -kritika barnekanonaren kontrako erreakzioa, eta, jakina, baldintza juridikoadministratibo berriek ahalbidetua. Are gehiago, garai hura eztabaidek ezaugarritzen zuten, hein handi batean, eta horrek jadanik oinarrituta zegoen autonomia areagotu egin zuen, barne erreferentziak ugaritzen eta indartzen baitziren eztabaidon bitartez. Sarasolak aipatzen duen bezala (2015: 225), periferia eta zentroaren arteko lehia hori ezinbestekoa da gaur egun ezagutzen dugun literatur eremua sortzeko. Bestalde, Gandarak (2015: 519) aipatzen duen bezala, euskal kultura eta, kasu honetan, euskal literatur eremua bultzatu zuen literatura sozialaren arte arauak birsortzen zituen kanonaren kontrako indarra, literatur eremu garaikidea ahalbidetu zuen azkenetariko osagaia izan zen: Konpromisoa dela eta gertaturiko aldaketak eta kinkak agertu ezean, ezinezkoa izanen ziratekeen alde bulkatzaileen eta ELS beraren garapenak; ikusiko dugunez, euskal kulturaren aitzinatzea bilatu, bai, baina, ELEren garapen berezitua antzutzen zuen konpromisoa borrokatu ezean -abangoardiak eginikoa, adibidez-, nekez gauzatu izanen zen eremuaren gaitze garaikiderik, 1975etik aitzina.

Azpimarratu beharra dago, baina, autonomiaren aldarria jazo zen terminoetan literatur eremu garaikidearen osagarri nagusi izan bazen ere, horrek ez duela esan nahi eremuak aurrera egin zezan ezinbestekoa zenik, gaur egungoari forma eman ziola baizik -bere alderdi positibo eta negatiboekin, nondik begiratzen den-. Bestela, hortik atera litekeen ondorio zuzena da euskal literatur eremuaren garapena oztopatzen zuen indar zentsore nagusia literatura sozialaren kanon berria eta honen heteronomia ideologia-politikoa zirela; analisi hori, baina, ez da zuzena eta, are gehiago, ukatu egiten dio literatura sozialaren kanonari zor zaion aitortza, hedatutako literatur sorkuntza eta eremuaren arauek euskal literatur eremuaren hedapen eta indartzean izandako garrantziari lotuta. Apalategik (1998: 67) nabarmentzen duen bezala, periferiatik autonomiaren aldarriarekin zentroratuko zen belaunaldiak literaturaren eremuaren arau berriak ezarriko zituen, literatura sozialaren kanonarenekiko ezberdinak, are kontrajarriak. Era berean, ez da ahaztu behar, 1977an oraindik ere militantziaren bidez eraikitako euskal literatur eremuak Espainiar Estatuaren nahiz Elizaren instituzioek eragindako zentsura indarren ondorioak pairatzen zituela eta, beraz, oinarrizko berezko autonomia ere ahula zeukala. Horren erakusle da Torrealdaik Jakinen (1978: 103-107) 1977ko liburugintzaren harira egindako hausnarketa, izan ere, liburugintzaren industriaren makaltasunaz dihardu, arreta argitaletxe, idazle eta irakurleengan ezarriz. Zentsuraren eragina bigundu eta espero izatekoa zen antzinamendurik ez omen zen gertatu (1978: 104-105), besteak beste, idazleak aldizkari-egunkarietan edo jardun politikoan ari zirelako eta irakurle nahikorik ez zegoelako. Azken datu hau, oso esanguratsua da euskal literatur eremuaren autonomizatzearen aurkako zentsura indarren arrastoak nondik zetozen identifikatzerako garaian:

Irakurlearen aldetik begiraturik, larritzeko modukoa da euskalliburuaren etorkizuna. Demografia alfabetatuaren urriaz aparte, irakur ohitura guti dago. Hori bagenekien. Baina eboluziorik ezak kezkatzen gaitu. Espero zitekeenaren aurka, irakurleria ez da hazten, estabilizaturik bide dago.

Liburu tiradak ez doaz gora. Liburuek eskatzen duten hizkuntz maila eskaintzera ez dira iristen nonbait ez ikastola, eta ez alfabetatzea. Egoera honek zer pentsaturik ematen du. Aurten, gainera, badago egunkari eta aldizkarien konpetentzia ere. Liburuaren ondoan, irakur terrazak dira hauk, gaiaren aldetik noski, eta euskararen aldetik sarri. Pentsatzekoa da, orobat, liburu politikoa erdaraz argitaratzeak kalterik franko eginen zukeela. Bil-laburtutik esanda, irakurle berririk nekez sortzen dela, eta daudenentzako euskal liburua baino izkribu tentagarriagoak ugaldu egin direla. (Torrealdai, 1978: 107) Oinarrizko baliabideak eta gutxieneko irekitasuna eskuratze bidean, bai literatur eztabaidak jazo zitezen bai nork bere literatur iritzi ildoa gara zezan ezinbesteko tresna ziren baliabide materialak jadanik lantzen hasiak ziren 50eko hamarkadaz geroztik eta 50etatik zetorren euskal literatur eta kultur eremuaren ernetzeaz gainera, baina, beste hainbat kohesio elementu egon ziren eremu literarioaren definizio eta eraketaren indartzea bultzatu zutenak eta, horien artean, literatur kritikagintza eta historiografiaren garapena dira aipagarrienetarikoak. Kanon bilakatutako zentro eta periferiaren arteko talkaz haratago, zaila da literatur eremu batek beharrezko duen autonomia lortzea barne erreferentziak egiteko bide nahiz materialik ez badu, eta horretan aritu zen, besteak beste, literatura sozialaren kanon berriaren aldeko hainbat euskal kultur aditu. Hartara, horietariko batzuk, Azurmendi tarteko, euskal literatur eremuaren eraketa lanean aritu ziren buru-belarri, eta lan horretan ez zuten Miranderen gisako idazlerik alboratzen, alderantziz baizik. Horren erakusgarri da gorago jadanik aipatu den Miranderi buruzko erreportaia, kasualitatez ala ez "Autonomi estatutua jaio gabea sutan" izenburua zuen Anaitasunaren 353. alean argitaratua. Erreportaia Peillenek sinatutako "Idazleen askatasunaz eta "Euskaldungoaren etsaiak" (23-25) artikuluarekin irekitzen da, zentsurari buruzko hitz batzuen ostean Miranderen "Euskaldungoaren etsaiak" argitara ematen duena. Peillen 1976an Gero argitaletxeak kaleratutako Jon Miranderen idazlan hautatuak (1976) liburuan idazlearen testu politiko batzuek pairatutako zentsuraz mintzo da, garaian zentsura moduak aldatzen ari zirela iradokiz:

Azken urteetan "LUR"ek gure idazlearen olerki guztiz gehienak eman zituen, baina "garaiko giroa" zela kausa "GERO"k ezin izan zituen eman hitz-lauzkoak oro. Nahiz ez den hemen lekua zentsura bide berrien aipatzeko, "esku idazkien" galtzeko sistema ere ba dago. Orain egiaren ordua baldin bada, idazleek ez lukete inolazko debekurekin behaztopatu behar, beren eritziak ezaguterazteko. Idazleok elkartuz gero kontu horietaz arrenguratu behar genuke? Hala balitz! […] ( Peillen, 1977: 23) Gero argitaletxeak ez zuen ezabaketa hori ezkutatu eta antologiaren hitzaurrean adierazi ziren ezabaketa erabakiaren arrazoiak:

Hala ere, kapitulu bat falta da, Peillen-en bilduman bederatzigarrena izan behar zuena, JON MIRANDE ETA POLITIKA DEITUA. […] Gure ustez, kapitulu hura literatur aldetik etzen oso baliosa, eta guk liburu hontan batez ere literatur lan baliosak argitaratu nahi genizkion Miranderi.

Bestetik, eta horretan zegoen neurri haundi batean kakoa, kapitulu hartan zentsura aldetik ezin argitaratuzko gauza asko zegoen (zoritxarrez); beste zenbait gauza, Mirandek honekin eta harekin izantako eztabaidetaz zen; arazo mingarria hauxe, eta gure ustez gaur egun politikatik batere probetxu gabea. […] (1976: 8-9) Hala, Miranderi buruzko erreportaia idazleen askatasunaren edo, nahi bada, autonomiaren gaineko hausnarketarekin hastea ideia esanguratsua da oso. Peillenen oharraren segidan 1953an Gernika aldizkarian eta, beranduago, Igelan agertutako "Euskaldungoaren etsaiak" artikulua zetorren. Hala, 1976an Gero argitaletxeak argitaratu gabeko artikulu bat kaleratu zen Anaitsunan eta ez zen Francopeko zentsuraren aldetik behaztoparik egon.

Ez dirudi kasualitatea artikulu hau hautatu izana, hain zuzen ere hastapenetik autonomiaren inguruko aferari heltzen diona, ideia horren argi-itzalei erreparatzen diena, hain zuzen ere, noiz eta Espainia barneko euskal eremuaren izaera administratiboari buruzko erabaki garrantzitsua eta literatur autonomiari buruzko eztabaida jazo ziren une berean. Miranderen autonomiaren ideiaren garapena ez dator berez literaturari lotuta artikulu horretan, baina ez da zaila garaiko politika nahiz literatur autonomiari buruzko eztabaidak zertan ziren jakinda loturak egitea:

Gure herria maite ukan arren halaz ere maitasun horrek itsutu ez bagaitu, guhaur izan garela maizen lehen etsaiak aitortu beharko dugu. Beste jende indibidualistak oro bezala -hala nola Keltak-alde batetik autonomian bizi nahi izan dugu beti eta bestetik, autonomia hori segurta lezaketen organizazio sozialik ez dugu behin ere onhartu nahi ukan. Mark Légasse-k dioenez, anarquista gara. Nere ustez, haatik, atzerritarrek dute anarkismu galgarri hunen hazia gure baitan erein, Euskalherri elkartu eta indartsu baten bildurrez. (Mirande, 1977: 24) Erreportaiaren hasiera-hasieratik, beraz, idazleen askatasunaren gaineko aldarria egiten da eta, honen segidan, autonomia posible izan dadin batasunaren edota heteronomia politiko gisa uler litekeenarena. Erreportaiak, beraz, garaiko eztabaidaren egoera koiunturala zeukan iturburu, horregatik da interesgarria garaiko testuingurua irudikatzeko. Parez pare jartzen ditu benetako autonomia lortzeko batasun beharra eta norbere autonomia anarkikoaren irrika, izan ere, Estatu propioa duten nazioen literaturak ez bezala, oso kontuan hartzekoa da euskal literaturaren eremua kontrolatu ezin zitzakeen indar heteronomo zentsoreen -barnebiltzen duten Estatuen araberakoa-menpeko izan dela beti. Berriz ere azpimarratu beharra dago instituzioek errepresio eta zentsuraren bidez ez dituztela soilik literaturaren edukiak baldintzatu, literatur sorkuntza eta eremuaren baliabide nahiz arauak baizik. Miranderen figura, gainera, zentrala zen tirabira horretan, "Atxaga"-k Torrealdairen Euskal idazleak gaur (1977) liburuari Anaitasunan egindako kritikan ez ezik, Mermelada Ustelaren "Atzo hil nintzen…" lan esperimentalean ere agertzen da eta, bestalde, esplizituki ez dagoenean ere, oso agerikoa da "Atxaga"-k artikuluetan erabiltzen zituen ironia, sarkasmoa eta umore mota probokatzaile guztietarako joeraren aurrekari zuzena Miranderen tonua zela.

Erreportai berean, Azurmendik " Mirande puskaz-puska berraurkitu" (1977: 29-32) testuan ideia interesgarriak plazaratu zituen, bere belaunaldikoek euskal literaturaren transmisioan bizi izan zuten haustura egoeraren kronika laburbiltzen duten hainbat puntutan. Lan hau oso argigarria gertatzen da ordura arte euskal literaturaren autonomia galarazten zuten benetako indar heteronomoak zeintzuk ziren ulertzeko, nahiz 70etako bigarren erdiko eztabaidaren garaiko baldintzak irudikatzeko. Hasteko, hika-mika testuingurua azaleratzen duen paragrafo labur batekin eman zion hasiera artikuluari: "Zein haserratuko ote da azterketa honekin?... Gaur egun, Euskal Herrian, azterketa bat holaxe hasi beharra dago: gauza segura da, norbait haserratuko zaizula" (1977: 29).

Irekiera hori literatur eremuko eztabaiden garai hartako testigantza ezin hobea da, eta gauza bera esan daiteke jarraian deskribatu zituen eta gehienbat Frankismoari egozten zizkion hutsuneaz eta haustura egoeraz. Erregimenak bultzatutako egoeragatik zebiltzan bere belaunaldikoak euskal literaturaren autoreen bila, adituek ere ongi ezagutzen ez zuten Miranderen kasuan bezala (1977: 29). Artikuluaren lehen puntuan historia osatzeko beharrezko bilaketaz dihardu, oso zaila baitzen zegoen iturri eta monografia eskasekin euskal literaturaren historiak osatzea. Horiek horrela, bere garaian kritikatu zuen Sarasolaren historiaren alde mintzatu zen, garaiko egoera kontuan hartuta, hark egindako lana oso aintzat hartzekoa zela adieraziz:

Beste kasu bat: kritikari askok bota nahi izaten dio Sarasolari aurpegira, "hire Literatur Historian Autore hau edo hura falta duk", edo "eritzi eskas hau eta beste ematen duk". Asko poztu naiz, Sarasolak, apal-apal, "ez nuen aski ezagutzen" erantzuten duela ikusita. Lerdoenak, halere ("orduan zergatik sartu hintzen lan horretan?"), ez dira konturatzen, erantzun hori, apaltasunaren eta gizalegearen eder-ederra ere baino gehiago, garai batetako gure situazioaren dokumentu zirraragarri bat dela. Monumentu bat.

Holaxe da eta, izan ere. Sarasolaren Historia 1971.ekoa da. Eta, bere garaian kritikatu nuelako ere, lasai-lasai esan nezake gaur, losintxatzen ari naizen itxura hartu gabe, "joandako denbora galdua" berrirabazteko, gure belaunaldiak egin behar izan duen lan ikaragarriaren emaitza bikaina, zela eta dela, obra hura. (Azuemendi, 1977: 30) Ondorengo puntuan tradizioan egondako etenaz jardun zen nahiko labur, haren belaunaldikoek euskal autoreak euren kabuz deskubritu behar izan zituztela adieraziz: "Jarraipen bat ez dagoelako. Tradizioa, eskola. Guk banan-banan deskubritu egin behar izaten ditugu guzti horiek" (Azurmendi, 1977: 30). Hurrengo hiru ataletan hausturaz dihardu, lehenengoan belaunaldien arteko hausturaz eta ondorengoetan Frankismoak ekarritakoez. Lehenik "haustura aranista" aipatzen du eta nola horrek Pedro Agerre "Axular" (1556-1644) edo Joanes Leizarragaren (1506-1601) moduko idazleen bazterketa ekarri zuen, eta ondoren berreskuratu beharra, beraz. Gero, Frankismoari zegokionez, Azurmendiren ustez, lehen ondorio zuzena izan ziren "materialearen eta informazioaren fragmentazioa, apurketa; edo, sarri, materialeak eta informazioa galeraztea ere" (Azurmendi, 1977: 31), horrek zekarren hausturarekin. Bestalde, eztabaidarako inolako baldintza demoratikorik egon ez zen garaian pentsamolde ezberdinen arteko beharrezko ageriko lehia eta talkarik ere ezin izan zen egon; horrek, indartuz joan ziren pentsamendu berriei bidea ireki zien, baina zaharrak ia zertan ziren ezagutu gabe, Miranderen faxismoaren kasuan bezala: "pentsabideen desarroilo organiko baten ordez, fragmentazioa, elkar ezagutu ere gabe, elkarrekin neurtu gabe" (Azurmendi, 1977: 31). Azkenik, bere belaunaldiaren egoeraren nondik norakoak eta, bereziki, literatur kritikagintzarako eta historiografiarako zailtasunak xehetasunez azaldu ostean, hainbatek besteek egindakoa kritikatzeko erakusten zuen arinkeriaz kexatu zen, hartutako lanari erreparatu gabe: Baina Sarasola, esate baterako, bere hutsuneak betez joan da, geroz eta hobeto, Ibonek ez baitu Euskal Literaturaren Historia bakarrik idatzi... Harez gero ere lanean jarraitu du. Zintzo asko jarraitu. Argi asko. Materiale bila. Informazio bila. Eta nik uste dut, ba dakidala zerbait, zenbat lan kostatu izan zaigun nire belaunaldiari, ilun beltzetan gure literaturako argiak deskubritzen; ibiltzea, estrapuzuka eta behaztopaka […] Oraintxe ikusten dut Z-Argia-n P. Rekalde Retolaza, Torrealdayren Euskal Idazleak gaur liburuaz haserre: "obra hau gaur euskal letretan nabari den partzialkeri nabarmenean erori da. Idazle batzuk aipatzen dira, besteak ez..." Hutsuneak hutsune eta kriterio dudagarrietan dudatzea oso libre, zeinek egin du lan haundiagorik, egungo euskal idazleriaz idazleek berek duten ustea eta eritzia biltzeko? (Azurmendi, 1977: 32) Besteren defentsan egindako umiltasunerako eta lanerako dei horrek berdin balio lezake "Atxaga"-rekiko erantzun gisa, jakina. Era berean, salatu zuen edozein lan egin eta hura kritikatzeko beti prest zeuden haiek gero ez zutela ezer egiten eta, horrekin batera, ganorazko historiak idazteko azterketa sakon eta lan monografikoen beharra zegoela azpimarratu, borondate eraikitzailerik ez zuten kexena bainoago. Hala, erreportai monografiko horren egileen asmoa ekarpen bat egitea zela zioen, baina balio zientifikoprofesional gehiegirik eman gabe, amaiera aldera aitortu bezala:

Materiale eta informazio faltaz gainera, beste arrazoi hori dago, gure ezagupenen erlatibismorako: datu bila hasi den euskaltzale gazteak gustu jakin batzu zituen, interes batzu etab. Mementuko inpresio batzuren menpean zegoen jeneralki. Txunditurik zeukaten Orixek, edo Arestik, edo Lizardik, edo Mirandek... Edo forma berrien entseiaketak. Edo euskara batu beharraren larriak.

Etabar. Euskal literaturaren azterkari artean profesionari guti dago (ala bat bakarrik ez?) eta guk egin ditugun azterketak ez dira akademikoak izan, "desinteresatuak". Ikuspide historiko bat falta ohi zen, zabalagoa; mementuko preferentzien eta gustuen eta interesen poderioan ibili behar izan dugu. (1977: 32) Aurrerago aztertuko den bezala, erreportai honetan Hbk pisu nabarmena zeukan, baina, horretaz gainera, indar periferikoak literaturaren autonomiaren inguruan zeukan diskurtsoarekiko dialektikaren baitan idatzita izan zela nabarmena da. Eztabaidaren bi aldeek Miranderen figuraren apropiazioa egin zuten euren autonomiaren ideia defendatzeko, bakoitzak bere erara. Indar periferiko berriak Miranderen autonomiaren aldeko alderdi indibidualista edo anarkistenari heldu zion eta literatura sozialaren kanon berriaren esparruan kokatzen zirenek, aldiz, indar heteronomo nagusiak kanpoan ikusten zituen autonomia barne-batasunzaleari. Esan gabe doa talde batean zein bestean bazirela Miranderen figura berreskuratzeko interes berezirik erakutsi ez zutenak ere. Baina berreskuratze, apropiazio eta eztabaidatze horretan aritu zirenek, azken batean, Miranderen proiektua burura eraman zuten hein handi batean, izan ere, elkarren iritzirik ezabatu/debekatu gabe euskal literaturaren eremuaren zabaltze eta jarraipenak eskatzen zuen kohesiorako beharrezko autoerreferentzialtasuna gauzatzen ari baitziren, bai eta honetarako beharrezko tresnak garatzen ere. Finean, Figueroak (2017) eremuaren autonomiarako beharrezko gisa aipatzen dituen heteronomia politikoak eta eremu artistikoaren autonomia aldarriak, biek egiten zuten 70eko hamarkadaren amaiera aldera euskal literatur eremua inoiz baino autonomoago.

Orain artekoak laburbilduz, eta bestelako literaturetan eraikitako autonomiaren gaineko diskurtsoak euskal literaturara estrapolatzeak dakartzan arazoak azpimarratu ostean, ondoriozta daiteke Lasagabasterrek (2007: 244-245) aipatu moduan euskal literatur eremu garaikidearen izaera ahalbidetu zuten oinarriak 1975etik aurrera ezarri ahal izan zirela, ordura arte garapen hori oztopatzen zuten indar zentsore instituzional zenbait leundu egin baitziren. Alabaina, 1975erako, euskal komunitateak egindako ahaleginari esker gauzatutako ibilbidean ezarri ziren ondoren etorriko zenaren oinarriak: aldizkariak, argitaletxeak, kritika eta historiografiaren hastapenak, euskara batua, euskaldun alfabetatuak eta abar. Hartara, gerraosteko euskal literaturan autonomiaren aldeko aldarria 50eko hamarkadan jazo zela defendatzen da hemen, katolizismoan erroturik zegoen kanon zaharretik eta Elizaren nahiz Estatu Espainiarraren indar zentsoretik askatzeko ahaleginetan. 60en erdi aldera 50etako heterodoxian indartu zen joera nagusiak nazioarteko mailan garatzen ari zen literatura sozialaren kanon berriak ere Espainiar Estatuaren errepresioarekiko kontrakultura gisa funtzionatu zuen. Instituzio hauen kontrako indarrak izan ziren euskal literatur eremuaren eraketarako beharrezko autonomia zedarritzen lagundu zutenak. Hortik aurrerakoak heteronomia politikoideologikotik abiatuz oinarrizko autonomia eta kohesioa eskuratu duen literatur eremu nazional orotan jazotzen den zentro eta periferiaren arteko norgehiagokaren adibideak dira, nazioarteko mailan garatzen ari ziren eztabaidekin bat zetozenak. Hala ere, eremuaren kohesio eta jarraipenerako ezinbestekoa izan zen belaunaldi berriak sortutako lehia, bai eta heteronomia politikoaren bidez lortutako autonomiak iraun zezan egindako artearen autonomiaren aldarria ere, aldarri horrek funtsean euskal literaturaren eremuaren balizko autonomiarekin 34 zerikusi txikia -inolaz ere ez erabakiorra-bazuen ere. Ez da ahaztu behar, era berean, autonomiari buruzko eztabaida literarioez gainerakoak ere oso garrantzitsuak izan zirela eta, oro har, baiezta daiteke bai literatura sozialaren kanon berriaren alde egiten zutenek, bai eta hori ezegonkortu nahi zuen belaunaldi berriak haustura baino jarraipena irudikatzen dutela, 50etan hasitako euskal literatur eremuaren erabateko eraketa ahalbidetu baitzuen batzuen zein besteen literatur jardunak, sorkuntzan, kritikagintzan, historiografian eta abar.

Jarraian gauzatuko den azterketan agerian geratuko da, jadanik emandako datu zenbaitek iradokitzen duten bidetik, Mirandek ez ezik Hbk ere oso leku berezia hartu zuela 70etako hamarkadan eta hori da, hain zuzen ere, hamakada horren osotasunak islatzen duena, 50etan lortu zen autonomiaren eta berritzearen aldarriaren lekukoa jaso eta bere egin zuela. Dinamika horrek bere horretan jarraituko zuen 80ko hamarkadak aurrera egin ahala, euskal literatur eremuan aldaketak eraginez. Bi belaunaldien arteko ibilbide dialektiko horretan Hbk izandako presentzia ipuin-berriaren harreraren bilakaeraren zati garrantzitsua da.

Haur besoetakoaren harreraren lehen aroa: 70etako agerpen isila eta berpiztea.

Atal honetan Ab 1969an Espainiar Estatuaren zentsura instituzionalera aurretiazko zentsura pasatzera igorri eta 1979ra arteko Hbren harrera aztertuko da. Horretarako, MITko irakurleen txostenak, ipuin-berriaren lehen argitalpena eta Arestiren oharra nahiz kritika, euskal irakurleen gutunak, euskal literaturaren historietako aipamenak eta lan monografikoak -akademikoak zein ez-erabiliko dira.

Orain arte iradoki denaren ildotik, Hb 70etan indartutako literaturaren autonomiaren eztabaidaren partaide izan zen. Are gehiago, jarraian datorren azterketan nabarmenduko den bezala, ipuin-berriaren argitalpena ere testuinguru horretan gauzatutako keinu gisa interpretatu beharra dago.

Argitaratzearen aurrekoak.

Lehenik eta behin, puntu honetan Hb argitaratu aurreko harrera eta idazlanaren zenbait ezaugarri deskribatuko dira. Kontuan hartu beharra dago 1966ko Ley de Fragapean eremuaren autonomia -eduki eta estilo aferez haratago-egiazki baldintzatzen z/duten indar zentsore instituzionalak Frantziar eta Espainiar Estatuak z/direlako. aurretiazko zentsura hautazkoa bazen ere, editore askok erabaki zutela argitaragaiak zentsura aparatua istituzionalaren galbahetik pasatzea, liburu edo aldizkari aleen ezusteko bahiketak eta zigorrak ekideteko, besteak beste. Horiek horrela, lan askoren lehen irakurleak Espainiar Estatuaren zentsura aparatuko irakurleak ziren eta, beraz, beharrezkoa da harreraren alderdi honi erreparatzea. Horretarako MITk gauzatutako zentsuraren prozedura administratiboaren dokumentazioa erabiliko da (ikus 4. eranskina).

Bestalde, Mirandek makinaz jotako behin-betiko bertsiotik argitaratutakora jazotako aldaketak ere azalduko dira, fase honen zati garrantzitsu gisa. Gogoan hartzekoa da argitaratutako testua ez zela Mirandek idatzitako Abren kopia fidela. NOVELA DRAMATICA -Un solteron que tenia el vicio de emborracharse se quedó acargo de una ahijada suya de bautismo por orfandad. Prometio su mano en matrimonio a una mujer. Y empezó el drama pues quería mucho a la ahijada y ésta no quería de ninguna manera que se casara. Por otra parte, él tampoco quería casarse, pero tampoco se atrevía a dar en cumplimiento una palabra dada y romper unas ilusiones creadas a una mujer. No contiene nada inmoral ni político PUEDE AUTORIZARSE Ohar horrek mota ezberdineko datuak eskaintzen ditu. Batetik, Hb "novela" gisa sailkatzen da, ondoren euskal literatur kritikaren tradizioan esleituko zitzaion generoarekin bat eginez. Bestalde, autorizazioari dagokionez, testuak ezer inmoralik edo politikorik ez zeukanaren interpretaziotik ondorio ezberdinak atera daitezke. Lehena eta agerikoena: Espainiaren zentsura aparatuko irakurlearen arabera Hb ez zen debekatzeko moduko liburua. Eskainitako informazioaren arabera arrazoi ezberdinak egon litezke hori pentsatzeko, bata, ez zuela osorik irakurri, bestea, eskuzabaltasun handia zegoela moralari loturiko kontuei zegokienean, euskal eremuan baino nabarmen handiagoa eta, azkenik, baliteke zentsura aparatuaren irizpidearen arabera debekagarria zela jakinda ere, gezurra esan eta autorizazioa eman izana. Azken aukera hori oso da zalantzazkoa, dudarik gabe.

Gorago aipatu bezala, Espainiaren aldetik euskal literaturarekiko kezka ez zen bereziki moral kristauarekiko apurketarekikoa, separatismoarekikoa baizik. Horren adierazle dira ordura arteko legedi eta irakurleen iruzkinak nahiz beranduago 1977ko legedi berriak nabarmenduko zuen debeku neurriak hartzeko irizpide hurrenkera. Beraz, osorik irakurrita ere, oso litekeena da eduki pornografikorik ez zeukanez balekotzat jotzea.

Bigarren ondorioa da, inmoralismoaz gainera, irakurleak ez zuela ere ikusi modernismoaren ikuspegitik egindako irakurketetan aipatutako irakurketa politiko alegoriko posible baten zantzurik, izan ere, eskaintzen duen irakurketa oso baita azalekoa.

Honek iradokitzen duen ideia interesgarria da ipuin-berrian garatutako hizkera poetikoaren bihurritzeak elkar ezkutatzen zuten osagaiak zituela: hizkera poetikoak erotismoa leuntzen zuen euskaldunen begietara eta istorio erotikoak, aldiz, alegoria politikoa espainiarren begietara.

Horiek horrela, irakurleak informea sinatu osteko egunean, hilak 23, Jefe de Negociado de Lectoradok bere autorizazioa sinatu zuen eta, amaitzeko, Jefe de Sección gisa ageri denak, zehaztu gabeko datan. 1969ko abenduaren 23ko autorizazioaren ostean, behin argitalpena prestatuta, ezin zitzaion berehala liburuaren banaketari ekin. Horren aurretiazko derrigorrezko pausua baitzen liburuaren sei ale depositoan uztea. Hala, Director General de Cultura Popular y Espectáculos jaunak sinatuta, gutun bat helarazi zitzaion G. Arestiri, bere borondatez egindako kontsultaren emaitza autorizazioarena zela jakinaraziz eta, horrekin batera, banaketa egin baino lehen gauzatu beharreko aleen depositoa gogoraraziz. Depositoaren agiriaren arabera, 1970eko abuztuaren 18an, goizeko 11etan Enrique Villar Arancetak, Lur argitaletxearen ordezkari gisa, Madrilgo MITn depositatu zituen Hbren aleak. Bertan zehazten dira argitalpenaren hainbat ezaugarri: orri kopurua 111koa zela, formatua 18×12koa, tirada 1500 alekoa, prezioa 100 pezetakoa eta bilduma, Kriselu. Azkenik, 1970eko abuztuaren 19an eman zen behinbetiko argitaratzeko autorizazioa.

Lehen argitalpenari buruzko ohar batzuk.

Argitaratzeko argi berdea eman zuen autorizazioa 1970eko abuztuaren 19koa bada ere, Jon Mirande-ren idazlan hautatuak (1976: 190) bilduman eskaintzen den informazioaren arabera, abuztuaren 14ean jadanik kaleratu omen zuen Lur argitaletxeak Hbren lehen edizioa. Gorago aipatu bezala, 1.500 alekoa izan zen tirada.

Liburuaren azalaz eta bestelako ezaugarri paratestual gehigarriez gainera, Hbk ez zuen guztiz bat egiten aurretiazko zentsura pasa zuen Miranderen Abren behin-betiko bertsioaren makinaizkribuarekin, hau da, argitalpenak ezberdintasun zenbait dauzka Arestik Espainiako MITk Bizkaian zeukan delegaritzan aurkeztutako makinaz jotako originalarekin alderatuta. Aldez aurretik aipatu beharra dago ezberdintasun horietan ez dela zentsore instituzional baten tankerako lan ezabatzailerik ageri eta, Arestik bere kritikan dioenaren arabera, aldaketak Miranderen oniritziarekin egin zirela. Beharrezkoa da aldaketa hauei erreparatzea, izan ere, 1987ra arteko berrargitalpen oro bertsio honen gainean gauzatu baitzen. Testu mailakoez gainera, paratestu mailako xehetasunak ere aztertuko dira, hauek bereziki baitaude zuzenduta liburuaren harrera bideratzera. Hbren kasuan, bereziki interesgarria da liburuaren atzealdeko Arestiren oharra. Literatur lan honen lehen interpretazioaren atalean aipatu den bezala, aldaketa horien ondorioz Mirandek sortutako prosaren poetikotasuna guztiz desagertu ez arren, murriztu egin zen. Adibidez, lehen kapituluan aldaketek ez diote suaren antza duen aliterazioari aldaketarik eragiten: makinaizkribuan "salan bero zen eta goxo, biotza etsipenez izozturik ez zuenarentzat. Gar biziek txinpartak zerabilzkiten sutegian, alai eta zalapartari […]" (Mirande, 1959: 1) eta Hbn "Salan bero zen eta goxo, bihotza etsipenez izozturik ez asetzera etorririk. Bat zekusan jadanik, begiak barruko aldera inguratzen zituen aldikal: neskame zaarra hor zebillan […] (Mirande, 1959: 1) Martxoko egun bat, hotza, epai-egun bat bezalakoa, pentsatzen zuen gizonak, kanpora begira; belek baizik ez zuten huts egiten… aski goizik hor izanen ziren ordea, haren amets hil-beharraz asetzera etorririk. Bat zekusan jadanik, begiak barruko aldera inguratzen zituen aldikal: neskame zaharra hor zebilen […] (Mirande, 1970: 5-6) Xehetasun txiki bat besterik ez den arren, itsasontziekin eta iluntasunarekin lotutako eremu semantikoak darabiltzan paragrafoan "belek baizik ez zuten huts egiten" anbiguoagoa da "beleek baizik ez zuten huts egiten" baino. Gaztelaniaz zekien garaiko irakurle euskaldunarentzako (berriarentzako, bereziki) "belek"-en singular "bela"-k itsasontziaren zati bati nahiz kandela bati egin liezaioke erreferentzia, aldiz, "beleek"-en singularrak "bela/belea" esanahi bakarra du, hegazti mota batena. Hitz hori oker ulertzeak erraz ekar lezake lehen irakurtaldian ondoren datorren "aski goizik hor izanen ziren, haren amets hil-beharraz asetzera etorririk" inpertsonal moduan irakurtzea eta beraz, neskamea eta Isabelaren eta beleen arteko lotura ez egitea, azkenaren kasuan izenak berak iradokitzen duen korrespondentziaz.

Adibideok ez dira apaingarri literario hutsak, testuaren forma nahiz edukia oso modu poetikoan lotzen duten baliabideak baizik, hausten diren korrespondentziak ez baitira beti hots harreman edo aliterazio soilak, ipuin-berriaren dimentsio sinbolikoaren dentsitate semantikoarekin lotutako elementuak baizik.

Ahozko hizkera eta erregistroak.

Ipuin-berriaren euskara baturatzeaz gainera, erregistroari dagokionez ere aldaketa batzuk gauzatu zuituzten Lureko editoreek. Abn ez zen elkarrizketetan hizkera nahiz erregistro aldaketarik jazotzen, baina, Hbren kasuan, alokutiboa sartzeaz gainera, erregistroak markatzea erabaki zen. Bitxiena zera da, erregistro horren erabileraren arau soziolinguistiko hedatuenekin talka egiten badu ere, gizona eta Theresaren arteko elkarrizketak hitanoz ageri direla. Hona lehen ataleko elkarrizketaren adibidea bi bertsioetan:

Theresak begiak iriki zituenean ordea, ikusi zuen nigarrez bustirik zeuzkala: "Zer duzu Theresa," galdegin zion samurki, "zer duzu, gaixoa?" -"Ez naiz emendik joan nai," erantzun zion aurrak, nigar-zotinka asten zelarik biotz-min aundiegi bat luzaro ezkutaturik gorde izan duen baten antzora, "zurekin egon nai dut!" -"Bainan Theresa, zergatik beldur zera joatera utziko zaitudala?" -"Ba dakit ezkondu bear duzula, eta orduan joan bearko dut".

-"Ez Theresa, ezkondu ondoren ere, enekin gordeko zaitut, zaude lasai…" (Mirande, 1959: 8) Theresak begiak iriki zituenean, ordea, ikusi zuen negarrez bustirik zeduzkala. «Zer dun, Theresa», galdegin zion samurki, «zer dun, gaixoa?».

-«Ez nauk hemendik joan nahi», erantzun zion haurrak, negar-zotinka hasten zelarik bihotz-min haundiegi bat luzaro ezkutaturik gorde izan duen baten antzora. «Hirekin egon nahi diat.» -«Baina Theresa, zergatik beldur haiz joatera utziko haudala?» -«Ba zekiat ezkondu behar duala, eta orduan joan beharko diat.» -«Ez Theresa, ezkondu ondoren ere, neurekin gordeko haut, hago lasai…». (Mirande, 1970: 21) Ikuspegi soziolinguistikotik, harrigarriena neskatoa gizonari erregistro honetan zuzentzea da. Gizona eta Isabelaren arteko elkarrizketak ere hitanoz agertzen dira Hbn, bigarren kapituluan Isabela gizonaren etxera joaten denean, adibidez, Abn ez bezala: "Zergatik alaba besoetako hori zure etxean artu duzu?" asten zen Isabela, "aur ergel, muker eta biziotsu bat baizik ez da… pentsatzea gure zelatan egon dela hor, ate-atzean, gelan sartzen ikusi gaituenetik… Zergatik ez duzu ezer esaten? Ala barkatzen dizkiozu haren manera horiek?" -"Zer nai duzu esan dizazudan?" erantzun zion, bere buruari oraindik gogor egiñaz egonarria gordetzea arren. (Mirande, 1959: 16) «Zergatik alaba besoetako hori heure etxean hartu duk?» hasten zen Isabela, «haur ergel, muker eta biziotsu bat baizik ez duk… pentsatzea gure zelatan egon dela hor, ate-atzean, gelan sartzen utzi gaituenetik… Zergatik ez duk ezer esaten, ala barkatzen dizkiok bere manera horiek?» -«Zer nahi dun esan diezanadan?» erantzun zion, bere buruari oraindik gogor eginaz egonarria gordetzearren. (Mirande, 1970: 39) Neskame, pintore eta lengusuarekin, aldiz, elkarrizketak zukaz daude idatzita Hbn, alokutiboa sartuz. Hona gizona eta pintorearen arteko elkarrizketaren adibide bat: […] galdegin zion: "Ene alaba besoetakoa ezagutzen aal duzu?" -"Zurekin ikusi izan dut bizpairur aldiz, eskolatik ilkitzean, arrebaren billa izan naizelarik" -"Ederki pintatzen ikasi duzu, photo bakun bati jarraikiz holako lan bat egitekotan…" -"Eskerrik asko… Zoritxarrez, antzelari baino antze-zale adituago naiz… Neronek ikasi dut piska bat, ez ogipide bainan solas bezela bakarreik, eta gogoak hala ematen didanean baizik ez dut pintatzen. Bainan", eskeini zuen ixilune labur baten ondotik, "nai ba duzu, zeu eta zure alaba besoetakoa elkarrekin pintatuko zaituztet". (Mirande, 1959: 30) […] galdegin zion: «Ene alaba besoetakoa ezagutzen ahal duzu?».

-«Zurekin ikusi izan dizut bizparu aldiz, eskolatik ilkitzean, arrebaren bila izan naizelarik».

-«Ederki pintatzen ikasi duzu, foto bakun bati jarraikiz holako lan bat egitekotan…» -«Eskerrik asko… Zoritxarrez, antzelari baino antze-zale nauzu… Neronek ikasi dizut piska bat, ez ogibide baina solas bezala bakarrik, eta gogoak hala ematen dautanean baizik ez dizut pintatzen.

Baina,» eskaini zuen isilune labur baten ondotik, «nahi baduzu, zeu eta zure alaba besoetakoa elkarrekin pintatuko zaituet». (Mirande, 1970: 71) Aldaketa hauen bidez, Lur argitaletxea ahozko komunikazioaren hizkerara gerturatu zen eta, molde gramatikalei nahiz soziolinguistiokei zegokienean testuari kolore gehiago erantsi zion. Alabaina, bitxi egiten da hamaika urteko Theresa gizon heldu bati hitanoz mintzatzea eta, hain zuzen ere, maila soziolinguistikoko transgresiotzat har liteke hori.

Euskal jendartearen testuinguruko arau eta konbentzio soziolinguistikoak apurtzen ditu aldaketa horrek, onartutakoak ez bezalako harreman ezberdin bat inauguratuz maila soziolinguistikoan ere. Horrela ikusita, nahiz eta originalean hitanorik inon ez agertu, xehetasun honek gizona eta Theresaren istorioaren transgresioari osagai berri bat txertatzen dio maila linguistikoan. Adin ezberdintasunaz haraindi, elkarri zuzentzerakoan biek hitanoa erabiltzeak berdintzen ditu euren harremanean, adin bereko gizonemakumeen arteko harreman konbentzionaletan ez bezala, bidenabar. Hala, euskal testuinguruko arauak istorioaren nahiz hizkuntzaren mailan apurtzen dira modu koherentean. Makinaizkribuan ikus daitekeen bezala, Abk bost atal zituen, izartxoz osaturiko lerroez elkarrengandik bereizitakoak eta, Hbk ordea, sei. Originalean lehen atala 1. orrialdetik 9. orrialdera iristen da, bigarrena 9. orrialdetik 18.era, hirugarrena 18.etik 38.era, hain zuzen ere, Lureko editoreek atal hori bitan banatu zuten. Makinaz jotako testuaren 27. orrialdean egin zuten banaketa eta "Egunak eta asteak, eta illabeteak" hasten den paragrafotik 38. orrialderaino doana da banatutako atal horren bigarren zatia, hots, Hbren laugarrena.

Gainontzeko atalek bat egiten dute Mirandek egindako banaketarekin, makinaizkribuan laugarren atala 38. orrialdetik 45.era doana da eta, azkena, 45. etik 47.erainokoa.

Banaketa hori berdin mantentzen da Luren edizioan. Baliteke hirugarren atalaren banaketa gainontzekoekiko tamaina berdintze aldera egin izana edo, besterik gabe, istorioa puntu horretan eteteari egokiago iritzi zitzaiolako.

Azkenik, gorago esan bezala, makinaizkribuan atalak izartxoz osaturiko lerroez daude banatuta eta, Hbn, aldiz, atalek izenburuak dauzkate: "LEHEN" (Mirande, 1970: 5-24), "BIGARREN" (Mirande, 1970: 24-45), "HIRUGARREN" (Mirande, 1970: 45-63), "LAUGARREN" (Mirande, 1970: 63-89), "BOSTGARREN" (Mirande, 1970: 89-105) eta "AZKEN" (Mirande, 1970: 105-109). Hona orain artekoak laburbiltzen dituen taula:

Aur besoetakoa (izenbururik gabeko atalak)

Haur besoetakoa (izenburudun atalak) [1][2][3][4][5][6][7][8][9] Otoi:

Liburu hau haur listoen eta gizon tontoen eskuetatik urruti gorde bedi. (Mirande, 1970: 2) Azken ohar horri dagozkion aldaketa ortografiko eta formalek ez dute mezurik aldatzen, ezin baina hori bera esan izenburu azpiko hitzez. Izan ere, Luren edizioko "Ipuin berri bat" horrek aditzera ematen du Hb ipuin bat dela eta berritasuna dakarrela. Abk euskal literatur testuingurura zekarren berritasunaz ari den atalean aipatu bezala, izenburu azpiko ohar horrek bat egiten du Mirandek bere literatur lan horri esleitzen zion generoarekin eta, Lurek gidoia kentzerakoan generoari lotutako label balioa galtzen zuen. "Ipuinberri"-k jerga metaliterarioan ere ekarpen bat egiten zion euskal literaturaren teoriari eta, hori zen, hain zuzen ere, gaiaz haratago idazlanak 50etako hamarkadako euskal literaturara zekarren berritasun nagusia: poesia sinbolistaren dentsitate polisemikoa eta hermetikotasuna nahiz eduki psikologiko-filosofikoa zeuzkan ipuin luze bat, nouvelle bat, alegia. Baina, jadanik aipatu den bezala, ekarpen hau oharkabean igaro zen eta gerora ez da euskal literatur teorian tankera horretako idazlanak izendatzeko ipuin-berri esapidea erabili, "eleberri labur" delakoa baizik. Era berean, Miranderen literatur lan hau eleberri edo eleberri labur gisa sailkatu izan da, nahiz eta, gai honi eskainitako atalean argitu bezala, nouvellea eta eleberri laburra ez diren beti baliokideak, eleberri labur orok ez baititu nouvellearen ezaugarriak.

Liburuaren azala.

Zentsura fitxetako informazioak adierazten duen bezala, itxurari dagokionez 18×12 tamainako 111 orrialdeko liburua da Hbren lehen edizioa. Barrualdeko testu nahiz paratestuaren aldaketez gainera, azala gehitu zitzaion Miranderen Abri. Garrantzitsua da liburuaren osagai honetan erreparatzea, liburuaren azalak, aurrealdeak zein atzealdeak, irakurleen interesa piztea izaten baitu helburu, hau da, harrera bultzatzea eta prestatzea.

Liburuaren aurrealdeko azalean istorio iluna iradokitzen duten bi gizonen aurpegiak ageri dira plano ezberdinetan eta, atzealdekoan, berriz, segidan aipatuko den Arestik sinatutako testu bat. Liburuaren gune horretan kokatutako testua istorioaren edukien gainekoa izatea da ohikoena, baina, kasu honetan ez zen hala izan. Arestik idatzitakoak aldarrikapen eta salaketa literairo orokor baten antza handiagoa du liburuaren edukietatik abiatutako irakurketarako bultzada soilarena baino. Hasierako lerroetan euskal irakurlegoari zuzentzen dizkion hitzek ongi laburbiltzen dute lau paragrafoen edukia:

Jon Mirande eta Ayphassorho zuberotar idazlearen nobela hau bere irakurleei eskaintzean, LUR editorialak euskaldunen pentsa-molde mehar eta zaharrari astin-alde gogor bat eman nahi dio, eta ez Miranderen beraren pentsa-moldea onartzen dugulako, ez baitago gure ideologiatik gauza urrunagorik Miranderena baino. (Mirande, 1970: atzeko azala) Hasteko, irakurleari oso informazio gutxi eskaintzen zitzaion esku-artean zuen literatur lanari buruz, Mirandek idatzitako nobela bat zela, besterik ez. Harrera prestatzeari dagokionez, beraz, generoa eta idazlea aurkeztu zizkion Arestik irakurleari. Oso litekeena da, baina, euskal irakurleek 1970etan nobelatzat zutenak Hbrekin zerikusi handirik ez izatea. Hala ere, neurri batean behintzat, "ipuin berri bat" azpitituluak igurikimen horizontearen zabaltzea prestatzeko iradokizuna egiten zion irakurleari. Horri lotuta, argitalpenaren helburua euskaldunen pentsamoldea zabaltzea zela adierazten zen oharrean eta, segidan, horrek ez zuela esan nahi Lurekoek Miranderen pentsamoldearekin bat egiten zutenik. Lehen paragrafoko lerro horien ildoa jarraituz, bigarren paragrafoan Miranderen literaturgintza nahiz jasan behar izan zuen arbuioa aipatzen ziren. Hirugarren paragrafoan "Miranderen moduak eta pentsamenduak alde batera utzita" idazleak euskal literaturari egindako ekarpen handia azpimarratzen zen, molde zaharrarekin (ohiturazko prosagintza, poesia erromantikoa eta abar) eta joera berriarekin (literatura sozialaren kanon berria) bat egiten ez zuen ildo bat ireki zuelako. Azken paragrafoan adierazten denez, Mirandek euskaraz idazteari uzteko hartutako erabakia aintzat hartuta, Lurekoek ikusarazi nahi zioten euskaldun oro ez zela berdin.

Arestik sinatutako atzealdeko lau paragrafoen edukiek agerian uzten dute Hbren argitalpenarekin, euskal literaturara ekarpena egiteaz gainera, euskal irakurleen gogoa zabaldu nahi zela literaturaren ulermoldeari zegokionez eta, bereziki, Miranderi idazle gisa eskertza eta omenaldia egin nahi zitzaizkiola. Ez da ahaztu behar hau izan zela liburu moduan argitaratu zen Miranderen lehen lana, aldez aurretik aldizkarietan sakabanatuta agertu baitziren bere ipuin eta olerkiak. Ez zen sekretua euskaldungoarentzat Miranderen haserrea, ez eta bere eritasuna ere eta, beraz, momentu egokia zen hainbeste neke ekarri zion Ab azkenik kaleratzea. Bestalde, tonuan gaitzidura puntu bat ere ageri da, gaizki egin duenari zuzentzen zaion irakaspen paternalistaren tankerako doinu pedagogikoa du eta, funtsean, idazlearen ideologia -irizpide moralak barne-literatur lanaren balioaren gainetik ipintzea zen salatzen zena. Arestik, lau paragrafo horiekin nahiz Miranderen idazlanaren argitalpenarekin, euskal irakurlegoa literaturan hezi nahi zuela esan daiteke.

Arestiren testuak garbi adierazten du Hbren argitalpenaren helburua ez zela soilik literatur lan konkretu horrek suposatzen zuena, euskal literatur eremuari literatur ideien mailan egin nahi zitzaion ekarpena argitalpen horren bitartez. Ezaugarri literarioen gainetik ezaugarri extraliterarioak jartzearen kontrako ideia orokorra aurkeztu eta euskal literatur testuingurura ekarri zuen Miranderen figuraren bitartez. Literatura desira eta plazerean oinarritutako sorkuntza askerako eremu gisa erebili zuen idazle eredu gisa erabili zen ipuin-berriaren idazlea, literaturaren ulermolde horrentzako tokia zabaldu nahiz. Era berean, ordura arte idazleak izandako harrera kontraeredu gisa jarri zuen. Azken batean, literatura-idazle-irakurle arteko harremanaren gaineko hausnarketa moduko bat da, euskal irakurlegoari zuzendutako mezu pedagogikoa duena. Horiek horrela, esan daiteke Miranderen aferarekin, Hbren argitalepenarekin eta haren literaturgintzaren defentsan sortzen den diskurtso honekin ezarri zirela 70eko hamarkadaren erdi aldera euskal literaturan zentraltasuna hartuko zuten literaturaren autonomiaren gaineko eztabaiden lehen haziak. Ez da ausazkoa Mirandek eztabaida horietan presentzia nabarmena eduki izana.

Euskal literatur eremuari zegozkion eztabaida zabalagoak albo batera utzita, Hbren harrerari zegokionez Arestiren diskurtsoak joera bat markatu zuen. Abren iraganeko debekuak nahiz Arestiren testuaren mezuak literaturaren ulermolde baten etorkizuneko sinboloaren eraikuntzarako lehen haziak erein zituzten, Hbaren harreraren momentu batzuetaan bereziki nabarmendu zena. Miranderen ipuin-berriak ideia estetiko eta metaliterarioak zekartzan, Arestiren bidez euskal literatur sorkuntza nahiz eremuaren ohiko arauak aldatzera bultzatuko zituztenak. Harreraren azterketan zehar ikusiko den bezala, bereziki 80etako ipuin-berriaren irakurketa ezberdinek istorioa askatasun aldarriaren sinbolo gisa identifikatu zuten. Literatur autonomia aldarrikatzen zuten zenbaitentzat askatasun hori idazlearen askatasuna bilakatuko zen. Baina ez zen hori izan Arestiren oharrak etorkizunerako utzitako joera bakarra, izan ere, idazlanari buruzko informazioaren urritasunarenarekin alboratuta, askoz handiagoa zen idazlearen izaera nahiz ideologiari erreferentzia egiten zien tartea. Horrek, argitaletxeak idazlearen ideologiarekin bat egiten ez zuenaz ohartarazten zuen oharrarekin batera, egoera anbiguoan utzi zuen ezaugarri estraliterarioak alboratzearen aldarrikapena. Arestiren ideia hauek markatu zuten, hein handi batean, Miranderen ondoko urteetako harreraren beste joera bat, autonomiaren gaineko eztabaidan -maiz anbiguo eta paradoxaleanbete-betean txertatuz, besteak beste.

Liburuen atzealderako prestatutako testuen helburua irakurleak erakartzea nahiz harrera prestatzea da eta, orain arte aipatutakoez gainera, funtzio horren baitan kokatu behar da Arestik idatzitakoa ere. Oso litekeena da lerro horien mezua nahiz tonu probokatzailea liburuaren salmentarako ezin egokiagoak izatea, garaiko testuingurua kontuan hartuta.

Baina, horretaz gainera, ez da ahaztu behar lau paragrafo horiek ere Hbren harreraren isla badirela, erakusten baitute garaiko euskal literatur eremuan Arestiren gisako idazleeditore batek oso iritzi positiboa zeukala idazlanaren inguruan, bestela ez baitzuen argitaratuko. Iritzi horrek pisu handia zeukan, garaiko euskal literaturako pertsonaia garrantzitsuaren eskutik zetorrelako, bereziki. Baina editorearen aldetik izandako harreraren nolakotasuna hobe ezaugarritu daiteke 1970eko irailaren 15ean Anaitasunaren 195. alean kaleratutako kritikan.

Argitaratzearen ostekoak.

Espainiar Estatuaren zentsura instituzionalaren aparatuko irakurleen harrera nahiz argitalpenaren testu eta paratestuaren xehetasunak azaldu ostean, jarraian Hbren argitalpenaren uneko nahiz ondoko urteetako harreraren nondik-norakoak azertuko dira.

3.1.6.2.1. Arestiren kritika eta askatasunaren sinboloaren lehen harria.

1970eko abuztuaren 14an argitaratu zen Hbren atzealderako idatzitako testua, baina testu labur horrek Arestik Anaitasunan argitaratutako kritikan (Anaitasuna 195, 1970: 10) jarraipena izan zuela baiezta daiteke. Bi testuek ematen dute Hbk Arestirengan izandako harreraren berri eta, aldi berean, euskal irakurlegoaren aldeko harrerari lotutako bi helbururekin izan ziren idatziak: batetik, Miranderen idazlanari eta literaturgintzari zegokion promozioa egitea; bestetik, ordura arte idazle honekiko euskal irakurlegoaren harreraren salaketa egitea. Era berean, salaketa hori 70en atariko literatur eremuaren panoramara estrapolatu zuen, iraganeko kasuaren berrikuspenaren bidez garaian oraindik indarren zirauen kanon zaharraren nahiz literatura sozialaren kanon berriaren eragin zentsoreek suposa zezaketen hertsitasunaren aurrean, literaturaren ulermoldeari zegokionean, bereziki.

Arestiren kritikak liburuaren atzealdeko azalaren lau paragrafoen esanak errepikatu nahiz osatzen ditu. Hasieratik jakinarazi zuen literatur kritika bat egitera zihoala, bestelako elementuak alboratuta:

Gaurko hau literatur-kritika bat izateko da. Beraz, literaturarekin eta liburuarekin zer-ikusisrik ez duen gauzarik, ez dut hemen ukituko. Alde batera utziko ditut, beraz, idazlearen persona bera eta beraren pentsa-moldea; haren gainean harrotutako esamesak, hitz-erdiak eta uste ustelak. Bakarrik kritikaren hasieran, zenbait berri emanen dut Mirandez, irakurlea, liburuaren gainean juzgo bat emate-orduan, sufizienteki informatuta egon dadin.

8. paragrafora iritsi arte ez zuen kritikak idazlanean fokua jarri eta, horren aurretik, Mirandek bere literatur jardunean euskaldun gogo-hertsiekin izandako arazoak azaleratu zituen Arestik, argitalpenaren atzealdeko esanen ildotik. Honen guztiaren zioa, berriz ere, euskal irakurlegoari bere buruaren irudia itzultzea zela dirudi, ispilatze ariketa baten bidez irakurlego hori literaturaren ulermolde jakin batean hezteko saikera. Kritika honen lehen zatiak, beraz, igurikimen horizonteen mugak malgutzea zuen helburu, ez soilik liburu jakin horren harrera prestatzeko, baita ere 50etan sortutako nahi berritzailearen arrazoiak ulertzeko nahiz indar horri jarraipena emateko eta, are garrantzitsuagoa zena, maila orokorragoan literaturaren eta artearen ulermolde eta igurikimen horizontearen zabaltzea eragin zezakeen pedagogia egite aldera. Honekin lotuta, 7. paragrafoan 50etako gai zentrala zen literaturaren eta, orokorrean, euskararen sekularizatzeko beharra aipatu zuen, garaiak eta egoerak erabat aldatu ez ziren seinale. Espainiar Estatuaren zentsura instituzionalaren mehatxua ez aipatzea ere datu interesgarri esanguratsua da, Hbren argitalpena oztopatzen zuen indar zentsore nagusia nondik zetorren argitzen baitu.

Horregatik zuzentzen zion irakaspena Arestik euskal irakurlegoari.

Arestik bere burua 50etako berritze uhinaren baitan kokatzen zuen bigarren paragrafoan eta, beraz, garai hartako itxitasunaren balorazio negatiboa egiterakoan nahiz testuinguru horretan Miranderen lana goretsi eta harekiko arbuioak salatzearen ariketan, agerian geratzen da literatura ordura arteko kanon zaharretik erabat askatzeko keinu estraegikoa zela Hbren argitalpena. Konparaketa ariketa bat eginez, estrategia honek antzekotasun handia du Bauldelairek Poeren itzulpenei egindako hitzaurre eta kritikenarekin.

Miranderen lanen argitaratzeak nahiz bere hautu literarioen aldarrikapenak bidea ireki nahi zioten literatur sorkuntza eta eremu berri bati, sormen askerako komunikazio eremu bilakatzeko nahian. Mugimendu honek zentzua zeukan 60en amaieran, 50etan hasitako kanon zaharraren ideologia klerikal eta moralismoaren aurkako bideari amaiera jartzeko nahiz epe laburrean indar zentsore gisa funtzionatzen has zitekeen kanon berriaren gehiegizko itxitasuna ekiditeko. Ez batak ez besteak ez zuten lehenik Mirandek eta, ondoren, Arestik bere bitartez aldarrikatutako literaturaren ulermoldea bereziki sustatzen.

Bikoiztasun hori ulertzeko, ezinbestekoa da Hbren atzealdeko hirugarren paragrafoko hitzei erreparatzea: […] gure literaturari egin dion mesedea ez dugu behar bezala inoiz naikoa laudatuko. Erromantiko denbora bigun batetik sozial literatura gogorregi batera iragaten ginen tenorean, dotoretasunezko aire bat, ongi-esanezko lezio bat, idaz-molde eder eta delikatu bat aportatu zuen Mirandek. Molde zaharrak apurtzen zituen bitartean, molde berriekin ez zen ados etortzen, eta zorionez hirugarren eskola baten aita bilakatu zen; Miranderi eskerrak, lizarditasunetik herritar eskolara hirugarren bide bat zabaldu zaio euskal literaturari: Lasa neba-arrebak, Peilhen, Harzabal eta Sarasola lekuko.

Autonomia/heteronomia terminoetan, gailentzen ziren bi joeren artean Mirandek irekitako ildo hori indar heteronomo ideologiko-politiko hegemonikoek sustatutako kanonetatik kanpo geratzen zen literaturgintza zen, azken finean. Nolanahi dela ere, afera termno horietan planteatzea beti da arriskutsua, ez baita literatura mota hau inolako indar heteronomok, ideologiak edo engaiamenduk baldintzatu gabeko literatura batekin nahasi behar, ikerketa honen ildo teorikoari jarraituz ez baita halakorik. Jadanik argitu den bezala, Miranderen kasuan joera hori euskal nazioaren proiektu eta, bereziki, kulturarekiko engaiamenduaren baitan, euskal literaturaren eremuaren eraketa erabat oztopatzen zuten 50etako indar zentsoreen kontrakoa izan zen, hots, Estatu Espainolaren eta Elizaren zentsura instituzionalaren, nahiz honek aspaldidanik errotutako kanon zaharraren aurkakoa. Hala, Mirandek aldi berean gorpuztu zituen eremu literario nazionala osatzeko beharrezko heteronomia ideologiko-politikoa eta eremu artistikoaren autonomiaren aldarria, elementuok erabat bateragarriak direla agerian utziz. Arestik, aldiz, zubi-lana egin zuen helburu berarekin, 50etako heteronomia politiko-ideologikoari zegokion literatura soziala landuz, baina, hala ere edo horrekin batera, literatura sormen askerako komunikazio eremu gisa aldarrikatuz.

Arestiren kritikaren azken bost paragrafoak Hb idazlanari buruzkoak dira. Horietariko lehenengoak hizkuntzaren gaineko informazioaz dihardu, batetik, gipuzkera osotuan idatzita zegoen hasierako bertsioa Euskara Batura itzultzeko egindako aldaketaren berri emanez eta, bestetik, Miranderen zuberotartasunak nahiz purismoak gehitutako zailtasunaz ohartaraziz. Bigarrenean, hizkuntzari lotutako zailtasunak zailtasun, idazlana oso ongi idatzita zegoela adierazi zuen kritikariak, bai eta erritmoaren egokitasunaz mintzatu eta nobela eredugarria zela baieztatu ere. Liburuaren atzealdean idatzitakoarekin bat eginez, Hbren lehen kritikan nobela eta nobela labur gisa sailkatu zuen Arestik literatur lana, nahiz eta aldi honetan Mirandek ipuin-berri (gidoiarekin) izendatu zuela aipatu. Ondorengo paragrafoan nobelaren gaiari heldu zion eta maitasun istorioa izugarria zela onartu ostean, ez zela lizuntzat jo behar erantsi zuen, balio sinbolikoa zuela argudiatuz eta ohiturazko literaturan ageri zirenak bezain maitasun garbia zela aldieraziz:

"errebeldiazko azken garraisia zoro bat, gizarte intolerante baten kontrako aldarri desesperatu bat". Azken bi paragrafoetan ideia hori sakondu eta zabaldu zuen, literatur lan horrek idatzia izan zen testuinguruan zeukan funtsezko aldarrikapen izaera azaleratuz:

Eta Miranderen liburutik har dezakegun irakaskintzarik harrigarriena, hau da: Obra hau libertadeari eskaindutako kantu bat dela; gezurra badirudi ere.Munduko hippiek inposiblearen bazterretan libertade amesgarri horri dedikatutako abesti eder, gaitz eta ezin bat.

Hitz bitan esan beharko bagenu HAUR BESOETAKO zer iruditu zaigun, honela esanen genuke dela: Ikaragarritasunean mamitutako edertasun imposible bat.

Gorago adierazi bezala, Miranderen aldarrikapen hori gaurkotu egin zuen Arestik Hbren argitalpenarekin, batetik, literatur lanak berak irakurleen igurikimen horizontean izango zuen eraginagatik eta, bestetik, argitalpenaren harira berak egindako pedagogiagatik ere, ez baitzuen ausaz erabiltzen "irakaskintza" hitza. Baudelairek Poerekin egin bezala, idazle-kritikariak Miranderen figura eta lana baliatu zituen testuinguru garaikidean hor zirauten mugen, nahiz etor zitezkeenen, zurruntasuna ikusarazi nahiz horien indarra deuseztatzeko. Kontuan hartzekoa da, 70etako literaturaren autonomiaren aldarrikapen honek balio berezia hartzen duela 50eko hamarkadako berritze heterodoxoarekin zubilana egiten duena poesia soziala idatzi zuen idazle bat izanda; bestela, poesia sozialaren kanon berriaren kontrako aldarrikapen huts gisa ere interpretatu ahalko bailitzateke.

50eko joerari lotzen zitzaion Arestiren aldarrikapenaren helburua euskal literatura Elizak sustatutako moralismotik eta, oro har, kanon zaharretik askatzea zen, baina baita kanon berrian sartzen ez zen literaturaren autonomia defendatzearena ere. Laburbilduz, Arestiren hitzek marrazten duten literaturaren autonomiaren irudiak ez zituen indar heteronomo ideologiko-politikoek bultzatutako kanonak ukatu edo arbuiatzen, aitzitik, horien baitako nahiz kanpoko literatur sorkuntzan aritzeko askatasuna aldarrikatzen zuen eredua da. Aurrerago ikusiko den bezala, hamarkadaren erdi aldean etorriko zen autonomiaren aldarriak, Arestirenarekin antzekotasunak bazituen ere, autonomiaren gaineko beste ideia bat zuen abiapuntu eta literatura sozialaren kanon berriaren kontra agertuko zen, bereziki. Zorigaitzez, ez dit haboro euskaraz izkiribatzen (ez eta beste zuiñ nahi mintzajetan…).

Pharka izadazüt ere ez badereizüt ihardesten Anaitasuna-ko interviewarentako, baina aspaldi huntan, gogait eginik, deliberatü dit Euskadi-ko gaizetan haboro parte ez hartzea. (Mirande, 1995: 252) Azkenik, Xabier Kintanaren gutunari emandako erantzuna dago, 1971ko urriaren 17an idatzitakoa. Honi ere poza adierazi zion, bereaz gainera beste adiskideen iritzirik jaso ez izanaren kexarekin batera:

Eskerrik asko zure eskutitza gatik, eta batez ere Haur besoetakoa nere ipuin berriaz daukazun eritzi ona gatik. Zutzak beste nehork rzagun edo adiskideetarik ez deraut idatzi esateko liburu hortzaz zer pentsatzen duten. (Mirande, 1995: 253) Eguzkitzari bezala, azken aldian euskal kulturgintzan parte ez hartzearen arrazoiak jakinarazi zizkion, baina arrazoiak ez dira guztiz berdinak. Euskaldungoaren artean gogaiderik ez zuela esateaz gainera, bere gaixoaldiez ere mintzatu zitzaion, bai eta euskaldungoari ezer esatekorik ez zeukanaren irudipenaz ere.

Mirandek idatzitako hiru erantzun hauek erakusten dute bazela euskal irakurlegoaren artean, Arestiz eta Lur argitaletxeko taldeaz gainera, Miranderen Hbz gozatzeko adinako igurikimen horizonte zabala zuenik. Zaila da, baina, liburua argitaratu eta berehala honen gaineko iritzi ezberdin anitzak zer nolakoak ziren jakitea, izan ere, Arestiren kritikaz eta gutunotan topatutako harrera positiboaren zantzuez gainera, halako isiltasun bat nagusitu baitzen argitalpen berriaren inguruan, kritikari zegokionean bereziki. Ondorengo testigantza zuzenak oro Miranderen 1972ko heriotzaren ostekoak izango ziren. Peillenek, ipuin-berriak izandako harreraren zeharkako informazioa eskaintzen du zenbait artikulutan, azpimarratuz ez zuela eskandalurik eragin: "No se malinterpretó la obra, no produjo tanto escándalo en 1970; tampoco con las dos ediciones en euskera y la publicación en castellano hubo problemas" (Peillen, 1991: 102).

Euskal literaturen historietan izandako presentzia.

Euskal literaturaren historiografian islatzen da nabarmenen 70eko hamarkadan, hasieran bereziki, Hbren inguruan hedatutako isiltasuna, izan ere, badirudi historialariek literatur lan hau aipatu eta berehala hurrengora igaro nahi zutela dirudi. Historietako erdizkako presentzia hau etorkizuneko patroi bilakatuko zen Miranderen ipuin-berriarentzat. Hbk

Sarasolaren Euskal literaturaren historian (1971) egin zuen bere lehen agerpena.

Laburtasuna da autore honek "nobela" atalean egindako iruzkinaren ezaugarririk nabarmenena:

JON MIRANDE. Haur besoetakoa (1970), argumento ahul batez, poemak eta ipuinak adierazten dituzten baloreak eta egilearen pertsonalitate aparta mostratzen dituen nobela" (Sarasola, 1971: 142) Azalpenaren izaera labur eta azalekoa dela medio, zaila da zehaztea zer jotzen zuen Sarasolak "argumento ahul"-tzat, bai eta aipatzen zituen "balore"-ak zeintzuk ziren argitzea. Testuari buruzko informazioa oso urria da, baina eskaintzen diren hiru ideietariko batek lotura zuzena egiten du literatur lanaren eta idazlearen pertsonalitate "aparta"-ren artean. 1976ko gaztelaniazko bertsioaren oharra are laburragoa baina ezberdina izan zen: "Su novela Haur besoetakoa (= La ahijada) especie de Lolita dramático no fue publicada hasta 1970" (Sarasola, 1976: 165).

Daturik nabarmentzekoena, esan bezala, Miranderen Hbk Sarasolak ondutako historietan hartzen duen espazio txikia da, "Txillardegi"-ren Leerenarekin alderatuta, bereziki.

Miranderen poesigintzari ere tarte zabalagoa eskaini zion, euskal poesia berriaren sorkuntzari zegokion tartean, lehenik, eta soilik idazlearen olerkigintzari eskainitako lerro batzuetan, ondoren. Puntuotan azpimarra egitea komeni da, izan ere, ondorengo lan historiografikoetan behin eta berriz errepikatuko ziren ezaugarriak baitziren Hben -eta, oro har, narraziogintzaren-aipamenaren laburtasuna eta autore beraren olerkigintzaekiko desoreka. Ipuin-berriaren zentsura ez aipatzea, "nobela"/"eleberri" generoa esleitzea, egitura edo argumentuari xume edo klasiko iriztea, nahiz idazlearen pertsonalitate eta ideologiaren inguruko informazioari tarte nabarmena eskaintzea ere etorkizuneko ohar historiografikoetan iraungo zuten ezaugarriak ziren.

Zortzi urte beranduago, Luis Villasanteren Historia de la literatura vascan (1979) agertu zen berriz ere Miranderen ipuin-berriaren aipamena, Sarasolarena baino are laburragoa:

"Haur besoetakoa (Ipuin berri bat), Edit. Lur 1970. Especie de novela, de factura simple y fácil. Mirande escribe en un euskara común normalizado" (Villasante, 1979: 438).

Esanguratsua da "especie de novela" esapidea erabili izana, horrek agerian uzten baitu eleberri gisa ulertu ohi denarekin guztiz bat egiten ez zuen testua zenaren irudipena zuela Villasantek. Bestalde, egiturari nahiz hizkerari erraz eta sinple irizten zien, bitxi dena. Miranderen obrari buruzko iritziek, euskaldun euskaltzaleen mentalitatea ez dela batere aldatu erakusten digute. Hona nola ezkerreko "apez" batek Haur besoetakoa-ren trageria ikusten duen:

Litekeena da

"Argumento ahul batez poemak eta ipuinak adierazten dituzten baloreak eta egilearen pertsonalitate aparta mostratzen dituen nobela". Hori ahal da kritika? Salapen lotsagarria da; morala sakatzen zaigu aurrean, eta literatura aldetik judikatze ordez, gizon bat kondenatzen da (ezkertiarra ez delako; hain zuzen kritiko horren liburuaren helburua ezkertiarrek baizik ez dutela Euskal Herrian literatura onik egiten erakustea da). (Peillen, 1976: 27-28) Ez da erraza asmatzea Peillenek "pertsonalitate aparta" hitzei emandako interpretazioa bat ote zetorren Sarasolak eman nahi izan zien esanahiarekin, baina egindako interpretazioak azaleratzen du oinarrian zegoen ezinegona: kanon berriak eragiten zuen indar zentsorea, Arestik zazpi urte lehenago susmatutako bera. Agerikoa da Peillenen ezadostasuna 70etako literatur panorama orokorrarekiko, historiografia eta kritika barne.

Miranderen figura bete-betean sartzen zen gatazka horretan, izan ere, Arestik Hbren atzealdean adierazi zuen bezala, Mirandek aurreko kanonarekin nahiz berriarekin bat egiten ez zuen hirugarren lerro bat ireki zuen, estetizista eta abangoardia zaleagoa, nahi bada, eta baztertua izan bazen bere ideia poliiko nahiz literarioengatik izan zen. Hartara, Mirande afera horren lehen martirraren forma hartzen hasi zen eta haren presentzia areagotu zen, literatura sozialaren kanon berriarekin batera autonomiaren gaineko aldarria indartu ahala.

Esan gabe doa Gero taldeak prestatutako hitzaurrean Miranderen polemikotasuna, luzeegi ez bada ere, aipatu egiten dela, baina ezer gutxi den horri gaineratu behar zaio gaiaren esparrua zabaltzen duen Peillenen hitzaurrea. Hbren mamirik ez da agertzen eta pentsatzekoa da 1976rako lehen argitalpena agortuta egongo zela, ziur aski. Beraz, idazlan hautatuen barruan sartutako gutunak jadanik liburua irakurrita zutenentzako material osagarria izango zirela ondriozta daiteke. (1977: 35), "Lazkano Mendizabal"-en "Miranderen erreakzio politikoa" (1977: 33-34) eta, azkenik, "Gregorio Baldatika"-ren " Mirande, eskandal-harria" (1977: 37). Gorago azpimarratu bezala, erreportaiaren zioa ez zen Miranderen testuen azterketa kritiko sakona gauzatzea, idazlearen literaturgintza eta pentsamenduarekiko gerturatze eta berreskuratze saiakera baizik, eta hortik abiatuta, artikuluen autoreen garaiko euskal literatur tradizioaren nahiz eremuaren egoeraren gaineko ardatz askotarikoko hausnarketa. Hbren harreraren harira, azpimarratzekoa da ipuin-berriak daukan presentzia, esplizituki aipatzen baita bai Eguzkitzaren artikuluan bai

Azurmendiren "Mirande eta mendebaldearen kultur krisia" delakoan ere. Hala, erreportaiaren atal batzuetan idazleari lotuta maiztasun handiz agertzen den askatasunaren ideiak ipuin-berriaren agerpenarekin batera, birsortu egin zuten Arestik Mirande eta Hbren balio sinbolikoaren eraikuntzan ezarritako oinarria.

Eguzkitzaren artikuluan dauka presentzia handiena Hbk, izan ere, idazlearen eta gizonaren arteko sintesia eginez Miranderen bizipenak idazlanaren fragmentuen bitartez ilustratzen dira bertan, idazlearen askatasun bilaketan azpimarra eginez. Ariketa horren oinarrian, artikuluaren hasierako "obra eta gizona bat dira, zalantzarik ez, Jonen edertasunaren bilaketan" (Eguzkitza, 1977: 26) baieztapena dago eta hortik abiatuta da josi zuen lotura analogikoa. Aurrerago, literatur lana argitaratzeko ezintasuna paidophiliaren gaiarekin lotu zuen zuzenean:

Jonek idatzi zuen elaberria; horra gizona eta haurra elkarren besoetan. Hara hor, zioskun, bi maitariok amultsuki besarkatuta betikotasunerarte, liburu honetan betiko gorderik. Horra hor, bada, zergatik hamar urte idatzia izan eta gero bakarrik argitaratu ahal ukan zuen gure zuberotarrak, Gabriel Arestiren esku, bere obra izugarria. (Eguzkitza, 1977: 27) Horren jarraian zioen Hb zela "euskaraz idatzi den prosa laburreko idazlanik hoberena, otzan, eme eta guriena…" (Eguzkitza, 1977: 27). Alabaina, epai estetiko aski subjektibo bat zen Eguzkitzarena, ez baitzuen edertasun horren izaera termino literarioetan behar bezala deskribatzen, batetik, eta, bestetik, edertasuna bera ere subjektiboa delako, hots, horrela aurkeztuta kritika hori ez zen baliagarria Miranderen testua euskal literaturaren panoraman kokatzeko. Edonola ere, gorago aipatu bezala, ez zen inongo momentutan erreportaiaren helburu gisa aipatzen Miranderen literaturaren kritika akademiko sakona gauzatzea, ezagutzera ematea baizik. Azurmendiren "Jon Mirande, puskaz puska beraurkitu" (Azurmendi, 1977: 29-32) artikuluan aipatzen den bezala, erreportaiaren helburua Mirande berreskuratzea, idazleari ikusgarritasuna ematea zen, euskal literatur kritika eta historiografiari zuzendutako mezu bat, lan horietan bete-betean sartu gabe.

Nahiz eta literatur teoria eta kritika mailako azterketa akademiko faltagatik monografikoak ez zuen Hb historiografian kokatzeko aukerarik ematen, idazlearen berreskurapenak askatasunaren ideia eta aldarriaren ondoan, nahiz autonomiaren aipamenekin batera, bete-betean txertatzen du Hb garaiko eztabaida literarioaren genealogiaren baitan. Eguzkitzak idazlearen eta bere obraren gaineko honako laburpenarekin amaitzen du bere artikulua: "Lagunak maite zituen gizona, askatasuna maite zuen gizona, nazien antzera zenbait gauzari gorroto zion gizona, baina oroz gainetik ederto, zoli eta zoragarria idatzi zuen zuberotarra: horra, bada, Jon Mirande Aiphasorho." (Eguzkitza, 1977: 27).

"Atxaga"-k eta Izagirrek 75ean sinatutako manifestuak Arestirenak ez beste termino batzuetan bideratu zuen autonomiaren afera. Jadanik aipatu bezala, kanon berriaren indar zentsorearen kontra lerratu zen diskurtsoa, gehienbat, nazioarteko mailan literatura engaiatuaren baitako errealismo sozialistaren kanona zalantzan jarri zen moduan.

Sarasolak (2017) argitzen duen bezala, Azurmendi zen kanon berri horren sustatzaileetariko bat eta, Miranderen figura nahiz Hb aldarrikatzean, benetako autonomia lortzeko lehenik batasuna -heteronomia ideologiko-politikoan oinarrituabeharrezko zuen gutxieneko askatasunaren lorpena aldarrikatzen zuen, Mirandek berak "Euskaldungoaren etsaiak" artikuluan euskaldunez eta autonomiaz dioenari jarraiki.

Monografiko horretan agerian geratzen zen idazle hori ez zela esteta soila, ideologia eta politikatik erabat aldendutakoa eta, bestalde, bere ideia politikoek bazutela islarik sorkuntza literarioan. Finean, eztabaidaren bi aldeak ari ziren autonomia beharraz: literatura sozialaren aldekoak, literaturaren eremu nazionalaren eraketa oztopatzen zutenekiko autonomia beharraz ari ziren, Ustelakoak, aldiz, eremuaren oinarrizko osaketan sortutako kanon berriaren indar zentsorearekikoaz. Agerian geratuko den bezala, urteek aurrera egin eta kanon berriaren kontrako "autonomia" aldarriak ugaritu ahala, aldarriaren edo kontraren sakoneko motibazioak dibertsifikatu zirela dirudi, ez beti literaturaren autonomia ideologiko-politikoaren defentsaren mesedetan.

Azurmendi Miranderen pentsamenduaz aritu zen bere artikuluan, Indiako pentsamenduaren, Nietzscheren eta neopaganismoaren eraginak aipatuz, besteak beste, denak mendebaldearen kontrako jarrerekin identifikatuz. Hbri amaiera aldera egiten dio erreferentzia, bertan Miranderen ideia horien guztien sintesia ageri delako, haren iritziz:

Beharbada, Haur besoetakoa nobelan, Mirandek hiru korronteon sintesi edo sinbiosi pertsonal bat lortu du. Horregatik, liburu hau, sinple-sinple dirudiena, dinamita iruditzen zait niri. Eta konprenitzen da, liburua ezin publikatzeak Miranderi eman zion mina: euskal publikoak nobela hori arbuiatzea, Mirande bera arbuiatzea zen. Zentsura eta herstukeria baino gehiago zen.

Fragmentu horretan Arestik Hbren atzealdean euskal irakurlegoari egindako kritika bera azaltzen da eta, honek, aurrez aipatutakoekin batera, agerian uzten du Arestik Hbren atzealdean idatzitakoaren ondorengotza. Hala, Mirande eta bere ipuin-berriak autonomiari buruzko literatur eztabaidetan leku zentrala izan zuten 70etako bigarren erditik aurrera. Baina, kanon berriaren sortzaileetariko bat izan zen Arestik 70etako hastapenean bere jardun literario eta kritikoa uztartuz buruan zuena Espainiar Estatuaren, kanon zaharraren nahiz berriaren indar zentsoreetatik haratagoko euskal literatur eremu bat sortzen laguntzea bazen, hamarkadaren erdi aldera autonomiaren gaineko eztabaidaren terminoak aldatu egin ziren, fokua literatura sozialaren kanon berrian ezarriz. Alabaina, berdin txertatu ziren Mirande eta Hb parametro berrietan.

Orain arte azaldutakoei erreparatuz, ez dirudi literatura sozialaren kanonaren jarraitzaileen eta honekiko kritikoen arteko autonomiari buruzko eztabaidaren fase hau literatur eremuaren autonomiaren parametroetan kokatzea egokia denik, aitzitik, bi posizionamenduen arteko ezberdintasuna literatur eremuaren kanpoko edo barneko indar heteronomoei erreparatzean baitatza, baina bi kasuetan literatur eremuaren autonomiaren aldekoa, lehenak arreta handiagoa eskaintzen dio sistemari eta, bigarrenak, idazlearen jardunari. Are gehiago, Aresti, Eguzkitza, Peillen edo Azurmendi bezalako pertsonetan bi posizionamenduek bat egiten zuten, hein handi batean. Ez da beraz harritzekoa Mirande eta bere Hb bi aldeen ahotan egotea, batez ere, kontuan hartuta muturreko posizionamenduak baino ugariagoak izango zirela tartekoak.

3.1.6.2.6. Lehen azterketa akademikoa.

Ipuin-berria argitaratu eta sei urte beranduago Miranderen lanak biltzen zituzten beste bi liburu argitaratu ziren. Honela, idazlea eta bere lana ezagutzera eman zitzaizkion pixkanaka euskal irakurlegoari. Miranderen heriotzaren bosgarren urteurrenean monografikoa argitaratu eta, bi urte beranduago, Villasanteren historia argitaratu zen urte berean kaleratu zen Hbri eskainitako lehen kritika akademiko sakonaren aurreneko zatia, noren eta monografikoan parte hartu zuen Eguzkitzaren eskutik, Miranderi Hb gustoko izan zuela esanez gutuna idatzi zion berbera. Bera izan zen "Jon Mirande elaberrigile:

«Haur besoetakoa»-ren egiturazterketa (saio antzean)" [START_REF] Eguzkitza | Miranderen elaberrigintzaz. Haur Besoetakoaren egitura azterketa[END_REF](Eguzkitza, -1983) ) izenburupean hiru artikulu ezberdinetan nouvelle critiqueren prozedura jarraituz literatur testuaren lehen azterketa sakona plazaratu zuena. Hirurak Saioak aldizkarian argitaratu ziren, 1979an lehena, 1980an bigarrena eta 1983an, azkena. Beraz, 70en amaieran gauzatu zen Hbren lehen kritika akademikoa, eremuaren eraketaren faktore batekin guztiz bat zetorrena: lehenik Deustuko Unibertsitatean eta Euskal Herriko Unibertsitatean, ondoren, garatu ziren euskal ikasketen sorrerarekin, alegia.

Eguzkitzak egindako lehen azterketa horrek ez zuen, baina, Aresti, Sarasola edo

Villasanteren esanen adinako tradiziorik sortu Hbren kritika eta historiografian, izan ere, hori izan baita luzaroan Miranderen ipuin-berriaren osotasunari metodologia bat jarraituz akademiatik egindako ikerketa sistematiko sakon bakarra. Molde akademikoetara egokitzen zen kritika honek ordura arte aitortu gabeko prestigioa erantsi zion Miranderen

Hbri. Aresti edo Peillenenen kasuan bezala, idazlearen aldarria ageri da azterketa honetan, baina lanaren sarreran metodologia eta ikergaia justifikatzerakoan erabilitako tonua ezberdina da. Azterketa gauzatzeko nouvelle critiqueren metodologiaren aukera azaldu ostean, honakoa zioen:

Bestalde, Jon Mirande zait interes-eta kezkagarri, zuberotar zela, nahiko idatzi duen artista zalu eta berezia, erakarri eta hunkitu egin nauelako errotik. Bere apurrean izan bedi hau haren ohorez egindako beharra, euskaldun guztiok Jon Miranderekiko daukagun zorra ordaindu nahiz datorrena.

Diodan azkenez, irakurri eta, inoiz euskaraz idatzi den elaberririk ederrenatzat jo baitut "Haur besoetakoa", beronen irakurketa finkaeta argitzeko besterik ez dudala lan hau egin ukan gura. (Eguzkitza, 1979: 227) Azpimarratzekoa da ikerketa objektuaren hautuaren justifikazioan 1977ko epai estetikoa errepikatu zuela kritikariak, hau da, Hb zela haren iritziz ordura arte inoiz euskaraz idatzitako eleberririk ederrena. Arestiren kritikan ere laudorioak ageri ziren baina ez euskal literaturaren osotasuna aintzat hartzen zuen halako balorazio konparatibo superlatiborik. Ordura arte Miranderen ipuin-berriari ez zitzaion euskal literaturaren panoraman toki jakin bat esleitu eta Eguzkitzaren epai estetikoak balio berezia dauka zentzu horretan, azterketa akademiko batek babesten baitzuen Anaitasunako artikuluan itxura subjektiboagoa zeukan epaia. Miranderen adibidea hartuta, euskal literatur historiografiak zeuzkan hutsuneak salatzen ziren erreportaiean eta, ildo beretik, Eguzkitzaren helburua zen kritika akademikoaren bidez literatur lana sakonki aztertu eta monografiko akademiko horrek Hbren kokagune historikoa finkatzeko hutsune bat betetzea.

Azterketaren atal oso bat eskaini zion egileari buruzko informazioari, baina aurreko historiografia nahiz bestelako lanekiko era ezberdinean, literatur kritikaren beharrezko osagai gisa, 1977ko artikuluan gauzatutako ariketaren bidetik. Idazlearen biografia eta pentsamoldearen xehetasunak bildu zituen lagunen testigantzak nahiz Miranderen gutun eta bestelako idazlanak iturri gisa erabiliz. Literatur kritikaren esparruan egilearena gai polemikoa zenaz jakitun "Egilearen inguruan" (Eguzkitza, 1979: 227-241) izeneko atalaren hasieran bere aukera arrazoitu zuen:

Azken mende honetan literaturkritikak eduki duen eztabaidarik handienetariko bat egileen inguruko arazoez erabili dena dugu zalantzarik gabe, h. d., ea zein neurritan autorea mugatzen duten faktore guziek, bizitzea, ideologia, aiurria, e.a.-koek, eragipena daukaten beronen lanean, eta zein neurriz beraz obra bat epaitzean, obra maiseatzean, horik kontutan hartu behar ote diren.

Ene aldetik eztabaida erabakitzeko ezein lege orokorrik emanen ez dudan arren, horretarako gauza ez bainaiz, lan hau burura eramateko aukeratu beharrez, neure hautapentxoa egin dut, hots, egilea kontuatan hartu behar delakoa, nahiz eta niretzat agerian dagoen, literaturkritikaren elementurik garrantzitsuena literatura bera dela, obra, alegia.

[…]

Haatik, nire aburuz, egilearen nortasunak ba du zeresatekorik nahiko literaturobrarekiko, eta are gehiago haren Weltanschauung edo Munduikuskeraz, eta honek, berriz, haren kreatzeko lanaz. (Eguzkitza, 1979: 227-228) Egileari buruzko atal luzearen ostean "Azterketa metoduari buruz" (Eguzkitza, 1979: 241-253) izenburupean nouvelle critiqueren metodologiaren nondik-norakoen azalpena eskaini zuen, hau da, marko teorikoarena. Sarreraz gainera, autoreari eta metodologiari buruzko atalek osatzen dute ikerketa lanaren lehen artikulua eta ondorengo bietan heldu zion kritikariak ipuin-berriaren testu azterketari. Aldez aurretik aipatzekoa da Eguzkitzaren azterketa Arestik argitaratutako bertsioan oinarritzen zela. Hala ere, amaierako puntua aliterazioari eskaini zion, gorago aipatu bezala, aldaketak aldaketa Arestiren bertsioan baliabide poetikoen aztarnak hauteman daitezkeen seinale.

Xehetasunetan sartu gabe, Eguzkitzak egindako lanaren ekarpen azpimarragarriena izan zen eremu akademikora eramanda Hbri aitortutako balioa eta, bestalde, ondorengo ikerketetarako oinarri sendo bat uztea. Tesi honetan Eguzkitzak bere azterketan plazaratutako zenbait ondorio berrikusten badira, klasikotasun formala kasu, aldez aurretik zer berrikusi bazenari esker izan da. Ekarpen berriez gainera, azterketa honetan Arestik Anaitasunako kritikan (1970) era aski subjektibo edo intuitiboan egindako baieztapenari argudio sendoen bidez euskarria eman zitzaien, izan ere, Hbn askatasunak daukan garrantzia azpimarratzen baita "bidaltzaile mitikoa"-ri dagokion atalean (Eguzkitza, 1983: 131):

d) Askatasuna: hauxe da ene aburuz benetako bidaltzaile mitikoa, zeren elaberri osoa askatasunari egindako olerkia ematen baitu. Gizona izan nahi da, berak nahi duen eran bizi nahi du. Ez du Isabela onartzen gizartekoi hutusa delako, ingurukoaren eta ingurukoen baitan bizi delako, baina ez zerbitzari, ondokoen esamesen baitan baizik. Pertsonaia guztiak askatasuna horren galtzaile edo defendatzaile dira gertatzen, dela Isabela, dela pintorea, otseina zein gusua. Hiltzen ere ergel batzuk ez dute uzten: […] Horri "jasotzailea"-ri buruz dioena gehituta (Eguzkitza, 1983: 132), esan gabe doa Miranderen testuaren irakurketa zabalak tesi honetan eskainitako hiru irakurketen ikuspegiaren oinarrirako lehen harriak ipini zituela:

Jasotzailea. Gizateria, zalantzarik gabe, eta gizartearen barruan gizarte bat, txiki eta Miranderentzat maitea, Euskal Herrikoa, hainbeste sufrikario eta gorroto itsu jasan erazi zion gizartea, haren herrikoa. Lehen kapituluan zelako likits eta zakar gertatzen zitzaion zentsura-eta inkisiziogiroa ikusiak gara, eta gure gizartea bizi den giro horren kontra ankerki eta koldarrik gabe deihadar eta eihagora egiten du, egin zuen herioak baketu utzi zueno. Askatasunak bere mezua ematen digu: libre eta aske izan nahiarena, betikotz! Eguzkitzak egindakoa ekarpena garrantzitsua izan zen, baina bi arazo nagusi daude bere azterketan, Hb euskal literaturaren historian kokatzeko funtzionaltasuna kentzen diotenak. Batetik, azterketa metodiko eta akademiko bat bada ere, eskaintzen den balorazio konparatibo bakarra edertasunaren gainekoa da eta, hau, epai estetiko subjektiboaren mailan geratzen da, ez baitago argudiatuta. Hau da, eleberriaren egituran, hizkeran, gaian edo denadelako ezaugarritan oinarrituta beharko luke egon edertasun horrek, ordura arteko euskal eleberriekin erkatuta superlatiboa zela frogatzeko. Funtsean, 1977ko artikuluko azterketaren arazo bera da hau, azterketaren jatorri akademikoak hutshutean salbatzen ez duena. Bestetik, ariketa konparatiboaren falta sumatzen da, Hb euskal literaturarekiko harremanetan nahiz inguruko literaturekikoan jartzeko eta, hala, testuinguru historiografikoan kokatu ahal izateko. Aurrerago xehetasunez azalduko den bezala, ondorengo azterketa monografiko gehienek ere ezaugarri horiek faltako zituzten.

Eguzkitzaren azterketa kritikoak 70 eta 80ko hamarkaden arteko zubi-lana egin zuen Hbren harrerari dagokionez. 1970ean argitaratu eta Arestik euskal literaturaren eremuko askatasunaren sinbolo bilakatzeko oinarriak ezarri zituen. Hautaketa hori erabakiorra izan zen ondoko urteetan Miranderen eta, bereziki, haren ipuin-berriaren berreskuratzea nahiz hauek izango zuten harreraren nolakotasuna bideratzeko garaian. Ondoko aroan harrera horren bilakabidean aldaketak gertatu baziren ere, orain arte iradoki bezala, 70eko

hamarkadan ezarritako oinarri zenbaitek bere horretan jarraitu zuten. Nobela edo eleberri gisa sailkatu zen testuak autonomiari buruzko literatur eztabaidetan zuen presentzia areagotu egin zen berehala, Gandarak (2015) aipatzen dituen garaiko euskal kultur eremuan indartutako aldarrien senide, ez ordea azterketa kritiko teoriko eta konparatibo sakonen kopurua.

2. 80etako aldaketak euskal literatur eremuan, mirandismoa eta Haur besoetakoa.

Hbren harreraren lehen fasearen azterketan agerian geratu da ipuin-berriaren argitalpena bera autonomiaren eztabaidaren hasiera aldeko osagai esanguratsua izan zela. Horrekin batera, eztabaida horrek euskal literatur kritikagintzan dauzkan oinarri teorikoak berrikusi nahi izan dira, euskal literatur eremuaren eraketarako baino jadanik eratuta zegoen eremuaren kohesioa bermatzen zuen zentro-periferia tentsioen eztabaida gisa definituz, literatur sorkuntzaren eta eremuaren arau ezberdinak proposatzen zituena. Horretaz gainera, argudiatu da 50etako indar berritzaile heterodoxoa izan zela euskal literatur eremuaren oinarrizko autonomia -literatur eremuaren baitezpadako osagaiak, hala nola, jendarte alfabetatu bat-benetan oztopatzen zuten elementu heteronomoen kontra betebetean egin zuen lehena eta, era berean, 60-70etako literatura sozialaren kanonizazioak literatur sorkuntza nahiz eremuaren arau berriak ekarri zituela, ordura arteko botere instituzioen zentsura indarrek ezarritakoekiko ezberdinak. zen euskal literatur eremuaren garapenaren moldatze fasean. Erabateko adostasuna dago gaur egungo euskal literatur sistema garaikidearen egituraketak orduan iritsi zuela bere erabateko osatzerako bidea, baina gaur egungo euskal literatur sorkuntza eta eremuaren arauak ez ziren apur bat beranduagora arte ezarriko, "autonomiaren" edo "bainaren" belaunaldiko idazleak zentroratu eta kanonizatze bidea hartu arte. Jarraian agertuko den bezala, 70eko hamarkadatik 80korako pausuan euskal literatur eremua krisialdi moduko batean murgildu zen eta, tarte horretan nahiz hortik aurrera, oso fenomeno polisemiko nahiz paradoxala bilakatu zen autonomiarena, Miranderen eta Hbren harreran zuzenean eragin zuena. Gorago aipatutakoaren ildotik, literatura sozialaren kanona mantendu bazen ere, geroz eta indar handiagoa egiten zuen periferiatik zetorren belaunaldi berriak. 70en amaieran jazotako aldaketek idazleen eta literaturaren papera modu irekiagoan birplanteatzea ekarri zuen eta momentu horretan hasi zen ere agerian geratzen autonomia ezberdinen aldarriaren izaera ideologikoa. Jon Juaristik 1984an Kandela literatur aldizkarian egin zioten "Jon Juaristi, Pott-en zerebro izkutua" izenburua duen elkarrizketan, idazlearen konpromezuaren eta idazle organikoaren figuraren harira, zera zioen, garaiak aldatu zirela, antifrankismoaren korronte bateratzailea apurtu egin zela 70etako bigarren erdian eta Pott horren sintoma izan zela:

-Organikotasun hori «Pott»ekin batera apurtu zen?

-Ez, «Pott» izan zen sintoma bat baina ez benetako ajentea. «Pott»en hiru urtetan organikotasun hori ezinezkoa zen. Arestiren garaian bazegoen organikotasun politikoa, antifranquista. Geroztik euskal gizartea zatikatu eta fragmentatu denean organikotasun horren posibilitatea galdu da.

Aldaketa soziopolitikoek eragina izan zuten idazleengan, jakina den bezala, "Atxaga"ren kasuan Ustelatik Potterako bide laburrean ere aldaketak jazo ziren. Sarasolak dioen bezala, lehenengoan literaturaren autonomia engaiamenduari lotuta zetorren, baina beste modu batera ulertuta, Frankfuteko Eskolaren teorien ildotik. Potten kasuan, baina, ikuspegia ezberdina zen: Uria eta Iñurrietak sinatutako 1982ko Susa (1980[START_REF] Holquist | Corrupt Originals: The Paradox of Censorship[END_REF] aldizkariaren 5. Zenbakiko "Euskal literatura? Euskal literatura? Literatura?" artikuluan marrazten den "Atxaga"-ren eboluzioan oinarritutako konparaketak agerian uzten du

Ustelaren literatura eta herrigintzaren arteko lotura engaiatua Potten erabat desagertu zela. Hona elkarrizketa modura planteatutako konparaketaren fragmentu batzuk:

-Ongi da. Nik ikusten dudana zera da, USTELAk eta POTTek ikuspegi kontrajarriak dituztela literaturaz, literaturgintzaz, inguruarekiko loturez eta abar. Agian kontrajarriak gehiegi esatea da, baina bai oso ezberdinak behintzat. USTELAn literatura Euskal Herria egiteko, osatzeko arma bat da, proiektu nazionala gauzatzeko arma bat. […] PANPINA USTELA hartzen badugu, adibidez, honako hau esaten da: "gizarte aldaketan lagungarri denez, beste Euskal Herri baten lorketa lagundu behar du euskaldunon literaturak" alegia literatura beste zerbaiten mende dago, herrigintza horren zerbitzuan. POTTen, aldiz, iaia espreski ukatzen da proiektu eta plangintza amankomunekiko menpekotasun hori. Lehen alean bertan, BERRIEMAILEAn alegia: "… ez gaudela inori serbitzeko gure buruak argitzeko baino" (azalean).

Horrekin batera, askotariko literatur ikuspegiek ideologia anitzak ispilatzen zituztela ere iradokitzen zen artikulu horretan, bai eta Ustelatik Pottera herriaren izpiritu edo identitate kolektiboaren ideiatik idazlearen indibidualtasunera igaro zela ere:

-Eta literatur kontzepzio desberdin honetan sakonduz, agian Euskal Herriaren kontzepzio desberdina ere ere agertuko litzateke. Aipatu dudan PANPINA USTELAko artikulu hartan literaturak herriaren "kutiziak, ametsak, heriotza, amodioa eta hainbat eta hainbat eta hainbat gauza adierazi behar dituela esaten da […]. Atxagak, ordea, ez bide du gehiegi sinesten "izpirituetan", ez bederen zenbaitek horretaz duen ideian […] - […] Dena den, garbi asko ageri da difeerntzia: USTELAn herriaz, herri izpirituaz hitzegiten da, POTTen berriz nortasun kolektiboa "ilusio zitaltzat" jotzen da, herri identitatea "mitotzat".

[…]

-USTELAkoentzat errealitate erreferentzial hori hurbila liteke, eta bera da elemendurik garrantzizkoena; besteak horren mende daude, eta ez dago kontradikziorik denen artean. POTTen, Arestiren heriotzari, denbora gutxiren buruan gertatutako baldintza politikoen aldaketa gaineratzen badiogu, euskal literaturan hutsunea ez ezik, nahastea sortu zela argi ikus dezakegu.

Aldaketa gehiago izan ziren, haien artean garantzizkoa izan zen bat, hots, momentu honetan argitaletxeek indarra hartzen dute eta empresa erara hasten dira funtzionatzen. Honek inportantzia handia dauka euskal liburugintzaren normalkuntza kapitalistaren aldetik.

Testuinguru horretan kokatzen zuen Lopezek Pott taldearen sortzea, baina berdin da baliagarria Ustelarenarentzat, aldaketa soziopolitikoen tamaina kenduta. Hain zuzen ere, pentsatzekoa da bien arteko literaturarekiko posizionamendu ezberdinen arrazoietariko bat azken puntu hori izan litekeela. Aldaketak bizkortasun handiz sortu ziren garai hura krisi garai bat izan zen, ezinbestean, aldaketa garaia. Krisi horri euskal literatur sistemaren izaera prekarioa ere gehitu behar zaio, "Atxaga"-k 1982ko 5. Susako "Atxagarekin hizketan?: Pott banda, neure burua eta gainerakoak" elkarrizketan deskribatzen duenaren ildotik krisi ekonomikoarekin nahiz irakurlegoarekin lotua zena, kritika barne:

- […] Kiebra jota geunden, hori lehenengo, eta bestetik, ba zera, boikotarena… boikot hitza erabiltzea gogorra izango da, baina guri gertatzen zitziguna -aldizkari literario orori gertatzen zaiona, seguru asko-hitz horrek adierazten du hobekien.

Boikota girotik kanpo dagoen jendearengandik, esan nahi dut. Adibidez, "Pott" ez zen Gipuzkoan sekula saldu. Eta hori guztiaz gain, kritikarena, gure egunkari xelebre horien jokaera, "zuk zeuk egizu" edo "self service" dei genezakeena […] Hauxe da giroa; giro horrek ito du Pott Banda (eta inprimategien krisiak, eta liburu saltzaileen irabazpide urriak, eta Iruinean gure aurretik ale bat erosi gabe pasa ziren hamabi ifar euskaldun zeken eta xuhur haiek… mundua, azken finean).

Alabaina, garaian euskal literaturgintzak bizi zuen krisiaren inguruko jarrera positiboa erakusten zuen "Atxaga"-k, batetik, fenomeno berria ez zelako eta, bestetik, egiten ziren apustuak geroz eta handiagoak zirelako:

-Nik onartzen dut krisiarena, baina ez naiz larritzen. Alde batetik gure krisia sekulatakoa ezezik (esana dago, ia gureak egin du). Baina bestetik, oraingo hau krisi emankortzat jotzen dut. Gaur egun apustuak hobeak dira, anbiziosoagoak, desio literarioek ez dute mugarik ezagutzen (desio on bati dagokionez, ezta?) […] Desioa dela-eta parentesi artean ezarritako horrek txertatzen duen ironia oso kontuan hartzekoa da. Izan ere, zentsura dialektikaren aldaketei egiten die erreferentzia, hau da, behin Estatu Espainiarraren zentsura aparatuaren errepresio indarra "txikituta", askoz ageriago geratu ziren euskal literatur eremuaren baitako beste indar zentsoreak. Hurrengo puntuan aztertuko den bezala, 50etako moralismoak eta kanon zaharrak oraindik ere indar handia izaten jarraitzen zuen, eta horri gehitu behar zitzaion euskal komunitateak/irakurlego potentzialak bultzatzen zuen literatura sozialaren kanon berriak ez zuela abangoardia esperimentala oso gogoko. Hala, periferian kokatzen zen belaunaldi gazteak bide berriak irekitzeko baliabideak garatu beharko zituen, literatur ekoizpenari zegokionean iraganekoa baino irekiagoa zen testuinguruan.

"Atxaga"-k iruzkin horiek egin zituen urte berean Azurmendiri egindako elkarrizketa bat argitaratu zen 4. Susan, "Joxe Azurmendi solasean" izenburukoa eta, bertan, literatur krisia zen mintzagai, gehienbat. Honela zioen elkarrizketaren aurreko aurkezpenak:

"Noizpait izendatu ohi zaio belaunaldi gazteon aita ponteko. Guk ez dakigu aita pontekoa dugun, baina…". Horrek agerian uzten du Azurmendik garaiko belaunaldi gazteengan izan zezakeen eragina, erreferente gisa. Elkarrizketa hartan deskribatu zuena "Atxaga"-k laburbildutakoaren antzekoa zen, batetik, krisi ekonomikoa eta, bestetik, kontsagratu gabeko idazleentzako espazio falta, lehenaren ondorioz, neurri batean. Euskal literatur sistema ahula zen eta kausa nagusia indar zentsore instituzional ezberdinek luzez egindako indarra zen. Horrekin batera, kultur politika ekonomikoak ere bere gabeziak zituela baieztatu daiteke, eta horrek zailtasun handiak suposatzen zituen berrikuntzak egiterako garaian. Azurmendik Estatuaren esku hartzearen irtenbidea aipatu zuen konponbide posible gisa: "Eman dezagun, beraz, estatuak sortzen duela editoriale nazional bat, justu oraindik beren kasa bizitzeko gauza ez diren sekzio horiek aurrera ateratzeko". Alabaina, halako proiekturik aurrera atera ezean -ezinezkoa d/zena, euskal nazio errekonoziturik ere ez baita-, belaunaldi berrientzako momentuko irtenbide egokiena aldizkari bat sortze zela zioen, 50eko hamarkadako egoerarekin lotura zuzena eginez:

Gauza bat hartu behar da kontutan. 1956.an literatura berri bat sortzen da, gerraurrekoarekin erabat puskatzen duena. Azken urte hauetan beste belaunaldi bat iritsi da literaturara, eta probak egiten ari da. Eta nik usted ut beti probak egiteko tokia aldizkaria izan dela. Orduan, bultzada berri hauek, haize berri hauek beti aldizkari batetan egiten dute proba eta gero liburutara. Eta zuen belaunaldi horri gertatzen ari zaiona da probak egiteko ere liburutara jo beharra, liburu txikira, erdi panfletora, ez daukalako órgano bat aldizkari batetan probak egiteko nahikoa, eta beraz, esperimento aro baten ondoren liburura iristeko. Orduan urjenteena niretzat, larriena, idatzi nahi duen jende horrentzat mementu honetan aldizkari bat izatea litzateke.

Aldizkarien izaerari buruz galdetutakoan erantzun zuen garrantzitsua zera zela, "aldizkaria gazte horien eskutan uztea, ez betiko kontsakratuen eskutan". Hala, aldizkari formatua planteatu zuen Azurmendik beharrezko autonomia egitate bihurtu ahal izateko baliabide modura, 50eko hamarkadan nahiz 75etik aurrera gertatzen hasi zen bezala. POTT desagertu eta SUSAren «boom»ak eman zion jarraipena, neurri batetan, bandakoen lanari.

Oraingoan Donostian, letren fakultateko zenbait jendek aterata eta bultzatuta. Fakultatearekin lokarria ahulduz doa eta bigaren zenbakirako apurtu da.

Egoera askoz ere definituagoa da: politikaren arloan, Autonomi Estatutoa eman zaio Euskal Herriko hiru probintziari; euskal kulturaren arloan literatur sariketak ugarituz eta sendotuz doaz, Euskal Herriko Unibertsitatea errealitate bat da (nahiz eta tristea), eta liburugintza dexente handitu da, argitaletxeak honen merkaturatzean jaun eta jabe direlarik.

Artikuluaren amaierak zioen bezala, liburuaren krisiaren aurrean aldizkariak ari ziren irtenbidea aurkitzen, aldizkariek eskaintzen zuten autonomiaren abantaila azpimarratuz:

"Jarraipenik izango duela, dudarik ez dago. Literatur aldizkarien zeregina autonomikoki planteiatzea jende askoren esku dago". Beraz, baieztapen horren aurreko Azurmendiren elkarrizketako hitzak profetikoak izan ziren, 1981ean eta hortik goiti literatur aldizkari andana sortu baitzen gazte euskaldunen eskutik: Idatz&Mintz (1981-2001) Sultifera Navis (1982-1983), Maiatz (1982-…) Txortan (1984-1985), Kandela (1983Kandela ( -1984)), Porrot (1984-1991), Korrok (1984-1989), Ttu ttuá (1984-1985), Txortan (1984Txortan ( -1985) ) Salbuespenak salbuespen, esan liteke 80ko hamarkada iritsi arte ezin izan zela euskal literatura "Atxaga"-k -bai eta Mirandek ere-"baserriko" deitu zuen kanon zaharretik erabat mendi profanora nahi beste aldendu, kanon berriak ere indar zentsore zentrifugoa egiten baitzuen. Hala, kanon zaharrak zein berriak, bakoitzak bere erara, oztopatzen zuten idazleen autonomia era kolektiboan gauzatu zen aldizkarien bidez 80ko hamarkadan.

Esan gabe doa idazle gisa bizibidea eta autonomia ekonomikoa bilatzen zuenarentzat ez zela aterabide egokia, baina hori beste autonomia mota bat da, bestelako heteronomiak sortzen dituena. Horiek horrela, ez da kasualitatea, jarraian aztertuko den bezala, aldizkariotan eta, garaiko kultur giroan, oro har, Miranderen presentzia handia egotea, ez eta Hbren berpizkunde bat jazotzea ere. Bai Yon Etxaidek eta bai Gabriel Arestik Jon Mirande aipatzen zuten, Jon Mirande ere ordurako hilda zegoen. Xabier letek idatzi zuen artikulu bat haren umore beltzari buruz Argian, oker ez banago, eta Txomin Peillenek haren idazlanen bilduma bat prestatu zuen. Jon Miranderen perfekzio formalak erakartzen ninduen, eta kulturak, eta heterodoxia hark ere bai. Umore hura, lizuntasun hura, erlijioaren kontrako ausardia hura, Jesukristori otoitz gogor hartan bezala: […] […] Lilura gakdetu didazu eta nik lilurarekin irakurri nituen batez ere Etxahun, Aresti eta

Mirande, […] Aurrerago ikusiko den bezala Sarrionandiak Marginalia (1988) liburuan ere eskaini zizkion idazleari lerro batzuk, Arestiren estrategia baudeleriar antzerakoaz "Muga literatura" (Sarrionandia, 1988: 125), "Jon Mirande poeta intelektuala" (Sarrionandia, 1988: 125-133) nahiz "Ruper Ordorikari gutuna" (Sarrionandia, 1988: 133-136) bazuen ere, ez zen idazle ona izan: "Mirande, conocedor de diversas lenguas y en posesión de una cultura literaria superior, sin duda, a la de sus compañeros de generación, no fue, sin embargo, un buen literato." (Juaristi, 1987: 110). Era berean, gerra aurreko abertzaletasunaren moralarekin eta mito demokristauekin apurtu bazuen ere, ezer gutxi ekarri zion euskal literaturari, ez baitzuen maila formalean "Euskaltzaleak"-en joera poetiko eta linguistikoekin apurtzea lortu: " […] fue incapaz de romper, en el plano formal, con las convenciones poéticas y lingüísticas de la generación de los Euskaltzaleak. En realidad, Mirande no pasó de ser un epígono díscolo de los Lizardi, "Lauaxeta", "Orixe", etc. Poco o nada de valor aportó a la literatura de su tiempo" (Juaristi, 1987: 112). Miranderen poesiaren gaineko azterketa kritiko sakon batek esan beharko du genero horri dagokionez Juaristi zuzen ote zebilen ala ez, baina, Miranderen narraziogintzari dagokionez, zaila da jakitea zein testutan oinarritzen den Juaristi, Mirandek Pizkundekoen joera poetiko eta linguistikoekin apurtzen asmatu ez zuela baieztatzerakoan.

Miranderen literaturaren kalitate eskastasuna oinarritzeko argudio edo ohar literariorik ez du eskaintzen kritikariak, baina euskal literatur kanon zaharraren mugak gogorarazten dituen azalpen moralista plazaratzen du literatur erotismoaren inguruan. Aldez aurretik iragarri gabeko ildo kritikotik, oinarri/eskola teoriko edo metodologiko garbirik jarraitzen ez duten ondorio psikoanalitikoetara iritsiz, Miranderena erotismoa baino gehiago osagai sadikoak dituen pornografía dela defendatzen du, indarkeria nahiz suntsitzeko bulkada eutsiezin baten aterabidea: "El de Mirande es un erotismo que poco tiene que ver con el erotismo y la ternura. Se trata, más bien, de un recurso para dar salida a un incontenible impulso de violencia y destrucción" (Juaristi, 1987: 111). Tankera psikoanalitikoko gainerako epai ideologiko-moralek idazlearen literaturaren harrerarekin dute lotura.

Juaristiren arabera irakurlego gaztearengan piztutako interesak oinarri ideologikoa zeukan literarioa baino gehiago: "La fascinación que todavía hoy ejerce su obra sobre un amplio sector del público vasco -del público joven, sobre todo-se debe más a sus contenidos ideológicos que a su calidad literaria" (Juaristi, 1987: 110). Aurrerago, arrakasta hori "nacionalismo radical" deitzen duenaren portaera patologikoarekin lotzen du: "Es innegable, sin embargo, que en los últimos años se ha apoderado de los escritores más jóvenes un entusiasmo por la obra de Mirande, difícilmente explicable si no se pone en relación con el comportamiento patológico de un importante sector del nacionalismo radical" (Juaristi, 1987: 112-113). Azkenik, harreraren parte ere baden kritikaz zera esan zuen, ordura arte idazlearen lanaz arduratu zirenek borondate apologetiko garbia erakusteaz gainera, ez zutela haren obraren gaineko interesa handitzeko datu berririk eskaintzen. Hala, euskal irakurlegoaren gaineko tesi soziologikoa ez ezik euskal kritikaren gainekoa ere plazaratu zuen.

Juaristiren epaien artean elkarri estu lotutako bi ezaugarri gertatzen dira adierazgarrien: Bagenizkian Jon Mirande laket izateko arrazoiak: bere kalitate literarioagatik, bere modernitateagatik, bere heterodoxiagatik, bere pertsonalitatea korrontearen kontra eusten frogatu zuen kemenagatik. (Sarrionandia, 1988: 134) Horrekin batera, ideologiaren argudioa erabat alboratu zuen, honi benetako faximoa eta itxitasuna Miranderengan ez zegoela gehituz, haien ingurune hurbil eta ez hain hurbilean baizik:

Ez genian bere ideologiagatik maite, baina egiazko fazismoa ez ziagoan Pariseko bere hilobi ezezagunean, geure inguruan ziagoan oraindik ere gogaikarri, frankismoaren hondarren larderian, gurutzearen, ezpataren, kapitalaren eta espainoltasunaren jabegoan. Gure aldamenean, gero, igande goizetako mezako euskal mundua, txistu eta pilotarena, kristau-demokrata eta bizkaitarra, erdirakoia eta odol zurikoa. Orduan, debeku politiko eta ostrazismo moralen giro haren kontestuan, Jon Miranderen obra postumoa orijinala, ausarta, imitaezina zuan. (Sarrionandia, 1988: 134) Gaiarekin amaitzeko, idazle baten literatur lana kontuan hartzerakoan ideologia alderdi bat besterik ez dela defendatu zuen eta irakurlearen esfera ideologikoaren mugak ideologia propioarenak baino zabalagoak behar dutela izan, "barrera ideologiko" izendatu zuena arazo gisa ikusiz. Izan ere, jadanik kontsagratuta zeuden idazle askoren ideologiak bat edo besterentzat arbuiagarriak izan arren, horrek ez dio haien pentsamenduari interesa kentzen (Sarrionandia, 1988: 134-135). Horiek horrela, Juaristiren diagnostikoa ezeztatuta geratu zen neurri handi batean, nahiz eta ez zuen arrazoirik falta esan zuenean Miranderen literatur lanen datu berriak plazaratuko zituzten literatur kritika sakonak falta zirela, baina ordurako eginda zeudenak ere ez zituen kontuan hartu. Nolanahi dela ere, haren iruzkinek ez zuten norabide hori zuzentzeko eredu gisa balio eta, bestalde, Miranderen literaturgintzaren historiografia markatzen zuen faktore ideologikoa aktualizatu zuen.

Orain arteko azalpenetan azaleratu den bezala, 80ko hamarkadan zehar literatur autonomia ulertzeko eta praktikan jartzeko modu ezberdinak garatu ziren eta, bere literatur jarduna zela eta, Miranderen idazle figurarekiko identifikazio nahiz urruntzeak ugariak eta askotarikoak izan ziren. 70en hasieran idazlea nahiz bere ipuin-berria literaturaren autonomiaren sinbolo izateko ezarritako haziek bere fruituak eman zituzten eta, jarraian datorren azterketan agerian geratuko den bezala, norberak bere autonomiaren ideia defendatzeko baliatuko zuen, era ezberdinetan, balio sinbolikoa zuen literatur lana, maiz Mirandek zituen euskal literatur sorkuntzaren nahiz eremuaren gaineko ideiengandik asko urrunduz. Hbren harrera aztertzeko corpus gisa aintzat hartuko dira berrargitalpen ezberdinak, kazetaritza kritikak, literatur aldizkari berrietan izandako presentzia, kritika akademikoa eta lan historiografikoak. Material horien bidez arakatuko da 80ko hamarkadaren hasieratik 1987ra bitarteko ipuin-berriaren harrera. Etxanizen kritikak arreta gehienbat Hbren testuan ipini bazuen ere, lehen lerroetan euskal argitaletxeen politikei buruzko ohar batzuk ere eskaini zituen. Izan ere, aspaldi omen zen euskal irakurlegoak Miranderen ipuin-berria eskatzen zuela, baina baziren urte batzuk erabat agortuta zegoela. Etxanizek zioen ez zuela ulertzen zer zela eta luzatu zen hainbeste berrargitalpena: "halere eta guk ulertzen ez dugun neurri batengatik orain arte ez dute plazaratu". Alabaina, ondoren gaineratutakoaren arabera, ez zen hori kasu bakarra, beste lan asko ere agortuta eta berrargitaratu gabe baitzeuden, argitaratu eta berehala salduko liratekeenak. Horren ostean, testuan kondatzen den istorioari buruzko iruzkinak egiten hasi baino lehen, Eguzkitzarenaren antzerako balorazioa egin zuen Etxanizek, balio indibidual nahiz kolektiboarekin: "Gure gaurko liburura itzuliz, euskaraz idatzitako eleberririk onenetarikoa dela esan behar dugu, hori baita askok uste duguna".

Haur besoetakoaren

Gainontzeko lerroetan istorioaren laburpen moduko bat egin zuen, ezaugarri garrantzitsuenetan sakonduz. Istorioa gogorra eta pesimista samarra zela zioen Etxanizek, baina eboluzio bat jazotzen zela, oso bilakabide logikokoa, ekintzena bezala. Balorazioek oro balio positiboa daukate. Kritikaren amaiera aldera zera zioen: "liburuak emetasuna, gozotasuna eta eztitasuna dario; ongi landuta dagoen liburu on bat dela azalduz".

Bukatzeko, amaieraren eta azken inpresioaren garrantzia azpimarratu ostean, Hbrenari ezin hobea irizten ziola nabarmendu zuen. Beste aldetik, garrantzi haundiagoa duke Miranderen obrak konturatzen bagara, aipaturiko idazle horien eragipenak gainditurik, liburu horrek euskal literaturari lehenengo aldiz dakarkiona: mundu berri batzuen zabaltzea, konbentzionalismo zaharkitu askoren apurtzea, lehenengoz heterodoxia baten presentzia gure artean… (Iturralde, 1987: 6) Beraz, Iturraldek Hb bere garaian aipatu ezin ziren gaien erakustoki zela azpimarratu zuen: alkoholismoa, erlijioarekiko sinismenik eza, ohiko maitasunarekiko ezeptizismoa, herrikoitasun eza, sadismoa, paidophilia, eta abar. Hbren oinarrian profanazio desira bat ikusi zuen Iturraldek, Juan Goytisolo (1931-2017) eta Jean Genetekin (1910[START_REF] Eranskina | diskaren azala, Jose Mari Zabalak egina[END_REF] konparatuz:

Garai hartako Euskalerriaren egoera penagarria ezaguturik, euskal literaturaren giro nazkagarria pairatuz, nik uste, Mirandek hasieratik izan zuela gogoan "Haur besoetakoa" liburua idazteari ekin zion unetik, profanazio ideia bat asmo, suntsipen sinboliko bat helburu, eta euskal literatura erotizatzeko desio bat (gerora, beranduago, J. Goytisolok espainiar literatura eta J. Genetek frantziar literaturako mito kristau-zahar guztiak sodomizatzeko desioa izango duen bezalaxe). (Iturralde, 1987: 7) Are gehiago, ondoko paragrafoetan, gizona eta Theresaren arteko harremanaren balio sinbolikoak profanatze desio hori bera irudikatzen duela azaldu zuen, joko sinboliko horretan Theresak euskal kulturaren eta literaturaren sinbolo balioa hartuz. Hala, hortik aurrera euskal literatura edozertarako gai izan zitekeen, profanazioa eginda zegoen, Hbk argitaratua izateko bederatzi urte itxaron behar izan bazituen ere. Agerikoa da hausnarketa hori Miranderen ipuin-berria literatur sorkuntzaren eremuko askatasunarekin lotzen zuen genealogiaren baitan txertatzen dela eta, beraz, autonomiaren auzian ere bai.

Hitzaurrearen amaiera aldera, Iturraldek Miranderen garaia eta hirugarren berrargitalpenarena alderatuz egindako hausnarketak zer pentsatu ematen du:

Gaur egun, oraindik ere, Jon Mirande biziko balitz isilpean egongo litzatekeela edota negar eginen lukeelako susmoan naiz, herri honi begiradatxo bat luzatu bakoitzean, nahiz-eta argitaratzeko arazoak aldatu diren (beste asko ez baitira aldatu, eta ez daukat honetan sartzeko gogorik). (Iturralde, 1987: 9-10) Horren ostean gehitu zuen, Goetheren (1749-1832) hitzak bere testura ekarriz, gizon handiek irekitako bideak ez omen direla betirakoak, desagertu egiten direla, belaunaldi berrientzako markarik utzi gabe, eta beldur zela ez ote zen Mirandek bere garaian irekitako bidearekin gauza bera gertatuko. Badirudi Iturraldek hitzaurre amaiera horretan euskal literatur eremuan eragiten zuten barne-indar zentsoreei egiten ziela erreferentzia, hau da, kanon zaharrak zein berriak garaiko zentsura dialektikan ezarritako mugei, komunitatearen presioari. Ezin ahaztu daiteke 80etako grina literarioak islatzen dituzten aldizkariek kanon zaharraren mugak zeharkatzeko bezain besteko desira ageri zutela estetika berriak lantzeko, xumetasuna eta ulerterraztasuna bilatzen zituen literatura sozialaren kanon errealistatik kanpo. 1985ean "Atxaga" eta "Txillardegi"-ren artean jazotako eztabaida sonatua 70en hasieratik zetorren hika-mikaren azken momentuetariko bat izan zen, euskal literatur eremuaren arauak aldatzeko indarren seinale.

Horiek horrela, Iturralderen hitzaurreren helburu nagusia, Mirandek euskal literaturan izandako garrantzia azpimarratzea zen, bai eta irakurleari Hb argitaratu zeneko testuinguruan zuen esanguraren irakurketa sinbolikoaren baitan aurkeztea ere. Baina, era berean, Arestik bezala, garaiko euskal literaturaren indar zentsoreak salatzeko aukera baliatu zuen literatur autonomiaren balio sinbolikoa zeukan literatur lanaren berrargitalpena. Hala, Hbak literatur eremuko askatasunaren sinbolo gisa zeukan balioa berraktibatu egin zen, beste behin, euskal literaturaren profanazioaren bide-urratzaile gisa Mirande zedarritu, aurretik Peillenek (1977), Eguzkitzak (1977, 1979), Sarrionandiak (1983) egin zuten moduan.

1987an, Hbren bigarren berrargitalpenaren harira kazetaritza kritika ezberdinak argitaratu ziren, 1983an jorratutako bide eta arreta guneetatik gehiegi urruntzen ez zirenak, hau da, argitalpenaren ezaugarri formalak eta edizio lana nahiz literatur testuaren idazkera eta mamia, bi alderdiak izan ziren mintzagai.

Literatura lehenestea.

Mikel Lasak maiatzaren 27ko El Diario Vascon argitaratutako kritika Miranderen idazlanaren laburpen luze samar baten antzerakoa da, maitasun istorio bat besterik ez dela iradokitzen duena, bestelako irakurketa sinbolikorik gabe. Horrekin batera egitura lineala, barne monologoen teknika, erritmoaren arintasuna nahiz idazkera "dotore", "zauli" eta "trinkoa" goraipatzen ditu, alderdi formalari buruzko informazio apur bat ere eskainiz.

Hala ere, deigarriena kritikaren hasierako paragrafoa da, bertan ospatzen baitu elementu extraliterarioak albo batera utzi eta Miranderen literatura apreziatu ahal izateko garaiaren etorrera:

Jon Miranderen nortasuna, ideia estetiko, moral eta politikoak barne, inorentzat oztoparri ez den garai honetan eta denborak kupidagabeki egiten duen beharrezko ez denaren bilusketari esker, ez dago aitzakirik haren literatur emaitza den bezala ez ikusteko. "Haur besoetakoa"ren 3.

argitalpenak, lehenengotik 17 urtera, parada egokioa eskeintzen digu horretarako. Beraz, Juan San Martinek (1922-2005) Bestalde, Lasaren ildotik, paidophilia harremana besterik ez zuen aipatzen, bigarren irakurketarik gabe, "nobela motz" gisa sailkatu zuenaren estilo aberatsa azpimarratuz. Ez zen, baina, proiektua bururatu.

Aldizkariak, paidophilia eta Lolita.

"Uhin Berri"-aren osteko belaunaldiak, aldizkarien boomaren eragile izan zenak, hain zuzen ere, egonkortu zuen aipatu berri den literatura eta artearen transgresiorako esparru izaera hori, eta oso modu gordinean azaleratu zituen kanon zaharraren indar zentsoreak ezarritako moral kristauaren mugen aurka egiten zuten elementu ezberdinak. Gorago azpimarratu bezala, hizkeraren gogorraz gainera, erotismoa, suizidioa, bortizkeria eta bestelako esparruetako mugen haustura literarioa jazo zen literatur aldizkariotan, testu nahiz ilustrazioei zegokienean. Hala, ez da harritzekoa Hbren lehen eta bigarrenhirugarren berrargitalpenen datekin bat eginez aldizkariotan paidophiliaren gai tabua aipatu izana. Sarrionandiak 1983an argitaratu zuen Maiatzen jadanik testura ekarri den "Haur besoetakoa eta beste ninfula batzu" eta, bigarren-hirugarren berrargitalpenen harira, "Haur gozo horiek" izeneko zenbakia atera zuen 1987an Porrotek. Interesgarria da labur bada ere argitalpen hauetaz mintzatea, ondoren gailenduko zen gaiaren gainean ezarri baitzuten fokua: paidophilia eta Nabokoven Lolitarekiko testuarteko harremana.

Sarrionandiak artikuluaren hasiera aldera iragarri zuen gizon heldu eta 8-14 urte bitarteko neskatilen arteko maitasun istorioek aspaldidanik izan dutela tokia, "leku libro eta eder bat", literaturan, eta Nabokovena adibide bat besterik ez dela. Euskal literaturaren obra ederrenetarikotzat zuen Hbk gai hori jorratzen zuen eta literatur lana horren ezaguna izatearen arrazoitzat jo zuen heterodoxia sexualei buruz orduz geroztik euskaraz ezer gutxi idatzi izana: Orain artekoarekin lotura zuzena daukalako, interesgarriena Felipe Juaristiren "Lolita eta haur besoetakoa. Jar ezazu neskato bat zure ohean" izenburu probokatzailea daraman artikulua da, beharbada. Bertan, hasteko, ohitura zahar batek orainean sortzen zuen eskandaluaren paradoxa plazaratu zuen, gorago aipatutako Larzabalen diska azalari erreferentzia eginez:

Aspaldidanik datorren topikoa da eta ia ohitura sexuala, nahiz eta aro pulkro honetan gorde xamarra egon. Zergatik bada -galdetzen dut-jaso zituen horrenbeste protesta eta sortu hainbat iskanbia Imanolen azken diskoaren azlak? […] Norbaiti probokatiboa iruditu zaio eta hori gertatu da probokatiboa delako. Ulertu dezagun, norbaitentzat libidinosoa, lizunkeriaz vetea zelako. Eta horrela pentsatzen dutenengan oso ondo funtzionatzen du gure inkosziente kolektiboak, garai batean haur-neskaz maitemintzea, beraiekin gozatzea ohitura izan ezezik, errefinamendu goreneko eta gusto onekoa zenean.

Juaristiren zerrendan Grezia eta Erromako erreferentziak agertzen dira, paidophilia, intzestua eta homosexualitatea ohikoak zireneko garaietakoak alegia: Safo (K. a. 630-570), Anacreonte (K. a. 582-485), Tibulo (K. a. 55-19), Petronio (27-66) eta abar.

Nabokov eta Mirande XX. mendean gaia jorratu zuten beste bi autore gisa besterik ez ziren aurkezten. Jarraian, jendarteak eraikitako maitasun ereduen gaineko hausnarketa bat gauzatu zuen, zenbaitetan ereduon izaeraren absurdoaren gainekoa eta maitatzeko askatasunaren aldekoa, hein handi batean:

Maitasunak, sexoak, poesiak, pasioa eskatzen duen edozerrek bezala ez du adinik. Ekintza libre bat da, onargarria inori min egiten ez dion bitartean, inoren probetxurako bakarrik erabiltzen ez bada.

Askorentzat, arbuiagarriak izan ez ezik debekatuak dira, betikoagatik, mundo honetako ordenu et aplanteiamendua hankaz gora botatzen dutelako.

Horiek horrela, baiezta daiteke Hb eta Lolitaren arteko lotura ezarri zuten kritikek paidophiliaren gaiak literaturan zuen esparru zabala erakutsi nahi izan zutela eta, era berean, maitasunaren eta sexu harremanen muga sozialen gainean hausnarrarazi. Honekin batera, Sarrionandiaren Marginaliako ataletan eta Iturralderenaren moduko iruzkinetan agerian geratzen dena da fokua idazlearengandik eta paidophiliarengandik haratago eraman nahi zela, irakurketa sinbolikoak aurkeztuz nahiz idazlearen beste ezaugarri batzuk azpimarratuz, intelektualtasuna kasu. Ipuin-berriarekin gauzatzen ari ziren lanketak, baina, testu horren mugek biltzen zutena baino eremu zabalagoa zuen helburu: euskal literaturarena. Hbren balio sinbolikoaren bitartez eta hori bera indartuz, euskal literaturaren eremuko literatur ideien lanketa bat egiten ari zen komunitatearekin. Batetik, literaturaren eremuan tabuak desegitea ohikoa zela azaleratzen ari zen konparaketaren bidez, eta hala, transgresio hori idazlearen izaeragandik deslotzen ere bai; bestetik, aurrekoari lotuta, literaturak sorkuntza askerako komunikazio eremu behar zuenaren ideiaren gaineko pedagogia egiten zen. Ipuin-berriaren berrargitalpen eta kritikek gorpuzten zuten aldarria ez zegokion literatur lan jakin horri soilik, baita ordura arteko zentsura dialektikaren forma nahiz eduki mailako zabaltze indarra egiten ari zen literaturaren ikuspegi berriari, belaunaldi berriak aldizkarien bidez praktikan jarri zuen horri. Ez da ausazkoa berrargitalpenekin lotutako hitzaurre eta kritika ugari Pott Bandako kideek eginak izatea, autonomia aldarrien abangoardia izateaz gainera, ordurako zenbait liburu argitaratuta eta nahikoa zentroratuta baitzeuden haietariko zenbait, bakoitza bere eremuan. (1980-1981: 131) Espainiar Estatuaren kritikarien diskurtsoak egiten zuen indar zentsorea ez zen nolanahikoa, horren helburua kanon zaharrean oinarritutako euskal literatur sorkuntza eta eremuaren arauak mantentzea baitzen, gehiagorako ezgai irizten zioten hizkuntzaren argudioan oinarrituz, besteak beste. Historia luzedun ildo horretan kokatzen zen baita ere Juraistiren 1987ko Literatura Vascaren diskurtsoa. Nolanahi delarik ere, hortik aurrera Europako herrialdeen literatura nazionalak aztertzeko erabiltzen ziren teoriak ekarri ziren emeki, honela euskal literateraturaren existentzia bera zalantzan jartzen zuen eztabaida ideologikoa nolabait gainditzeko aterabide emankor bat eskainiz, aurreko jarrera defentsibo aski antzuaren ordez. Honela laburtzen ditu Casenavek aldaketa hori nahiz Lasagabasterrek bertan izandako garrantzia:

Tx. Lasagabasterrek eguneratze teorikoa eta zehaztasun intelektuala eskatzen zituen (…). Eta, preseski, horrelako eguneratze bat gertatu da XX mendeko 80 eta 90-eko hamarkadetan. Irakasle eta ikerle bezala, Txuma Lasagabasterrek eragin ohargarria ukan du mugimendu hortan. Kanpoan erabiliak ziren metodologiak euskal literaturaren azterketari egokituak izan dira 80-eko hamarkadatik hona: semiotika, harreraren estetika eta irakurleari buruzko teoriak, literaturaren soziologia, etb. (Casenave, 2012: 77) Agerikoa da Deustuko Unibertsitateak berebiziko garrantzia izan zuela 70en amaierako eta 80etako euskal literatur kritikari nahiz historialarien formakuntzan, multzo horretan sartzen dira Hbz mintzatu ziren asko, jadanik aipatu diren Eguzkitza, Juaristi eta Sarrionandia, besteak beste. Hori izan zen, era berean, Sarrionandiak aipatzen duen Miranderen literaturgintzarekiko miresmena sentitu zuen belaunaldia, garai berean literatur aldizkari berriak sortzen ari ziren idazle kritiko eta sortzaile gazteagoekin batera, hau da, 50-60en bueltan jaiotakoek osatzen zutena. Hala ere, Hbren gaineko lan akademikoen helburua, epe luzera ipuin-berria historiografian kokatzea erraztuko zuten azterketa akademiko hutsak gauzatzea bainoago, epe laburrean euskal literatur eremuan aldaketa bultzatzea izan zen.

Lehen literatur kritikak eta irakurketen arteko desoreka.

Jadanik aipatu da gorago 70 eta 80ko hamarkadaren arteko zubia egin zuen Eguzkitzaren lana (1979)(1980)(1981)(1982)(1983). Literatur teoria eta metodologia jakin batzuk jarraituz gauzatutako

Hbren analisia izan zen hura, lehena, nahiz eta ipuin-berria euskal literaturaren historiografian edota munduko literaturaren panoraman kokatzeko moduko ondorioetara ez heldu. Ezin da ahaztu, baina, analisi horretan errealitate hertsiarekiko askatasunaren mezua -Arestik ezarritako marka, 1977ko monografikoan birsortutakoa-eta edertasuna azpimarratzen zirela eta, beraz, bazen nondik sakontzen hasi. Eguzkitzak irekitako bidetik, Iturraldek berreskuratu zuen bere hitzaurrean literatur lanaren istorioaren eta euskal kultur giroaren arteko harreman sinbolikoa josten zituen bigarren irakurketa. Bigarren berrargitalpenaren urte berean garatu zuen Peillenek irakurketa sinboliko hori, Eganen argitaratutako "Benetazkoa eta asmatuzkoa Jon Miranderen idazlanean" (Peillen, 1987: 5-22) artikuluan:

Irakurketaren mailan, lehen idazketaren ondotik esan nion aipatu zidan sinbolika, irakurleak ikus zezan, giltz batzuk sar zetzan bere testuan; ez du esan nahi pedofiliari buruz diona ez dela kontutan hartu behar, baina nobelako neska gure idazlearentzat, berak amestutako Euskadi da eta nobelako gizona gehienetan Mirande da eta abertzaletasunarekin izan zituen ametsak neska bezala itotzen direnean, eta idazlea, bere pertsonaia nagusia bezala bere burua hiltzera joaiten. Bigarren irakurketa hortan euskal kultura, eta euskal eskola nola ikusi nahi lukeen esaten digu, […] (Peillen, 1987: 16) Peillenen artikulu monografiko honek balio akademikoa du, egilearen prestakuntza eta lanbideagatik ez ezik, konparaketa metodo bat darabilelako Hbren materia fikzional eta erreala bereizteko. Azpimarratzeko datua da irakurketa sinboliko hori 75-85etan nahiko indarrean bazegoen ere, hor zegoela istorioaren lehen mailako irakurketara mugatzen zen beste irakurketa ere. Ezin ahaztu daiteke kazetaritza kritiketan azpimarratzen zena Theresa eta gizonaren arteko amodio istorio paidophilikoa zela, bigarren irakurketarik iradoki ere egin gabe. Horri lotuta zetorren literaturaren esparruan paidophiliak duen tradizioa eta tokiaren azterketak ere plazaratzea, lehen irakurketa hori eskandalutik aldendu eta aberastuz, Lolitarekiko harremanaren monopolioa zabalduz. 1983ko

Maiatzeko Sarrionandiaren artikulua talde horretan sar daiteke, nahiko modu librean bada ere, literatura konparatuaren metodologia baliatuz paidophiliaren gaia munduko literaturaren mapan kokatzen duen literatur kritika saiakera bat baita. Juaristik gai bera metodo konpatatiboa jarraituz jorratu bazuen ere, iritzi artikulu itxura handiagoa dauka bere 1987ko Porroteko lanak. Azpimarratzeko datua da literatur eremuko artikulu hauetariko gehienetan, 70etan jadanik nagusitu zen askatasunaren ideia errepikatzen zela ipuin-berriari lotuta, hala da Eguzkitzarenean eta Sarrionandiarenean, bai eta, nahiz eta akademikotzat ez hartu, Juaristirenean ere, gorago eskainitako fragmentuetan ikus daitekeenez.

Orain arte ikusitakoaren arabera, 80ko hamarkadan nahiko orekatua zen kritika akademikoan bi irakurketa mailen (sinbolikoa eta literala) arteko presentzia, bestalde, ia sistematikoki askatasunaren ideiari lotzen zitzaizkion interpretaziook. Horretaz gainera, istorioaren lehen irakurketa mailan paidophilian oinarritutako irakurketa zabaltzeko eta literatur tradizio zabal batean kokatzeko ahaleginak egin ziren. Era berean, bi irakurketen arteko lotura ere gauzatzen zen, paidophiliaren gaiaren erabilera egoera kulturalarekiko erreakzio gisa irakurriz, ildo horretatik Iturraldek ongi erabili zuen "profanazio" hitza gizona eta Theresaren arteko harremanak sinbolizatzen duen Hbren idazketaren kultur ekintza definitzeko.

Historiografiaren ohar laburrak.

Literatur kritikaren aldetik sakabanatutako saio batzuk idatzi baziren ere, deigarria da 80ko hamarkadan Hbren inguruan ageri zen hutsune historiografikoa, olerkien kasuan ez bezala. Hala ere, kontuan hartzekoa da 80ko hamarkadan euskal literaturaren lan historiografiko gutxi argitaratu zela, jadanik aipatu den Juaristiren Literatura Vasca, besterik ez. Baina horrek ez du esan nahi azterketa historiografikorik egin ez zenik eta, eremu horretan ere, Hbri eskaintzen zitzaion tokia oso txikia zen. Nolanahi dela ere, aipagarria da Karlo Otegik "Euskal sorketa literarioa (1939-1984)" lanean (1985: 437-447) ongi laburbildu zituela ordura arte Hbz egindako irakurketa eta kritikak, azaleko irakurketa eta sinboliko-alegorikoa, alegia:

Haur besoetakoa (1970) nobelan, gizon heldu eta neskato baten arteko pedofilia-harremanen drama eta edertasuna kontatzen da. Perfekzio eta dotoretasun handiko hizkeraz taiutua, zenbait pasartetan maila liriko bikaina eta protagonistaren barne munduaren introspekzio zorrotza lortzen da. Eskandalagarri batzuentzat, besteentzat erlazio erotiko, garbi eta sentimental baten historia da, planu sinboliko batetan, MIRANDEk bezala gizarteko lotura oztopogarriei aurre eginez, urrutiko

Gazteen Lur amestu baten lehiaz, bere bideari jarraitzen dion gizonaren libertadeari eginiko kantua. (Otegi, 1985: 436) 1986an Lasagabasterrek "Antología de la literatura vasca actual" lanari egindako hitzaurrean gune garrantzitsu bat esleitu zion Miranderen olerkigintzari, Arestirenarekin batera. Hauen lanaren garrantzia "Txillardegi" eta Saizarbitoriak narraziogintzaren esparruan zutenarekin alderatu zuen:

La nueva novela vasca solo puede ser explicada satisfactoriamente inscrita en un nuevo sistema de valores, que va de lo político a lo literario pasando por lo cultural. Efectivamente son Txillardegi y Saizarbitoria los que primero expresan en su novelística esa nueva sensibilidad, como lo son por ejemplo en la poesía un Gabriel Aresti o un Jon Mirande" [START_REF] Lasagabaster | Introducción a la narrativa vasca actual" in Lasagabaster, Jesus Mari arg[END_REF][START_REF] Lasagabaster | Introducción a la narrativa vasca actual" in Lasagabaster, Jesus Mari arg[END_REF]:

103)

Bereziki interesgarria da Miranderen narratibaz aipatu zuena, izan ere, idazleek jarraitu zituzten ereduetan euskal idazle paristarrak salbuespen bat suposatzen zuela azpimarratzen baitu "La búsqueda de modelos" atalean [START_REF] Lasagabaster | Introducción a la narrativa vasca actual" in Lasagabaster, Jesus Mari arg[END_REF][START_REF] Lasagabaster | Introducción a la narrativa vasca actual" in Lasagabaster, Jesus Mari arg[END_REF]: 107) eta, bertan, Gide eta Henri Montherlanten (1895-1972) kutsu dekadenteko estetizismo intelektualarekin senidetu zuen Hb:

La nueva novela vasca -la narrativa en general-se veía así abocada a buscar fuera pautas y modelos para ese reto que la realidad y la propia literatura hacían al escritor.

Se podría pensar que el camino más corto y lógico sería la referencia y el recurso a una narrativa que como la castellana resultaba ser la más próxima gográfica y lingüísticamente, habida cuenta de que la inmensa mayoría de los narradores que protagonizaron de un modo o de otro la renovación de la narrativa vasca son también hispano-hablantes. […] los críticos actuales que se han ocupado de su obra -casi todos con una intención apologética no disimulada-no han revelado hasta ahora nuevos datos que acrecienten el interés de la misma" (Juaristi, 1987: 112) Gorago aipatu den joera patologitzailearen ildotik, Miranderen literaturarekiko erakarmena sentitzen zuten irakurle gazteak ez ezik, haren lanaz arduratutako literatur kritikariak ere "comportamiento patológico de un importante sector del nacionalismo radical" horren multzoan kokatzen zituen (Juaristi, 1987: 12-13). Lasagabasterrek 

(H)aur besoetakoaren garaia (1987-…).

Miranderen ipuin-berriaren harreraren azken fasea Pamielak 1987an egindako (H)bren argitalpenarekin hasten da. Harrera aro honi argitalpenaren izena esleitzearen oinarrian ipuin-berriaren klasikotze prozesuaren ezegonkortasuna dago, Pamielaren argitalpenarekin bere puntu gorenera iritsi eta denbora gutxira arrarotzen hasi zena.

Alabaina, azpimarratu nahi da bitxitasun hori ipuin-berriak denboraren joanarekin izan duen bilakabide osoari dagokion ezaugarria dela eta, beraz, literatur tesuaren izaeraren parte. Atal honen helburua da klasikotze bitxirako joera horren eboluzioa zein izan den azaleratzea eta kritikari nahiz historiografiari dagokionez gaur egungo egoera zein den azaltzea.

Atal honen helburuak betetzeko 90eko hamarkadatik aurrera euskal literatur eremuan eragiten zuten zentsura indarren aldaketa nagusiak azalduko dira, jarraian (H)bren harrera aroaren nondik-norakoei heltzeko. Aurreko ataletan bezala, arreta berezia eskainiko zaie argitalpen nahiz berrargitalpen berriei, horien paratestuei, kritika akademiko zein ez akademikoari eta euskal literaturaren gaineko lan historiografikoei. Harreraren ispilu diren iturri horien bidez, azpimarra egingo da ipuin-berriaren harreraren azken garaiak izandako ezaugarri nagusietan, bai eta harrera horrek islatzen dituen euskal literatur eremuaren aldaketetan. Azkenik, ondorioetan luzeago garatuko den euskal literatur kritikagintza eta historiografiaren arloko proposamen bat luzatuko da. hamarkadaren amaiera iristerako 60etan jaiotako 70etako literatura sozialaren kanona eta proiektu dekolonizatzailea oso ahulduta zeuden. 80etako gazteen literatur aldizkariena izan zen, beharbada, ikuspegi hartatik egindako euskal literaturaren azken askatasun aldarria, errealismo sozialistaren estiloa baztertzen bazuen ere euskal literatura proiektu kolektibo askatzaile zabal gisa garatu zuena. Orain arte ikusi bezala, kanon horrek kontrako ahotsak izan zituen, ideia estetikoei lotutako zurruntasunaren indar zentsorea salatzen zutenak eta, hala, euskal literaturan ordura arte ezagutu gabeko eztabaida sortu zen, euskal literatur eremuaren kohesioa indartzen zuena eta, era berean, leku aldaketak iradokitzen zituena, dinamismoa, alegia. Horrek guztiak euskal literatur eremuaren autonomia areagotzen zuen eta, gainera, Sarasolak gogorarazten duen bezala, hasiera batean literatura engaiatuaren proiektu beraren parte zirudien Frankfurteko Eskolaren modernismo konprometituaren diskurtsoaren antza zeukan diskurtso periferikoaren literatur autonomiaren aldarriak.

Alabaina, Apalategik (1998: 64) zehaztu bezala, Ustelako 1975eko manifestua eta Pott Bandaren proiektuaren artean bada ezberdintasun sakonik eta azken honek zehaztu zuen, hain zuzen ere, hizkuntzarekiko eta nazioarekiko ardura oinarri zuena ez zela Literatura.

Hartara, periferiatik zetorren aldarriak euskal literaturaren indar heteronomo ideologikopolitikoaz kexatzen zen eta geroz eta gehiago aldentzen zen kanon hartaz, joera literario horri literaturtasuna ukatzera iritsiz, maila teorikoan. Hainbat ikerlarik berriki ere autonomiari lotuta aztertu duen 1985eko "Txillardegi"-"Atxaga" eztabaida [START_REF] Billelabeitia | Autonomía e ideología en literatura vasca. La polémica Atxaga-Txillardegi" in Kortazar, Jon arg. Autonomía e ideología[END_REF][START_REF] Sarasola | Literatura konparatuaren lehen saiakerak euskal literaturan[END_REF] ezaguna aspalditik zetorren zerbaiten hondarra izan zen, 90eko hamarkadatik aurrera egonkortuta aldaketa sakonak ekarriko zituena. Nork bere posizioak hartu eta inoiz baino garbiago ikusi zen hastapenetako autonomiaren aldarria ez zela kasu guztietan euskal literatur eremuaren autonomiaren aldarria, ideologia edo proiektu politiko jakin baten kontra edo idazlearen interes pertsonalen alde indarra egiten zuen literatur eremuko erreakzioa baizik. Diskurtso periferiko horrek erdigunerako bidaia egindakoan ezin esan liteke euskal literatur eremua autonomoago bilakatu zenik, hau da, aurretik beregan eragiten zuten indar zentsore erabakiorrenak deuseztatu zirenik, bai ordea literaturtasunaren ulerkera aldatu egin zela, Potten diskurtso erabat zirkunstantziala indarrean jarri baitzen eta, ondorioz, euskal literaturaren indar zentsoreak -heteronomoak, nahi bada-aldatu egin zirela. Honen froga dira, nolabait, Juaristiren eta "Atxaga"-ren ibilbideak, oso ezberdinak orokorrean, baina 70etako euskal literaturaren kanon sozialak markatutakoa ez beste indar zentsore hainbat onartzeko prest, biak.

"Autonomiaren belaunaldi" eta, beranduago, "bainaren belaunaldi" gisa izendatutakoak euskal literatur eremuari ekarritako onura handienetarikoa 70-80tako eztabaida literarioak izan ziren, bai eta horietariko batzuek irekitako ibilbide berriak ere. Oso azpimarratzekoa da, "Atxaga", Izagirre, Saizarbitoria edo Sarrionandiak idazle gisa bide aukera berriak urratu izanak daukan garrantzia. Baina belaunaldi horren zentroratze estrategiatik eratorritako okerrena zera izan zen, berriz ere, euskal literaturaren orkestraren zuzendaritza gorena espainiar literatur sistemari eskaini zitzaiola, euskal literaturari izatea bera ukatzen zion horri, Casenavek aipatzen duen Juaristiren diskurtsoari, besteak beste.

Honen ondorioz, 80etako krisitik indartuta atera zen momentu berean euskal literatur eremuari indarra eta kohesioa ematen zion eztabaida dinamika hautsi egin zen. "Atxaga"k irabazitako Espainiako Kritika Sariaz geroztik garbi geratu zen aurrerantzean nora begiratu beharko zuten euskal literaturak eta idazleak "benetako" gisa legitimatuak izateko (Apalategi, 1997: 71), zein instituziok erabakiko zuen euskal literaturaren kanona, hein handi batean behintzat eta, beraz, nondik pasa beharko zen kanon horren parte izateko eta zeini aitortzen zitzaion euskal literatur eremuan indar zentsore sendo eta eraginkorrenak eragiteko legitimitatea.

Hala, belaunaldi berriak ekarritako euskal literatur sorkuntza nahiz eremuaren arau aldaketa sakonenak ez zuten soilik literaturaren ulermolde estetiko ezberdin bat suposatu, indar zentsorea euskal eremuko proiektu kolektiboaren instituzioaren eskuetatik Espainiar instituzioenetara pasa baitzen. Ordura arte literatura sozialak eraikitako joera -Francopeko euskal literatur eremuaren oinarrizko garapena ahalbidetu zuenabaztertu egin zen, ez baitzen literarioa, proiektu ideologiko baten parte zenez gero.

Ikuspegi horrek eman duen euskal-espainiar literatur eremuan, zenbait euskal idazlek, 70en hasieran ez bezala. Honela azaldu zuen Eguzkitzak bere hitzaurrearen amaieran (Eguzkitza, 1987: 28):

Argitalpen hau, hasieran esan dugun legez, berak egindako makinakopia bera da. Arestik berea egin zuenean gori gori zegoen batasunaren burruka, eta Jonek ontzat jo zuen aldaketak egitea.

Oraingoan, ordea, euskararen bizitzea batasunaren pean ez dagoenean, -badaukagu eta gutienezko literatur-hizkuntza batu bat-zera uste izan dugu, garaia zela Jonek berak idatzitakoa euskal irakurleari eskaintzeko, beraren zalantza eta gustuetan, beraren nahasmendu eta orduko jarrerarekin, Mirandek beste askok bezala bilakaera konplexu bat jasan baitzuen, lapurtar klasikoa, lapurtar modernoa, gipuzkera, zuberoera, batua, e.a.

Horren ostean, Miranderen testuan egindako aldaketa gutxi batzuk aipatu zituen, ortografiari lotutako xehetasun gutxi batzuk besterik ez. Ondorioz, testu horren argitalpenak (H)bren azterketa historiografikorako eta testuaren beraren harrera osoago batetarako ezinbesteko oinarria ipini zuen: 1959ko Abren jatorrizko testuaren kaleratzea.

Euskal literatur eremuko aldaketa paratestuan.

Pamielaren argitalpenak, Ereinenak bezala, Luren argitalpenean Arestik idatzitako oharra eta Anaitasunan argitaratuako kritika bildu zituen. Horrekin batera, Eguzkitzaren hitzaurrea (Eguzkitza, 1987(Eguzkitza, : 15-28), bibliografia bat (1987: 29) : 29) eta "Atxaga"-ren hondarhitzak (" Atxaga", 1987: 122-132) osatzen dute harrerarekin lotura zuzena duen paratestua. Hala, Arestiren askatasunari, heterodoxiari eta ideologiarekiko distantzia jartzeari lotutako ideiak berreskuratu edo birsortu nahi izan ziren berriz ere, hauei elementu berriak gehituz.

Hitzaurreko oharrak: askatasun pertsonala eta idazlea.

Eguzkitzaren hitzaurrea osatzen duten puntuen informazio interesgarriena zenbait elementutan laburbil daiteke. Batetik, nabarmentzekoa da idazlearen idazle kontzientzia edo idazle izateko grina, modernotasuna eta askatasunaren ideia elkarlotu zituela: […] psikiatrak zer izan gura zuen galdetu zionean: idazlea ihardetsi omen zion. Idazlea, bai, bilbotar poetak bezala berak ere, berak eusko aitorsemeak, bulego zikin batetan bizitze osoa sartu behar bazuen ere. Hala bada, ene iritziz, gizon modernoa dugu Mirande eta modernotasun hori dela bide euskal parnasoan lehen mailakoa, beste Guti batzu bezala. Are gehiago, berak ipuin berria zeritzon eleberri labur honetan, idazle-kontzientzia hori arras da bistako: gizona-ren berezitasunean, bere burua sendikortasun desberdin baten jabetzat duen, gizona eta bere askatasuna oroz gainetik defendatzen duena inguruneko jendekilakotasun guztiak gora behera. (Eguzkitza, 1987: 25-26) Aurrerago ere Mirandek ipuin-berrian "askatasunaren aldeko defentsa" (Eguzkitza, 1987: 27) egin zuela aipatu zuen. Beraz, nahiz eta ez oso modu artikulatuan, elkarri lotuta ageri dira idazlea, modernotasuna eta askatasun pertsonala. Hala, Eguzkitzaren irakurketan idazleari lotutako askatasunarena aldarrikapen indibidual gisa agertzen da, eskema erabat erromantikoen niaren eta jendartearen arteko gatazka moduan. Beraz, Peillenek edo Iturraldek aurrez iradokitako irakurketa sinboliko zabal eta kolektiboagorik ez da ageri, Theresak euskal kultura edo euskal nazioa sinbolizatuko lukeenik. Ez da irakurtzen gizonaren askatasunak Theresarena behar duela, gizonak Theresa askatu nahi duela, bera aske izan ahal izateko. Ez da Arestik literatura sozialaren ordezkari gisa egin moduan, eremuaren barne zentsura indarrekiko askatasun hori kanpo indar zentsoreekiko askatasun zabalago baten aldarriaren baitan txertatzen. Theresaren esanahi alegorikoa baztertuta, askatasun indibidualaren ideia horri lotuta dator argitalpen honen garaiko euskal literatur eremuaren gaineko hausnarketa eskaintzen duen "Atxaga"-ren hondar hitza, aurrerago aztertuko dena.

Hitzaurrean ageri den beste ideia azpimarragarri bat da, idazlana argitaratzeko izandako zailtasunak eta argitaratu zen unea kontuan hartuta, Mirandek bere ipuin-berria Lolitaren kopiatzat hartuko ote zenaren kezka zeukala (Eguzkitza, 1987: 26-27). Aurrerago ikusiko den bezala, gaur egungo ikuspegitik esan daiteke ez zitzaiola idazleari arrazoirik falta, etorkizuna iragarri baitzuen, neurri handi batean. Generoari dagokionez interesgarria da

Lolitarekiko konparaketan Eguzkitzak egindako oharra: "are gehiago, errusiarrak elaberri bat idatzi zuen lekuan, Jonek elaberri labur bat, edota ipuin luze bat baizik ez zuen idatzi." (Eguzkitza, 1987: 27). Jarraian, literatur testuari buruzko informazio laburra eskaini zuen eta, bertan, prosa poetikoa eta gorago aipatutako askatasun pertsonalaren aldarria azpimarratu.

Idazlearen askatasunaren aldarria.

(H)bren irakurketa bat eskaini zuen "Atxaga"-k argitalpenaren hondar-hitz gisa.

Irakurketa horren aurretik, baina, euskal literatur eremuarekin lotutako afera batzuei ere egin zien erreferentzia, Eguzkitzak gainetik aipatutako askatasun pertsonalaren ideiaren eta idazlearen arteko lotura indartuz eta sakonduz. Hausnarketa horrek, gainera, esplizituki berreskuratzen du Iturraldek Ereinen argitalpenaren hitzaurrean nahita aske utzitako haria, zentsura indar garaikideei buruzkoa: "nahiz eta argitaratzeko arazoak aldatu diren (beste asko ez baitira aldatu, eta ez daukat honetan sartzeko gogorik)" (Iturralde, 1987: 10) Bere irakurketaren aurretik eskaintzen duen hausnarketa horren amaieran Miranderen aldeko gisa agertzen da, batetik, Arestik bere oharrean aipatu zuen bezala "hirugarren bidea" ireki izana zor ziolako eta, bestetik, irakurri zuen bakoitzean zer pentsatu eman ziolako. Azkenik, ironiaz betetako lerro batzuk eskaini zizkien Miranderen (H)bren gaitzesleei: "Holako eritzi on batek, jakina, argibideak ematera behartzen nau -portaera lotsagarria den partez-eta prest nago horregatik Haur besoetakoari buruz zenbait eritzi azaltzera. Gaitzesleek barka biezadate atrebentzia hau. " (1987: 125). Hala, Eguzkitzak azpimarratutako ipuin-berriaren askatasunaren gaia bere garaiko idazlearen alor pertsonalera eraman zuen "Atxaga"-k eta, esplizitatu ez bazuen ere, balirudike sormen askerako esparru gisako literatur ulerkeraren aldarrikapena izan zitekeela berea, ordura arteko Hbren aldarrien bide beretik, baina sorkuntzarako traba nagusitzat eremuaren barneko indar zentsoreak agertu zituen, denborarekin heteronomia ideologiko-politiko izendatu den horretan oinarrituak.

(H)bri buruz eskainitako irakurketan idazlearen arlo pertsonalari edo "senditzeko manerari" erreparatu zion, idazlea eta gizonaren pertsonaiaren arteko paralelismoa gauzatuz eta literatur lana Miranderen "sentigrafia" gisa interpretatuz (" Atxaga", 1987: 125), testua eta idazle nahiz pentsalari ezberdinen esanen konparaketan oinarrituta.

Theresak herriminari loturik gorpuzten duen sinboloa iraganeko Urrezko Aro batekin berdindu zuen bere irakurketan ("Atxaga", 1987: 130) baina, gorago aipatu bezala, ez zuen horren eta idazlearen garaiko euskal errealitatearekin loturarik gauzatu, Peillenek edo Iturraldek proposatutako irakurketaren haritik tiraka, adibidez. Aipatu beharrekoa da itzultzaileak lizentzia zenbait hartu zituela bere lanean, horietariko nabarmenena, euskarazko testuan hasiera batean extradiegetiko eta heterodiegetikoa dirudien narratzailea hirugarren pertsona gramatikaletik lehenengora bihurtzea, autodiegetikoa bilakatuz. Isabel Olivaresek "La Ahijada de Jon Mirande" (2002: 183) artikuluan aldaketa horren kritika gogorra egin zuen, istorioak sinesgarritasuna ere galtzen zuela aipatuz: […] el descubrimiento de la personal traducción de La ahijada enfada y supone un alivio al mismo tiempo. Enfada, porque no puede ser otra la reacción al descubrir que el original en euskera está escrito en tercera persona, pero traducido al castellano en primera, algo que no se advierte o justifica de forma alguna en el largo, larguísimo prólogo. Gil Bera ha re-creado el texto de una manera tan ilícita que ha conseguido que chirríe. Y aquí llega el alivio. La falta de perspectiva, la borrosa frontera entre el narrador y el autor, los puntos cardinales de la trama y la perspectiva que parecían desordenados, consiguen que surja la desconfianza en la propia comprensión del texto, casi exigiéndose una relectura.

(H)aur besoetakoa

Olivaresek gehitu zuen, bere itzulpenaren irakurketa esperientziatik abiatuta, hain dela handia testuaren moldaketak literatur lanari ematen dion ulergaiztasuna non irakurlea azalpenak bilatzera behartzen duen, azkenik, erantzunkizuna itzulpenaren izaerak daukala asmatzen duen arte. Sarreraren amaiera aldera honako ondorioa plazaratu zuen: "sobra decir, después de la sorpresa, que el peor favor que se le puede hacer a Jon Mirande es acercarse a él de la mano de Gil Bera" (Olivares, 2002: 184). Zaila da, euskarazko bertsioa ezagutzen duen irakurlearentzat, Gil Berak egindako aldaketak inkoherentziarik dakarren asmatzea, erabat ulergarria gertatzen baita itzulpenaren irakurketa, bai eta, hitzaurrea irakurriz gero, itzultzaileak hartutako lizentzia ere. Azken hori dela-eta, azpimarratzekoa da Olivaresek salatu zuen ausentzia, itzultzaileak bere egiteko modua edo itzulpengintza ulertzeko modua hitzaurrean iragarri ez izanarena, alegia, oinarri gabekoa dela. Izan ere, Gil Berak Miranderen itzulpengintza praktikari buruz mintzatzerakoan harekiko erakusten duen afinitatea nahiko argigarria da:

Mirande fue el primer escritor vasco moderno en entender la traducción literaria como labor creativa y original, no sujeta ni mediatizada por exhibiciones ni didactismos. Sabía que si entre el traductor y el autor no hay una cierta afinidad anímica, de gusto, de inteligencia, la obra resultante ha de patentizar, sin remedio, esa carencia y ser una traducción no sólo inútil, sino perniciosa para la dignidad del autor traducido cuya personalidad y mérito quedan ocultos hasta para el lector más perspicaz. (Gil Bera, 1991: 55-56) Olivaresen iruzkinak argitaratu eta urte batzuk beranduago, Bilbo Zaharra euskaltegiak antolatutako 2010eko "Klasikoen irakurraldi etenik gabea"-n Peillenek ere agertu zuen itzulpenarekiko ezadostasuna, narratzailari zegokionez, bereziki: […] hirugarren pertsonan idatzi zuen, berak «ipuin berri» izena eman zion narrazioa, beraz Gil Berak, egin zuen traditze handia, autobiografikoa izan balitz lez, gaztelaniaz lehen pertsonara itzultzea izan zen (Peillen, 2010: 37).

Aurrerago beste itzulpen "akats" bat ere aipatu zuen, (H)bren lehen paragrafo poetikoari dagokiona: "ekaitz ederra idatzi zuen, epai eguna bezala, (Gil Berak día de juicio itzultzeko ordez día de poda ulertu zuen) […]" (Peillen, 2010: 38). Nabarmendu beharra dago narrazio bat ez duela autobigrafiko egiten lehen pertsonan idatzita egoteak, baina, oso adierazgarria da Peillenen kezka, Miranderen ipuin-berriaren irakurketa autobiografia gisa interpretatua izateko "beldurra" erakusten baitu. Ziur aski ordurako joera hori oso zabalduta egongo zen, hau da, narratzailea edota pertsonaia nagusia idazlearekin nahastearena, ez irakurketa sinbolikoak baizik eta biografikoak eginez.

Gil Berak egindakoak, "traditze" gisa interpretatzea zilegi izan badaiteke ere, literatur ariketa gisa interesgarria izateaz gainera (H)bren klasikotze prozesuan beste pausu bat suposatu zuen, testua beste literatura batetara zabaltzeaz gainera, horren harira idazlea ezagutzera emateko ekintzak antolatu zirelako, 1991ko azaroaren 6an Peillenek UNEDen eskainitako "Jon Mirande Aiphasorho y su novela La Ahijada" hitzaldia (1991: 99-115), besteak beste.

Egia da oraindik literatur lan honen itzulpen estandarragorik ez zegoen garaian halako itzulpen askea kaleratzeak elementu bitxi bat gehiago txertatzen ziola klasikotze prozesuari, berez edozein itzulpenek dakartzan aldaketez haratagoko itzulpen aske bat izan baitzen. Baina, bestalde, bitxitasun horrek jarraipena ematen zion Miranderen proiektu literarioari, bere itzulpengintza lana barne, bai eta ordura arte ipuin-berriak izandako harrerari ere, literatur eremuko askatasunari lotua. Are gehiago, euskal eremuan gauzatutako itzulpengintzaren esparrura zabaldu zuen literatur proiektu hori, baita izpiritu hori literatura hispanikoaren eremuan txertatu ere, itzulpengintza mugatzen den espazio liminarrean soilik bada ere. Hala, hein handi batean, ipuin-berriaren itzultzaileak hartu zuen pintorearen lana, hau da, gizona eta Theresaren istorioa jaso eta idaztearena, istorioaren erroan den askatasun eta transgresioaren ideiei modu eta eremu berri batean jarraipena emanez. Horiek horrela, aipatzekoa da Miranderen ipuin-berria euskal literatur sorkuntza eta eremuaren askatasun edo autonomiaren ikur gisa itzulpengintzaren eremuan ere txertatu zela Gil Beraren lanaren bitartez.

Berrargitalpenen atzerapausoak.

Itzulpenari egotzi zaion klasikotze prozesuaren arrarotze ahalmena txikia da (H)bren berrargitalpenenarekin alderatuta. 1987an Antzak aipatutako joerak bere horretan jarraitu zuen, eta 1987an Pamielak emandako aurrerapausoen inertziak tarte labur batez iraun bazuen ere, joera horrek etetera egin zuen milurteko berria hurbildu ahala.

1995ean Eginek bere bilduman elebitan ateratako argitalpena eredugarria dela esan daiteke testu hautaketari dagokionez. Euskarazko bertsio gisa Pamielarena ezarri zuten eta, horren jarraian, Gil Beraren itzulpena. Argitalpen hau benetan interesgarria zen euskara eta gaztelania ezagutzen zituen irakurlearentzat, izan ere, euskarazko jatorrizko bertsioa eskaintzeaz gainera, itzulpen aske bat eta, beraz, itzulpengintza ulertzeko modu berri bat, jartzen zen euskal irakurlegoaren eskura, ordura arte batere ohikoa ez zena. Bi bertsioak bata bestearen ondoan irakurtzeak itzulpengintzaren gaineko hausnarketa susta zezakeen irakurle interesatuen baitan, sorkuntzarako, analisirako nahiz kritikarako bideak irekiz. Iñaki Urdanibiaren sarrera da, beharbada, laburregi dena, tamainaz nahiz edukiz, ordura arteko argitalpenetan aipatutako zenbait puntu errepikatzera mugatu baitzen.

Lehen esaldian autoreaz zera esaten da: "Ez gara idazleaz mintzatuko, irakurtzeko gogoa lauso bailekiguke". Arestik egin zuen bezala, eta honen ostean beste askok, Miranderen joera zenbaitekiko distantzia markatzea zen helburua eta, hala, idazle honen lanaz mintzatu ahal izateko aldez aurreko eskakizun itxura hartzen hasi zen keinu errepikakorra.

Hortik aurrera aipatzen ziren hitz-gakoek jadanik plazaratutako informazioak ekartzen zituzten paratestura: "idazle heterodoxo", "gaiz zein estiloz, edozein konbentzionalismoren kontrakoa zen", "gai tabua", "intzestua". Aurkezpen honetan eskainitako irakurketa istorioaren mailakoa zen, bestelako irakurketa sinboliko- 90eko hamarkadaren hasieratik honako tendentzia, bada, testua biluztearena izan da, eta garaian garaiko editore, kolaboratzaile edo itzultzaileek egindako hitzaurreen ohiturak desagertzera egin du, Arestiren testuak izanik ia etenik gabe erreproduzitu direnak.

Miranderen (H)bk eztabaida literarioen eroale izateari utzi zion eta, hala, idazlanaren nahiz iradokitzen zuen askatasunaren ideiari buruzko aldarririk ez zen gehiago ageri.

Aldaketa honek bat egiten du denboran euskal literatur eremuan gertatutako aldaketa sakonaren egonkortzearekin, erdigunea bereganatu zuen literaturtasunaren ikuspegi berriarekin. Ondoriozta liteke, beraz, "Atxaga"-k (H)bren hondar hitzean aldarrikatzen zuen autonomia lortua zela, baina, jadanik iradoki eta aurrerago sakonduko den bezala, horrek ez zuen euskal literatur eremua autonomo bihurtu, ez eta literatura sorkuntza askerako eremu gisa zedarritu ere. Desagertu zen eztabaidaren parte izateari utzi ostean, ez zuen sormen askerako komunikazio eremu gisako literaturaren aldarriaren sinboloaren lekukoa inork hartu. Horrekin batera, ipuin-berriaren klasikotze prozesuarekiko oso ardura txikia agertu zen. Argitaletxeen aldetik, berrargitalpenetarako Lurek prestatutako edizioa berrargitaratzeko hautuak hori erakusten du, baita aferak inoren arretarik erakarri ez izanak ere. Oso kontuan hartzekoa da Gil Beraren itzulpen askea baino larriagoa dela (hori larria bada) (H)bren klasikotze prozesuari dagokionez, jatorrizko testutik urruntzen den bertsioaren berrargitaratzeari berriz ere lotzea eta Miranderen ipuin-berriaren historiaz hitzaurre kritiko berririk ez gehitzea.

Kritiken ugaltzea gai eta ezaugarri gutxi batzuen bueltan.

Miranderen ipuin-berriaren harrera kritiken bidez aztertzeko iturri ezberdinei erreparatuko zaie atal honetan: kritika akademikoari, kazetaritza kritikari eta bestelako eremuetatik etorritako kritikari. Literatur sistema osatzen duten elementu ezberdinek garapen maila aurreratu bat iritsi zutenean, 90eko hamarkadan zehar eta milurteko berrian ere, Miranderen ipuin-berriaren kritikaren esparruan jazotako aldaketa nagusia kopuruen igoera eta esparru akademikotik egindako ekarpenen areagotzea izan dira. Euskal

Ikasketen eremuko unibertsitate esparruaren garapenak aurrera egin ahala espero izatekoa zen halako aldaketa bat nabaritzea. Hala ere, azpimarratzekoa da 80ko hamarkadaren amaieran (H)bren azterketarako lortu ziren baldintzak ez zirela ondoren behar bezala baliatu, besteak beste, kritika gehienetan oinarritzat hartutako testua eta kritiketan erreferentzia egiten zaiona Hbrena izan delako, hau da, Luren bertsioa eta honen eratorriak. Ondorioz, kritikok ez daude jatorrizko testuan oinarrituta eta, bestalde, itzulpena apenas aipatzen da. Horregatik, eta jarraian aipatuko diren beste zenbait arrazoiengatik, hazkunde kuantitatiboarekin batera kritiken alderdi kualitatiboei erreparatuz gero, hau da ipuin-berriaren klasikotze prozesua arrarotu izanaren beste faktore bat.

Esparru ezberdinetako kritiken ezaugarri nagusiei dagokienez, kritika akademikoaren eremuan gutxi arduratu da, salbuespenak salbuespen, bere kritiketan literatur lanaren ezaugarri literarioen ikuspegi orokor bat emateaz, metodologia kritiko bat jarraituz, Eguzkitzak egin zuen moduan. Euskal literaturaren historiografian ipuin-berriak 70eko hamarkadatik zuen ezlekuari begira, bereziki beharrezkoak zen literatur lana bere garaian behar bezala finkatuko zuten oinarriak ezartzea, aldiz, monografiko gehienetan literatur lanaren ezaugarri isolatuak aztertu izan dira, bere sortze testuingurua eta historiari gehiegi erreparatu gabe ere. Horretaz gainera, ipuin-berriaren berritasunari buruzko atalean labur iradoki denaren ildotik, euskararen historiaren ikuspegitik ere oso dokumentu interesgarria da, zalantzarik gabe, bai testu originalaren izaera bai ondoren jasandako moldaketa literatur euskara idatziaren garai erabakiorrietako testigantza historikoak baitira; ez da, baina, ikerlerro horretatik abiaturiko ikerketa sakonik gauzatu. Klasikotze prozesuaren pobretzean eragina izan du, honekin guztiarekin batera, gaiaren inguruko tesirik argitaratu ez izanak, ez eta Miranderen literaturgintzaren ingurukorik, oro har.

Euskal literatura idatziaren eremuan jazotako aldaketekin batera desagertu egin zen idazleek hitzaurre edota kazetaritza kritikaren eremuan gauzatutako ipuin-berriaren aldarrirako joera, 80en amaieran idazlearen askatasunari bereziki lotuta zegoena. Era berean, nabarmentzekoa da 90eko hamarkadatik aurrera istorioaren maila agerikoenean jarritako arreta, paidophiliaren gaia nahiz Lolitarekiko konparaketa etengabe aipatuz eta hari horretatik tira eginez, bereziki, irakurketa sinboliko-alegorikoak alboratuz. Ildo beretik, geroz eta maiztasun handiagoz hasi zen agertzen istorioaren ageriko maila horren eta Miranderen arteko lotura biografikoa, hau da, autore-narratzaile-pertsonaia nagusi artekoa eta, honekin batera, moralizaziorako joera. Esan gabe doa hori guztia, (H)bren klasikotze prozesuaren kalterako ez ezik, literatura sorkuntza askerako komunikazio eremu gisa defendatzen duen ikuspegiaren ahultzeko bidea ere badela.

Oro har, beraz, baiezta daiteke ipuin-berriaren klasikotze prozesua indartu zuen literaturaren eremuko aldarria desagertu bazen ere, 80etako mugimenduak bere fruitua eman zuela: berrargitalpenak, (originalarena zein ez), azterketa kritiko ezberdinak, maila ezberdinetako irakurketak, itzulpen bat eta abar. Hala ere, nabarmendu beharra dago Ereinen berrargitalpenek atzerapausoa suposatu zutela testua finkatzeko prozesuan.

Nolanahi dela ere, hutsunerik handiena kritikagintza akademikoan eta, ondorioz, euskal literaturen historiografian zegoen, baina eremu honek ez zuen ordura arte ezarritako oinarrien eta klasikotze bultzadaren lekukoa bere egin. Hori eta euskal literatur eremuan -eta kulturan, oro har-jazotako aldaketak daude, hein handi batean, eremu ezberdinetan gauzatu diren ipuin-berriaren gaineko hausnarketa-azterketen gai nahiz ezaugarri zentralen izaeraren oinarrian.

Autonomiaren gaia eta irakurketa sinboliko-alegorikoak.

Orain arteko azterketan azaleratu den bezala, Miranderen ipuin-berriak literaturaren autonomiaren eztabaidan izan zuen tokiak askatasunaren ideiari lotutako istorioaren irakurketa sinbolikoak zeuzkan jatorri. 80ko hamarkadaren bigarren erdian, aurretik polisemikoa zen ikurra idazlearen autonomia edo askatasun indibidualarekin lotu zen, gehienbat. 1987ko (H)bren hitzaurrean Eguzkitzak aipatzen zuen Mirande, Aresti bezala, "benetako idazlea" izan zela, idazle izan nahi zuen eta bere literatura ez zen ideologiaren isla hutsa. Gorago ikusi bezala, hitzaurre horrekin batera paratestuaren gune nagusia hartzen zuen "Atxaga"-ren hondar-hitzak (H)b literaturaren autonomiaren manifestu bihurtzen zuen, euskal eremuko idazlearen autonomiaren ideia jakin batean oinarritutako literaturaren autonomiaren ulermoldea: joera politiko-ideologiko jakin batekiko autonomiarekin lotutakoa, literatura sozialaren kanonaren -eta are garaiko euskal literatur eremuaren-oinarrian zegoenarekiko, zehazkiago. 90en hasieran euskal literaturaren erdigunean kokatutako literaturtasunaren ideia berria, autonomiaren ideia horretatik abiatzen zena, gailentzen hasia zen eta, Apalategik aipatzen duenaren ildotik (Apalategi, 1998: 66), irizpide horretatik kanpokoari erabateko literaturtasuna ere ukatzen zitzaion. Literaturaren ikuspegi horrek autonomiaren gaineko eztabaidaren baitan zentroratze bideak indartzera egin zuen, unibertsitateko literatur kritikaren garapenarekin eta "Atxaga"-ren Obabakoaki (1988) 1989an emandako Espainiako Sari Nazionalaz geroztik.

Atxagaren Sari Nazionalaz geroztik, eta literatur-kritika unibertsitario sortu berriak (ez dena inolaz ere nahastu behar behialako kritika filologiko zein etnografiko nahiz linguistiko edo edo ideologiko tradizionalekin) asko lagundu du horretan, euskal literatur esparruaren baitan gunetasun eta nagusitasun hierarkiko automatikoa dakarren literaturtasuna antonomasiaz bailitzan "autonomiaren belaunaldiko" kideei dagokie. Gainerantzeko idazleak, hala aurreko garaiean hegemonikoak ziren literatura konprometituaren jarraitzaile ahulduak, nola literatur eskenatokira azkenaldion igo diren idazle mulkoak, esparruaren marjinetan mugitzen dira gauza berriak egin arren (bigarrenen kasuan bereziki), perzepzio eskema hegemonikoa bihurtu den "autonomismoak" bere galbahean tankera bakarreko pipitak baizik ez dituelako gordetzen, hots, ditxosozko belaunaldi horren kideek ekoizturiko pipitak.

Euskal literatur eremuko indar zentsoreen nondik norakoak eraldatu zituen mugimendu horren baitan kokatu beharra dago idazlearen autonomiaren ikuspegi horretatik egindako (H)bren irakurketa sinboliko zilegi eta utilitarioa gailendu izana. Irakurketa hori, aurreko puntuetan azpimarratu den bezala, idazlearen biografiarekin lotzen zen eta idazle madarikatu martirrarekiko analogian oinarritu, gizonaren pertsonaia eta idazlea lotzen zituen irakurketa sinboliko-analogikotik oso hurbil, Theresa euskal kulturaren alegoria gisa identifikatu gabe.

Gailendu zen irakurketa sinbolikoak literaturaren autonomiaren ideia jakin horren alde egiten bazuen ere, horrek ez du esan nahi beste irakurketarik ez zenik, nahiz eta garaian geroz eta modu isolatuagoan agertzen zen askatasunaren ideia zabalgo batean oinarritzen zen irakurketa alegorikoa. 1991ko Hegatsen 4. alean, 1990ean Donostian ospatutako jardunaldi batzuen hitzaldiak eta mahai-inguruak bildu zituzten eta, horien artean, Gil Berak Miranderi buruz egindako aurkezpenaren harira sortutako eztabaida ageri da, hain zuzen ere, idazlearen figurari lotuta gailentzen ari zen autonomiaren ideiaren afera eta aitzindaritza zirela eta. Heteronomia ideologiko-politikorik gabekoa behar zuen benetako literaturak, benetako idazlea eta Miranderen arteko loturan oinarritzen zen harremana zela eta, Urkizuk (1991: 139) hitza hartu zuen mahai-inguruan eta planteamendu horren hatsarreekin kontraesanean ziren datuak eskaini zituen: lehena, Mirande ez zela literatura literatura gisa ulertu zuen ez lehen idazlea ez eta bakarra ere, aditzera emanez, bestalde, literatura soziala egiten zutenek ere kontzienteki eta idazle gisa bereizten zituztela testu ezberdinak, euskal literatur sorkuntza eta eremuaren arau berriek eragiten zuten indar zentsorea sentitzen zenaren erakusgarri; bigarrena, Mirandek bere abertzaletasuna itzali zenean utzi ziola idazteari, beraz, bere autonomiak ez zuela erabat bat egiten gailentzen ari zen autonomiaren ideiarekin:

Nik uste dut gaur badagoela ohitura bat, edo joera bat edo jaidura nagusi bat literaturaren autonomiaz hitzegiteko. Nik uste, ez Mirandek bakarrik, beste guztiek ere literatura egiten dutenean, badakitela zer egiten ari diren eta bereizten dituztela zenbait idaz mota, zenbait egiteko era, etab. Beraz, ez nuke esango, ez nintzateke ausartuko esatera bera dela lehenbizikoa literatura horrela sentitzen zuena. Eta areago esango nuke, beste gauza bat: bere abertzaletasunak, bere Euskal Herriarekiko maitasuna, sua, itzaltzen denean, piztua duen su hori, eta Andima Ibinagabeitiak piztu zion su hori itzaltzen zaionean, idazteari utzi egiten diola.

Hor agerian geratzen da, berriz ere, literaturtasunen, idazletasunen eta autonomiatasunen gaineko ulermolde ezberdinen eztabaidarekin oso lotuta zegoela Miranderen idazle izaeraren eta, beraz, mirandetasunaren definizio eta apropiazioari lotutako adostasun falta, (H)bren irakurketena barne. Baina nahiko agerikoa da, 70etan gailentzen zen literatur kanonetik egindako irakurketak, euskal literatur eremuaren -eta, oro har, nazioaren-autonomiarekin lotura zuzena zeukan askatasun kolektiboaren aldarriak, alegia, 80en erdi aldera arte iraun zuela, eta horren ostean gaur egungo euskal literatur eremuan gailetzen den literaturtasunaren ikur bilakatu zela, idazlearen autonomiarekin lotuago dagoen askatasun indibidualaren aldarri, aldarrikatzaileak erdiguneratu eta bazterrean geratu zen arte. Izan ere, aurrerago ikusiko den bezala, literaturaren ulermolde berriak, literatur eremu mendebaldar moderno homologatuaren simulakro autonomikoaren oinarriak eta honi lotutako heteronomiek ezarritako zentsura dialektikaren mugen baitan zail gertatzen zen Miranderen (H)b ikur gisa aldarrikatzen jarraitzea, arrazoi ezberdinak tarteko. Era berean, geroz eta zailagoa zen ipuin-berriaren irakurketa sinboliko-alegoriko euskal kultura eta nazioari lotutakoa eta, ondorioz, erabat ideologiko-politikoa idazletza huts edo autonomoaren ideia horrekin estaltzen saiatzea.

Peillenek 1987an plazaratutako irakurketa berriz ere kaleratu zuen 1991n UNEDen eta aurrerago ere bai 1998ko Jakinen 106. zenbakian, irakurketa alegorikoaren berri idazleak berak eman ziola esanez:

Herriminaren sinboloa neska dugu. Neska Euskaldungoa da. Badu 11 urte Mirande euskaraz idazten ari dela. Sinbolo irakurketa horren haria eman zidan idazleak berak, lagun baten mentura nobelatua idazten zuelarik, bere euskal mezuaren helarazteko. (Peillen, 1998: 23) Alabaina, irakurketa sinboliko-alegoriko honek ez du oihartzun handirik izan 90eko hamarkadatik aitzina, zer esanik ez idazletza autonomoarenaren aldean. Itxaro Borda izan da irakurketa hori berriz ere ekarri duen bakarrenetarikoa, 2004ko Hegatsen Luren bertsioan oinarrituta argitaratutako kritikan. Hausnarketaren hasieratik Theresa sinbolo bat denaren ideia azpimarratuz, amaiera aldera azaltzen du bere irakurketa:

Zeren sinboloa bestela, ez baldin bada bere gizartean euskal idazlearena? Alabaina badakigu zuberotarrak nola pairatu zuen hemengo kulturakraten bekaizgoa eta nobelaren irakurketa berria egin dezakegu zirrikitu horretarik, ene ustez, testuak daukan blasfema-usaia kendu gabe. Neskatxa euskara eta euskal herria izan daiteke eta gizona, jendarte malgu eta axolagabearen aztaparretarik biak salbatzen saiatzen dena.

Irakurketa horretan gizona euskal idazlearekin parekatzen bada ere, idazle horren misioa ez da gailentzen ari zen idazletzaren berbera, euskal nazioarekiko kezka erakusten dituen idazlearena baizik, euskara eta euskal herria salbatu/askatu nahi dituenarena eta, beraz, indar heteronomo ideologiko-politikoen eraginpean idazten duena. Izan ere, askatze hori ez dago soilik gizon-idazleari lotuta, baita Theresa-euskal kultura-euskal herria Honetan ere, Txomin Peilleni idatzitakoa egi ala alegia denetz zalantzan jartzeko arrazoirik egon badago. (Aristorena, 2010: 65) Hala, Peilleni idatzitakoa ez ezik istorioaren inspirazio iturriari zegokionez hark esandakoak ere zalantzan jartzen ziren Mirandek Lolita irakurri ez zuela auzitan jartze horretan. Ezin ahaztu daiteke Peillenek Aristorenaren aurretik eskainitako hitzaldian adierazi zuela Mirandek inspirazio iturriaren inguruan esandakoa: gizon bati gertatutako eta harengandik jasotako paidophilia istorioa zela (Peillen, 2010: 37). Hala ere, ildo beretik jo zuen jardunaldien itxieran Atxaren hitzaldiak, eta honela ireki zuen gaiari eskaini zion atala:

Aurreko hitzaldian ez zen guztiz garbi geratu Mirandek "Lolita" ezagutzen zuen ala ez, irakurria zuen ala ez, "Haur besoetakoa" idatzi baino lehen. Aristorenak eman zituen datu batzuk… Baina, nire galdera da: "Lolita" irakurria izanak meritua kentzen dio Jon Miranderen liburuari?

("Atxaga", 2010: 80-81)

Azken galdera horren erantzuna ezezkoa dela iradoki zuen "Atxaga"-k, bere epaiaren arabera Nabokoven Lolita eleberri txarra eta Miranderen Hb eleberri labur ona baitira.

Hala, Miranderen idazlanaren eragin zuzenena Nietzsche dela azpimarratu ostean, auziaren gaineko iritzia eman zuen. Mirandek beharbada irakurri ez zuen arren eta inspirazio iturri zuzena ez izanik ere, Lolitak Hbren idazketan bestelako eragin bat izan zuela proposatuz, gaiarekin baino adorearekin lotuagoa:

Nire hipotesia da, Mirandek ikusirik gai hori atera zela, _oso barnekoa zuen sentimendu hori; zalantzarik gabe, sadikoa eta ególatra zen_, pentsatu zuela idatz zitekeela horretaz presondegira joan gabe, zilegi zela, egin zezakeela, ausartu egin zitekeela hori idaztera. ("Atxaga", 2010: 81)

Hau guztia ikusita, agerikoa da mende berriaren hastapenean Hbren gaineko kritikaren zati handi batek Miranderen ipuin-berrian Lolitagandiko eragin zuzen nahiz zeharkakoan ezarri duela fokua, maiz idazlearen hitza zalantzan jarriz. Era berean, analisiotan ahaztu egiten da Mirandek Abren aurretik "Larrazken gau batez" (Euzko-Gogoa, 1956) poeman oso antzeko istorioa eta gaia landu zituela, bai eta, ordura arteko hainbat artikulutan azpimarratu zen legez, literaturan eragin paidophilikoak oso anitzak eta tradizio luzekoak direla, ugariak inspirazio-iturriak, beraz.

Iturraldek 1987ko argitalpenaren hitzaurrean aipatu bezala, pena da bi literatur lanen balizko loturan behin eta berriz azpimarra egitea eta hausnarketak hortik bideratzea, Miranderen ipuin-berriaren irakurketa anitzak aztertzeko nahiz munduko literaturaren ezaguerarako bereziki lagungarri ez delako, eta, finean, sinplifikaziora ez ezik jadanik estigmatizatutako idazlearen balizko sinesgarritasun ezan ipintzen duelako arreta.

Nolanahi dela ere, Lolita irakurri izanaren edo ez izanaren gaiak emandako literaturak Xabier Leteren plagio-ez plagioaren harira ere asladatu den euskal literatur eremuaren irakurketa eskaintzen du, Miranderen ipuin-berriarena bainoago. Jarraian aztertuko den bezala, 2010erako pilatuta zeuden Miranderen pertsonaiaren baitan paidophiliaren, nazizaletasunaren edo alkoholismoaren ezaugarri ezkorrak eta, horien artean berriena, (ustezko) iruzurgilearena.

Diskurtso moralizatzailearen indar zentsore zaharraren birsortzea.

Gorago aipatutako 1991ko mahai-inguruan Gil Berak hausnarketa interesgarria egin zuen Miranderen ipuin-berrian jorratzen zen paidophiliaren gaiaren eta euskal literatur eremuaren izaeraren harira. Izan ere, hasiera batean literatur analisien testuinguruan harrigarria suerta zekiokeen "neskagaztezaletasun" terminoa euskal literaturaren testuinguruan entzun zuen estreinakoz, eta ez omen zitzaion horren arraroa irudituatu.

Kristau moralzaletasuna gailentzen zen eremu literario horretan paidophiliaren gaiaren erabilerak etengabe eskatzen zuen justifikazio ahalegin gisa identifikatu zuen Sarrionandiaren Maiatzeko artikulua (1991: 133) eta, joera berean koka liteke, beraz, F.

Juaristirena. Gil Berak "kulpa"-ri lotutako "kondena" eta "justifikazio"-ak osatutako sorgin gurpilaz dihardu, Mirandek erabilitako paidophiliaren gaiaren harira:

Baina afera da orain arte ez dela inon, non ez den kulpableen herri honetan, horrenbertze justifikaziorik izan behar. Eta justifikazioak kondena behar du, hortik sortzen da eta bere horretan elikatzen da. Azkeneko bolada honetan, metabolismoa aldaturik, kondenan bazkatzen da hemen; eginen nuke kondena beharrezko gauza bilakatu dela, horrela justifikatzen eta ederresten ahal du norberak bere burua. (Gil Bera, 1991: 133) Gil Berak aipatzen duenaren arrazoibidetik eta azterketa honetan zehar ikusitakoaren arabera, esan liteke, salbuespenak salbuespen, Miranderen (H)brekin lotutako iruzkin eta krititika gehienetan idazlearen ideologiarekiko kondena/urruntzea eta ipuin-berriaren justifikazioa tartekatzen zirela, biak elkarrekin nahiz bakoitza bere aldetik.

Nabarmentzekoa da ere justifikazio hori ipuin-berriaren balio literarioan, idazle-idazlan banaketan, irakurketa sinbolikoetan eta askatasunaren aldarriaren ideian oinarritzen zela, oro har. 80ko hamarkadan ipuin-berriaren justifikazioa eta are aldarria ere gailendu baziren, 90eko hamarkadan zehar joera hori itzali eta, jarraian ikusiko den bezala, milurteko berrian kondenarena gailendu dela dirudi. Azurmendik "Mirande, berriro" (1998) artikuluan marraztutako irudia ere antzerakoa da. Miranderen heriotzaren 25.

urteurrenaren kariaz egindako hitzaldi batzuen testuinguruan, idazlearen pertsonari -balizko ideologiari eta bizitza sexualari, bereziki-lotutako zurrumurru zaharrak berriz ere entzun omen zituen, eta hortik abiatuta (H)brekin lotuta egindako hausnarketa oso interesgarria da diskurtso moralizatzailearen eta, azken batean, zuzentasun politikoaren indar zentsoreen harira:

Kontu pertsonal horiek, egia izatekotan, gehienez ere Poliziarentzat eta juezentzat izan litezke interesekoak, inorentzat izatekotan, literaturarentzat batere ez. Rimbaud droga trafikoan ibili bazen, horrek ez du ukitu haren poesia, eta Jean Geneten krimenek ez dute zikintzen haren prosa.

Cervantes kartzelan egon zen. Baina guk zerikusirik ez dugu pertsona pribatuekin eta beren kontuekin, bakar-bakarrik pertsona eta obra publikoekin baino.

Baina Mirandek Haur Besoetakoa eleberria idatzi du -pedofilia istorio bat... Eta, hortik, euskaldun eskandalizatu batzuek, nobela horren «inmoralkeriak» beraiei eman dien disgustoa nobelistaren pertsonaren gainera traspasatu dute, kuasi-autobiografikoa edo omen dela susmatu edo asmatuz. Hori da bere tesia. Ez da benetakoa. Ez da haragizkoa. Ni ez naiz ari maitasun sexualaz, harreman sexualaz. Ez, ez, ez. Ni ari naiz gaztetasunaz, eta sinboloa da. Nobelak, den bezala irakurrita, ordea, kontrakoa dio. Guztiz hezur haragizkoa da, eta aldameneko hornidura horiek, (irlak, gaztetasuna, zabaldu ez diren loreak, eta ez dakit zer), hori dena zabor poetikoa da.

(" Atxaga", 2010: 77) Idazle honen arabera Miranderen ipuin-berria tesi nobela da eta bi bide engainagarri dauzka, estali egiten direnak: filonazismoa eta istorio paidophilikoa. Azterketa honetarako interesgarriena da, idazlan-idazle lotura ezartzeaz gainera, azaleko irakurketa edo irakurketa literala aipatzen dela egiazko gisa eta, beste behin, Mirande iruzurrarekin lotzen dela. Lehenik, bere hitza zalantzan jarriz, Lolitak Abren sortzean izandako eragina aipatu zuten Agirre, Aristorena eta "Atxaga"-k eta, horren ostean, literatur mailan ere irakurlea engainatzera jokatu zuela iradoki zuen azkenak. Ideia horretan zalantzarik gabe zuzen zebilen, jadanik ikusi bezala Mirandek ez baitzuen denentzat idazten, besteak beste, urte batzuk lehenago "Atxaga"-k salatutakoak baino gogorragoak ziren "indar estrangulatzaileak" zirela medio. Horretaz gainera, aurretik ere beste batzuek irekitako bidetik, harreman zuzena ezarri zuen "Atxaga"-k gizona eta Miranderen artean:

Bada, Miranderen lan kritikoak irakurriz gero, segituan konturatuko ginateke, konturatzen gara, hor azaltzen dena, hitz egiteko modua eta pentsatzeko modua, Mirandek berak sinatutako lanetan azaltzen den pentsatzeko modua eta sentitzeko modua direla. Beraz, Mirande edo etxeko jauna berdinak dira, gutxi gorabehera, eta antzekotzat hartzen ditut. (" Atxaga", 2010: 70) Halako mugimendu berezi baten bidez 2010eko hitzaldian "Atxaga"-k uko egin zion iraganean egindako irakurketarekiko atxikimenduari, beste gauza batzuen artean ipuinberria idazlearen autonomiaren sinbolo bilakaarazten zuenari, egiazko bi tesiak aurrez aipaturikoak direla azpimarratuz. Honakoan ez zion bere hitzaldiari 1987ko argitalpenaren hondar-hitzean erabilitako amaiera eman, esanez bere irakurketak ez zituela Hbren interpretazioak agortzen, etorriko zirela beste batzuk, hala, edozein irakurketa "engainagarri"-rekiko prebentzio lana eginez. Azken hitzaldi horren amaieran Berak 1991n aipatutako kulpableen herriaren itzal luzea agertzen da berriz ere, "Atxaga"k bere iraganeko hankasartzea justifikatu eta nazismoaren gaiean azpimarra egin ostean berriz ere betiko kondenaren pisua Miranderengan jaurtiz:

Zergatik onartzen zuen Arestik? Zergatik onartzen dugu guk? Bada, idazle euskalduna ez ezik izugarri talentu handikoa zelako. Hori aitortuz batera, ez zaio barkatu behar ezer, zeren, gure herrian esango genukeen bezala "nazi enteroa zen". (" Atxaga", 2010: 83) Hala, literaturaren autonomiari edota idazlearen autonomiari zegokion irakurketa posible oro baztertzeaz gainera, iraganean irmoki defendatutako autonomia horri muzin egin eta idazle-pertsonaia lotura zuzena ezartzen du "Atxaga"-k, Arestiren moduan idazlearen ideologiagandiko distantzia hartu ez ezik, irakurlegoak edo euskal jendartearengandiko barkaziorik merezi ez duela erantsiz. Ez du interes handiegirik Berak aipatutakoaren bidetik "Atxaga"-k kondena hori bere burua ederresteko egin ote zuen ala ez aztertzeak, lan honetarako esanguratsuena da Abren irakurketarekin batera, garai batean sorkuntza askerako komunikazio gisako literatur eremuaren ideiarekin lotura izan zezakeela zirudien literatur autonomiaren aldarria erabat desagertu zela. "Atxaga"-k iraganean askatasun ikur gisa erabilitakoaren balio hori ezeztatu zuen, idazlearen autonomiari lotutako iraganeko irakurketa sinbolikoa, une koiunturalean bere aldarri pertsonala egiteko baliatutakoa, akats gisa agertuz. Era berean, irakurketa berrian kanon zaharraren moralismoa oroitarazten duten juzku etikoek are eta desagertaraztenago dute iraganean ipuin-berriaren bitartez aldarrikatutako literatura-askatasuna binomioa.

"Atxaga"-ren iruzkinak nahiko ongi laburbiltzen du XXI. mendearen lehen bi hamarkadetan gailentzen ari diren irakurketen nondik norakoak, inoiz moralismoaren itsasoan erdi itota burua erakutsi nahi izan zuten irakurketa metaliterario eta parabolikoa erabat akituta diruditen honetan. Bordak bere kritikaren azken lerroetan irakurketa sinboliko bat eskaini arren, emakumeekiko jarrera eta filonazismoa deitoratu zituen eta, hain zuzen ere, horiek dira gaur egun Mirande-gizona etengabeko paralelismotik ateratzen diren ondorioak: arreta behin eta berriz Miranderen figurara daraman ispilu jokoa. Ideologiaren afera iraganetik zetorren, Hbren lehen argitalpenetik, baina kritikariak distantzia jartzera mugatzen ziren, oro har, Miranderen ipuin-berri heretikoaren balio literarioaren eta askatasunaren aldarria egin aurreko eskakizun gisa.

Horren ostean etorri zen misoginiaren gaia, Muñozek "Ezin esanezko beldur bat" hitzaldian luze eta zabal jorratu zuena. Bere irakurketan Hb emakumeekiko tratu txarren adibide ezin hobea dela zioen eta ez zuela Arestik aipatutako askatasunaren zantzurik inon topatzen. Hitzaldiaren amaiera aldera egindako laburpenean zera zioen, "gizon misogino, sadiko eta erasotzaile batek neskato batekiko duen sexu-obsesioaren istorioa, bion heriotza dakarrena" (Muñoz, 2010: 25) dela Hbn ageri dena. Horrekin lotuta, Arestirena gaizki-ulertu bat izan zitekeela aipatu zuen:

Miranderen lana defendatzeko unean, Arestik Miranderen adierazpen-askatasunaren defensa eta protagonistaren libertatearen defensa nahasten dituelakoan nago.

Arestiren irakurketa eta nirea ez datoz bat, bistan dago. Baina zera batean bai gatoz bat; Mirandek lan bikaina sortu zuen eta Haur besoetakoa Euskal klasiko bat da. Eta klasikoen ezaugarri nagusia etengabeko irakurketa eguneratuan badatza, egin dezagun egungo irakurketa. (Muñoz, 2010: 25-26) Amaitzeko, Muñozek iradoki zuen Hb tratu-txarren prozedurak identifikatzeko erabil zitekeela, horretarako aproposa baita. Nolanahi dela ere, geroz eta nabariago gailentzen ari den Mirande-gizona identifikazioaren ondorioz, XXI. mendearen lehen hamarkada itxi zuen hitzaldi-sorta horretan Mirande iruzurgile, filonazi, pedofilo eta misogino tratutxar egile baten eraikuntzarako ez ezik, pertsonaia nagusia eta idazlea nahasteko joera zabaltzeko oinarriak ezarri ziren, literatur lanaren garaiko testuingurua nahiz barnemundu estetiko-poetikoa erabat baztertuz, iraganeko irakurketa sinbolikoak alboratuz.

Mintegiren analisian ere misoginia aipatzen zen, baina irakurketa analisi psikoanalitikoan oinarrituz. Hb narrazio klinikotzat har daitekeela baieztatu zuen, desubjektibizazio prozesu bat jarraituz autosuntsiketara doan norbaitena, alegia (Mintegi, 2010: 34). Ipuinberrian narratzaileak esplizituki azaltzen du, oso tonu ironikoa erabiliz, nola imaginatzen dituen familiartekoak psikoanalisten teorien arabera bere burua analizatzen eta psikopatologia bat pairatzen duen gaixoa delakoan errukituz. "Atxaga"-k identifikatzen du bere irakurketan psikoanalistekiko herra hori, baina era isolatuan hartzen du eta ez ditu desadostasunaren erroak modernotasun antimorenoarekin lotura zuzena duen antiarrazionalismoarekin identifikatzen. Jakina den bezala, ipuin-berria idatzi zenetik gaur arte oso ugariak izan dira psikiatriarekiko eta, zehazkiago, psikopatologia sexualen teorizazio zenbaitekiko kritikak, Michel Foucaultenak (1926Foucaultenak ( -1984) ) besteak beste. Gai zentraletik gehiegi ez desbideratzeko, nabarmendu beharrekoa da azterketa gehienetan, gizonaren psikearen ezaugarri ilunak aztertzeaz gainera, gizona-Mirande paralelismoa gauzatzen dela, bestelako azterketa eta irakurketak albo batera utzita.

Nabarmendu beharra dago, literatur kritikaren ikuspegitik, idazlearekin lotura egiten duten nahiz ez duten ipuin-berriaren irakurketa literalak interes gutxikoak direla eta, horretaz gainera, joera moralizatzailean txertatzen direla bete betean, 70-80etan

Miranderen ipuin-berrian sakontzeko bidesari huts zirenak kritiken gai zentral bihurtuz.

Azken horrek eskaintzen dio literatur kritikari zer pentsatua, batetik, (H)bren klasikotze prozesuan eragin zuzena daukalako eta, bestetik, ipuin-berriak sinbolo gisa zeukan balioa berrinterpretatu izanak literaturaren ulermolde berriaren zentsura indar garrantzitsu bat agerian uzten duelako: iraganean literatura sormen askerako esparru gisa aldarrikatzeko sinboloagan azpimarratutako ezaugarriak atzekoz aurrera itzuli izana literaturaren ulerkerari dagokion aldaketa baten sintoma dela dirudi, artearen eremuan zuzentasun politikoa askatasunari gainjartzearena, alegia. Horiek horrela, baiezta daiteke XXI.

mendean, berriro ere, Miranderen Hbren modernotasuna ukatua izan dela, ez baita gehiago bere baitan daraman aldarrikapen metaliterarioa aitortzen, are gehiago, ipuinberriaren gaineko azken kritikek ez dute ipuin-berriak bere baitan daraman aldarri literarioaren aldeko indarrik egiten, kontrakoa baizik.

Lan historiografikoen zalantza.

70etatik aurrera, Casenavek (2012: 76) aipatzen duen bezala, euskal literatur kritika eta teoria mailan berritze nabarmena jazo zen, euskal literaturaren izatea zalantzan jartzen zuen eztabaida ideologikoari amaiera emateko. Horrek ahalbidetu zuen 80ko hamarkadatik aurrera euskal literaturaren historiografia aldarrikapen izatetik egitatera igarotzea. Ordutik aurrera idatzitako euskal literaturaren lan historiografikoek eskuragai zeuden lan kritiko-monografiko berritzaileen corpusetik edan zuten, tesietatik, gehienbat (Casenave, 2012: 80). Horregatik, Miranderen ipuin-berriak lan historiografikoetan izan duen presentzia ulertzeko, ezinbestekoa da kritika akademikoaren azterketen izaera kontuan hartzea. Hortik berehala ondoriozta daiteke kontaketa historiografikoa Hbri buruzkoa izan dela (H)brena bainoago, hau da, ez direla oso aintzakotzat hartu ipuinberriaren sortze garaiko testuingurua, hasierako debekua, jatorrizko testuaren ezaugarriak, ez eta horiekin lotutako irakurketa sinboliko metaliterario edo parabolikoa ere. Gorago aipatu den bezala, kritika akademikoak ez du literatura sozialaren kanonaren garaiko kritikarien eta idazlearen autonomiaren gainean eztabaidatzen aritu ziren idazleen lekukoa jaso eta, beraz, ipuin-berria ez da esparru akademikora beste klasiko batzuk bezala ekarri. Litekeena da euskal literatur eremuko kritikaren izaera berantiarra izatea arlo horretako hutsuneen arrazoietariko bat, baina horrek ez du erabat azaltzen ipuinberriari buruzko kritika akademikoari dagokion hutsunea, hainbat idazle klasikoenekin batera, garaikideak diren beste askoren literaturari buruzko tesiak idatzi baitira dagoeneko. Nolanahi dela ere, Miranderen literaturgintzarena eta, konkretuki, ipuinberriarena, ez da hutsune bakarra izan eta kritikari-historiagileak euren kabuz ahalegindu dira zuloak betetzen (Casenave, 2012: 80).

Literaturaren historiografiak, kritika oinarri duenak, berebiziko garrantzia dauka literatura jakin baten memoria eraikitzerako garaian, hau da, literatura tradizio jakin baten klasikoak eta kanonak finkatzerakoan. Izan ere, historiografien helburu nagusietariko bat da transmisioa, eremu akademikoan garatzen dena, gehienbat. Horregatik da garrantzitsua Miranderen Hbren harreraren azterketa honetan historiografiari erreparatzea, harrera baten isla izateaz gainera harrera eragile ere baden heinean. Egiteko hori betetzeko XX. Historiografia orokor guztietan, Gabilondorenean salbu, agertzen da Miranderen ipuinberria, baina oso modu irregular eta heterogeneoan. Aurreko atalean azaldu bezala, euskal literaturaren historia orokor gehienetan idazlea XX. mendeko poesia modernoaren atalean txertatzen denez Hb ere bertan sartzen du zenbaitek, Kortazarrek (1990Kortazarrek ( , 2000) ) eta Aldekoak (2004Aldekoak ( , 2008)), adibidez. Kortazarrek berak, baina, 2002ko Euskal literaturan "Prosa modernoa" (Kortazar, 2002: 134-139) atalaren baitako "Nobela existentzialista:

Txillardegi, Mirande" (Kortazar, 2002: 134-135) azpi-atalean aipatu zuen Miranderen idazlana, eta gauza bera egin zuen Jose Manuel Lopez Gasenik bere Historia de la literatura vascan (2002). Hala ere, bi egileek azpimarratu zuten Mirande-olerkigintza identifikazioa, lehenak "Jon Mirandek (1925-1972), zeinari buruz poesiaren atalean luzeago jardungo baikara, Haur besoetakoa idatzi zuen […]" (Kortazar, 2002: 135) esaldietan ekartzen du ideia hori eta, bigarrenak, "Jon Mirande (1925Mirande ( -1972)), es más conocido por su obra poética" (Lopez Gaseni, 2002: 90) hitzekin. Azkenik, Olaziregik

Euskal Literaturaren Atariko lan historiografikoaren "Eleberria" atalean aurrekaririk gabeko tokia eskaini zion Hbri, eleberrigintzaren atalean sartzeaz gainera espazio zabal bat hartzen baitu bertan, eta horrekin batera, labur bada ere, ipuingintza aipatzen du.

Ikusitakotik ondorioztatzen dena da, kritikari historialariek beharrezko ikusi dutela, oro har, Miranderen ipuin berria euskal literaturaren historietan aipatzea, baina material kritikoen gabezia dela-eta lan historiografikoetan murgildu diren ikerlariek euren kabuz erabaki behar izan dute non kokatu. Jarraian ikusiko den bezala, Hbren inguruko azalpenak zabalagoak dira narraziogintza edo nobelagintzaren historiografia egitera mugatzen diren lanetan historiografia orokorretan baino, baina, hala ere, ez da tradizioan txertatuta agertzen. Ezaugarri hauek, oro har, agerian uzten dute orain arte ez dela Hb euskal literaturaren garapenaren katebegi eraginkor edota garrantzitsu gisa identifikatu, ez eta garapen hori deskribatzeko tresna gisa ere.

Edukiak.

Euskal literaturaren historietan, orokorrei dagokienean bereziki, ezberdintasun nabariak daude Hbri eskainitako eduki kantitatean, eta horietariko zenbait errepikatu egiten dira.

Gabilondoren lan historiografikoa da Hb aipatzen ez zuen bakarra, eta Gotzon Garaterek , egin bazuen ere, oso informazio labur eta lausoa eskaini zuen:

1929tik, hots, Barbierrek Piarres idatzi zuenetik, bi eleberri idazle bakarrik agertu dira Ifar-Euskadin. Mirande eta Peilhen.

Mirandek Haur besoetakoa euskara batuaren antzeko zerbaitez idatzi zuen bai eta Peillenek Gauaz ibiltzen dana eta Gatu beltza ere. (Garate, 2001: 36) Historiografia gehienetan agertzen diren aipamenak Lolitarena eta argitaratze berantiarrarena dira. Lehena erreferentzia konparatibo gisa agertzen da gehienbat, orokorrean garbi uzten baita Mirandek ez zuela Nabokoven eleberria irakurri. Bigarren kasuan gainetik aipatu egiten da hamaika urte pasa behar izan zirela Hb kaleratzeko edo, besterik gabe, argitaratzeko zailtasunak izan zituela gaia zela eta, gehiago sakondu gabe.

Kortazarren arabera Miranderen idazlana "arrazoin nabarmenak medio" ez zen idatzitako garaian argitaratu eta Olaziregik (2000: 530;2002: 81) eta Aldekoak (2004: 163;: 163;2008: 238) baino ez diote zentsura dialektikaren muga garrantzitsu zen garaiko moral kristau hertsiari erreferentzia zuzena egiten. Nolanahi dela ere, Francopeco zentsura instituzionalaren eraginetan oso gutxi sakontzen da, oro har.

Historiografia orokorretan informazio gutxi azaltzen da Miranderen ipuin-berriaz, orain arte aipatutakoaz gainera. Aipagarriak dira, besteak beste, Lasagabasterrek Miranderen testuaren idazkera estetizista dekadentearen inguruan 1986an egindakoen antzeko iruzkinak (Kortazar 2002: 135;Aldekoa 2004: 163). Bereziki aberasgarria da, bestalde, Aldekoak (2004Aldekoak ( , 2008) ) egiten duen azterketa osotuagoa, literatura konparatua eginez idazlanaren zenbait eragin azaleratzen dituena, bai eta moral burgesarekiko agertzen den kontrakotasuna. Kritikari honena monografiko akademikoen hutsuneak osatzeko ahaleginak egin behar dituen historiagilearen adibide ezin hobea da, bai eta arrakastatsua ere, Miranderen ipuin-berriari dagokionez. Miranderen olerkigintzaren atalean txertatzen duen azalpen kritiko-konparatiboaren bidez Hbren iruditeriaren tradizioan sakondu zuen. Olaziregi (2000: 530) izan da, Aldekoarekin batera, bere historiografian moral burgesarekiko kontrakotasunaren ezaugarri garrantzitsuan, antimodernotasunaren ikuspegitik abiatutako irakurketa irekitzen duen atean, erreparatu duen bakarra. Bestalde, iruzkin horiek ezeztatu egiten dute Garatek bere eleberriari buruzko historiografian egiten duen baieztapena, George Lukáks (1885-1971) eta Lucien Goldmannek (1913-1970) teorizatutakoen tankerako eleberri moderno euskarazkorik ez dela dioena:

Areago. Lukáks eta Goldmannen iritziei jarraituz, eleberri modernoak burgesia ispilatzeko eginkizuna baldin bazuen, Euskal Herrian oraindik ere eleberri modernorik idatzi ez dela esan daiteke, guk ez baitugu burgesiaren iazera eta on-gaitzak azaltzen dituen eleberririk. (Garate, 2001: 26) Kontuan hartu beharra dago, hasteko, Garatek eleberri modernoaren nozio edo teorizazio oso hertsi bat hartzen duela abiapuntu gisa, eta XX. mendeko euskal eleberri modernoek ez dutela bat egiten torizazio horren parametroekin, erabat ulertzekoa dena testuinguru soziokultural eta garai ezberdinetan sortu zirela kontuan hartuta. Hala ere, Miranderen ipuin-berria parametro horietan sartzen da, zalantzarik gabe, nahiz eta frantziar, ingeles edo errusiar eleberri errealista modernoen ezaugarri estetikoekin guztiz bat egin ez, bere modura ispilatzen eta kritikatzen du jendarte burgesa, Isabela, lehengusua eta neskamearen pertsonaien hirukoteak ordezkatzen duena.

Euskal narraziogintza edo eleberrigintzaren historiografietan informazio ugari eta aberatsagoa eskaintzen dute, oro har, historialariek. Garaterenaren salbuespenarekin, gainontzekoen lanetan espazio nabarmena hartzen du Hbren gaineko azalpenak, baina elkarrekiko konparaketa eginez gero agerian geratzen da eleberri edo eleberri-labur gisa sailkatzen den ipuin-berriak ez duela leku finkorik historiografia hauetan ere. Olaziregik Miranderen ipuin-berria sailkatzeko zailtasun histriografikoaren oinarrian (euskal) literatur kritika eta historiografiaren eskemen eta ikuspegien gabeziak identifikatu dira eta, hori dela medio, tesi honetan azaleratutako hainbat ondorio Miranderen ipuinberriaren modernitateari eta honen kokapen historiografikoari buruzkoak ez ezik (euskal) literatur teoriaren, kritikaren eta historiografiaren gainekoak ere badira. It is no mere appreciation of the Beauty before us -but a wild effort to reach the Beauty above.

Inspired by an ecstatic prescience of the glories beyond the grave, we struggle, by multiform combinations among the things and thoughts of Time, to attain a portion of that Loveliness whose very elements, perhaps, appertain to eternity alone. (Poe, 2006[START_REF] Poe | The poetic principle[END_REF]: 561).

Modernitatearen denboraren ikuskerarekiko erresistentzia egiten zuen planteamendu artistikoaz gainera, Poeren ideiek bat egiten dute Abren literaturaren -eta, oro har, artearen-ulerkera orokorrarekin: arteak ez du egia helburu, edertasuna baizik, eta azken hori ez da irakaspenen edo garaian garaiko zuzentasun moralaren irizpideak jarraitzearen fruitu, horien kontrakoa ere izan daiteke edertasuna -egiaren diskurtsoa boterearen indar zentsore garrantzitsuena dela kontuan hartuta, bereziki. Irakurketetan zehar ikusi bezala, hala pertsonaietan gorpuztuta literaturtzen dira Abn indar zentsore horiek: lengusuak eta Isabelak irudikatzen dituzte Estatu burges liberalaren askotariko mugak, eta neskameak Elizaren erregimen zahar kristauaren zelatatzea nahiz aurrekoarekiko konplizitatea.

Euskal kultura aurrekristauaren alegoria den Theresaren (haur besoetakoaren) eta gizonaren arteko harreman ezinezkoa berdingarria da pintoreak, idazleak, Abrekiko (lan artistikoarekiko) daukanarekin. Bada, I. atalaren 2.4 puntuan aztertu bezala, Abren antimodernitateak literatura mota baten alde egiten du, Poerenarekin aski senidetua dena:

desiran eta plazerean oinarritutako sormen askerako komunikazio eremu den literatura, egiaren edo/eta moralaren mugarik gabea. Ukatua dena gauzatzea du xede literatur modernitatearen proiektu horrek eta, hala, ez da harritzekoa ukatua izatea.

Pentsatzekoa da bere idazle irrikei men egiteko eta euskal literaturari ekarpena egiteko asmoa ez ezik, Poeri omenaldia egiteko nahia ere izan zuela Mirandek, honela idatzi baitzion, ipuin-berria jadanik amaiturik zuela, bere adiskide Peilleni 1959ko otsailaren 28an:

Halaz ere, beste burutasun bat izan dut; aurten egiten du 150 urte E. Poe jaio zela, eta proposatuko diot Mitx.'ri omen-aldi bat egin lezan Egan'en urte-muga hori dela kari. Pozik saiatuko dela antolatzera erantzun dit, bera ere oso Poe'zalea baita. (Mirande, 1995: 153) Abk euskal literaturan piztu nahi izan zituen Poe nahiz honen munduaren eta literaturaren Pixkanaka, hasieran nahiko isila izan zen harreraren joera erabat aldatu zen 70en bigarren erditik aurrera, Hbren kritikak ugaldu zirenean, beti ere askatasunaren eta -gaurkotasun handia duen gai den-autonomiaren ideien bueltan. II. atalaren 3.2 puntuan aztertutako 80etako literatur belaunaldi gazteen mirandismoaren garaian jaso zuen Hbak errekonozimendu gehien, Hordago (1983) eta Ereinen (1987) berrargitalpenak agertu ziren hitzaurre eta kritikekin [START_REF] Eguzkitza | Miranderen elaberrigintzaz. Haur Besoetakoaren egitura azterketa[END_REF](Eguzkitza, -1983;;[START_REF] Sarrionandia | Haur besoetakoa eta beste ninfula batzu[END_REF][START_REF] Antza | Hordago izan da Jon Miranderen "Haur besoetakoa" iraindu duena[END_REF][START_REF] Antza | Haur besoetakoa" in Susa 21[END_REF][START_REF] Peillen | Benetazkoa eta asmatuzkoa Jon Miranderen idazlanetan" in Egan 1-2[END_REF]F. Juaristi, 1987, besteak beste), maiz euskal literatura eta askatasunaren ideia uztartzen zituztenak. Alabaina, 1987an Pamielak egindako (H)bren argitalpenak garai berri bat mugatu zuen, ordura arte ezarritako oinarrien gainean behar bezalako klasikotze bat jazotzeko azken baldintza betetzearekin batera: Abren behinbetiko makinaizkribuaren bertsioaren argitalpena, Arestik euskara baturatzeko egindako aldaketarik gabea. Baina ez zen halakorik gertatu, eta gaur egun arte egindako berrargitalpen gehienak, Eginena (1995) salbu, Hbrenak izan dira, Ereinen eskutik. Bada, oinarrizko finkatzerik ez zen jaso, ez testu ez historiografia mailan.

Aipatu berri den egoera horrengatik izendatu da gaurko egunerainoko garai hori (H)bren garaia, testu ezberdinen elkarbizitza nahasiarena, kritikak nahiz historiografiek ez dutelako testuaren bilakabidea sakonki aztertu, ez eta filologikoki bertsio bat finkatu ere.

Literatur kritika akademikoak zerikusi handia du honetan guztian, bere ardura baita klasikoak historiografietan kokatzeko testuen azterketa sakonak egitea. II. ataleko 4. 5 puntuan azaldu bezala, Miranderen ipuin-berriaren kasuan -eta bere narraziogintzarenean, oro har-nabaria da kritika mota honen hutsunea, eta honi zor zaio bere modernitatearen bigarren ukatzea, euskal literaturaren historietan agerikoa den zalantza, hauetan leku egonkorrik ez edukitzea -50eko hamarkadari dagokionez, bereziki-ekarri duena. Azkenik, II. atalaren 4. 4 puntuan egindako azterketan azaleratu da garai honen ezaugarri izan direla ere, 1987ko argitalpena eta honen finkatze filologikoa ez ezik, euskal literatura eta askatasuna lotzen dituen irakurketa alboratzea, eta Hbari ikuspegi moral-ideologiko batetik heltzeko joera progresiboa, maiz idazlearen pertsonari lotua eta testuinguruak baztertuz. Badirudi, beraz, Abk Poeri omenaldia eginez euskal literaturara ekarri nahi zuen modernitate ukatua, 80etan aldarrikatu izan ostean, berriz ere abiapuntura itzultzen ari dela, ukatze horren bigarren irudi garaikidea, eta orotara hirugarrena, marraztuz. Joera horrek euskal literatur eremuaren isla eskaintzen duenaren irudipenetik eta horrek sortutako kezkatik abiatu dira (H)baren modernitatea klasikotzearen asmoa eta tesi honetan egindako hiru irakurketak, ipuin-berriak aldarri metaliterario gisa duen balioa azpimarratuz: euskal literatur eremua desioan eta plazerean oinarritutako sorkuntza askerako eremu izan dadin. Hori guztia klasiko moderno honi bere dinamikotasuna ostu nahiz inplikazio ideologikoa lausotu/ezabatu gabe, hala izaten jarrai dezan. 1.-3.1.5, 3.2.1, 4.1 eta 4.4.3 puntuetan, bereziki).

(H)aur besoetakoaz

Bilakabide hori behar bezala ikertu eta ulertu ahal izateko ekarri da zentsuraren ikuspegi zabaltzailea, XX. mendeko azken hamarkadez geroztik nazioarteko mailan garatze bidean den NCT joera kritikoaren ondorengoen ildotik. Teoria marxista, Foucault eta Bourdieu izan ziren zentsuraren teorizazio berritzailearen [START_REF] Jansen | Censorship: The Knot That Binds Power and Knowledge[END_REF][START_REF] Holquist | Corrupt Originals: The Paradox of Censorship[END_REF][START_REF] Burt | The Administration of Aesthetics: Censorship, Political Criticism and the Public Sphere[END_REF][START_REF] Burt | Un)Censoring in Detail: The Fetish of Censorship in the Early Modern Past and Postmodern Present[END_REF][START_REF] Butler | Excitable Speech: A Politics of the Performative[END_REF]Butler, , 1998 eta abar) eta abar) hastapeneko oinarri teorikoak, boterearen tresneria ideologiko eta diskurtsiboan arreta berezia ipini zutenak. Hortik abiatuta, instituzioen aparatu jakinen ekintza errepresiboekin soilik lotzen zen zentsuraren ulerkerak zabaltzera egin du, baina nabarmentzekoa da NCT ez dela aparatu teoriko itxi gisa egituratu, joera kritiko moduan baizik. Horrek ahalbidetzen du ildo kritikoaren betaurrekoak jantzi eta edozein literatur edo kultur eremuri erreparatu ahal izatea. Ikerlari ezberdinek aipatu bezala [START_REF] Müller | Censorship and Cultural Regulation: Mapping the Territory[END_REF][START_REF] Freshwater | Towards a redefinition of censorship[END_REF][START_REF] Bunn | Reimagining Repression: New Censorship Theory and After[END_REF] zentsuraren zabaltze teorikoak kritika ugari jaso du historialarien eskutik, zentsuraren fenomenoa banalizatzeko arriskua dela-eta, baina ez da ahaztu behar joera kritiko honen asmoa ez dela zentsuraren ulermolde tradizionala baztertzea, osatzea baizik.

Tesi honen sarreran 4.2.2 puntuan zedarritutako zentsuraren abiapuntu teoriko barnehartzailean azaldu bezala, tokian tokiko eta garaian garaiko literatur eremuak -ahozko, idatzizko, nahiz bien nahasketa izan-zentsura dialektika baten baitan garatzen dira, egiaren diskurtsoan oinarrituta botereak zedarritutako mugen barnean.

Muga horiek ez dute soilik literatur forma eta edukietan eragiten, literatur eremuaren izaeraren osotasunean baizik, komunikaziorako eremu den heinean. Müllerrek aipatzen duen bezala, zentsoreen ardura nagusia komunikabideak izan dira beti, eta kontrol handiena eraginkorren eta zabalduen direnetan ezarri ohi da: "Historically speaking, censors tended to concentrate on the mass media of their days" (Müller, 2003: 18). Espero hamarkadan hala ulertu zuten askok kontrakulturari eta askatasunari lotutako Miranderen ipuin-berriaren ekarpena (Azurmendi 1977;[START_REF] Eguzkitza | Askatasun tragikoa edo idazle jator baten bizi-eta hilketa[END_REF], 1979-1983[START_REF] Sarrionandia | Haur besoetakoa eta beste ninfula batzu[END_REF]Iturralde, 1987, eta abar) eta arrakasta handia izan zuela frogatuta geratu da II. Ez da ahaztu behar ustez "aurrerakoiak" izan nahi duten iniziatibok zentsuraren debeku indar ezabatzailearen mekanismoa zertzen dutela eta, ondorioz, arteari lotutako halako dinamika justifikatu eta sustatu, zeharka. Funtsean, errepresio neurri den zentsura indar ezabatzailea artearen eremuan erabiltzearen aldeko jarrerak, botere instituzio mekanismo zentsoreei errepresio neurriak hartzeko bidea errazteaz gainera, oso adierazgarria da kultura jakin batek daukan artearen ulerkerari dagokionez. Eztabaidatu beharko da euskal literatur eremua politikoki zuzenaren paternalismoaren joerara lerratu nahi ote den ala hobe iritziko ote litzaiokeen, kultura askeago bat eratze bidean, norbanakoei artelan ezberdinak baloratzeko heziketa artistiko eta kritikoa nahiz adierazpen bideak eskaintzea.

Etorkizuneko bilakabidea nazioartean azaleratzen ari den joerara lerratzen bada, zuzentasun politikoaren eremuan garatutako euskal literaturak ezer gutxi edukiko du eskaintzeko, telebistak modu erakargarriagoan azalduko ez duenik, horregatik klasikotu eta gaurkotu nahi da hemen (H)b tesi honetan teorizatutako literatur modernitatearen ikur gisa, azken aldian bere harrerak hartutako norantza aldatuz.

(H)aur besoetakoaren kokagunea euskal literaturaren historian: arazoak eta konponbideak.

Sarreraren 4. puntuan azpimarratu bezala, zentsura mekanismo instituzionalaren parte da akademia, eta beraz, hala dira eremu honetako nahiz inguruko teoria, kritika eta historiografia. Hauek era ezberdin askotan eragiten dute indar zentsorea, autoreak eta testuak -klasikoak zein garaikideak-nahiz hauen irakurketa jakinak ez ezik literatur eremuaren izaerarekin lotura zuzena duten literaturtasunaren mugak ere finkatzen baitituzte. Euskal literatur eremuko akademiaren kasuan, Casenavek (2012) aipatzen duenaren ildotik, igaro den mendeko 80ko hamarkadan eta Lasagabaster irakasleak bultzatuta, mendebaldeko akademiarekiko homologatze ibilbide batean murgildu zen euskal literatur kritikagintza, bai eta historiografia ere (Casenave, 2012: 76-77). Luzaroan euskal literaturaren existentziaren aitortzarako oztopo garrantzitsu izandako kritika akademikoaren diskurtso jakin bat -euskal literaturarik ez zela defendatzen z/duena eta Juaristik zaharberritutakoa (Casenave, 2012: 105-106)-gainditzeko estrategia arrakastatsua izan zen nazioarteko teoria eta metodologia berritzaileen teoriak aplikatu eta, ikerketa tresnekiko analogiaz, objektua zientifikoki homologatuz justifikatzea edo legitimatzea.

Aipatutako legitimazioaren aurretik testu literario nahiz ez literarioetan azterketa filologikoa gailentzen bazen -baliozko beste ezer ez zenaren diskurtsoaren indar zentsorepean-, egoera itzuli egin zen 80etatik aurrera, eta literatur testuen izaera literarioa ere aztertzeari ekin zitzaion, beste korronte teoriko eta diziplinetara gerturatuz. 

  azpiko nazioaz: euskal nortasunaren errepresentazioei buruzko azterketa Itxaro Bordaren poesian eta Hertzainaken punk musikan (2011) eta Kanonaren gaineko nazioaz: euskal nortasunaren errepresentazioei buruzko azterketaz Ziutateaz eta Bilbao-New York-Bilbao-n (2012) lanak. Azpimarratzekoa da Imanol Galfarsoro izan dela lehena bete-betean ikuspegi horretatik abiatuz euskal ikasketetara euskarazko ekarpena egiten Kultura eta identitate erbesteratuak (2005) eta Subordinazioaren kontra (2008) lanekin.

  eta 1987an Pamielak kaleratutako (H)b. Izenok, Miranderen literatur testuaren aldaerak ez ezik, bere bilakabide tarteak izendatzeko erabiliko dira. Hona bakoitzari dagozkion xehetasunak: Aur besoetakoa (Ab): Mirandek 1959an finkatutako behin-betiko makinaz jotako bertsioari egiten dio erreferentzia (ikus 1. eranskina). Tesi honetarako erabili dena Gabriel Arestik (1933-1975) 1969an MITera igorritakoa da. Bertsio hau gipuzkera osotuan zegoen idatzia, 1970 kaleratutakoa ez bezala. Idazlanaren egoera materialari ez ezik, bere bilakabidearen tarte bati dagokio Ab izendapena, Mirandek idazlanaren behin-betiko bertsioa finkatu zenetik 28 urte beranduago (H)b gisa argitaratu zenera artekoari, alegia. Beraz, funtsean 1959tik gaur arteko tartea hartzen du. Haur besoetakoa (Hb): Izenburu hau Arestik 1970ean Lur argitaletxearen baitan Kriselu bilduman argitaratutako bertsioari dagokio. Mirandek finkatutako behin-betiko bertsioarekiko ezberdina da testua, erabilitako euskarari dagokionez, bereziki. Era berean, debekuaren osteko argitaratzetik jatorrizko bertsioaren argitalpenera arteko bilakabide tarteak izan beharko luke Hbrena, baina bertsio bera denez gaur egun berrargitaratzen dena, 1970etik gaur arteko tartea hartzen du azken batean. (H)aur besoetakoa ((H)b): 1987an Eguzkitzak prestatuta Pamielak kaleratutako jatorrizko bertsioaren argitalpenaren izenburua da. Momentu hartatik aurrera, argitalpen berri hau gailenduko zela irudi balezake ere, ez zen hala gertatu, eta Arestiren bertsioa berrargitaratzeari lotu zitzaion Erein argitaletxea. Hala, 1987tik gaur arteko fasean testuaren izenak irudikatzen duen nahasmena nagusitu da, finkatu gabeko testuaren forma ezberdinen elkarbizitzarena, euskal literaturaren historietan ere modu anitzetan agertzen den eta toki finkorik ez duen testuarena. Horregatik, Miranderen testuaz gaur egungo ikuspegitik mintzatzerako edo/eta testuaren bilakabidearen fase guztiak biltzerako garaian (H)bri egingo zaio erreferentzia. Hala, (H)bak hiru balio semantiko ditu, testuinguru ezberdinetan garbiki bereizi edo/eta nahasiko direnak: 1987an lehen aldiz argitaratutako literatur testuarena, literatur testu honek hartzen duen bilakabide tartearena eta, azkenik, aurreko bilakabide tarteak ere barnebiltzen dituen artxitestuarena. Beraz, Miranderen literatur lanaren bilakabide tarteak eta testuak elkarbizi direnez gero, klasikoari erreferentzia egiteko kritikak eta historiografiak darabilten Hb ordez, hemen (H)b esango da.

  Cristófol y Selek irtenbide inklusibo, interesgarri eta praktikoa eskaintzen du zentsuraren kontzeptualizazio liberal zurrunegiaren eta NCTren sistematizazio falta nahiz gehiegizko erlatibizariorako arriskuaren arteko eztabaidan. Zentsura/kanonizazio prozesuen senidetasunak eta aldiberekotasunak posible egiten du zentsuraren dialektika produktiboaren ideia, bai eta zentsuraren alderdi produktibo hutsarena ere, hau da, kanona emaitzatzat izango lukeena. Era berean, marko teorikoaren zehaztasunak ez du beharrezko malgutasuna oztopatzen, tokian tokiko egoeren azterketa ahalbidetzeko ezinbestekoa, baina gorago aipatu bezala, literatur sistema modernoekin bat egiten duen eskema da, beste garaietakoentzat ez erabat egokia. Horiek horrela, bere mugak kontuan hartuta, literatur zentsuraren ikerketarako marko teoriko hau abiapuntu egokia da testuinguru ezberdinetan jazotako literatur zentsuraren nondik norakoak aztertzeko literatur esparruaren eremu ezberdinetan eta, beraz, aterabide ona daBunnek (2015) zentsura berrirudikatzeko beharkizunaren harira egindako aipamenean.Nolanahi dela ere, planteamendu honek orain arte jarraitutako ildo torikoarekiko arazo bat dakar, ez baitu Blasen (2007) formulazioekin bat egiten eta nahasmendu kontzeptualera darama. Izan ere, zentsura kanonarekiko dialektikan ezartzen du, baina zentzuzkoagoa dirudi kanona zentsuraren dialektikaren mugen baitako diskurtso eredugarritzat hartzea. Finean, egokiagoa da zentsura/kanon harreman dialektikoaren ordez zentsurak barnebiltzen dituen funtzio debekatzaile eta autorizatzailearen banaketa mantentzea eta azken honetan sartzea kanonaren erreprodukzioa nahiz zentsura dialektikatik gehiegi urruntzen denaren modifikazioa. Hala, NCTren paradigma berrian oinarrituz, Blasen kontzeptualizazioa eta Cristófol y Selen garapen teorikoaren ikuspegi bateratutik helduko zaio lan honen gai zentralari, hau da, Miranderen (H)bren modernitateari.Tesi honen azterketan zehar erabiliko den zentsuraren ikuspegi barnehartzailea osatzen amaitzeko, garrantzitsua da alboratu ohi den elementu batean fokua jartzea. Zentsuraren ikuspegi tradizionalaren ondorioz, literatur eremuko zentsuraren ikerketetan insituzioen ekintza zuzenari erreparatu ohi zaio, baita azken aldian merkatuari ere, baina botereak ezarri nahi dituen zentsura dialektikaren mugek erakunde hauetatik haratago duten hedaduran erreparatu gabe. Idazlea eta irakurlea dira -literatur komunikazioaren partehartzaileak, alegiabotereak sustatu nahi duen zentsura dialektikaren azken helburua, eta hauen parte hartzerik gabe asko zailduko litzateke merkatuaren nahiz errepertorioaren zentsura mekanismoen arrakasta. Literaturaren komunikazio ekintzaren parte hartzaileek zentsura dialektikaren mugak barneratutakoan has daiteke instituzioa zentsura ekintza errepresiboak alboratzen eta bere jarduna ikusezin bihurtzen, parte-hartzaileak bilakatzen baitira euren buruaren nahiz ingurukoen zentsore. Helburu hori lortzeko garaian garaiko eta tokian tokiko mekanismo ezberdinak erabili izan ohi dira, baina, hasiera batean, ezarri berri den botereak beti erabili izan ditu neurri errepresiboak eta, O'Learyk (2011) nabarmendu bezala, beti ikusi ohi du bere eskumenetik kanpoko -hau da, bere egiaren diskurtsoarekin bat egiten ez duenliteratur sorkuntza mehatxu gisa. Tesi honen azterketan agerian gertuko den bezala, mendebaldean (kristau) erlijiosoagoa zen garaian, ongian eta gaizkian oinarritutako zentsura dialektikaren muga moralak izan ziren ziren instituzioari lana erraztu ziotenak. Gaur egun, Sara Martínek La literatura (2009) lanean azaldu bezala, "zuzentasun politikoa" da iraganeko "zuzentasun morala" ordezkatu duena:

  konkretu bateko kultur egoera jakin batean kokatzen du literatur modernismoaren fenomenoa, bere azterketan Baudelairetik Beckettenganaino iristen dena eta mentalitate estetiko nahiz estilo konkretu bat barnebiltzen dituena. Puntu hauetan Gayren analisiak bat egiten du Modernismoaren planteamendu kanonikoarekin, baina bere ekarpen interesgarriena modernismo jarraitu edo intermitente honi esleitzen dizkion bi ezaugarriak dira: autoreak jendartearen sentsibilitate sozial konbentzionalei kontra egitera eramaten zituen heresiarekiko erakarmena eta jardun autokritiko edo introspektiboaren printzipioa. Ezaugarri horiek azpimarratuz, Modernismoa modernitate literarioaren fenomeno unibertsalarekin senidetzen du eta, beraz, bere lanean

  Atal honen helburua da (H)b eta literatur Modernismoaren kanon hegemonikoaren errepertorioaren arteko ahaidetasuna zertan den azaltzea. Helburu hori betetzeko, testuaren hiru irakurketa proposatuko dira, adibideak eskaintzerakoan 1987ko (H)b erabiliz. Komeni da azpimarratzea, jadanik marko teorikoaren amaieran labur azaldu bada ere, irakurketok ez direla halabeharrez literatur Modernismoaren kanon hegemonikoaren eta honen gaineko diskurtsoen hatsarreetatik abiatzen, ezpada kanon horrek biltzen duen errepertorioa osatzen duten testuen modernotasunaren ezaugarrien eta (H)brenen arteko konparaketatik. Konparaketa abiatzeko oinarria konparagaiek amankomunean duten literatur modernitatearen ideologian datza, literaturaren eremuan garatzen den munduaren nahiz literaturaren-eta, oro har, artearen-gaineko ikuspegi kontrakulturala edo kontrahegemonikoan, alegia. Berriz ere nabarmendu behar da literatur modernitate horren ideologiaren izaera antimodernoa izango dela lehen aztergaia nahiz ondokoan bilbatuko dituen ardatza. Hemen konparagai gisa Lehen Modernismo gisa kanonizatu denaren errepertorioaren antimodernitatearen literaturtzea hartuko bada ere, ez da ahaztu behar izpiritu antimoderno hori bera dela Bigarren Modernismoan agertzen dena.

mitoarekin.

  Gizona eta Theresaren sakrifizioa edo eskaintzak irudikatuko luke, Frazerrek eraikitako mito unibertsalarekin bat eginez, erregeneraziorako beharrezko errituala, Elioten iruditeriarekin hainbat puntutan antzekotasun nabarmenak gordeaz. (H)bn gizona sakrifikatu egiten da "Gazteen Lurraldeko Uharte doatsu"-etan Theresa -eta, jakina, honek sinbolizatzen duena-betiereko erregin izan dadin. Bestalde, Raek (2006: 98) dioen bezala, Yeats zientziaren aro betean jarduera magikoa berpiztu zedin ahalegindu zen eta, hain zuzen ere, bera izan zen Frazerren lana irakurri zuen Modernismoko lehen idazleetarikoa. Erreferentzia zuzena egin zion, besteak beste, 1927an idatzitako eta The tower (1928) bilduman argitaratutako "Sailing to Byzantium" olerkian: That is no country for old men. The young In one another's arms, birds in the trees -Those dying generationsat their song, The salmon-falls, the mackerel-crowded seas, Fish, flesh, or fowl, commend all summer long Whatever is begotten, born, and dies. Caught in that sensual music all neglect Monuments of unageing intellect. An aged man is but a paltry thing, A tattered coat upon a stick, unless Soul clap its hands and sing, and louder sing For every tatter in its mortal dress, Nor is there singing school but studying Monuments of its own magnificence; And therefore I have sailed the seas and come To the holy city of Byzantium. O sages standing in God's holy fire As in the gold mosaic of a wall, Come from the holy fire, perne in a gyre, And be the singing-masters of my soul. Consume my heart away; sick with desire And fastened to a dying animal It knows not what it is; and gather me Into the artifice of eternity. Once out of nature I shall never take My bodily form from any natural thing, But such a form as Grecian goldsmiths make Of hammered gold and gold enamelling To keep a drowsy Emperor awake; Or set upon a golden bough to sing To lords and ladies of Byzantium

  Un tableau ou un prière, c'est la même chose: une innocence enfin saisie, un temps arraché au desastre de temps qui passe. Une immortalité capturé.("Balthus", 2001:20) C'est le tableau qui m'apprend à refuser la roue frénétique du temps. Lui ne court pas après elle.Ce que je cherche à atteindre, c'est son secret. L'immobilité.("Balthus", 2001: 33) Se souvenir du travail artisanal des Anciens, des préparations rituelles qui savent rendre cet effet de suspensión, d'attente surprise, de temps enfin vaincu.Le temps vaincu: n'est-ce pas peut-être la meilleure définition de l'art?("Balthus", 2001: 15) Arte sorkuntza denbora konkretu erreala deuseztatzeko baliabide gisa ulertzeko modu honen oinarrian "portaera mitikoa" legoke, denbora konkretu erreala deuseztatzeko beharra, alegia. Artea denbora gainditu eta momentuak betierekotzeko modua bada, bere helburua den haurtzarotik gaztetasunerako pasabidea hilezkor bihurtzea, idealizatutako haurtzaroko in illo temporearen azken momentuak, kaos eta sorkuntza momentu hori non dena oraindik egiteke dagoen:Certes, il se trouvera des biographes et des critiques d'art (et il y en a déjà eu!) qui croiront trouver des poses érotiques à mes modèles, à souiller ce travail d'innocence que j'ai voulu conduire, cette quête d'éternité. Mais qu'importe! On dira encoré que j'ai joué là à Pygmalion. Mais ceux-la prouveront par là qu'ils n'ont rien compris à mon travail. Il s'est toujours agi de s'approcher du mystère de l'enfance, de sa grâce alanguie aux frontières mal tracées. Ce que je voulais peindre, cétait ce secret de l'âme, et cette tensión obscure et lumineuse à la fois de leur gangue non encore tout à fait éclose. Le passage, pourrais-je dire, oui, c'est cela, le passage. Ce momento incertain et trouble où l'innocence est totale et va bientôt ceder la place à un autre Âge, plus déterminé, plus social.("Balthus", 2001: 194) Neskatila nerabeen gorputz errepresentazio artistiko hauek hastapeneko garaietarako betiereko itzulera sinbolizatzen dute, denbora konkretu errealaren deuseztapena iradokiz.Are gehiago, neskatila hauek irakurtzen, amesten edo euren pentsamenduetan murgilduta margotuz, denbora konkretu errealaren deuseztapen hori indartu egiten da, neskatilak ez baitira denbora erreal konkretuaren parte, beste kreazio eta denbora batena baizik: J'ai peint souvent des jeunes filles en train de lire. C'est que je voyais sûrement dans cet acte une manière plus profonde d'entrer dans le secret de l'existence. Lire est la grande voie d'accès aux mythes.[…] Mes jeunes filles lisant, Katia Frédérique ou Les Trois Soeurs s'échappent comme dans leurs poses de rêveuses, d'un temps fugace et délétère. Ce qui compte, en les immobilisant dans cet acte de lire ou de rêver, c'est de prolonguer le privilège d'un temps entrevu, merveilleux et magique, par la grâce d'une draperie soudain ouverte à une autre lumière, sur une autre fenêtre, qui donne à voir à ceux-là seulement qui savent voir. Le libre est alors une clé qui permet d'ouvrir la malle mystérieuse, aux parfums de l'enfance, on court pour l'ouvrir comme l'enfant aux papillons ou la jeune fille à la phalène. Temps poudré d'or qui n'a pas subi l'altération du monde, temps nimbé d'une auréole magique, temps immobilisé dans ce que voit en souriant les rêveuses."("Balthus", 2001: 138) 

1 . 3 . 1 . 3 . 1 .

 13131 egungo artearen ulerkeraren eremu hertsia gainditzen du, Novalisek (1772-1801) ematen zion balioaren oso antzera, eta badu xede erresistente eta emanzipatzaile bat. Irakurketa honek, beraz, (H)b literatur Modernismo kanonikoarekiko errepertorioaren joeren baitan bete betean kokatzeaz gainera, irakurketa ildo berri bat proposatzen du, genero ikuspegitik, besteak beste.Orain arte jorratutako bidetik, azaleratu ahal izan da Modernismoaren errepertorioan ageri den literatur modernitatearen ideologiaren antimodernotasunetik abiatutako irakurketak oso argigarriak direla (H)bren unibertsoa arakatzerako garaian. Antzekotasun nabariak daude Miranderen idazlanean islatzen den ideologia antimodernoaren nahiz Modernitatearen denboraren ulerkeraren kontrako zertze literarioaren eta Modernismoko errepertorioarenen artean. Artea da artista antimodernoak zedarritzen duen aterabidea, hau mitoarekin eta honek irudikatzen duen denbora ziklikoarekin senidetuz, bai eta munduaren eta artearen ikuspegi hegemonikoa zartatzeko sormenerako eremu aske gisa erabiliz. Artista antimodernoa ez da soilik enfant terrible edo aterrorisé(e) bat, ez (H)ban irudikatzen dena behintzat, ezpada Prometeo salbatzaile bat ere. Literatur lan honetan ageri den kultura aurrekristauen azpitestua aberatsa da eta, horren baitan nabarmenak dira kultura grekolatindarrari egindako erreferentzia ugariak. Honek gizon-pintorearen pertsonaia bikoitzak osatzen duen artistaren irudiaren hipotestu grekolatindar mitologiko batean oinarritutako irakurketa 18 eraikitzea ahalbidetzen du, Pertsefone/Proserpinaren bahiketaren nahiz Prometeoren mitoen bategitetik abiatuta. Mitoon berridazketa honetan Pertsefone/Proserpina Theresak gorpuzten du eta gizon-pintoreak Ares-Prometeo. Aresgizon deabruak Theresa iloba berekin du, baina bere "gaiztotasuna" baliogabetu egiten da, pertsonaia hori bera Prometeo-pintorea ere badelako, hau da, autoritatearen eta honen legeen kontra egiten duen ongile jendartearen salbatzaile bat. Ez da ahaztu behar Prometeo, mitologia grekolatindarrean, gizakien salbatzaile ez ezik hauen sortzaile ere izan zela. Mundu ikuskera edo ideologia hegemonikoaren araberako gaizkilea eta jendartearen salbatzailea biltzen dituen gizon-pintore/Ares-Prometeo pertsonaia honek ongi biltzen ditu artista antimodernoaren alderdi ezberdinak.Jarraian azalduko den bezala, Modernismoko errepertorioan zehar azaltzen diren hainbat errepresentaziok deskribatu berri den artista atimodernoen eta botere hegemonikoaren autoritateen arteko talkak azaleratzen dituzte. Idazleek euren lanetan islatutako literatur modernitatearen ideologia antimoderno kontrakulturalak traba ugari topatu izan ohi ditu argitaratzerako garaian -hau da, literatur testuen komunikazio ekintza betetzerako garaian-traba horiek idazle antimodernoen literatur gai bilakatzeraino. Honek ezin hobeto azaleratzen du zentsuraren xede eta indar ezabatzaileak izan dezakeen eragin sortzaile kontrakulturala, eta (H)b da honen adibide. Hirugarren irakurketa: zentsuraren errepresentazioa.Marko teorikoaren atalean azpimarratu da Modernismoaren kanonaren errepertorioak zentsurarekin daukan lotura estua, izan ere, modernitate literarioaren adiera unibertsalak suposatzen duen ideologia hegemonikoaren kontrako indarrak mota ezberdinetako mugekiko talka dakar ezein garai eta tokiko literatur -eta, oro har, kulturtestuinguruan. Zentsuraren ardura da errepresioaren bitartez zedarritutako boterearen ideologiaren muga diskurtsiboak babestu eta indartzea, literatur ekoizpena -eta beste ezein adierazpide diskurtsibo-zentsura dialektikaren mugetatik atera ez dadin.Cristófol y Selek (2008: 208) zentsura eta kanonaren gaiaz ari dela aipatzen duenaren ildotik, sistemaren malgutasuna handiagoa da bere elementuen artean egonkortasun gutxi dagoenean, izaera ezberdineko aldaketak direla tarteko, modernizatze literarioen prozesuak, kasu. Hain zuzen ere, ikerketa honetan modernitate literario gisa definitu denak bat egiten du, oro har, literatur krisi garaiekin, mugak kolpatu edo kolokan jartzen diren garaiekin, literatur eremu jakin bat desegonkortzen eta higitzen denekoekin, alegia.Hala ere, halako ezein prozesutan Cristófol y Selek aipatutako malgutasunak beti ditu mugak, hertsi edo zabalagoak, literatur mugimendu modernozaleak zentsura dialektikaren mugei ezarritako erronkaren tamainaren araberakoak, normalki, eta hau handia izatekotan, hor azaleratzen da zentsura bere modalitate agerikoerrepresiboenetarikoetan. Literatura kontrakultura literatur eremuaren malgutzea eragiten eta baliatzen ahalegintzen da, kanon zurrunegia modu ezberdinetara zartatuz (itzulpen, parodia, esperimentu eta abarren bidez) edo zentsuraren indar errepresiboak azaleratuz literatur testuetan, adibidez.Euskal literaturaren historia orotan(2008[START_REF] Olaziregi | Euskal eleberriaren historia. Bilbo: Labayru Ikastegia-Amorebieta-Etxanoko Udala[END_REF][START_REF] Kortazar | Euskal Literatura XX. Mendean. Zaragoza: Prames[END_REF] Aldekoa, besteak beste) 50eko hamarkadako euskal literaturan jazotako aldaketak modernitatearen zeinupean irakurri dira, hain zuzen ere aipatu berri den ezaugarriagatik, ezarritako mugak gainditzeko ahalegina zirelako. Berritze mugimendu horrek, baina, mugak izan zituen baita ere, eta fenomeno zentsorearen askotariko ertzak agerian geratu ziren. Esan gabe doa jarraian garatuko den irakurketarako erabiliko den markoa zentsuraren nozio liberalarena baino zabalagoa izango dela uneoro, gaiaren ikerketa berrienen ildo emankorrei jarraituz.Bradshawek (2006: 105) zehazten duen bezala, zentsuraren mugak ez dira soilik instituzional edo legalak, baita moralari lotutako gaitzespen sozialari lotuak ere eta, Bunnek (2015) iradokitako bidetik, zentsura aztertzerakoan literatur eremua osatzen duten katebegi guztiei erreparatu behar zaie, zentsura ez baitago beti agertzen den tokian[START_REF] Blas | Censura y represión" in Represura 3[END_REF], edo ez behintzat hor bakarrik.Zentsurak Modernismoko errepertorioan izandako eragina dagoeneko azpimarratu da ikerketa lan ezberdinetan. Eragin hori modu ezberdinetan islatu da literatur sorkuntzan, baina badaude errepikatzen diren elementuak. Gai honi buruzko teoria kritikoak jarraituz, irakurketa honetan (H)bren istorioak literatur -eta, oro har, arte-zentsuraren errepresentazioa eskaintzen duela defendatuko da. Are gehiago, gaur egungo ikuspegitik hartuta, bere buruaren historiaren kronika aurreikusia egiten duela ere argudiatu daiteke.Jarraian azalduko den bezala,Marshikek (2006: 5-6) aipatzen duenaren idotik, zentsuraren errepresetazioa idazleek sorkuntza prozesuan jasaten zuten kanpo errepresioarekiko erreakzio ohiko bat izan zen Modernismo kanonikoaren errepertorioan, polemika publikoetan parte hartzearekin eta autozentsurarekin batera. Apimarratzekoa da, era berean, literatur testuotan zentsuraren errepresentazioak ez duela soilik zentsuraren ulerkera liberal edo tradizionalarekin bat egiten, are gutxiago (H)bren kasuan.Ikusiko den bezala, Miranderen testuan agerian utzi nahi den zentsura indarrak bat egiten du NCTren ikuspegiarekin eta, areago, ildo horren gainean hausnarketa kritikoa jarraitzeko bidea irekitzen du. Zentsura dialektika: modernismaren kasua.Marshikek literatur Modernismoaren kanonaren zati garrantzitsu den Britainia Handikomodernismaren testuinguruaren baitan aztertzen du zentsura eta literatur modernitatearen arteko harremana. Bere deskribapenaren interesa fenomeno zentsorearen konplexutasuna aintzat hartzean datza, batetik, eta konparaziorako egoki gertatzean, bestetik. Izan ere, modernismaren oinarrizko ezaugarri den kristautasunari lotutako lege moral zorrotzen testuingurua homologagarria da 50 eta 60etako euskal kulturarekin, bai eta Frankismo aurrekoarekin ere. Aldiz, garai berean Frantziar kulturan oso desberdina zen giroa eta, hain zuzen ere, horregatik argitaratu zuen, besteak beste, Joycek Ulysses (1922) Parisen.

  A Portrait of the Artist as a Young Man 1916an argitaratu zen New Yorken, Britainia Handiko hainbat argitaletxek baztertu baitzuten. Jacqueline Belanguerrek eleberriari egindako hitzaurrean (2001: 5-32) aipatzen duen bezala, Joycek irlandar kultur mugimenduen hertsitasuna baztertuta egin zuen alde Europa kontinentalera, baina Irlandan azkenekoz 1912an egon bazen ere, hau izan zen bere eleberrien gai nagusia.

Mirande

  Parisen jaio zen, Joyce ez bezala, baina kokagune geografikoak ez zion abantailarik eskaini zentsurari zegokionez, euskaraz idaztea erabaki baitzuen. Ab 1959an amaitu zuen, Frankismoko zentsura instituzionalaren garaian. Honetaz gainera, ezin ahaztu daiteke Frankismoko zentsuraz gain bazela hori baino tradizio luzeagokoa zen beste indar zentsore instituzional bat, Eliza Katolikoarena eta, oro har, jendartean oso sustraituak zeuden lege moral kristau katolikoaren mugek suposatzen zutena. Zentsura mota honen funtzionamendua ulertzeko XX. mende hasierako aurrekari gisa Casenavek (1997) bere tesian aztertu Etchepareren Buruchkaken (1910) historia dago, besteak beste.Hortaz, aurrerago sakonago aztertuko den bezala, kontuan hartzekoa da 50-60etan gauzatu nahi izan zen euskal literaturaren modernizazioaren mugak ugariak zirela.Miranderen gutunerian ikus daitekeenez, maiz izaten zituzten euskal idazleek arazoak euren lanak argitaratzeko garaian eta bereziki ezaguna da gai lizunen inguruan jazotako eztabaida, PakoSudupek (2011Sudupek ( : 174-1985) ) 50eko euskal literaturari buruzko bilduman jasotzen duena. Literatur sorkuntza prozesuan zentsura indar ezberdinek eragiten zuten eta irakurketa honek defendatzen duena da (H)b errealitate horren errepresentazio dela, Joycen eleberriak bezala artista batek zentsurarekiko erakusten duen intsumisio eta askatasun ekintza gorpuzten duela.

  Miranderen testuak Modernismo kanonikoaren errepertorioan esanguratsuak diren zenbait ezaugarri azaleratzea zen. Hala, lehen irakurketan modernitatearen ideologia ezaugarritzen duen antimodernitatean egin da azpimarra, ondoren, Modernitatearekiko alternatiba literario gisa aurkezten den mitoaren denboraren eta artearen arteko sinbiosiaren lerrotik jarraitu da eta, azkenik, literatur modernitateak alternatibak proposatzerakoan agertzen diren indar zentsoreen errepresentazioekin. Hiru lerroak elkarri estu lotuta daude eta, funtsean, ardazten dituena antimodernitatea dela azaleratu nahi izan da. (H)bren modernitatea bere osotasunean aztertu ahal izateko, ezinbestekoa da literatur Modernismo kanonikoak barnebiltzen duen errepertorioarekiko erkatzea, ez baita baztertzeko moduko datua mundu artistiko eta intelektual erabat aberatsa zen XX. mendeko Parisetik idatzi zuela Mirandek (H)b. Horri gehitu behar zaio gurasoen jatorri euskalduna eta berak euskal kulturarekiko erakutsitako jakinmina eta ardura. Mirande euskal etorkinen seme Paristarra zen, lokala eta globalaren arteko sintesi behartu bat, batetik zein bestetik edan zuen. Antimodernitatea proposatzen saiatzen zen beste denboraren ulerkera, beste errealitate mitikoa euskal kulturak errepresentatzen zuen euskal idazle paristarrarentzat. Ezin hobeki uztartzen da literatur modernitatearen tradizio antimoderno hori Miranderen euskarazko testu honekin. Zalantzarik gabe, (H)bak literatur Modernismo kanonikoaren errepertorioarekiko daukan senidetzak euskal literaturaren testuinguruan ez ezik mendebaldarrean ere txertatzen du literatur testua. Lan honetan antzekotasunak azpimarratu diren arren, literatur Modernismoaren errepertorioaren genealogian bere bakantasuna ezaugarritzen duten elementuak ugariak dira, euskaraz idatzi izana nahiz euskal kulturarekiko lotura alegorikoa, besteak beste. Era berean, ezin esan liteke Gravesen "jainkosa zuria"-ren paralelismoari jarraituz egindako irakurketaren erabateko parekorik hain erraz topa daitekeenik literatur Modernismo kanonikoaren errepertorioan. (H)bren modernitatea bere osotasunean dekribatzeko saiakeran ez da aski idazlanak Modernismo kanonikoareen errepertorioarekin duen senidetza ezaugarritzea. Are gehiago, azpimarratu nahi da tesi honen oinarrian den literatur modernitatearen abiapuntu teorikotik ez dela beharrezkoa senidetza hori testu bat modernoa izan dadin. Alabaina, (H)bren kasuan aipatu beharreko ezaugarria delako egin zaie tokia hemen Modernismo kanonikoaren errepertorioarekiko konparaketari et ahortik abiatutako irakurketei.

Fikzioak

  irudimena nahiz fantasina pizteko eta mugez haratagokoak imaginatzeko izan lezakeen baliotik urrunen kokatzen den narrazio motetarikoa da ohiturazko eleberria, errealitatea eredu gisa erreproduzitzen duen joera kontserbakoia. Boterearen interesei erantzuten zien kanonak bere horretan iraun zezan ezinbesteko baldintza izan ziren euskal literatur idatziaren eremuaren txikitasuna, Eliza Katolikoak honen gainean zuen kontrolaren monopolioa eta, beraz, euskal jendarte ez alfabetatuegi bat edo, alfabetatua izatekotan, katolikoa.Ohiturazko eleberriek xede estetiko-ludikoa izan zezaketen hein batean, baina ezaguna den helburu sakonago batekin: euskal eremuan hegemonikoa zen ideologia tradiziozale eta kontserbakoi baten alde egitea, hori mantentzea eta irakastea. Azken finean, literaturgintzaren tradizioan docere et delectare gisa ezaguna den funtzioa eman zitzaion ohiturazko eleberriari. Aldekoaren (2008: 167) hitzak ekarriz:Eleberri kostunbrista ez da errealitatearen imitazioa, balio-sistema jakin baten gainean aldez aurretik eraikitako eredu baten imitazioa baizik, eta eredu horren mendean dauka fikzio literarioa.Ohiturazko eleberriaren oinarri ideologikoak eta euskal literatura idatziaren eremuaren nolakotasunak kontuan hartzeak narrazio mota honen forma, gai edota xedetik urruntzen zen literatur narraziogintza berandu arte ez sortzearen zergatia ulertzen laguntzen du, baita sorrera horretan aurkitutako oztopoena ere. Olaziregik (2002: 57), Jesus Maria Lasagabasterren 1981eko lanaren oinarritik abiatuz ohiturazko eleberriaren tradizioaren baitan sortutako eleberrien ezaugarri nagusiak aipatzen ditu:[…] landa giroan kokatutako zenbait pertsonaiaren bizitzaren narrazioa egiten da, langileria ez da ia inoiz agertzen, eta, oro har, gatazka gutxi eta munta eskasekoak dituen mundu bat islatzen dute. Azken finean tesi-eleberria da, hiru ardatzen inguruan taxutuafedea, abertzaletasuna eta euskalduntasuna-eta narratzaile ahalguztidun batek zuzendua eta kontatua.Ohiturazko eleberriak ugaldu egin ziren 1936ko Espainiako Altxamendu Militarraren aurretik eta tankera bereko ipuinak ere argitaratu ziren. Ezaugarri horietatik aldentzen zen euskaraz idatzitako ezein testu argitaratzea egiteko zaila zen, Etchepareren adibideari erreparatzea aski da honetaz jabetzeko. Modernismoaren errepertoriotik abiatuta egindako hirugarren irakurketan aipatu bezala, Casenavek (1997) saiakera literario moduan sailkatu eta aztertzen ditu Etchepareren idazlan laburrak, hibridazio gisa. Nahiz eta horietako zenbaitek ohiturazko narratibaren kutsua izan, azpimarratzekoa da ez dela hala kasu guztietan eta, hain zuzen ere, horrek sortu zizkion arazoak. 1910ean Buruchkak idazki-bilduma argitaratu zuenean, Aldekoak (2008: 178) dioen bezala, "euskal integristen ezin ulertua eta gaitzespena nozitu behar izan zuen, apaiz ultrakatolikoek liburuko bi artikulu gaitzetsi baitzituzten". "Amodioa" izeneko testuak Platonen Banketearen (K. a. 380) antzerako ildotik amodioaren inguruko elkarrizketa bat irudikatzen du eta "Nor eskola-emaile. Zer irakats" testuan zalantzan jartzen da apaizak maisu izatearen egokitasuna. Bi testuen gaiek eta hauekiko posizionamenduak desafio egiten zioten orduko euskal jendartean botereak zuen ideologiari, aski hegemonikoa zenari, eta, beraz, baita ohiturazko tradizioan kokatzen zen narraziogintza kanonikoari ere. Etcheparek berak, bere lanaren argitaratzeak sortutako erreakzioen aurrean, baztertu egin zituen merkatutik oraindik salgai zeuden aleak eta etxean atxiki. 1940an Piarres

  ohi duen, Mirandek 1959an amaitutakoan "ipuin-berri" izendatu zuen Ab eta makinaizkribuaren izenburu azpian ageri ziren hitzak Hbren hasierako argitalpenetan mantendu ziren, oro har -Hordagoren 1983ko argitalpena kenduta-, bai eta Pamielaren (H)brenean ere. Dena den, izendapen horrek geroz eta toki marginalagoa hartu du eta ez da izenburuaren azpian ageri, gaur egungo Ereinen (2007) Poltsiko.e bildumako argitalpenean kasu. Hala, harreraren atalean sakonago aztertuko denez, argitaratu aurreko eta osteko gutunerian ikus daiteke Mirandek eta irakurleek ezberdin sailkatu zutela hasieratik testu bera, bataren eta besteen arteko distantzia kulturalaren eta ipuin-berriaren berritasunaren tamainaren adierazle nabermena dena, bide batez esanda. Mirandek hasieratik erabili zuen ipuin-berri izena Abrentzat. Hala, Patri Urkizuk (1995) apailatutako gutun bilduman ikus daitekeenez,Jon Etxaideri (1920-1998) 1959ko 

2. 4 .

 4 Ideia estetiko eta metaliterarioen transferentzia.Aurreko atalean aipatu berri den bezala, gaien berritasunari dagokionez eta euskal literatura bere osotasunean hartuta, zenbait bide berritzaile irekita zeuden Mirandek Ab idazterako: Berpizkundeko olerkariek Frantziar sinbolismotik euskal poesigintzara ekarritako eragina, batetik, Mirande beraren ipuinak nahiz poesigintza eta "Txillardegi"ren Leea narraziogintzan, besteak beste. Beraz, Miranderen testuak euskal narraziogintza ohiturazale kanonikoarekiko berrikuntzak urrunago eramaten bazituen ere, ez zen ezerezetik abiatzen. Euskal literaturan, bada, Leerekin jadanik egina zen gaiari zegokionez eleberrigintzaren modernizaziorako lehen pausoa. Generoaren ikuspegitik, baina, narrazio laburrarekin lehen urrats batzuk emanak bazeuden ere, berrikuntza handiagoa izan zen, alor horri dagokion atalean adierazi den bezala.

  , berriki argitaratutako Asedio al euskera. Más allá del libro negro(2018) liburuan, xeheki dokumentatzen ditu 1789ko Frantziar Iraultzatik gaurdainoko genozidio ibilbide horretan euskarazko kultur ekoizpena zanpatzeko sortutako legedia eta zabaldutako iritziak, adibide ezberdinen bidez. Kontuan hartzekoa da, Francoren erregimenaren aurretik euskal literatura idatziaren eremuan eragiten zuten Elizaren zentsura mekanismoak estatu modernoen tresna instituzionalak zirela,Cristófol y Selek (2008) aipatzen duen sailkapenari jarraituz, baina eragin zuzena zeukaten errepertorioaren mekanismo zentsoreetan eta, beraz, honetan ere ezarri behar da arreta.Elizaren zentsura instituzionala ez zen idatzi batzuen irakurketaren edo argitaratzearen debeku neurrietara mugatzen, gorago aipatu bezala, irakurri eta idazteko oinarrizko baldintzak ere kontrolatzen zituen, eremu akademikoaren bitartez, batez ere. Batetik, alfabetatzearen eremua asko murrizten zen landa giroan eta, bestetik, alfabetatuak zirenak errepertorio hertsi jakin baten ezagutza egiten zuten soilik. Jatorri nobleko pertsona alfabetatuak urriak ziren eta Elizaren baitako hezkuntza jasotzen zuten. Bestalde, alfabetatze hori gutxitan izango zen euskarazkoa eta, hartara, alfabetatze mota honek ez zekarren berez euskal literatura idatziaren garapena. Alfabetatu gabekoen literatur errepertorioa elizgizonen deboziozko irakurgaien errezitaldiek eta bestelako ahozko tradizioak osatzen zuten, eta oso litekeena da ahozko tradizio honek ere Eliza Katolikoaren eskutik manipulazioak jasan izana, jakina, kontuan hartuta berandura arte hori izan zela euskal kulturan zabalkunde handien izan zuen literatur moldea. Hala, instituzioaren zentsura akademikoak eragindako errepertorioaren gaineko kontrol zentsorearen alderdi eraginkorrena (euskal literatura) idatziaren eremurako sarbidea asko murriztean zetzan. Horri gaineratzen zitzaion alfabetatuak zirenek irakur nahiz sor zezaketen errepertorioaren gaineko kontrol zorrotza. Errepertorioaren kudeaketa horrek, literatura idatziaren gaineko ezagutzarik eza, eta are ezagutza ezinezko izatea, sustatzen zuen gehiengo baten aldetik eta, aldi berean, Kristautasunaren araberako memoria kulturala eraiki eta birsortzen zuen idatzizkoaren monopolioaren bidez, bai eta eredu horrekiko alternatiben jaiotza, iraupena, nahiz zabalkundea ekidin ere. Testuinguru honetan kokatu behar da jadanik aipatutako XX. mende hasierako narraziogintzaren kanon ohiturazalea, Elizak boterearentzat zaindutako zentsura dialektika horren fruitu gisa, bere diskurtsoaren birsortze kulturala bermatzen zuena.Ez da ahaztu behar, baina, XX. mendearen hasieran, Espainiako II. Errepublika indarrean zela, Pizkundeak maila kulturalean islatzen duen aldaketa Espainia aldeko euskal eremuko Elizaren sektore baten parte hartzearen eskutik zetorrela, Jose de Ariztimuño Olaso "Aitzol"-en (1896-1936) figura da honen erakusle paradigmatikoena. Aldaketa hori zapuztera etorri zen, besteak beste, 1936ko Altxamendu Militarra. Nolanahi dela ere, jadanik jazotzen ari zen aldaketa hori aintzakotzat hartzea ezinbestekoa da, 50etako berritzearen hazi gisa. Frantziar Estatuaren baitako euskal probintzien kasuan egoera oso bestelakoa zen eta Elizaren indar zentsorea pairatzen zen gehienbat, eta errepertorioaren gaineko kontrolak huts eginez gero, funtzio debekatzailearen neurri errepresiboenak hartzeko gertu zen, hala behar izatekotan, XX. mende hasierako Etchepareren Buruchkaken kasuaren aurrekariak erakusten duen bezala. Euskal eremu honetan 1936ko datak ez zuen aldaketa berezirik suposatu, baina Peillenek "Euskal idazle izatea 1950-1960 urteetako hamarkadan. (Hauskura belaunaldia)" (2005: 119-147) artikuluan ohartarazten duen bezala, baldintzak ez ziren Espainia aldeko euskal eremuan baino askoz hobeak:Ez uste Iparraldean, Francorik ez zelarik, gauzak hobeki joaiten zirenik, apezek euskaraz egin liburuek zentsore euskaltzale handi eta kanonikoa zeukaten obispaduan, nihil obtat ukatzeko; zentsore berdinak 1910 idatzi liburua -Etxepare medikuaren Buruxkak-ia argitalpen guztietan zentsuratu zuen.(Peillen, 2005: 144) Miranderen kasuan, mugak Frantziar nahiz Espainiar aldeko euskal apaizek jarri nahi izan zizkioten, Peillenen hitzetan "oroitu behar dugu gure artean zakurlana egiten ibili zirela Justo Mokoroa,Lafitte eta Chabagno, Miranderen kontra" (2005: 144). Elizaren zentsuraren indar ezabatzailearekiko arazo larrienak moral kristauaren mugak zeharkatzearekin lotuta zeuden eta, beraz, erotismoa gai debekatuen artean zegoen.Peillenek gogorarazten duen bezala(2005: 144-145; 2011: 225-227) 50eko hamarkadaren hastapenean Miranderen poema erotikoak pornografiatzat hartu zituen Lafitte apaizak eta sekulako zalaparta sortu zuen Ibiñagabeitiak horiek argitaratzeko asmoa zuela adierazi zuenean. Pako Sudupek (2011:174-185) deskribatzen duen euskara eta erotismoari buruzko eztabaida hainbeste hedatu zen non Justo Mokoroa (1901-1990) Bilboko apezpikuarengana zuzendu zen Miranderen lanak Espainian debeka zitzaten eskatzera. Honek agerian uzten du Francoren erregimenarekin ordura arte Elizak beregain hartutako lan zentsorearen zati bat -kultur (literatur) ekoizpenaren gaineko kontrolarentzako espreski diseinatutako aparatua-sekularizatu eta birzentralizatu egin zela, Estatu Espainiarraren aldetik. Baina, agerikoa denez, Estatuaren eta Elizaren sektore zabal baten arteko sinbiosi harremana erabatekoa zen eta, bestalde, Elizaren esku egoten jarraitzen zuen instituzio akademikoak.

  aldizkarietan jazo zen 1952-1953 bitartean eta Miranderen Euzko Deyan argitaratutako "Liburu lizunetaz" (1953) artikulua irakurri zuen misiolari JeanChabagnok (1881Chabagnok ( -1975) ) gutuna idatzi zuen aldizkarira 1953ko urtarrilaren 9an.Larreak (1985: 35-36) Miranderen lan kritikoekin batera argitaratutako gutun honetan irakur daitekeenez, Chabagnok aldizkaria indexatzearekin egin zuen mehatxu, halako artikuluak argitaratzen jarraituz gero. Orduz geroztik, Mirande eta Lafitteren arteko harremanak ez zuen askoz hobera egin, 1956ko urriaren 29ko gutunean Ibiñagabeitiari aitortu zionez: "Aita Lafitte ere gurekin zen eta elhestatu naiz harekinhein batean behintzat: dakizun bezala hotz samar gagoz elkharren eretzean «liburu lizun»en inguruko eztabaida hartaz geroztik"(Mirande, 1995: 118).Urte hartan bertan eraman zuen Zaitegik Euzko-Gogoa aldizkaria GuatemalatikBiarritzera eta, lekualdatzearekin batera, indar zentsoreen intentsitatea areagotzearekin batera, hortik aurrera argitalpenen tankera erabat aldatu zen,Peillenek (2005: 131) azalatzen duen bezala: Euzko Gogoa Biarritzera 1956an aldatu zenen Zaitegik sekulako arazoak izan zituen Iparraldean eta nahi zuenaren argitaratzeko askatasuna galdu zuen: hain zuzen orduko Miranderen olerkiak eta nire artikuluak ezin zituen publikatu eta aldizkaria gehienbat Salaberri apezaren antzerki arkeoruralista edo antzeko literaturarekin, heraldika saioek bete zuten, ito arte. Aldaketa hori izan zen, hain zuzen ere, Abren berritasunari buruzko atalean aipatutako 1956tik aurrera Euzko-Gogoan argitaratzen zuten idazleen arteko banaketa eragin zuena, horietariko batzuk, Mirande eta Peillen barne, Eganen gehiago argitaratzera lerratuz. Mirande honela mintzatu zitzaion Norbert Tauerri (1898-1983) 1960ko abenduaren 14an igorritako gutunean Euzko-Gogoan argitaratzeko zailtasunez:Nik oraindik ere euskeraz idazten dut: ipuin-berri, idatz-saio, neurtitz eta abar. Bainan luzasko egon naiz ezer egin gabe, ene etxean gertatutako zailtasun batzuen gatik… Ene idazkiak EGANen agertuko dira, geienak beintzat. Zaitegiri ere zer-edo-zer igorri nion, Euzko-Gogoa-rako; bainan ez du argitara erazi, eta ez dit erantzun ere, jaso zuenik esateko. Beraz ez dut geiago E. G.n idazten.(Egan, 1984: 83) Hala ere, Peillenek ongi azaltzen du nola, aldaketa horren eta beste zenbait gertakariren aurretik behintzat, 50eko hamarkadan zehar bai Mirandek bai berak gehiago egiten zuten bat Espainia aldeko euskal eremuan euskal literaturgintzak hartutako bide berriekin Frantziako probintzietako jardun erabat kristauzalearekin baino: "euskal liburugintza desapezten hasiak ginen"(Peillen 2005: 120). Giro horren baitan eta erotika eztabaidak jazota, Euzko-Gogoaren aldaketak gertatu eta bi urtera hasi zuen Mirandek Ab, 1959an amaitu. Urte gutxi batzuk beranduago, 60ko hamarkadaren hastapenean, Lafitte izan zen Krutwigek Mirande euskaltzain bilakatzeko egin zuen proposamenaren kontra agertu zena. KoldoMitxelenak (1915-1987), Antonio Arruek (1903-1976), Aingeru Irigarayk (1899-1983) eta Aita Villasantek (1920-2000) Mirande eta Iratzederren hautagaitzaren alde egin zuten eta Lafittek, ordea, beste batzuekin Piarres Larzabal(1915-1988) eta Jean Harithschelarren (1923-2013) hautagaitza aurkeztu zuen. Honela azaldu zizkion Krutwigek Mitxelenari Euskaltzaindian Miranderen hautagaitzaren harira sortutako lehen gorabeherak 1961ean, argitaratu gabeko gutun batean: Murde Hirigoienek, gure adiskide kommun hunek erraiten derautanez zuk ere (Arrue jaunarekin, Irigaray jaunarekin eta Aita Villasanterekin) Mirande eta Iratzeder kandidatuen aldeko eskabidea firmatu duzue. On har itzazu nire eskerrak bai eta gure euskaltzainkide hauiei niketz eman ietzezu. Dirudienez Laffitek (eta dudarik gabe iaun hunek impulsatuta) Dassancek eta Epherrek bertz eskabide proposatu dute, Murde Haritxelhar eta Murde Larzabalen alde. Neuk eztut hauien kontra ezer ere ez binan Mirandek izkiriatu zuenaren erkatzean, Haritxelahar iaunak izkiriatu duenea gutti da… eta Iratzederen obren erkatzean….. Murde Larzabalen teatroko piezak soilik "jebismuaren" aldeko komediak dira. Berhain zuk dakizunez….. jebisthetan bethi jebismua errotikan sarthua da… eta batez ere orain hemengo eskualdetan Euskalherria bermaila baizen eztela uste dute… eta Lafittek (bere baxenabarkeriaz) soilik estima dezake… euskaraz gauza arruntak. Larzabal iaunak herri xehearen alde lana egin bai ba du…. Bainan "Euskal Akademiko" baten lana ahal-da haur? 21 Krutwig ez zegoen ados Lafittek egindako kandidaturaren egokitasunarekin, Harithschelarren produkzioari urriegi eta Larzabali akademiarentzat ezegoki irizten baitzien. Baina denbora gutxira ohartu zen Lafittek uste baino pisu handiagoa izango zuela Mirande euskaltzain bilakatzeko aferan. Argitaratu gabeko beste gutun batean honela azaldu zion egoera Mitxelenari:

  bat eta halako testuak argitaratzeko trabak Elizaren zentsura instituzionalari loturik zeuden, zuzenean nahiz zeharka. Aurrerago sakonago aztertuko den bezala, tradizio luzeko zentsura horren alderdi ezabatzatzaileak ere garatu zuen bere ifrentzu produktiboa, ordurako euskal kulturan barneratuta baitzegoen zentsuraren diskurtsoa eta, hala, erreproduzitu egiten zen, instituzioaz kanpoko irakurleak ere subjektu zentsore bilakatuz. Zentsuraren funtzio autorizatzaileak kanon baten eraikuntza eragin zuen euskal jendartean, euskal kulturgintzan eta, beraz, euskal literaturgintzan. Hain zuzen ere, Espainiar Estatuak 1936ko Altxamenduko eta Frankismo hasierko lehen errepresio garaiaren ostean zentsura instituzionalaren bidez bultzatzen zuen kanonaren oso antzerakoa, prosagintzari dagokionez deboziozko liburuak eta narraziogintza ohiturazalea, zehazkiago. Horiek horrela, oso aintzakotzat hartzekoa da 50eko hamarkada eta 1936ko Estatu Kolpearen aurretik existitzen zen Elizaren zentsura instituzionalak, Espainian indarturik egonagatik, Frantzia aldeko euskal eremuan zein erbestean ere eragin handia zeukala, dela baliabideak eta boterea zituelako, Lafitteren kasuan adibidez, edo presio sozialagatik, Zaitegiren Euzko-Gogoarekin nahiz Miranderen Euzko Deyako artikuluarekin gertatutako adibideek erakusten dutenez. Honek Marshikek (2006) Britainia Handiaren testuinguruan deskribatzen duen purity movement delakoa gogorarazten du, Estatua, Eliza eta jendartearen artekoko elkarlanean eratutako sare zentsorea, alegia, bai eta Anthony Keatingek (2015) Irlandaren kasuan deskribatzen duen Estatua eta Elizaren arteko elkarlanarena ere, 1926ko Committee of Evil Literatureren sorreraren osteko 1929ko Censorship of Publications Actak ekarritako zentsura instituzionalaren legedian zertu zena. Hala ere, gorago adierazi bezala, ez da ahaztu behar 50etako berritze eta irekitze mugimendua posible izan bazen, neurri handi batean, euskal Elizaren sektore batek hartutako jarreragatik izan zela. Peillenek aipatzen duen bezala "zorionez abade guztiak ez ziren ez Lafitte ez Chabagno ez Mokoroa, bagenituen gure lan bortitz guztien onartzera gerturik zeuden Salbatore Mitxelena, Nemesio Etxaniz eta

  Horiek horrela, Torrealdaik (2010: 23) aipatzen duen bezala, lehenik eta behin aurretiazko zentsuraren aurretik liburu mota batzuen debekuari eta depurazioari ekin zitzaion, 1936ko legearen lehen artikuluaren irizpideak jarraituz: Artículo primero. Se declaran ilícitos la producción, el comercio y la circulación de libros, periódicos, folletos y toda clase de impresos y grabados pornográficos o de literatura socialista, comunista, libertaria, y, en general, disolvente.(BOE 1936/11/23: 471-472) Jarraian, lege horrek berak agintzen zuen 48 orduko epean edozein motatako argitalpenen ekoizpen, banaketa, salmenta edo maileguak egiten zituzten egoitzen jabeek debekatutako liburuen aleak "Autoritate zibila"-ri entregatzea. Hori egin ezean, gutxienez 5. 000 pezetako isuna ordaindu beharko zukeen arduradunak. Horiek izan ziren liburuari zegokionean Frankismoak hartutako lehen neurri errepresiboetariko batzuk, eragin produktibotzat gisa zentsura dialektika bat ezarri eta horren baitako ekoizpena sustatzea zelarik, Rodrigok "libro espiritual, imperial y católico" (2016: 35) izendatu duenarena, alegia. Autore honek aipatzen duenaren arabera, Frankismoaren hastapenetik kultur politikarekin lotutako komunikazio eta zabalkunde bideak bereganatzeko lehia sortu zen sektore katoliko tradiziozale integristaren eta proiektu faxista defendatzen zuen falangistaren artean, lehenengoak hezkuntzaren esparruan eta bigarrenak prentsarenean eta irratiarenean egonkortu ziren arte, baina Elizaren baliabideak izan ziren eraginkorren:

  que el nuevo Estado ha emprendido.(BOE 1937/1/17: 134) Aurrez esandakoarekin lotura eginez eta beranduago xeheago aztertuko den bezala, zentsura dialektika hertsi horren ezarpenak ez zituen ondorio berdinak izan eremu geografiko guztietan, eta kulturalki askoz larriagoak ziren bereizgarriak edo nazio izaera aldarrikatzen zutenetan. Hori dela-eta, aldez aurretik Elizak egindako lana ahaztu gabe, euskal eremuan Espainiar Estatuaren aldetik jazo zen errepresioaren jomuga angusia ez zen literatur erotismoa izan, literatura disolvente delakoari lotuta separatista gerta zitekeen oro baizik, Torrealdairen lanetik abiatuta aurrerago sakonkiago aztertuko den ildotik.Lehen errepresioaren fasearen debekuekin erabat deuseztatu zen Altxamendu Militarraren aurretik XIX. mende amaierako foruzaletasunetik edan zuen XX. mendeko euskal nazionalismoaren testuinguru kulturalean garatzen ari zen loraldia, Euzko

(

  2016: 42) aipatzen duen bezala, esan daiteke hasierako legedia bere horretan mantendu zela 1966ra arte, gutxienez. Horren ondoren etorri ziren 14/1966 Legea edo Ley de Fraga eta 24/1977 Erret Dekretua edo Ley Antilibello. 50eko hamarkadako berritzea eta Abren idazketa lege sortzilearen garaian kokatzen dira, aurretiazko zentsura derrigorrezko egiten zuen legepean. 1951n liburuari zegozkion politikak bi ministeritzen artean banatu ziren, Ministerio de Educaciónek liburutegien ardura hartu zuen eta Ministerio de Información y Turismok (MIT) zentsura eta propagandarena. Ministeritza horrek berak liburuen salerosketari zegozkion neurriak arautu zituen, zentsura instituzionalaren esparrua zabalduz, edizioaren eta banaketaren eremuaren erabateko kontrolerako bidean(Rodrigo 2016: 45). Hasiera batean, euskarazko liburuen zentsuraren aparatu probintziala Donostian zentralizatu zen eta, aurrerago, besteetara zabaldu zen(Torrealdai, 2000: 49-50). Euskal probintzia bakoitzak bere Delegación Provincial del MIT zeukan eta bertatik kudeatzen zen aurretiazko zentsura. Aldizkariak osorik irakurtzen ziren delegaritzetan, eta liburuak, aldiz, 32 orrialde baino gehiago izatekotan Madrilera igorri behar ziren zuzenean. Torrealdaik (2010: 55) dioenez, zenbait kasutan errazagoa zen Madrilen zentsura pasatzea. Elizaren zentsuraren atalean aipatu bezala, Espainiako aparatu zentsoreko irakurle gehienak eklesiastikoak eta militarrak ziren eta, beraz, Espainiar Gobernuaren helburua hori ez balitz ere, euskal eremuko Elizak Espainiar Estatuaren aparatu zentsorearen mehatxua ere balia zezakeen bere intereserako, euskarazko idazlan lizunen argitaratzea oztopatzeko, besteak beste.Euskal literatur eskoizpenaren kasuan, hasiera batean, nazionalista edo ezkertiarrak ez ziren kultur adierazpenek ez ezik, euskaraz egindako kulturaren osotasunak pairatu zituen neurri errepresiboak, Torrealdaik (2018: 99-167) legedia eta iritzien adibide anitz bildumatuz erakutsi duen bezala. Erabateko debeku eta errepresio horren ostean, liburuei zegokienean Frankismoaren aurretiazko zentsura derrigorrezkoa ere hain zen gogorra hasiera batean non literatura idatziaren eta goi-kultur izendatu izan denaren garapenerako tokirik apenas uzten zuen. Euskarazko ekoizpen kultural ororen kontrako errepresioak ez bezala, literatura idatziarekiko zentsura irizpideek halako jarraipena eman zioten jadanik gorago aipatutako Elizaren mugek iraganean sustatutako literaturgintza idatziari. Garaiak aldatu ziren, ordea, eta XX. mendearen hasieran nabaritzen hasi zen bezala, idazle edo irakurle potentzial izan zitezkeen pertsona alfabetatuen kopuruak gora egin zuen piskanaka, baina oso kontuan hartzekoa da hizkuntza estandarizatuaren gabezia ere traba handia zela euskal literatura idatziaren garapenerako. 40ko hamarkadatik aurrera euskal testuinguruan garatutako kultur politika horrek "biguntze"-ra egin zuen eta baziren argitaratzen ziren lanak nahiz kultur emankizun zenbait. Hala, erabateko debekuaren ostean, zentsurak bere diskurtsoan zirrikitu bat ireki zion euskal kultur kanon jakin bati, hortaz, neurri errepresibo ezabatzile hutsen ostean zentsurak bere funtzio autorizatzailea martxan jarri eta euskal kultur eredua moldatzeari eta sortzeari ere ekin zion Erregimenak. Hau da, bazegoen euskaraz kultura egitea, idazlanak argitaratzea, beti ere kultur sorkuntzak Francoren gobernuaren interesen neurriko eredua jarraitzen bazuen. Ordura arte Elizak nola, Estatu Espainiarrak bere zentsuraren bidez euskal kulturaren eta literaturaren kanona sortzeari ekin zion, erabat debekatu ordez. Honela laburbiltzen du Torrealdaik (2000: 241) aldaketa hori, bai eta bere zioaren berri eman ere: Kaletik, pulpitutik eta katedratik -dioteespultsatu egin behar da euskara. Horretara dator lehen orduko hizkuntz zapalketa gupidagabea. Eta gero, hamar-hamabost urtetako sarraskiaren ostean, barealdia dator. Barealdia zer den? Euskarari bizitza begetatiboa egiten uztea, bere alde neurri positibo bat bakarra hartu gabe. Euskara apurka-apurka hil egingo zela kalkulatzen zuen frankismoak. Euskarak kaduzidade-data zuen, Unamunorentzat bezala Francorentzat.Aldaketa hori, beraz, ez zen euskal kulturaren garapen aske bat helburu zuen egiazko jarrera aldaketa, errepresioaren osteko zentsuraren funtzio autorizatzailearen martxan jartzea baizik. Hala, momentu batetik aurrera, errepresioak aldez aurretik ongi hesitutako parametroen barruan zentsuraren dialektikarako esparru estu bat ireki zuen botereak euskal literatura idatziarentzat, Espainiar Estatuaren batasuna ezbaian ipiniko ez zuen euskal kultura baten kanona sustatzeari ekiteko, bai eta idazten zena kontrolatu ahal izateko, oro har. Hona "biguntze" horren gainean Torrealdaik (2010: 70-71) plazaratzen duen hipotesia:Nik badut neure (hipo)tesia: frankismoak aurreneko urte guztietan etenik gabe eraso eta eraso egin zion euskarari, euskal komunitateari. Sekulako sarraskia egin ostean, eta egoera berriei egokitze aldera, txikizioaren lekuan "integrazioa" (edo hobe, "asimilazioa") proposatzera pasatu zen: euskara ere Espainia handiaren aberastasun bat gehiago zen, altxor preziatua. Baina kasu, ez euskara kultur lanabes zen heinean, tradizioaren elementu bezala baizik.Torrealdaik bere testura ekartzen duen Donostiako La Voz de Españak 1937ko apirilaren 13an argitaratutako hitzek ez dute zalantzarentzat tarte handirik uzten: "El peligro para un Imperio es la coexistencia de dos o más idiomas culturales" (2010: 83). Berdina esan daiteke Real Sociedad Vascongada de Amigos del País elkartekoek euren boletinarekin batera 1948an martxan jarri zen Egan kultur aldizkaria sortzeko emandako arrazoiez.Torrealdairen liburuko (2010: 74) aipu bat ekarriz, honela zuzendu omen zitzaion Real Sociedad Vascongadako Gonzalo Manso de Zúñiga zuzendaria Propagandako Delegatu Nazionala zen Pedro Rocamorari: Habremos de publicar en él, estudios literarios y poesías y cuentos en castellano y en vascuence, tanto para combatir el vascuence de laboratorio que hicieron en su día los separatistas vascos como para no dejarles esta lengua como bandera política pues tal es el uso que quieren hacer de ella, en sus publicaciones, los emigrados políticos que viven al otro lado del Pirineo.Horiek horrela, euskal literatura idatziaren garapenerako dialektika esparru bat ireki izanaren azalpena da, behin erreprimituaren eremu debekatua ongi finkatutakoan zegoen ekoizpen urriarentzako baliabide gutxi batzuk eskaintzea, ekoizpen hori kontrolpean gara zedin. Manso de Zúñigaren hitzek erakusten duten bezala eta aurrerago sakonago aztertuko den ildotik, Espainiar Estatuaren legediaren baitan garatu ahal izango zen euskal literatura idatziaren ekoizpen txikiaren kanonak gaiak ez ezik, euskara mota ere mugatzen zuen, euskara estandarizatu eta batu bat iradoki zezakeen oro baztertuz.Zentsuraren funtzio debekatzaileak " separatista zen oro debekatzen zuen, bai eta Erregimenaren ideiekin bat ez egiteagatik disolvente gerta zitekeen beste edozer. Hala, debeku horren ondorioz ekoitziko zena zentsura dialektika horren baitakoa izango zen, debekatutakoaren ifrentzua autorizatuz, Erregimena zalantzan jartzen ez zuena, euskal nazio moderno bereizi bat aldarrikatzeko baliorik ez zuena.1.1.3. Botere instituzioen zentsuraren funtzio autorizatzailea.Tesi honetan garatu nahi den zentsuraren teoriaren desplazamenduaren baitan, zentsuraren debeku funtzioaz mintzatzerakoan funtzio horren alderdi ezabatzailea ez ezik produktiboa ere aintzat hartu beharrekoa dela azpimarratu da, eta logika horrek berdin balio du funtzio autorizatzailearentzat. Beraz, azken honek eragin produktiboa nahiz ezabatzailea daukala gogoan hartu beharra dago. Kanon jakin bat indartzea helburu duen literatur testu jakin batzuen eta soilik horien etengabeko autorizazioak -hau da, bultzatzeak, argitaratzeak, banatzeak eta promozionatzeak, besteak beste-ezabatu egiten ditu bestelakoak, are gehiago aurretiazko errepresioak ezarritako zentsura dialektikaren mugak garbiak diren testuinguruetan. Aldez aurretik argitu beharra dago puntu honetako mintzagaia literaturaren eremuko, eta zehazkiago, liburuen zentsura izango bada ere, funtzio autorizatzailearen ondorio adoktrinatzaile zuzenenak eskola edo irratiaren testuinguruan jazotako kanonaren etengabeko erreprodukzioan azaltzen direla nabarmenen. Horiek izan ziren, Rodrigok (2016: 354) bere ikerketan ondorioztatzen duenaren arabera, tresnarik eraginkorrenak:

1 . 1 . 3 . 1 .

 1131 50etan zentsuraren biguntze bat bainoago zentsuraren estrategia aldaketa bat jazo zen Estatu Espainiarraren aldetik. Errepresioaren ostean, zentsuraren debeku funtzioari funtzio autorizatzailea gehitu zitzaion, eredu baten indartzea eta sustatzea, alegia. Ordena berri bat ezartzerako garaian botereak beharrezkoa du bere intereserako baliagarria izango den eta bere izaera zalantzan jarriko ez duen eredu bat eraiki nahiz zabaltzea, eta ohikoena izaten da eredu hori kultura menperatutik abiatuta eraikitzea, nola edo hala. Horrek errepresioaren epe laburrerako debekuak baino gehiago etorizunari begira funtzionatzen du, Espainiar Estatuari zegokionean ordena hori mantendu zedin izan ez zitekeena debekatu ez ezik izan behar zuenaren birsortzea bermatuko zuen kanona sustatu zuten.Horretarako oinarri gisa, Elizak aspaldidanik hedatuta zuen kanon kulturalera jo zuen, baita zehazkiago literaturaren arloan ere. Hemen "kanon folklorista" izendatuko da euskal kultura ez-alfabetatu baten eredua -euskal eremuarentzako proiektu erregionalistaren bultzatzaile-, eta literatura idatziaren arloan, kanon zaharrari erreferentzia egingo zaio gerra aurreko zentsura dialektikan gailentzen zen literatura erromantiko eta ohiturazaleaz mintzatzerakoan -kanon folkloristarekin bat egiten duen euskal kulturaren irudian, bestalde-. Hala ere, ez da ahaztu behar kanon zaharrarekin bat egiten zuen "kanon folklorista" horrek literatur edukietan baino arreta gehiago ezarri zuela literatur eremuaren -eta orokorrean idatzizkoaren eremuaren-garapenean. Esan gabe doa, zentsura instituzionalaren alderdi akademikoak, hau da, gaztelaniaz alfabetatutako euskal jendarte bat behartzeak, ezar ziezaiokeela trabarik handiena euskal literatur eremu baten garapenari, bai eta euskara hizkuntza moderno bilakatzeari. Gerra aurreko eta gerra osteko zentsura ereduen sinbiosiak, jakina, kanon zaharraren zentsura dialektika indartzea ekarri zuen eta, bestalde, Estatu Espainiarrarentzat neurri errepresiboen bidezko debeku funtzioaren gastua txikitzeko bidea izan zen.Nolanahi dela ere, atal honetan zehar ikusiko den bezala, gerrak zapuztutako Pizkundearen literatur proiektu nazionalistaren arrastoek hor zirauten oraindik ere gerra ostean eta lekukoa hartu zutenek, Mirande tarteko, azkar asmatu zuten euskal kulturak nazio kultura gisa iraungo bazuen goi-kultura garatu beharra zuela eta, beraz, euskal literaturak zehazkiago aurrera egingo bazuen, garaiko zentsura dialektika zabaldu beharra zegoela. Ohartu ziren, baita ere, zeharkatzen zailen ziren muga gehienen jatorria ez zela berriki Espainiar Estatuaren instituzio zentsorea eta, are gehiago, muga horiek desagerrarazteko gakoa ez zegoen soilik instituzioetan, zentsura dialektika hori inkontzienteki barneratuta zeukan euskal kulturan baizik, subjektu zentsuratuak zentsuratzaile ere bihurtzen zituena. Kanon zaharraren indartzea euskal testuinguruan.

da

  Frantzia barneko euskal probintzietan Elizak garai horretan bertan eta 50eko hamarkadaren bueltan sutsuki sustatzen zuen kanon folkloristak antzekotasun handia zuela Frankismoarenarekin, erotismoaren aferez haratago. Argigarria daPeillenek (2005: 123) honen harira egindako iruzkina:Literatura herrikoia eta arina zen apezen eta kristau onen gogokoa. Halaxen hiru talentu agertu ziren antzerkian Etxahun Iruri, bertsolaritzan Mattin eta Xalbador. Honela ezkerreko zen P.Oihanburu dantzariak ukatzen zuen literatura kultu baten izatea eta beharra euskaraz. Denbora berean erbesteko itzultzaile eskolak gure idazkiari duintasun zerbait eman zion.Ez nintzen Iparraldeko idazle horiekin harremanetan sartu, paristarra nintzen eta baserrikeriak ez zitzaizkidan agrada. Mirande bezala ez nintzen eta ez naiz kristaua, beraz Hegoaldekoekin neuzkan harremanak.Lehen begiratuan paradoxikoa irudi lezakeen arren, 50eko hamarkadan errazagoa zen Elizaren zentsurak behartutako euskal kanon folkloristaz kanpoko zerbait garatzeko baliabideak eta gogaideak Frantziako euskal eremutik kanpo topatzea, Espainia barneko euskal eremuan zein erbestean, sinistunak ez zirenek ez ezik elizgizon zenbaitek ere kanon zaharra irekitzeko asmoa erakutsi baitzuten, jadanik behin baino gehiagotan azpimarratu den bezala. Horretaz gainera, gogaide horietariko batzuek baliabideak ere bazituztenez -Mitxelena eta Zaitegik, kasu-errazagoa zen ere kanon horretatik kanpoko idazkiak argitaratzea. Hala ere, kanona zabaltzeko borondatea zuten elizgizonen artean ere autozentsurak eragiten zuen maiz eta, adibidez, honen erakusgarri da Etxaidek Miranderen olerki bat argitaratzeko izandako erreparoak. Mirandek berak eman zion honen berri Ibiñagabeitiari 1953ko abuztuaren 1ean:Etxaide'ri zure eskuthitza erakhutsi deraukot. Baietz, nire liburuaren saltzailerik bilhatuko duela erran du. Bainan nire «Ohiko Jainkoari»k konszientza-kezka handiak damazkio; bekhatu dutekela haren zabaltzea eta zabaltzen laguntzea bildur da, eta bildumatik khendu behar dela dio. Nik erabakia zure eskutan uzten dut; halaz ere, mingarri zait gure herritarren apheztiarkeri hori!(Mirande, 1995: 78) Gaia ikertzeke dagoen arren, badirudi XX. mende erdirako Frantziar Estatuaren boterearen alde jokatzen zuen Elizaren zentsurak zentsurak eragindako kanona eta Frankismoko Espainiak sustatu nahi zutena oso antzekoak zirela. Esan liteke Frantziak euskal eremuko Elizak sustatutako kanon folklorista erregionalistarekiko erresistentzia txikiagoa topatu zuela euskal eremuan Espainiak baino, non Elizaren baitan ere arrakasta izan zuen euskal nazioa eta, beraz, euskara nazio hizkuntza moderno gisa garatzeko ideiak. Mirandek "demo-giristino" deitzen zituen frantzia aldeko euskaldunek -sektore batek, bederen-Estatuarekin zuten konplizitatearen erakusletzat har daiteke, behinik behin, erotismoari ez ezik Espainiak separatismotzat zuenari ere trabak ezarri zizkiotela, Miranderen iturrien arabera Krutwigen Vasconia (1963) Frantzian banatzeko debekua bertako euskaldunek eskatua izan baitzen. Honela aipatu zizkion gai honen inguruan jasotako berriak Etxaideri 1964ko maiatzaren 2ko gutunean:Le Journal Officiel irakurririk, Vasconia liburuaren banatzea, zabaltzea eta saltzea debekaturik dela Frantzian, Ministre de l'Intérieur delakoaren aginduz. Eta Krutwigek ortzaz idatzi dio ene adiskide bati; esaten du euskaldun demo-giristinoek dutela Frantziako agintariei salatu; eta legegizon batzuekin kontsultatu arren, ezin du ezer ere egin, eta debeku hori hartu dute Frantsesek.Orain beldur da kampoa emanen diotela, eta igesleku baten billa ari da… Naiz eskubiko, naiz ezkerreko, ez da on Euskaldunekin antikonformista izatea, gure mutillak orain bere gostuz ikusten duen bezala… Ironeiaz mintzo ba naiz ere, alarik ere pena diot, lagun ona baitut, gure ideiak diferenteak izan arren.(Mirande, 1995: 225) Hilabete batzuk beranduago Ibiñagabeitiari Krutwigengandik zuzenean jasotako berria helarazten dio, gorabeheren bertsioa berretsiz: P.S. Krutwigen gutun bat izan berri dut: susmatzen nuen bezala, Euskalerriko demo-kristauak oro jazarri dira aren liburuaren kontra, eta sekulako bidegabeak eta irainak botatu omen dituzte Vasconia-ren egille deabrutiarren kontra… Beldur naiz laster Krutwig gizajoa ni bezain persona non grata izango dela Vasconen artean!(Mirande, 1995: 227) XX. mendean zehar Frantzia barneko euskal probintzietan Eliza Katolikoak eta honen eremuak Estatuarekin izan zezakeen lankidetza hipotetikoaren inguruko ikerketa sakon bat gauzatzea interesgarria izango litzateke eremu horretako euskal kulturaren eboluzioa behar bezala ulertu ahal izateko. Ikerketa honetarako datu esanguratsuak bi dira: batetik, Francopeko zentsura instituzionala ezarri zenean Frantzia barneko euskal eremuan Elizaren zentsura instituzionalaren zentsura dialektikaren hertsitasunak traba handia suposatzen zuela euskal literatura idatziaren garapenerako eta, bestetik, eremu horretan, Espainia barnekoan eta erbestekoan ez bezala, Elizak sustatzen jarraitu zuen kanonak Francopeko zentsurak indartu nahi zuenarekin bat egiten zuela irizpideetan, lehen begikolpean behintzat.

1 . 1 . 3 . 2 .

 1132 Torrealdairen (2010: 105-108) liburuan biltzen dira garai honetako zentsura kasu ezberdinak, Etxaidek Alos Torrearekin izandako eta Garoaren berrargitalpenarekin egondako arazoak, besteak beste. Giro honetan, euskal eremuetan euskarazko kultura gara zitekeen, beraz, kanon folklorikora mugatzen bazen, beti ere: ahal zela ahozkotasunaren eremuan, eta idatzizkoan ordura arteko kanon erromantikoohiturazalean, hau da, euskara nazio moderno baten kultur hizkuntzaren antza hartzetik urrunduko zuen zentsura dialektikaren mugen baitan. Horiek horrela, berebiziko zailtasuna suposatzen zuen Frantzia nahiz Espainia aldeko euskal eremuan goiliteraturaren berritze eta irekitze prozesu bat abian jartzea instituzio zentsore ezberdinek euskal kulturarentzako sustatzen zuten kanona bortxatuz. Beraz, hasiera batean behintzat, erbestea izan zezakeen agerleku bakar kanon murriztaile horien zinezko zabaltzeak. Kanon zaharra irekitzeko beharra kanon zaharberrituari aurre egiteko. 50eko hamarkada iristerako euskal literatura idatziaren bi indar moldatzaile edo zentsura instituzional nagusitzen ziren: bata, Eliza, euskal eremu osoan eragiten zuena nahiz eta era hetereogeneoan, eta bestea, Espainia barneko euskal eremuan soilik eragiten zuen Estatuaren aparatu zentsorea. Banaketa hori formala besterik ez da, jakina baita Estatu eta Elizak kontrol sare berdinean bat egiten dutela, baina, era berean, batak bestearekiko autonomia maila bat dute eta, orain arteko azterketan agerian geratu den bezala, horregatik ez zen berdina Estatuaren eta Elizaren arteko eginkizun banaketa zentsurari zegokionean Frantzia barneko ala Espainia barneko euskal eremuetan. Nolanahi dela ere, nabarmendu nahi izan den bezala, bi instituzio zentsoreen irizpideek bat egiten zuten kasu askotan, eta gerra aurreko kanon zaharra -euskara idatzizko ekoizpen urria eta kontrolatua, narraziogintzaren kasuan ohiturazaletasuna-indartzera etorri zen bigarren instituzio zentsore berria, euskal Elizaren sektore baten gogoz kontra bazen ere. Hala, XX. mende hasierako Pizkundeak iradoki zezakeen mehatxua ezereztu zuen Espainiako Estatuaren zentsuraren agerpenak, kanon zaharraren irekiera xume horri errepresioaz bidea itxiz. Horiek horrela, euskal literaturgintza idatzia bi instituzio zentsoreen dimetsio ezabatzaile/produktiboen eta hauen diskurtsoen funtzio debekatzaile-autorizatzaileen araberako parametroetan kabitu behar zen.Zurruntasunari zurruntasuna gehitu zitzaioneko hartan, oso zalantzagarria da bi instituzio zentsoreek eragindako murriztapenek utzitako tartea literatura idatziaren kanonaren berritzerako aski izatea, are gutxiago hizkuntza literario batu baten edo goi-literaturaren sorkuntzarako. Gainera, olerkigintzaren kasuan ez bezala, narraziogintzaren kanonean ez zen XX. mende hasierako Pizkundeko irekierarik jazo. Abren berritasunari buruzko atalean jadanik aipatu den bezala, 50eko hamarkadara arte Elizaren zentsura instituzionalarekiko dialektikan sustatutako narraziogintzaren kanon ohiturazalearen iraupena jazo zen Francopeko diktaduraren lehen urteetan. Olaziregik (2002: 61) aipatzen duen bezala, iraupen hori, hein handi batean, literaturgintzaren baldintzen prekarietateari zor zitzaion, baina horri gehitu behar zaio literatura idatziaren garapena eta popularizazioa saihesten nahiz kanon jakin bat bultzatzen eta beste bat arbuiatzen zuen Elizaren instituzioaren indarra bazela Frankismo aurretik eta ondoren, Espainiak hartzen zituen euskal probintzietan, zein Frantziakoetan eta baita erbestean ere. Paradoxikoki -eta hemen ageri da Euskal Elizak Espainiar Estatuarekiko izan zezakeen autonomiaren zantzu bat-gerra aurretik sortutako Pizkundeak, kanon zaharrarekiko irekiera suposatzen zuenak, Elizarekin harreman estua izan zuen eta antzeko zerbait gertatu zen gerra osteko berritze garaian. 50eko hamarkada heldu zenerako, garrantzitsua izandako iraupenari etorkizuneko euskal kulturaren eta, zehazkiago, literatura idatziaren biziraupenerako gutxiegi iritzi zitzaion.Hortik abiatu zen kanon zaharraren irekiera; horregatik nahi izan zen Francoren Estatu Kolpearen aurretik ere jadanik hor zegoen zentsura dialektikan eraikitako eredua zabaldu. 50etako modernizatze literarioa ez zen soilik jorratu beharreko gaien mailan jazo, hizkuntzarenean ere bai eta, azken batean, proiektu nazional baten parte zen, "Aitzol"-ek bultzatutakoa zuena gertuko aurrekari zuzen. Hamarkadaren hasieratik agertu ziren euskal literaturaren berritze, modernotze eta Europartzearen aldeko aldarrikapenen oinarrian zegoen intuizioa zen euskal kulturak aurrera egingo bazuen eguneratu eta gainontzeko nazio modernoen kulturen pareko izatera iritsi beharra zeukala. Jarraian sakonago aztertuko den bezala, euskara goi-kultura eta kasu honetan goi-literatura sortzeko adinako hizkuntza bazela erakutsi nahi zen eta, beraz, beste ezein nazio hizkuntzaren pareko. Hori guztia ahalbidetzeko, ordea, ezinbestekoa zen ordura arteko kanona zaharberritzea, hizkuntzatik hasi eta edukietaraino.Literaturen eremuaren osotasunari eragiten zion kanon zaharra zabaltzeko ahalegin hartan kokatu behar dira gaiei zegokienean jazotako eztabaidak, kristau moralarekin bat egiten ez zuten horiei lotutakoak, bereziki. Abren berritasunari buruzko atalean aipatu denez, tankera horretako gaien bidea jadanik irekita zegoen olerkigintzan, ez ordea narraziogintzan, Etchepareren Buruchkaken XX. mende amaierara arteko ezinak erakusten duen bezala. Baina azken honen kasuan ez bezala, 50etako berritze indarra kolektiboa zen eta, noski, kolektibo horretan zegoen Mirande bera, berritzearen aldeko muturreko kokapenean. Azterketan zehar agerian geratuko den bezala, ez ziren halabeharrez izan euskal Elizaren eremutik aldenduago edo erabat kanpo zeudenak jarrera berritzaileena hartu zuten idazleak.Ordura arteko kanon zaharra zabaldu nahi zuten idazleek ongi ezagutzen zituzten eredu horren mugak eta bazuten iritzirik euskal literaturaz. Miranderen ikuspegia da ziur aski kanon horri nahiz bere zurruntasunari gogorren egiten zienetariko bat, bai eta lan honetarako gehien ardura duena ere. 1954ko abenduaren 20ko gutunean Ibiñagabeitiari atsekabea adierazi zion bere itzulpena argitaratzeko topatzen ari zen zailtasunengatik, eta euskal literatura zein hertsia zen azpimarratzen zuen:Damugarri zait zure, Maita-bidea argitaratzekotan ez delako berria: urthe hauietako euskal-lanik baliosenak izanen zen nabaski -zurikeriarik gabe diotsut eta holako arrotz lan-nagosi euskararatuen beharrean dago euskal-idazkuntza. Zoritxarrez, izpiritua hetsiegi dute haboroenek horien ulhertzekotz eta nahiago dituzte haurkeria baten publikatu. Nehoiz irakurri dudan litteraturarik ikolena da-gurea.(Mirande, 1995: 92) Euskal literaturaren pobreziaz ohartuta, atzerriko maisulanen itzulpenak egitea komenigarria zela uste zuen Mirandek, baina, era berean, pobrezia horren ondorio zuzena zen itxitasunak trabak ipintzen zizkion egiteko horri. "Izpiritu hertsi"-ez ari denean euskal irakurleez ari da Mirande, baina ez soilik irakurle arruntez, argitaratzeko baliabideak zituztenez baizik. Izan ere, aurrerago xehekiago aztertuko den bezala, Elizaren zentsura instituzionalaren eragin ikusezinena, bere kanonaren hedapena, oso errotuta zegoen euskal irakurlegoarengan ere. Gogoan hartzekoa da oso urriak zirela 50etan Elizaren zentsuraren eragin zuzen nahiz zeharkakotik kanpoko euskaldun alfabetatuak. 1956ko ekainaren 30ean Zaitegiri igorritako gutunean garbi ageri da idazleek eurek bazekitela, narrazioari zegokionean behintzat, kanona eta jarraitu beharreko eredua ohiturazale estilokoa zela. Muga horiek gainditu ezinaren ondorioek euskara nahiz euskal literaturarentzako zekarten kalteaz ere ohartzen ziren:Nik ez dut uste gaia arinago hautatu behar zenduanik. Maizegi gauza txepel, funts-gabekoak idazten dira euskaraz eta horrela egitez, sekulan ez da hizkuntza landu bihurtuko. Nahi dut gai arinak ere erabili behar direla: maitharzun-eta hirizaintzako elhaberriak, menturako edastiak muthil gaztentzat, e.a., baina ez joan diren mendetako Pernando Amezketarra eta honen iduriko Euskaldun zintzo eta bakhunen erranak eta eginak. Gehiegi irentsi dugu orain arte horrelako pseudo-idazkuntzatik. Niketz, ez dut haboro dastatu nahi garo-usaina darion gogo-baka hortatik.

  Argitaratzeko zailtasunez eta eztabaida publikoez gainera, sortze bidean zen euskal literatur eremu modernoaren beste elementu kanon bultzatzaile batzuk ere bazeuden, sariketak, besteak beste. Sariketok antolatzeko baliabideak behar zirenez gero, Elizaren inguruan antolatzen ziren eta, gai honen harira, honela mintzo zitzaion Mirande Peilleni 1961eko ekainaren 20ko gutun batean:Mitxelenaren eskuthitz bat jaso dut; zure iphuina garaiz hartu zuela diost. Gero erraiten deraut poesi-sariketa batean lehen saria Orixek eraman zuela; bigarrena Orixeren illoba aphez batek eta hirugarrena bertze aphez batek: ageri du Euskalherria oraino ere Jaungoikoaren herri hautetsia dugula… Niri behintzat klerikalismu ezin itzurizko horrek narda emaiten deraut geroago eta gehiago, eta halaber euskaltzaleen moralismu ikolak. Pentsatu nuen behar gendukeala bion artean Sade-ren idazkiren bat euskaratu, kontra-pisu egiteko, adibidez Sodomako ehun eta hogoi egunaldiak (frantsesez eta beharbada edozein hizkuntzaz sekula idatzi izan den gauzarik zikinena).(Mirande, 1995: 182) Kasu partikular horrek erakusten duen bezala, sariketak Elizaren zentsuraren alderdi produktiboaren tresna gisa funtzionatzen zuen, zentsuraren diskurtsoaren funtzio autorizatzailearen bitartez kanona indartuz. Esan gabe doa literatur eremu batean botere zentsorea duen instituzioak emandako sariak balio berezia duela, zentsuraren diskurtsoari hobekien egokitzen zaion lana baita sariduna eta, beraz, zentsura dialektikan literatur eredu kanonikoa markatzen duena, literaturaren ulerkerarena barne. Bada, Elizaren instituzioak bultzatutako kanon hertsiari Francoren Estatu Kolpearen ondoren Espainiar Estatuaren instituzioarena gehituta euskal kulturgintzarentzako apenas geratzen zen tokirik, folklorearentzat gehienez. Hain zuzen ere hori zen Espainiar Estatuak euskal goi kulturgitzarentzat nahi zuen kanona, literatura kasu: desagerpena. Horren helburua ez zen maila kulturalera murrizten, Frankismoko Espainiak bere proiektu politikoa gauzatzeko hartutako neurrien zati bat zen, baina, Rodrigok (2016) maila orokorragoan aipatutakoaren ildotik, euskal testuinguruan ere neurririk eraginkorrenak hezkuntza mailakoak izan ziren, euskara alfabetatze prozesutik erabat baztertzearena, alegia. Horri lotuta zegoen, zalantzarik gabe, literatur esparruan jazo zitekeen hizkuntza batasunerako saiakera deuseztatzea eta horren kontrako eredua autorizatu ez ezik kanonizatu nahi izatea.Egoera horren aurrean, Torrealdaik (2010: 106) aipatzen duen bezala, 1956an Pariseko Mundu Biltzarrean erabaki zen Aliatuen traizioa ikusita kanpoan soilik ez, barruan ere borrokatu behar zela hizkuntza eta kulturaren arloan. Bertan, eta urte berean Arantzazun ospatutako biltzarrean, erabaki zen euskal kulturari eta kasu honetan, zehazkiago, euskal literaturari berrikuntza bultzada ematea ezinbestekoa zela. Espainiar Estatuak bultzatu nahi zuen euskal goi kulturaren desagerpenerako kanon folklorista saihestuko bazen, baina, ezinbestekoa zen aurreko kanon zaharra ere zabaltzea eta euskara nahiz euskal literatura mendebaldeko nazio modernoenekin parekatzen saiatzea, hizkuntza landu bat sortuz eta askotariko gaiak jorratuz. Hori zen, hain zuzen ere, 50eko hamarkadaren hastapenetik pixkanaka martxan jarri zen proiektua. Torrealdaik dioenaren ildotik, berpizte hori gerta ez zedin jazo zen 1948ko zentsura instituzionalaren politiken biguntzea, izan ere, Gipuzkoako Diputazioaren aldetik ere kexak izan ziren 1956an Madriletik Itxaropena argitaletxeari El Doctor Peru Abarkaren berrargitalpenerako trabak ipini zizkiotenean "Madrilgo jokabide itxi horrek oztopoak jartzen baitzizkion

1 . 1 . 4 .

 114 Kontuan hartzekoa da azken analisi konparatistiko hori gauzatzerako jadanik jazoak zirela erotismoa eta bestelako gaiak jorratzearen gaineko eztabaidak nahiz hauen ondorioak, argitaratzeko hainbat ezintasun (Ab tarteko), Euskaltzaindian sartzeko Lafittek ezarritako betoa eta abar. Aurrerago sakonago aztertuko den bezala, gertakizun horiekin bat dator Mirandek azken gutun horretan zerabilen tonua, izan ere, goi-literatur sorkuntzan nahiz honetarako beharrezkoa zen hizkera literarioarenean ere egindako saiakeretan aurkitu zituen trabak ugariak izan ziren. Nolanahi dela ere, agerikoa da Miranderen iritziz ez zela nahikoa aitzinamendurik egon hamarkada hartan. Botere instituzioen zentsuraren itzal luzea: kultura jasaleak zentsuraren mugak barneratzea.Euskal kulturaren garapenerako baldintzen egoera orokorra aintzat hartuta, eztabaida ezina da 50eko hamarkadan euskal literaturaren kanon zaharra zabaldu nahi izan zuten idazleak oso baldintza zailetan aritu behar izan zutela, Espainiar Estatu barnean zein bertatik kanpo. Zer esanik ez deboziozkoa edo ohiturazkoa ez zen narraziogintzaren kasuan, Elizaren zentsuratik eratorritako kanon zaharraren mugei Espainiar Estatuaren irizpideak gehitzearen ondorioz. Torrealdaik (2010: 240-241) aipatzen duen bezala, argitaratzeko zailtasunaren tamaina liburu motaren araberakoa zen, txikienetik handienera, hurrenez-hurren: maila apaleko liburuak (kristau-ikasbideak edo deboziozko liburuak, ahozko literaturako bertso bildumak), olerkia (olerki sozialari dagokionez ez), eleberria, saiakera eta itzulpena. Hala, "hizkuntz ikusmolde koherentea da hau. Izan ere, frankismoaren hizkuntz politikan hizkuntza kultua bat da, espainola. Euskara ez."(Torrealdai, 1995: 241). Beraz, euskarazko idatzizko goi-literaturgintza Espainiar Estatuak sustatu nahi zuen kanonetik erabat kanpo bazegoen, are gehiago narraziogintzaren kasuan. Baina botere instituzioena bezain traba handia zen literaturgintzaren berritzerako euskal irakurlego potentzialak barneratutako zentsura dialektika. Botere instituzioen errepresioaren eta zentsuraren debeku nahiz autorizazio funtzioen alderdirik produktiboena da hortik abiatuta mugatutako zentsura-dialektika kulturan hedatu eta errotzea. Kultura jakin horretako kideek zentsura dialektika hori barneratzerakoan, bakoitzak bere eremuan sortuko duen kultura muga horien barnean garatuko da eta, hori gertatu ahala, instituzioen gastua kanonaren indartzera zuzendu behar da soilik, neurri errepresibo ezabatzaileak erabiltzea baino merkeagoa dena, zentzu askotan.Blasek (2007) aipatzen duen bezala, gizakion zentsura mekanismo psikologikoak eta botere instituzioenak oso antzerakoak dira eta estu harremanduta daude, lehenengoa gabe bigarrenak ez bailuke zentzurik. Zentsura instituzionalak gizabanakoek barneratu eta autozentsura bilakatzea du helburu, era kontzientean epe laburrera eta inkontzientean, luzera begira. Autozentsura kontzientea behartzeko errepresioa beharrezkoa da, inkontzientean, ordea, zentsurak egiten du lan, eta ez bereziki bere forma errepresiboan.Prozesu hori gertatzen denean, kultura jakin horren partaideek instituzioaren zentsura dialektika barneratzeaz gainera, debeku eta autorizazio funtzioak ere imitatzen dituzte maiz, subjektu zentsuratuak zentsuratzaile bilakatuz. Zentzu honetan, euskal Elizaren instituzioaren zentsurak XX. mendean neurri errepresiboak gutxitan erabili behar izan bazituen, hori izan zen jadanik boterearen diskurtsoaren mugak barneratuta zeudelako euskal kulturan. Urriak izan ziren 50eko hamarkada aurreko salbuespenak eta halakoetan soilik hartzen ziren debekuari lotutako ezabaketa neurri errepresiboak. Arreta handiena, bada, kanonaren zabalkundean ezartzen zen, hau da, zentsuraren alderdi autorizatzailean eta produktiboan, debekuaren alderdia bezain ezabatzailea, balizko oro imaginatzeko tresnak garatzea saihesten zuen neurrian. Horiek horrela, ordurako Elizaren zentsurak eragindako autozentsura inkontzientea zen gehienbat, kanonaren etengabeko birsortzearen emaitza eta eragilea aldi berean, besteak beste, narraziogintzaren alorrean ohiturazko eleberrien bidez gauzatzen zena.Espainiar Estatuaren zentsura aparatuak, ezarri berri zituen irizpideak barnera zitezen errepresio neurriak erabili zituen lehenik eta, gerora, funtzio autorizatzaileari leku egin zion emeki. Kanon zaharrarekin bat egitea lagungarri izan zitzaion, Erregimenarentzat mehatxugarri ez izateaz gainera kulturan jadanik barneratuta baitzegoen eta, hartara, oso gastu txikia suposatzen zuen, are gehiago Elizaren sektore baten konplizitatea ere bazuela kontuan hartuta. Euskal literaturgintza idatziaren eremuan Espainiar Estatuaren zentsura dialektikaren irizpide gehigarriak ere barneratu ziren neurri handi batean, modu erabat kontzientean, 50etako garai hartan bederen. Epe luzerako helburua, baina, euskal eremuaren izaera erregionalaren kanona era inkontzientean barneratzea izango zen etorkizunean bere kabuz birsortu zedin eredu eta indar zentsore gisa, euskal nazioaren eraikuntzaren edo "separatismo"aren kaltetan. 50eko hamarkadan, baina, egoera aldatu egin zen kanon zaharrari zegokionean. Aurreko ataletan aipatu den bezala, Estatu Kolpea jazo zenean eta honen ostean euskal kulturak jasandako errepresioaren ondoren, urteak pasa ahala handiagotzen ari zen euskal kulturaren pobretzearekin amaitu beharra zegoela erabaki zen. Baina euskal literaturaren sortzaileek kanon zaharraren zentsura indarraz kontzientzia hartuta Elizaren zentsurarekiko dialektikan mugak zabaldu nahi bazituzten ere, Elizaren instituzioaren sektore batekin ez ezik, kanon hori (auto)zentsura inkonziente forman barneratuta zuten euskal irakurleekin ere egiten zuten topo, subjektu zentsore gisa ere funtzionatzen zutenak. Ez da ahaztu behar Espainiar zein Frantziar Estatuek aparatu instituzional zentsoreak aukera ematen ziela irakurle arruntei ere haien salaketen bidez kolaboratzeko. Paradoxikoa badirudi ere, elizgizon asko irakurle arrunt zenbait baino eskuzabalagoak izan ziren kanon zaharraren desegonkortzerako negoziaketan. Jadanik azpimaratu den bezala, Elizari lotutako pertsonaia batzuk euskal literaturaren berritzean parte hartu zuten, nahiz eta mugimendu horren abangoardia ez izan, haiek ipintzen baitzituzten baliabideak kasu askotan. Peillenek (2011: 225) ongi deskribatzen du egoera: Hegoaldean eliza gizonek lan handia egin behar zuten euskara eta literatura gaurkotzeko Jakin (1956) eta Euzko Gogoa (1950) euskal aldizkarien bidez, baita Koldo Mitxelena laikoak Eganekin (1950). Halere. Sakristau literatura horretatik ateratzeko atea hertsia zen. Lehen saiatu zena hori egin nahian Jon Mirande paristarra izan zen, baina aitortu bezain laster 47 tik 53 idatzi olerkietan erotikoak izanen zirela, Iparraldeko apezek sekulako etsaigoaz ahaleginak egin zituzten oztopatzeko.

1 . 2 .

 12 zalantzarik ez dago 50eko hamarkadan euskaraz argitaratzen zenaren begirale ugari zegoela, kanon zaharrarekiko zaintzari zegokionez, bereziki. Zentsura instituzionalaren aldetik, Espainiar Estatuaren zentsura aparatuaren eta Elizaren irakurle instituzionalak zeuden eta, bestetik, irakurle arruntak, era kontziente nahiz inkontzientean aurreko biekin kolaboratzen zutenak. Hala, Espainiako Estatuak helburu zuen kanonaren hedatze eta errotzea geldiarazteko, ezinbestekoa zen ordura arteko euskal literaturaren kanona desegonkortze aldera zentsura dialektikan instituzioen irakurleak ez ezik irakurle arruntak ere kontuan hartzea. Azken hauekiko muga bakarra ez zen soilik kristau moralari edo separatismoari lotutakoa, oinarri sakonagokoa baizik, Elizak sustatutako euskal kulturaren eredutik eratorritako muga materiala nahiz estetikoa eta literaturaren ulerkerari zegokiona.Kanon zaharra alfabetatze maila oso apaleko euskal testuinguru kulturalean izan zen posible, idatziaren esparrua hain zen txikia non Elizari erraza zitzaion hura kontrolpean izatea, are gehiago alfabetatzea instituzio honen esku zegoela kontuan hartuta. Cristófol y Selek (2008) egiten duen sailkapenari dagokionez akademia eta errepertorioari lotutako zentsura mekanismo bat da Elizak gauzatutakoa. Baina, jadanik gorago azpimarratu bezala, kontuan hartu beharra dago zentsura horrek ez zuela soilik euskal literatura idatziaren kanona mugatu, eremua bera moldatu baizik. Hasteko, euskaldun askorentzako literatur errepertorio posible bakarra ahozkoa izan zedin bermatu zen, idatzizkoaren ateak itxiz. Horrekin batera, zentsura dialektikan kabitzen zen literatura idatziaren errepertorioa oso zen mugatua ideologikoki nahiz estetikoki -irizpide etiko-moralak barne-, narraziogintzari zegokionean bereziki. Idatzizkoaren beste maila batean, askoz funtsezkoagoa zena, hizkuntza bateraturik ere ez zegoen, oraindik. Espainiak eredu bera jarraitu zuen, baina euskaldunak gaztelaniaz alfabetatuz. Horiek horrela, euskal literatura idatzi modernorik ez zenez gero, Miranderen kasuan ikusiko den bezala, literatur kanon zaharra zartatzeko negozioazioan soil-soilik literaturaren ulerkerari lotutako igurikimen horizonteari zegokion dialektika bat ere gauzatu zuten euskal idazle berritzaileek irakurlegoarekin. Berritze horrek eskatzen zuen euskal irakurleak erraz identifikatu edo onartuko ez zituen hainbat literatur elementu euskal literaturara era jasangarrian ekartzea. Balizko harreraren aurreikuspenaren eragina Aur besoetakoaren sortzean.Orain arte marraztutako 50etako zentsuraren irudia ezinbestekoa da Abren sortzea eta are izatea bera ere ulertzeko. Cristófol y Selek egiten duen sailkapenean aipatzen du erregimen totalitarioetan zentsura mekanismo asko mekanismo instituzionalaren menpe daudela, eta euskal kulturaren kasuan esan daiteke Francoren erregimenaren aurretik ere Elizaren zentsura mekanismo instituzionalaren menpe zeudela gainontzeko guztiak: merkatua (halakorik bazen), akademia, errepertorioa eta abar. Horregatik da garrantzitsua kontuan hartzea guzti horrek kultura eta irakurlego mota jakin bat sortu zuela, idazleek oso kontuan hartu beharrekoak. Garai hartako sormen literarioak oro aurpegi anitzeko zentsura horrekiko dialektikan gauzatu ziren, ezinbestean. Idazle bakoitzak zentsura instituzional nahiz instituzioez haratagokoaren debeku nahiz autorizazio funtzioekiko jarrera bat hartu zuen eta horrek determinatzen zuen haien jarduna.Mirandek bezala euskarazko goi-literatura berria sortzea helburu zutenek, bereziki, euskal kultura eta literaturaren kanon zaharra bortxatzeko negoziaketan erronken tamaina neurtu behar zuten, gauzagarriak izan zitezen. Idazleek buruan zeuzkaten muga ezberdinen arabera idazten zuten, hau da, euren burua zentsuratzen zuten, gehiago ala gutxiago, era kontziente nahiz inkontzientean eta, noski, Torrealdaik (2010: 248) azpimarratzen duen bezala, editore nahiz banatzaileek ere zentsura eta autozentsura egiten zuten, jadanik gorago Mitxelenaren gutuneriari erreparatuta agerian geratu denez:Baina autorea ez dago bakarrik, argitaratzaileak ere izan du bere lekua zentsuran. Autorearen autozentsuraren ostean, editorearen "zentsura" dator. Autozentsura, hobeto esan, Administrazioaren aurrean erantzunkide baita.Idazle berritzaileek euren egitekoa errazteko, hizkuntza literario bat adosteaz gainera, kanon zaharra desegonkortu beharra zeukaten itzulpenen bitartez eta literaturaren gaineko eztabaidetan parte hartuz, besteak beste. Abren modernitate literarioari buruzko atalean azaldu bezala, horretan aritu zen Mirande, eta jarraian argituko da zentsurarekiko dialektikak bere jardunean errotik eragin bazuen ere, harekiko izan zuen harremana garaiko euskal idazleek izandakoarekin alderatuta oso ezberdina izan zela. Ezberdintasun horren ezaugarri bereizgarriak azalduko dira jarraian datozen puntuetan, baina gogoan izan behar da oinarrian euskal eremuko zentsura dialektikak ezarritako literaturaren ulermoldearekiko urruntasuna zegoela. Moral kristauaren eta tradiziozaletasunaren garraio zen Elizarentzat literatura idatzia, jolasa zen Miranderentzat, eta horrek ezberdintzen zuen ere literaturaz zeukan ulermoldea poesia sozialarengandik ere. Honela zioen 1961eko otsailaren 18an Etxaideri igorritako gutunean: "Arestik zerbait handi,

  ) modernismaren kasuan identifikatu bezala, zentsura giro errepresiboak literatur sorkuntzaren muinean bertan eragiten duela eta, hala, era zuzenean irudikatu zuten zenbait idazle anglosaxoik giro hori, Abn gertatzen den bezala. Mirandek eraikitako istorioak ondo islatzen du idazleak berak artearekiko eta zentsurarekiko zeukan jarrera zein zen, hau da, zentsurarekiko dialektikan idazle artista gisa hartutako posizionamendua: askatasunaren alde eta konbentzioekiko errebeldian, Modernismoaren ikuspegitik egindako irakurketetan aipatutako enfant terriblearen tipoarekin bat eginez. Irakurketen atalean aipatu den bezala, interpretazio hau nabarmendu izan da inoiz Miranderen idazlanaren inguruan, baina gehiegi garatu gabe eta, aurreragoko analisietan agerian geratuko den bezala, ahultzera egin du azken hamarkadetan.Mirande euskal literaturaren modernotze mugimenduaren muturrean kokatzen zela azpimarratu da dagoeneko, baina horrek ez du esan nahi idazle honek ez zuenik euskal literaturaren nahiz irakurleen nolakotasuna ezagutzen eta kontuan hartzen. Baliteke, ordea, aurrerago ikusiko den bezala, 50en hastapenean euskal goi-literatura sortu eta kanon zaharra zabaltzearen erronkaren tamainaz erabat ohartu ez izana. XX. mendeko Parisen jaioa eta hezia izaki, bere errepertorioak eta igurikimen horizonteek ez zeukaten gainontzeko euskal idazle eta irakurle gehienenarekin zerikusi handirik -are gutxiago ezagutzen zituen hizkuntza eta tradizio kultural-literarioen aniztasuna kontuan hartuta-, hortaz, distantzia ez zen soilik geografikoa, baita kulturala ere. Hain zuzen ere, elkarrekiko lotura zuzena zuten bi distantzia horiek ahalbidetzen zuten Miranderen muturreko jarrera, kanon zaharrak eragindako autozentsura mekanismo inkontziente edo kontzienterik ez zeukalako, ez eta Espainiar Estatuaren errepresioak aktibatutakorik ere.Maila afektiboan ere kokaleku geografikoki periferikoak erraztu egiten zion, neurri batean behintzat, muturreko posizionamendu hori Miranderi, Peilleni bezala. Distantzia geografikoaren eragin erabakiorra ere aipatzen duMarshikek (2006: 6) Joyceren kasuan, izan ere, idazle irlandarrak bere sorterritik urruntzeko erabakia hartu eta kanpotik idatzi zuen, bertatik aurre eginez jatorrizko herrialdeko zentsura dialektikak ezarritako literaturaren muga ezberdinei. A portrait(1916) eleberrian Elizaren zentsuraren irudikapenaz gainera, artistaren urruntze fisikoarena ere ageri da, hain zuzen ere.Antzekotasun handia dago Joycek eta Mirandek indar zentsoreekiko hartutako jarreran, eta Marshikek egiten duen deskribapenak bientzat balio du: I draw on manuscripts, letters, diary entries, and other documents to demonstrate that modernism, as exemplified by my authors, was more likely to comply with the demands of the censors than to oppose them. Joyce remained the exception that proves the rule: in response to censorship, he deliberately increased his texts' offensive power, a strategy enabled by his geographic positioning outside of Great Britain and by the amount of patronage he enjoyed.(Marshik, 2006: 6) Joycen antzera, Mirandek ez zuen euskal literatura eta kulturari egiten zion erronkaren tamaina gutxitu eta, are gehiago, erronka handienak zentsuraren mugekin bete-betean topo egin ostean gauzatu zituen Peillenekin batera Igela. Euskaldun heterodoxoen errebista(1962)(1963) aldizkarian. Baina horrek ez du esan nahi Marshikek zentsura dialektikaz ari denean aintzat hartzen ez dituen beste elementu batzuek ez zutenik bere literaturgintza moldatu. Hasiera batean Miranderentzat ezinezkoa zen erabateko haustura, euskaraz idaztea erabaki baitzuen eta, bide horri itsu-itsuan ekinez gero, ezin izango zituzkeen bere lanak inon argitaratu edo, okerragoa zena, bazitekeen idazten zuena ulertu eta onartuko zuen euskal irakurlerik ez egotea. Joycek ingeleraz idazten zuen eta, hala, argitaratzeko aukerak askoz ugariagoak zituen, irakurlego anitz eta errepertorio zabaldun batez gainera. Hartara, posizionamendu geografikoaren abantailari dagokionez bi idazleen arteko antzekotasunik badago ere, hizkuntzaren faktoreak ezberdintasun handia suposatzen du kasuok erkatzerako garaian. Literaturaren komunikazio ekintza gauzatuko bazen Mirandek bere idatziak moldatu behar zituen, halabeharrez, euskal testuinguruaren muga ezberdinak kontuan hartuta eta, hala ere, idazlan horietaiko zenbait ez ziren askoz beranduagora arte argitaratuko, Ab kasu. Nolanahi dela ere, egia da eboluzio bat izan zuela eta azken garaian muga guztiak haustea erabaki zuela Igela aldizkaria sortzearekin batera. Distantzia geografikoak adina ahalbidetu zuen distantzia kulturalak Miranderen jarrera autozentsurari zegokionean. Izan ere, euskal testuinguruan hazi eta hezitako 50etako idazleen literatur formakuntza Elizaren zentsura dialektikak sustatutako kanon zaharrak baldintzatzen zuen neurri handi batean eta, beraz, autozentsura inkontzientea zen, batez ere, haiena. Kanon zaharraren birsortzeak zekarren literatur kulturaren pobrezia zen, hain zuzen ere, zentsura dialektikaren mugak hautsiko lituzkeen ezer imaginagaitz bilakaarazten zuena, are zeregin gaitzagoa Espainian jazotako Estatu Kolpearen osteko egoeran. Euskal literatur eremua erregulatzen zuten indar zentsore instituzionalak euskal literatura idatziaren eremua oso murritza izan zedin arduratu ziren, eta ez zen sormen askerako komunikazio eremu gisa garatuko, kanon folklorikoa indartzeko tresna gisa baizik. Haratara, euskal jendartearen gehiengoarentzat euskarazko literatura ez zen komunikaziorako baliabide bat -ez baitzen (euskaraz) alfabetatua-eta salbuespenen zati handi batek ez zuen komunikazio eremu hori plazerean eta desiran oinarritutako sormen askerakotzat. XX. mendeko Paris, ordea, kulturaren metropoli dinamikoenetarikoa zen eta jakin-min apur bat izatea nahikoa giro horretatik edan ahal izateko. Horiek horrela, literaturaren beste ulermolde bat zuten eta euskal eremuko literatur kanonen mugez haratagoko sorkuntza erraz imagina zezaketen Mirande eta Peillenen autozentsura inkontzientearen nolakotasuna, edo kristau doktrinak erabat besarkatzen zuen euskal lurralde historikoko idazleen gehiengoarena. Elizgizonen kasuan, ez da ahaztu behar pertsona jantziak zirela eta euren ezagutzaren eta literaturari lotutako igurikimen horizontearen zabaleraren ondorioz maiz batezbesteko irakurle arruntak baino toleranteagoak izan zitezkeela. Guzti honetatik ondorioztatzen dena da, Mirandek zentsurarekiko dialektikan euskal literaturaren kanon zaharrari erronka handiak ezarri bazizkion, narraziogintzan Ab kasu, distantzia geografiko nahiz kulturalak ahalbidetu ziotelako izan zela, borondate eta talentu pertsonalaz gainera. Pariseko kokalekuak ahalbidetu zion arte eta literatura ezberdinen ezagutza eskuragarriagatik izan ez balitz, Mirandek ez zukeen sormenerako horrenbeste lehengai edukiko, are gutxiago izaera totalitarioa berandu arte mantendu zuen Elizaren zentsura dialektikaren baitan garatzen zen kultura aski isolatu batean hezi izan balitz. Azkenik, lehenago iradoki den bezala, distantzia geografikoak distantzia emozionala ere bazekarren neurri handi batean, Miranderen sorlekua Paris baitzen eta, ondorioz, bertan zeuzkan haurtzaroko oinarrizko lotura afektiboak. Outsider posizioak, beraz, probokaziorako errazten duen axolagabetasuna edo urruntze afektiboa eskaintzen zion. Euskal literaturaren kanon zaharrari kontra egiteko jarrerari eusteak, baina, argitaratzeko etengabeko arazoak ekarri zizkion Miranderi 50eko hamarkadan zehar, eta hain zuzen horregatik ez da berdingarria bere egoera Joycerenarekin, Marshikek aipatzen duen mezenasik ere izan ez zuelako. Joyce Irlandatik aldendu zen ingelesez Parisen errazago argitaratzeko eta, aldiz, Miranderen euskaraz idazteko hautua zailagoa zen, literatur eremua eta argitaratzeko bideak oso baitziren murritzak. Hala ere, hertsitasun horrek uzten zituen zirrikituak baliatu zituen autozentsura ahalik eta gutxien eginda euskal literaturako zentsura dialektikaren mugak bortxatzen zituzten idazlanak argitaratu ahal izateko: Espainiar Estatuko zentsura instituzionalak separatistatzat hartuko lituzkeen elementuak zeuzkaten idazlanak erbesteko Euzko-Gogoa, Elgar edo Euzko Deya moduko aldizkarietan argitaratzea, elementu erotikoren bat zutenak Euzko-Gogoan edo 56tik aurrera Eganen eta abar. Horretaz gainera, jarraian datozen puntuetan agertuko den bezala, Mirandek oso era kontzientean garatu zuen autozentsura, eta argitaratzeko bidean nahiz idazkeran horren araberako hautuak egin zituen. Horrela, zentsura instituzionalari ez ezik irakurle arruntenari ere ihes egiten ahalegintzen zen, azken hauen igurikimen horizontearekin bat egin zezakeen edo, kontrakoa, euren epaietatik babesteko asmoz igurikimen horizonte horietatik urrundu, mezua mozorrotuz eta ulerkaitz bihurtuz debekua ekiditeko.

2. 1 .

 1 Argitaratzeko ezintasunaren aurreikuspena eta alternatibak. 50etan zentsuraren dialektikak euskal literatur sorkuntzarako uzten zuen esparruaren txikitasunak ez zuen soilik harreraren aurreikuspenaren ondorioz Abren sortzean eragin, baita argitaratzeko estrategien garapenean ere. Zentsura egoera edo baldintzei zegokionez, euskal testuinguru geografiko ezberdinen arteko heterogeneotasunak eremu bakoitzean zentsura dialektikak parametro ezberdinak izatea ahalbidetu zuen, eta idazleak errealitate horretaz baliatzen ziren euren lanak argitaratzerako garaian, bestelako trikimailuez gainera. Ez da ahaztu behar Espainiar nahiz Frantziar aldeko euskal eremu geografikotik haratago ere zabaltzen zela euskal literaturaren eremua, bese faktore batzuen artean, Espainiako II. Errepublikaren kontrako Altxamendu Militarraren ondorioz erbesteratutakoek sortutako sarea, alegia. Eremu diasporiko horrek ere bazuen bere zentsura dialektika, baina honen mugak askoz malguagoak ziren. Baldintza horri esker eman ahal izan zitzaion jarraipena gerra aurreko Pizkundeko literatur proiektu nazional berritzaile eta abertzaleari.

  zentsura instituzionalaren aparatu administratiboari erreferentzia eginez. Horrek aditzera ematen duena da Mitxelenak Eganen edo liburu txiki antzean argitaratu ahal ez izateko zentsura mugen arazoak hortik etorriko zirenaren ustean zela. Hala ere, ezin da ahaztu, bestelako indar zentsoreak ere nabaritzen zituela eta ez zuela hauen jatorria Estatu Espainiarraren aparatu zentsorearen errepresioan ikusten, ez behintzat erbestearen eremuan. Bestelako indar zentsore horiek Elizaren instituzioarekin zerikusi handiagoa zuten, eta honek sustatuta irakurle euskaldun arruntek barneratuta zuten zentsura dialektikaren mugekin. Oso litekeena da libru laburrak Delegaritza Probintzialek kudeatzen zituztenez, idazlana formatu horretan argitaragarriagoa izan zitekeela pentsatzea. Hala ere, aurreikuspen makurrenak bete eta ezingo balitz Francopeko euskal eremuan argitaratu, Hego Ameriketako erbestean Ibiñagabeitiaren bidez argitaratzeko atea irekita zegoen, honela erantzun baitzion 1959ko martxoaren 27an Mirandek igorritako eskutitzari:

  1959ko martxoaren 19an jaso zuen Mirandek Mitxelenaren erantzuna eta honen zeharkako berriak jakinarazi zizkien bai Ibiñagabeitia, bai Peilleni. 1959ko martxoaren 19an bidali zion Mirandek Ibiñagabeitiari Parisetik Caracasera gutun labur bat bere Abrekin batera. Bertan idazlanaren ibilbidearen azken berriak helarazi zizkion: egun horretan bertan jaso zuela Mitxelenaren erantzuna, berak eta beste bik idazlana irakurri zutela esanez, Mirandek ondorioztatu zuen azken horiek Arrue eta Irigaray zirela.Mitxelenaren erantzunaren zati bat transkribatu zuen, esanez idazlana ederki idatzita zegoela, gaia berria zela, biziro adierazita zegoela eta "garbiro" erabilia, baina ezin zezakeela Eganen argitaratu. 1959ko martxoaren 24an jakinarazi zion Peilleni Mitxelenaren erantzuna bai eta mezu antzekoarekin Irigarayren aldetik jasotako gutunarena ere:Mitxelenaren guthun bat hartu berri dut(…); goraiphuak egiten derauzkit ene ipuin-berria gatikbainan ezin publika eraz dezakela borobilki erraiten deraut… bertzela akabo aldizkaria. Andimari igorri deraukiot, eia Amerikan argitaratzeko biderik hatzemanen duenik… Irigaray'ek ere idatzi deraut, eta hari ere gustatu omen zaio; bainan ezin publika ditekela hark ere diost. Hainbat gaixto euskal publikoarentzat!(Mirande, 1995: 155) Azken gutun horretan Peilleni aipatzen dionaren arabera, Ab ez argitaratzearen arrazoia aldizkaria desagertzearen beldurra izan zen. Sortzearen atalean egindako azterketan argitu den bezala, Espainiar Estatuko zentsura instituzionalaren aparatuaren besteko mehatxua ziren Eganentzat euskal irakurle arrunt zenbait, eta azken horiek izan ziren hainbat lan ez argitaratzearen arrazoia. Ezin da ahaztu, aurretik aipatu den bezala, irakurle arrunt horiek, ordura arte Elizaren zentsura instituzionalak sustatutako kanon zaharrarekin, Espainiar Estatuarenarekin edo biekin bat etorriz gero, aukera zeukatela Francopeko zentsurarengana jo eta argitalpen euren aburuz ezegokiak salatzeko. MITren datubaseetako zentsura santzio zenbaitek frogatzen duten bezala, 70eko hamarkadan irakurle arruntek oraindik ere aldizkarietako argitalpenekin lotutako salaketak egiten zituzten.

  Orain arteko azterketari erreparatuz, nabarmena da Miranderi lagungarri gertatu zitzaiola euskal eremuarekiko distantzia kulturala, horrek ematen baitzion euskal literaturgintzan berrikuntzak imaginatzeko ahalmena baina, bestalde, hori izan zen hainbat lan -Ab tarteko-argitaratu ahal ez izateko arrazoi nagusia, autozentsura saihesteko baliabide guztiak agortu bazituen ere. Hein handi batean, Mirandek euskal literaturara ekarritako modernotasuna imaginatzen zaila eta, beraz, gauzatzen gaitzagoa zen garaiko gainontzeko sortzaileentzat, ez soilik arrazoi afektibo, moral edo politikoengatik, neurri handi batean Elizak sustatutako kanon zaharrak ekarritako kultur hertsitasunagatik baizik, literaturaren ulermoldea barne. Horiek horrela, Miranderen literaturgintza neurri handi batean distantzia kultural handiko itzulpen baten antzerakoa izan zela baiezta daiteke, zer esanik ez Abren kasuan, garaian non kokatu ez zegoen ideia estetiko eta metaliterarioak zekartzana. Era berean, Parisen kokatuta egotearen urruntze geografikoak zentsuraren dialektikan erronkak egiteko beharrezko urruntze afektiboa eskaintzen zion, baina egoerak gainezka egin zuen ipuin-berria argitaratzeko erabateko ezintasunarekin topo egin zuenean. Autozentsura saihesteko estrategia guztiekin ere, kanon zaharra etengabe eguneratzen zuen euskal irakurlegoak arazo handia suposatzen zuen euskal eremu guztietako argitaratzaileentzat eta, gainera, erbestean baliabideak urriak ziren, Frantzia aldeko euskal eremuan Elizaren eskuetan zeuden eta Espainia aldekoan errepresioa handia zen. Zentsura dialektikan parte hartzen zuten subjektu anitzen sarea hain zen konplexua, hain estuak maiz errepresio neurriek zaintzen zituzten mugak, non euskal eremu ezberdinetako argitaratzaile eta banatzaileek maiz aktibatu behar izan zituzten autozentsura mekanismoak, arazoak saihestearren. Are gehiago, Abren kasuan bezala, balirudike zenbaitetan autozentsura hori hiperzentsura izatera ere iritsi zela, hau da, argitaratzaileek hartutako neurriek zentsura dialektika behar baino gehiago estutzen zutela, arazoak saihestu nahi izate horretan. Ez da ahaztu behar, Espainiar Estatuaren aparatu zentsore instituzionalaren mehatxua hor egonik ere, euskal kultur eremuan baliabideak zituztenak izan zirela argitaratzeko debeku neurri errepresiboa hartu zutenak, Estatuak ohi zuena baino era sotilagoan izan bazen ere. Era berean, debeku funtzioa ez ezik autorizazio funtzioa ere aktibatu zuten subjektu zentsore gisa funtzionatzen zuten argitaratzaileek, eta hala sortuko zen "Txillardegi"-ren existentzialismoak irekitako errealismo sozialaren kanonerako bidea. Hurrengo atalean aztertuko den bezala, 60ko hamarkadak aurrera egin ahala 50etako modernotze indarretik literatur kanon bat sortuko zen, 50eko hamarkadan bezala, Espainiar Estatuaren errepresioarekiko erreakzio gisa agertu zena eta neurri handi batean Elizaren instituziotik ahalbidetu nahiz mugatu zena. Mirandek azkar nabaritu zuen euskal literaturaren eremuan jazotzen ari zen irekitzeak ez ziola bere literaturari mesederik egingo. Orduan izan zen Joycek bilatutako baldintzetatik haratago lerratzeko hautua egin zuen garaia, O'Flahertyk egindako bera, hau da, distantzia geografikoari gehitu zion Ab idazlana euskaraz ez beste hizkuntza batean idaztearen hautua. Izan ere, Mirandek ezingo zukeen sekula Joycek Parisen ingeleraz argitaratzearen moduko baldintzarik topatu, euskal eremuko ezaugarriei ihes egingo liekeen euskaraz argitaratzeko aukerarik ez baitzegoen, Igelaren moduko autoedizio lan prekarioen bidez ez bazen. Baina, euskal kulturgintzan parte hartzeari utzi bazion ere, Mirandek ez zuen Ab inongo beste hizkuntzara itzularazi eta, azkenean, oraindik bizi zela argitaratu zen 1970ean idazlana, Hb izenburukoa. Bitartean, indar berritzaile modernozaleari ezarritako muga zaharberrituek hamarkada batez ukatu zuten ipuin-berriak euskal literaturara ekarritako modernotasuna.

  Dos. A) Cuando la Administración tuviere conocimiento de un hecho que pudiera se constitutivo de delito cometido por medio de impresos gráficos o sonoros dará cuenta al Ministerio Fiscal o lo comunicará al Juez competente, el cual acordará inmediatamente sobre el secuestro de dichos impresos con arreglo al artículo ochocientos dieciséis de la Ley de Enjuiciamiento Criminal. B) La Administración sólo podrá decretar el secuestro administrativo de aquellos impresos gráficos o sonoros que contengan noticias, comentarios o informaciones: a) Que sean contrarios a la unidad de España. b) Que constituyan demérito o menoscabo de la institución Monárquica o de las personas de la Familia Real. c) Igualmente podrá decretarse el secuestro administrativo de los impresos gráficos o sonoros, obscenos o pornográficos. La publicación habitual de impresos obscenos o pornográficos será causa de la cancelación de la correspondiente inscripción registral.

(

  2008: 219-220) ongi azaltzen duen bezala, aldaketa honek izaera ezberdineko oinarri sozio-kultural sakonak zeuzkan:[…] kostunbrismo literarioaren sistem moralak indarra galdu zuen errealitate psikologiko, filosofiko eta sozial berrian murgildutako pertsonaien oldarraren aurrean; baserriak atzera egin zuen hiriaren bultzadaren aurrean, eta euskaldun urbanoaren eredu berri bat nagusitzen hasi zen: euskaldunberriarena. Horregatik beragatik, PNVk, alderdi konfesionala izaki, protagonismoa galdu zuen ETA sortu berriaren aurrean; etak Burgosko Auzian (1970) iritsi zuen goren maila, eta euskaldun fededun kontzeptuak, mundo tradizionalak irudikatutako euskaldunaren kontzeptua baitzen, euskaldun laiko eta modernoari zabaldu zion bidea. Aldaketa horiek guztiak 1950eko hamarraldian sortu, eta 1960ko eta 1970eko hamarraldietan sekulako zurrunbiloa eratu zuten, eta Euskal Herria sekularizazio bidean jarri zuten;[…] Arestian azaldu denez, Miranderen iritziz euskal literaturan jazotako aldaketa txikiegia izan zen, 60etako hamarkadako gutunetan aipatzen zuenaren arabera. Era berean, euskal kulturgintza eta honen eragile nagusi izandako Eliza marxismora lerratzen ari zirela iruditzen zitzaion eta, Eganen jardunari begira, egiaztatu zuen euskal literaturgintzari muga guztiak ez zizkiola Espainiar Estatuak ipintzen. Bidegabea iruditu zitzaion kutsu marxista zuten idazlanak argitaratu bai baina berak idatzitakoak kaleratzeko horrenbeste arazo izatea. Idazle honen irudipenek bazeukaten oinarri sendorik, izan ere, kanon zaharraren zartatzeak sortutako desegonkortzearen ostean, joera bat gailendu eta kanon berri bat sortu baitzen, literatura sozialarena, Espainiaren zentsura instituzionalarekiko dialektikan sortua euskal Elizaren sektore baten gerizpean -Arantzazuko frantziskotarrena, bereziki-. Literatura sozial hori, gorago aipatu den nazio berpizkundean inplikatutako adierazpen artistikoen parte zen eta nazioarteko eragin estetiko-ideologikoak zeuzkan.

3. 1 . 4 . 2 .

 142 Kanon berriarekiko erreakzioa eta autonomiaren gaineko eztabaida.Azken bi hamarkadotako euskal literatur kritikagintza akademikoaren arreta-gune nagusietariko bat autonomiaren aferarena izan da, fokua 70-80etako hamarkadako eztabaida literarioetan ezarriz, gehienbat. Orokorrean, Even-Zoharen polisistemen teoriatik eta Bourdieuren literaturaren soziologiaren teoriatik abiatu dira hurbilpenak, euskal literatur eremuaren indar autonomo eta heteronomoak aztertzeko asmoz.Apalategik (2015: 81) aipatzen duen bezala, autonomia eta modernitatea ardatz dituena izan da "euskal literaturaren historiari buruzko eztabaida askotako gaizki ulertu eta antzutasunaren iturria". Aurrerago sakonago jorratuko dira azken aldiko posizionamenduen nondik-norakoak, baina tesi honentzako punturik interesgarriena da eztabaida horrek berebiziko garrantzia izan zuela euskal literatura idatzian 70en hasieratik, eta bai Mirandek bai bere ipuin-berriak presentzia nabarmena izan zutela bertan. Eztabaida horiek Hbren harreraren zati garrantzitsua dira eta hori interpretatu ahal izateko, ezinbestekoa da iritzi eta posizionamendu ezberdinetan sakontzea. Era berean, datozen puntuetan gaiaren inguruko azterketa kritikoak osatzeko ahalegina gauzatuko da, bi puntutan sakonduz. Batetik, euskal literaturaren autonomizazioaren orain arteko azterketak 70eko hamarkadan kokatzeak bat-bateko fenomeno gisa aurkezten du Apalategik aipatzen duenaren ildotik (2015: 92) egiazki prozesu bat izan zena eta, hemen, prozesu horren katebegi garrantzitsu gisa azpimarratu nahi da 50etako berritze heterodoxoa. Sarasolak (2015: 212-213) Pizkundearekin batera autonomizazioaren aurrekari gisa aipatzen du Mirande eta Peillenen Igela aldizkaria eta, hemen, aurrekari horretan sakondu eta 50eko hamarkadako gertakari zabalago gisa azalduko da. Bestetik, literatura hegemonikoen fenomenoetatik abiatuta sortutako tresna teoriko-kritikoak euskal literatur eremuaren azterketara ekartzeak sortzen dituen arazoen ildotik, beste ekarpen bat egingo da. Apalategik (2015: 82) nahiz Sarasolak (2017: 6) ohartarazten duten bezala, euskal literatur eremuaren azterketarako ez dira guztiz egokiak literatura hegemonikoen eremuen ikerketetatik eratorritako eredu teorikoak. Horri lotuta, atal honetan kritikak autonomiaren gaineko eztabaidari buruz esandakoen berrikuspen bat gauzatuko da, Mirandek eta bere Hbk afera honetan izandako tokia azaleratu ahal izateko. Euskal literatur eremuaren baitako indar zentsoreen -indar heteronomoek sortutakoenproportzioak ez neurtzearen ondorioz autonomiaren gaiaren desitxuraketa bat jazo denaren ideiatik abiatuta, 70-80etan garatu zen eztabaida nahiz honen gainean egindako irakurketa kritikoetara begirada itzuliko da, ikuspegia zabaltzeko asmoz. Olaziregik eta Otaegik (2018) nabarmendu bezala, autonomiaren gaia emankorra izan da euskal literatur kritikagintzaren esparruan; nabarmentzekoa da puntu zenbaitetan dagoen adostasun zabala. Lehenik eta behin, fokua 1975etik 1985erako hamarkadan ezartzen da, hori erakusten dute, besteak beste, Apalategik (1998), Sarasolak (2015, 2017) edo Miren Billelabeitiak (2017: 141-179) aferari buruz egindako azterketek. Baina, arestian aipatu bezala, euskal literaturaren autonomiari buruzko estreinako hausnarketa Lasagabasterrek (1985: 427-433) egin zuen, eta berrikiago (2007) demokraziaren aroko aldaketek gaur egungo literatur eremuaren eraketan eragin erabakiorra izan zutela nabarmendu bazuen ere, euskal literaturaren autonomizazio-modenotzerako hastapen garaia 50-70etako

  lehenagotik ere, Itxaropena (1932), Ekin (1942) edo Auspoaren (1954) moduko argitaletxeen lana, azterketan zehar aipatu diren hainbat aldizkari, euskara batu baterako bidearen lehen saiakerak edo ikastola klandestinoak, besteak beste. 1958an "Auñamendi Bilduma" Itxaropena argitaletxearen babes legalpean argitaratzen hasi zen eta 1961ean argitaletxea elkarte kolektibo erregular bilakatu zen. 1968an Lur argitaletxea sortu zen eta urte berean Arestiren Kriselu argitaletxea, nahiz eta azkenean argitaletxeari bere izena ematea erabaki zuen. 70eko hamarkadan Gero (1972) Gordailu (1976), Erein (1977) edo Elkar (1977) moduko argitaletxeek haur eta gazte literatura nahiz ikasmaterialak argitaratzeari ekin zioten, besteak beste, eta Hordagok (1978) euskal klasikoak argitaratzeari, eta abar. Bestalde, hamarkada hartan Anaitasuna (1953-1982) eta Zeruko Argia (1963-1975) aldizkariek garraiatu zituzten literaturaren gaineko iritzi trukaketa asko, eta 1956an irekitako Jakin 1969an itxi zuten Espainiako zentsurarekin izandako arazoak zirela medio, baina 1977an martxan jarri zen berriz ere. Aipatutakoez gainera, jadanik aipatu den bezala, autonomiaren aldeko diskurtsoaren korronteak 70etako bigarren erdian sortutako Ustela, Pott eta Oh! Euzkadi aldizkarietan agertu zituen bere ideia literarioak eta hauekin bat egiten zuten literatur lan laburrak, periferiatik zentrorako bidean literatura sozialaren kanon berriaren desegonkortze indarra egiten zutenak. Gorago aipatu bezala, Ustela aldizkariaren lehen zenbakiak Espainiako zentsura instituzionalarekin arazoak izan zituen, ez zen, baina, halako debeku edo ixilarazte trabarik egon euskal literaturaren eremuaren baitako indarren aldetik. Besteak beste, Anaitasuna aldizkariak propaganda ere egin baitzion Mermelada ustelaren zenbakiari 1977ko uztailaren 7ko 343. zenbakian (41). Honakoa zioen iragartzen zen aldizkariaren azalaren azpiko oharrak: Txalogarria, beti pentsatu dugu txalogarria dela literaturazko aldizkari bat egitea; edo eta literatura egiten duen aldizkari bat egitea Txalogarria dela. Hemen duzue Mermelada Ustelaren azala, Panpina Ustelaren ondorioz datorkiguna. Eta, hona lerroratzen dugu agur bero batekin. 125 pta. balio du eta edozein liburu-dendatan eros daiteke.

1 .

 1 Espainiako Estatuaren zentsura aparatuaren irakurleen harrera. Miranderen Hbren argitalpen garaiko harreraren lehen fasearen aurreneko irakurleak Espainiako Estatuaren zentsura aparatuarenak izan ziren. Haiek irakurri zuten testua Abrena izan zen, hau da, Miranderen makinaizkribu originala, nahiz eta azalean izenburuak <h>aren zuzenketa eginda zeukan jadanik. 1966ko legediaren arabera derrigorrezkoa ez bazen ere, aurretiazko zentsuratik pasatzeko eskaera 1969ko azaroaren 29an egin zuen Arestik, Donostiako Lur argitaletxearen ordezkari gisa, Delegación Provincial de Vizcayan. 1969ko abenduaren 2an ireki zitzaion espedientea eta "19" irakurleak hilaren 22an sinatu zuen bere informea, jarraian transkribatutako oharraren bidez argitaratzeko autorizazioa emanez:

Arestik

  MITn aurkeztutako alea Mirandek makinaz jotako Abren behin-betiko bertsioaren makinaizkribu originala zen, gipuzkera osotuan idatzitakoa, hain zuzen ere. ArestikAnaitasunaren 195. alean (1970: 10) argitaratutako Hbren kritikan jakinarazi zuen bezala, Lureko editoreek idazlana ordurako finkatuta zegoen euskara batuaren arauetara moldatu zuten:Nobela hau bere lehenbiziko redakzioan gipuzkera osatuan zegoen idatzirik; baina autorearen baimenarekin, eta egungo tendentziei jarraikitzeagatik, editoreek euskera batu eta orokorrera itzuli dute, Batasunaren Kutxan agertzen diren erregelak errespetaturik.

3. 1 . 6 . 2 . 2 .

 1622 Irakurleek Miranderi igorritako gutun batzuk. Hb argitaratu osteko Miranderen gutunerian idazlanaren irakurle zenbaiti zuzendutako erantzunak daude, eta horien bitartez jakin daiteke Arestirenaz gainerako literatur lanarekiko iritzi positiboen berri. Tauer izan zen irakurle horietariko bat eta, antza denez, argitaratu eta berehala irakurri zuen liburua, Miranderen erantzuna 1970eko azaroaren 2koa baita. Gorago aipatu bezala, idazleak adierazi zion azken aldian nahiago zuela lana argitaratu ez balitz: Ene Haur Besoetakoa gustatu ahal zaizu… ba du aspaldi handia idatzia nuela, eta argitaratzale bati eman nion-bainan, azkenekotz, ez nuen nahi argitara dezan. Baina bego hortan, argitara den ezkero. (Egan 3/4 1984: 85) 1971ko abuztuaren 9an Andolin Eguzkitzaren gutunari zubereraz erantzun zion Mirandek Hb gustoko izan zuela jakiteak sortutako poza adieraziz. Era berean, ulertarazi zion zergatik ez zuen gehiago euskaraz idazten ez eta euskal kulturan parte hartzen ere, gogaituta baitzegoen: Eskerrik hanitx zure leterentako. Plazerekin ikhusten dit ene Haur besoetakoa maite üken düzüla.

  Arestik ondutako bertsioa, euskara batuaren arauekin bat zetorrena, originala baino irakurterrazagoa izatea, nahiz eta editoreak berak liburuari egindako kritikan ohartarazi Miranderen garbizaletasunak nahiz zuberotartasunak lexikoari zegokionean suposatzen zuten zailtasunaz. Dena den, editorearen ohar hori ziurrenik ez zegoen Villasanteren gisako irakurkeei zuzendua. Edozein gisaz, Arestik azaltzen duen bezala, Mirandek ez zuen Ab "euskera común y normalizado" batean idatzi, ezpada gipuzkera osotuan, eta Lur argitaletxeak moldatu zuen garaiko arauen arabera. Sinpletasun formalari dagokion oharra Sarasolarenaren antzekoa da eta Villasantek Miranderen datu biografikoak gainetik aipatu bazituen ere, haren ideologiari nahiz honen ondorioz izandako arazoei erreferentzia egin zien. Kritikan salbuespen batzuk izan baziren ere, historiografiari dagokionez neurri handiagoan edo txikiagoan etengabe errepikatzera egingo zuen joera honek: Miranderen datu biografikoek gune zentrala hartuko zuten, oharrak oso laburrak izango ziren eta, denborarekin, olerkigintzak hartuko zuen historiografietan idazle honi eskainitako espazio gehiena. Datu biografikoen presentzia eta idazle arazotsu, madarikatu edo enfant terriblearen figura ez zen baina historiografien bitartez soilik indartu, aitzitik, literatur kritikak berak, Arestiren lehen saioak kasu, ezaugarri horiek azpimarratu zituen, bai eta Hbri loturik agertzen ziren mota ezberdinetako iruzkin eta kritiketan ere. Gutxitan agertuko zen 70 eta 80ko hamarkadetan ipuin-berriaren argitalpen edo aipamenik ezaugarri horiek izango ez zituenik. Errealitate honen oinarrian kritika eta monografia falta zegoen, gorago aipatatutako 1977ko Anaitasunan Miranderi eskainitako monografikoan Azurmendik aipatzen zuena, alegia. Horri erantsi behar zaio ez zela erraza 70etan historiografiak elikatzeko Hbren azterketa kritiko sakon bat gauzatzea, literatur panoraman kokatzeko balioko zuena. Azkenik, ipuin-berriaren kanonizazioa ez zen urgentea literatura sozialaren kanona eraikitzeko estrategian. 3.1.6.2.4. Antologia: Jon Miranderen idazlan hautatuak (1976). Hbrekin batera, honen ostean argitaratutako Orhoituz (1976) olerki antologia eta Jon Miranderen idazlan hautatuak (1976) lanak aipatu zituen Villasantek bere lan historiografikoan. Hbren argitaraldiaren osteko isiltasuna igarota, Mirande nahiz Aresti jadanik zendu zirela, lehenengoaren idazlanak kaleratzeko iniziatiba agertu zen, olerkiak Kriseluren eskutik eta hitz lauzko fragmentu nahiz testu osoak Gerorenetik. Azken horretan Hbri eskainitako atal bat dago (1976: 190-200), baina bertan ez da Miranderen idazlanaren fragmenturik azaltzen, eskutitzenak baizik. Idazlanen antologia Peillenek prestatu zuen eta gutunok Mirandek bere adiskideari igorritakoak dira, literatur lana idazten hasi zenetik argitaratzeko itxaropena galtzen hasi zenera artekoak. Gutunok argitaratzearen helburu nagusia zen Mirandek ipuin-berria argitaratzeko topatutako zailtasunak eta garaiko zentsura giroa zertan zen erakustea. Horrek idazlanaren debeku garaiari erreferentzia egiten zion, irakurlegoari elementu berri bat eskainiz, Arestik emandako azalpenez haratago; beraz, harrerarekin lotura zuzena zuen gutunen argitalpenak. Agerian geratzen da ipuin-berriaren irakurle-editore horiek garrantzitsua irizten ziotela idazlanaren historia ezagutzeari. Interesgarriagoa da, era berean, Peillenek argitalpenerako prestatutako hitzaurrean dioena, izan ere, Arestiren kasuan bezala, Miranderen lanaren aipamen eta aldarrikapenen artean azaleratu egiten zen geroz eta indar handiagoa hartzen zuen literaturaren autonomiari buruzko eztabaida. Peillen kexu zen Miranderen Hbk kritika historiografikoan izandako harreraz eta Sarasolaren iruzkinari erreferentzia zuzena egin zion:

3. 1 . 6 . 2 . 5 .

 1625 Anaitasunaren (1977) monografikoa. 1977ko abenduan, Miranderen heriotzaren bosgarren urteurrenean, Anaitasuna aldizkariak idazleari buruzko hamabost orrialdeko erreportai bat bat eskaini zuen (1977: 23-37), arestian mintzagai izan dena. Monografikoak kolaboratzaile ezberdinek idatzitako atalak zeuzkan: Peillenek prestatutako "Idazleen askatasunaz eta «Euskaldungoaren etsaiak»" (1977: 23-25), Eguzkitzaren "Askatasun tragikoa edo idazle jator baten bizi-eta hilketa" (1977: 26-28), Azurmediren "Mirande puskaz puska beraurkitu" (29-32) eta "Mirande eta mendebaldearen kultur krisia" (1977: 36) nahiz "Mirande eta minoriherriak Europan"

3. 2 . 1 .

 21 80etako krisia eta autonomiak euskal literatur eremuan. Sarasolak (2016) Ustela, Pott eta Oh! Euzkadi aldizkariekin lotzen ditu euskal literatur panoraman literatura konparatuak izandako lehen agerpenak eta, era berean, aldizkarion jardunaren beste ezaugarri batzuk deskribatzen ditu. Deigarria da ezaugarri hauek Miranderen sorkuntza literarioaren ezaugarriekin duten antzekotasuna, hala nola aldizkariaren bitartekoa, literatura periferikoei ere erreparatzen zien itzulpengintza (2016: 501), eurozentrismoa (20116: 509), testuartekotasuna (2016: 505), gorago aipatutako doinu ironiko, sarkastiko, probokatzailea eta abar. Hauek guztiak literatura konparatuarenak ez ezik, modernitatearen osagai ere badirela argudiatzen du Sarasolak 36 . Horiek horrela, eta Arestiren eragina bistatik galdu gabe, kritikari honek aipatzen dituen aldizkarien aurrekari eta eragin zuzena Miranderen literaturgintza eta Peillenekin batera sortutako Igela direla pentsatzeko pisuzko arrazoiak daude, autonomiaren gaineko diskurtsoa delarik horietariko oinarrizkoena. Alabaina, garrantzitsua da aldizkariok sortu ziren momentuari erreparatzea, horrek ezerk baino garbiago erakusten baitu autonomiaren gaineko ideien agerpena euskal literatur eremuaren oinarriak jadanik eratuta zeudelako sintoma ez ezik, garapen maila horrek ahalbidetutako krisiarena ere bazela. 70en hasieran Hbren argitalpenean jadanik literatura sozialaren kanonaren indar zentsorea nabaritzen bazen, are modu argiagoan irudikatuta agertzen da 1972ko Anaitasunaren 261 zenbakian (10) argitaratutako "Etxe barreneko zentsura" artikulu interesgarrian, "Perugorria"-k sinatutakoa. Bertan, adibide batetik abiatuta, euskal 36 Azpimarratu beharra dago Sarasolak lan horretan darabilen modernitatearen adierak lan honetan Modernismo gisa identifikatutakoarekin bat egiten duela, Lehen Modernismoaren kanonarekin eta honen inguruan garatutako literatura konparatuarekin, zehazkiago.argitaletxeen esperimentalismoaren kontrako debeku indar zentsorea salatzen zuen egileak, bi arrazoietan oinarritzen zena: euskal irakurlegoak ez zuen tankera hartako lanik ulertuko eta argitaletxearentzat ez litzateke ekonomikoki onuragarria/bideragarria izango.Honek erakusten duena da literatura sozialaren estetikaren oinarrian oradura arteko zentsura indar instituzionalek sortutako euskal irakurlgoa zegoela, eta xumetasun linguistiko-formaletik ateratzen ziren lanek zailtasun handiak zeuzkatela argitaratuak izateko. 70en amaieran, baina, testuinguru orokorrarekin batera, egoera horrek ere aldatzera egin zuen.Gorago adierazi bezala, Espainia mailan jazo ziren aldaketekin, literatura sozialaren kanon berriaren eta euskal literatur eremuaren testuinguru soziopolitikoa aldatu egin zen, aukerak zabalduz. Hala ere, ez da ahaztu behar, batetik, Espainiar Estatuaren aparatuaren legediak zentsura dialektikan muga zorrotzak mantentzen zituela eta, bestetik, iraganeko errepresioaren eraginpean -ezinbestean-osatutako euskal literatur eremuak erreakzio abiada txikia zuela. Horrenbestez, inertzia zenbait aldatzen zailak ziren, liburuaren formatuarena, adibidez. Literatura sozialaren kanonaren sendotasuna mantendu egin zen tarte batez, euskal komunitatearen zati baten emantzipazio proiektu zabalagoaren parte zen heinean.Torrealdairen (1977) azterketa soziologikoak erakusten duen bezala, proiektua babesten zuten idazle, kritikari, argitaletxe eta irakurlegoaren ezaugarri ideologiko-linguistiko-literarioak antzerakoak izaten jarriatzen zuten eta, hala, literatura sozialaren kanonak ezarritako euskal literatur sorkuntza nahiz eremuaren arauek, azken honen baldintzei estu lotuak, urte batzuez iraun zuten. Apalategik (1998: 27) garai hartako euskal literatur eremuan jazotako krisia politika politikarien eskuetan uztearen ondorio gisa laburbiltzen badu ere, ikuspegi hau osatu behara dago:Politika politikarien eskutan zegoen (batzuek esango dute politikeroa bihurtu zela) eta literatura bere buruarekiko galdeketa esistentzialetan murgildu zen urte batzuez: zertarako egin literatura? 80. hamarkadaren hasierako literaturaren "krisi" famatua ez zen beste ezer, euskal idazleak ez zeuden xede extra-literarioek eraginik gabe idazten ohituak.Baieztapen horrek, baliagarria izateko, eskatuko luke EAEko Autonomia Estatutuaren ostean euskal eremuko komunitatea, kultura eta, zehazkiago, literatura benetako autonomia estadio batetara iritsi izana aurretik beregan eragiten zuten indar zentsore instituzional nagusiekiko, hots Espainiar eta Frantses Estatuak. Ez zen, baina, halakorik gertatu eta, beraz, politikari profesionalak egonda ere, koiuntura ez zen euskal idazleen engaiamendua baztertzeko modukoa. Bestalde, jadanik aipatu den bezala, ez da testuinguru berezirik behar idazleek politika egin dezaten, kultura ere politika baita, ez dagoelako ideologia eta politikaren eremutik kanpoko literaturarik, komunikazio ekintza den heinean. Ez dirudi krisiaren funtsa objekturik gabe geratutako idaze saldoa zela defenda daitekeenik, beste zerbait baizik. Apalategik extra-literariorik gabeko literatura aldarrikatzen zuen belaunaldia aipatzen du, baina, badirudi bere arrazoibidean belaunaldi honi zentrora eta kanonizatze aldira iristen denean soilik ematen diola garrantzia, ez krisi momentu horretan bertan. Ikuspegiak, aldiz, ezberdina beharko luke izan, hemen azaleratu nahi denaren ildotik, batetik, belaunaldi berri horrek eta ondorengoek berehala heldu baitzioten bere sorkuntzarako baliabideak garatzeari eta, zentzu horretan, krisia aldaketa terminoetan ulertu beharra dago, maila orokorrean, euskal literatur eremuaren garapenaren materialaren testuinguruan, politika formala eta informalaren gainekoak albo batera utzita. Literatur eremuaren sektoreren batek krisia termino negatiboagoetan pairatu bazuen ere, aurrerago ikusiko den bezala, literatur formatu berrien etorrerarekin harreman zuzena izan zuen. Bestetik, eremuaren garapenaren norabidea ere 70-80etan eztabaidatu eta 80en erditik aurrera erabat definitu zen literaturak, modernoa izango bazen, ideologiko eta politikoki autonomoa izan behar zuelako lelopean. Ez zaio baieztapen horrek markatutako joerari zor euskal literatur eremuaren autonomizazio handiago bat, bai ordea gaur egungo literatur eremuaren nolakotasuna, bere argi-itzalekin, bai eta euskal literatur eremuko askotariko agenteek literaturaz eta literatura autonomoaz daukaten ikuspegia ere. Hau da, belaunaldi horren hainbat kideren esanen eta literaturaren zentroratzearekin batera egungo euskal literatur sorkuntza eta eremuaren arauak definitu ziren, kanonizazioarekin finkatu.

3. 2 . 1 . 1 .

 211 Krisiaren fruituak: 80ko aldizkari gazteen booma. "Atxaga" eta Azurmendiren elkarrizketak kaleratu zituen Susa literatur aldizkaria 1980an sortu zen, Hordago argitaletxeak kaleratutako Xaguxarraren urte berean. Jadanik aipatu den 1984ko Kandelako artikuluan, Lopezek Susaren sorrera garaia Pottena baino egonkorragoa zela zioen, maila soziopolitikoan nahiz euskal literatur sistemaren elementuen garapenari zegokionez:

3. 2 . 1 . 2 .

 212 80etako mirandismoa.Aipatutako mirandiar kutsuko fenomenook Miranderen berpizkundearekin batera etorri ziren, bai eta Hbrenarekin ere. 75etik aurrera sortutako aldizkarien artean Ustela da, beharbada, Miranderen kutsu handiena duena, izan ere, hasiera-hasieratik idazleen aurkezpenak eskela moduan agertzen dira, Igelaren bigarren alean argitaratutako "Gure buruxkak"-eko Miranderenaren antzekoak: "Hemen datza Jon-Chaho-Mirande / Ezer ez zen, ez euskaltzain ere…". Mermelada Ustelan ere "Atzo hil hintzen…" testu esperimentalean bi aldiz egiten zaio erreferentzia idazleari, baina, batez ere, ironia, erabiltzen diren gaiak eta formak -kanon zahar nahiz berriarekiko bereiziak-eta literaturaren autonomiari lotutako diskurtsoa ziren Mirande eta Igelarekin zuen antzekotasun handiena. Azkenik, euskal komunitatearekiko engaiamendua ere hor zen, bide autonomotik bazen ere euskal kultura eta jendartearekiko engaiamendua Igelan zein Ustelan ageri baitzen, nabarmen. Potten autonomiaren gaiak esanahi berriak hartu zituen, horietariko zenbait Miranderen literaturgintzatik eta honek literatur sorkuntzaren nahiz idazletzaren gainean zeuzkan ideietatik urruntzen zirenak. 80etako aldizkariek eskainitako irtenbideari esker, literatura sozialaren kanonak eragiten zuen zentsura indarrak piztutako aldarrikapen eta eztabaidak gutxiago ziren eta literatur autonomia praktikan jartzen zuten idazleek. Hala ere, gorago aipatu bezala, Elizak lehenagotik eta Espainiako aparatu zentsoreak, ondoren, babestutako kanon zaharrak indarrean jarraitzen zuen, neurri handi batean, baina, 1977ko legedi aldaketan ikus daitekeen bezala, kristau moralaren arabera pornografiatzat har zitekeen erotismoa nahiz beste ezein kristau antimoraltasun jorratzen zuen testua prozesatu edo bahitzea antzina baino arraroagoa zen. Estau Espainiarraren aparatu zentsoreari beldurra galdu zitzaion testuinguru horretan sortu zen hemen mirandismo izendatzen dena: euskarazko aldizkariotan nabarmentzen zen kutsu inmorala -kristau morala erreferentziatzat hartuta-, hau da, oso "mirandiar" kutsukoa. Hamarkada berri hartan oso ugariak izan ziren idazle honi egindako erreferentziak, aldizkarietan asko, baina ez bakarrik. Mota ezberdinetako omenaldi xumeak egin zizkioten garai hartan periferikoak ziren idazle ugarik, egungo literatur sistemaren zentroan daudenak horietariko zenbait, kanonizatze bidean. Adibide batzuk ematearren, Xaguxarraren lehen alean (1980) Sarrionandiak "Maggie, indazu kamamila!" ipuinaren epigrafea Miranderen "Zinopa" ipuinetik hartu zuen eta idazleak Hasier Etxeberriaren Bost idazle: Hasier Etxeberriarekin berbetan (2002: 292) aipatzen du idazleak lilura sorrarazi ziola:

  ataletan bere idazletzaren defensa inplizitua eginez, Mirande idazle intelektual mugausle gisa aldarrikatuz eta Poerekin senidetuz.Aldizkariekin jarraituz, Xaguxarraren bigarren alean (1981) omenaldia egin zioten Miranderi eta azalean bere argazkia ezarri. Azurmendik idatzitako "Ion Miranderen oroiz" testua da zenbaki horren lehena eta, bertan, idazlearen omenez haren lau testu, hiru ordura arte argitara gabeak, argitaratzeko erabakia nahiz honen zergatia laburki azaltzen da:Ez badugu ere derrigor bedeinkatu egingo, ezagutu eta errekuperatu behintzat egin beharko dugu atzo arratsaldekoa besterik ez den gure historiatxo llabur oraindiokoa (egia da gure gaztelaniazko euskal historiagileek enteratu ere gabe jarraituko dutela halere), bere biolentzi ametsak eta guzti askatasuna bidean.1982ko abenduan Maiatzen hirugarren alearen sarrera gisa, Miranderen heriotzaren hamargarren urteurrenean Peillenek "Jon Mirande-ren gelako irudi grabatua: Albrecht Dürer-en «Melanconia»" argitaratu zuen. Bertan, idazlearen bizitzaren gertakizun aipagarrien kronograma laburra eskaini ostean, euskal kulturgintzan Miranderi egindako omenaldiak zerrendatzu zituen eta hor sartzen dira Elgar, Argia, Anaitasuna eta Xaguxarra aldizkarien argitaratu gabeko idazlanen kaleratzea nahiz idazlearen gaineko erreportaiak, Eusko Jaurlaritzak sortutako "Jon Mirande literatur sariketa", Pariseko Gau Eskola "Jon Mirande" izendatu izana, urte hartako abenduaren 17tik 23ra Eibarko Hiriak, Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Eusko Jaurlaritzak egunero arratsaldeko zazpietatik aurrera egin zioten omenaldia eta abar. Hala, badirudi 70eko hamarkadaren bigarren erdian hasitako berpizkundea erabat indartu zela 80ko hamarkadaren hasieran, eta aldizkariak izan ziren, hau da, euskal idazle gazteen belaunaldi berria, berpizte honen hasiera nahiz jarraipenerako protagonista garrantzitsuenetarikoak. Peillenen esanetatik ondoriozta daitekeenez, garai honetan bertan Mirandek euskal instituzioen onespena ere jaso zuen, baina, horren ostean dio omenaldi eta aitortza horiek guzti ak positiboak izanik ere, idazlearen lanak eskuratzen oso zailak zirela garai hartan eta, beraz, presazkoa zela haren literatur testuen berrargitalpenak egitea:Horiek guztiakk ez dira gaizki, baina idazlearen obrak hain zailak dira arkitzen non uste dudan gure aurrengo urrats ta pausoa, olerkien eta nobela laburraren berriz argitaratzea dela, gure gaurko literaturaren hastapenak izanki ez baitira zahartu. Horien ostean, Dürheren margolanaren interpretazio bat eskaini zuen Miranderen izaera eta literaturgintza malenkoniatsua ulertzeko bide gisa. Urtebete beranduago, 1983ko abenduko Maiatzen Sarrionandiak "Haur besoetakoa eta beste ninfula batzu" artikulua kaleratu zuen, Hbren Vladimir Nabokoven (1899-1977) Lolitarekiko (1955) lotura erlatibizatuz nahiz ninfulen errepresentazioen inguruko literatur konparaketa eginez eta, hala, Eguzkitzak irekitako bide akademikoari ekarpen berri bat egin zion. Akademiaren baitako lana ez izanik ere, literaturaren analisirako konparaketaren metodologia zerabilen autoreak eta, ordurako filologo eta idazle zenaren metodoa ez ezik literatur tradizioen ezagutza ere ageri da. Azpimarratzekoa da, aurrerago sakonago aztertuko den lan horretan, Miranderen idazletasunean ezarri zuela arreta gehien, ideologia erabat baztertuta, nahiz eta momentu batean, modu labur baina esanguratsuan ekarri zituen Arestik lehen edizioaren atzealdean idatzitakoak: Azal ostean, aurkezpen gisako lerro batzu ageri dira, Gabriel Arestik, beste deskonforme batek idatziak. Inork «Uhin Berri» izendatu belaunaldiak Jon Miranderi buruz izan duen eritzia erreumitzen dutela uste dut, esaldi bik batez ere: alde batetik «ez baitago gure ideologiatik gauza hurrunagorik Miranderena baino» eta, beste aldetik, «gure literaturari egin dion mesedea ez dugu behar bezala inoiz naikoa laudatuko». Orain arte aipatutakoez gainera eta gorago iragarri bezala, kanon zaharraren zentsura dialektikaren muga moralak hausten zituzten belaunaldi berriaren aldizkariek maiz egiten zioten erreferentzia eta are aitortza zuzena Miranderi. Besteak beste, Porroten lehen alean (1984) suizidioaren gaia jorratu zuten eta, bertan, "Suizidioa eta literatura" izeneko artikuluan Mirande aipatzen zuen Felipe Juaristik. Aldizkari beraren hirugarren alearen izenburua Haur gozo horiek (1987) izan zen, eta hau, aurrerago sakonago aztertuko den bezala, idazlearen berpizkundearen jarraipenaren parte ez ezik, Hbrena ere izan zen, Sarrionandiak Maiatzen argitaratutako artikuluaren antzera. 1985eko Susa aldizkariaren 14/15 alean Antzak argitaratutako "1985: Miranderen urtea" artikulua interesgarria da, batetik, idazlearen heriotzaren urteurrenaren harira dioenagatik eta, bestalde, amaiera aldera Hbri egindako erreferentzia txikiagatik. Antzaren hasierako hitzen ironiatik ondorioztatzen da euskal jendarteko sektore batek Miranderen oroimenez eginiko hainbat ekintzetan hipokresia sumatzen zuela: Iaz idazle eta editorialek errugabeko bonbazkatu gintuzten Miranderen lanekin, berredizioekin, hari buruzko saioekin eta bere pertsonan oinarritutako novelaren batekin ere. Jon Mirande dagoeneko errekonozitua dago gure gizartean. Euskaltzain ere izan ez zenak badu bere izenean eskuindarrek gobernatutako gobernuak antolatzen duen sari baten izena. Faszista izanik ere, eta antikristaua, paganu nardagarri horrek, lortu du bizi zen artean lortu ez zuena, ospea gehiegi esatea litzateke, berak ez bait zuen ziuraski hori bilatuko, baina bai, onespena.Antzaren iritziz, hipokresia hori idazlea hil zeneko urtearen oroimenez egindako ekintzen ifrentzuak uzten zuen agerian, jaio zeneko urteurrenaren isiltasunak, alegia:Hil zeneko onomastika ospatzen da, baina hain zuzen ere, inor ez da «pozten» Mirande jaio zeneko urteurrena ospatzerakoan. Mundu guztia urtebetez aurreratua ibiil da. Edonork esango lezake iaz izan zela Miranderen urtea… Eta agian, paradojaren paradojaz, bere jaiotz urtea inork ez ospatzeak, beste ezerk baino hobeki egiten dio omenaldi Miranderi. 1985ª da Miranderen urtea, gaztetasun eternala bizi zeneko ugarteak idurikatu zituen idazle paristarraren urtea. Urte isila eta sosegatua, bere hilerriko hutsunea inork ikuitu ez dezan. Aurten norbaitek Mirande aipatzerakoan, «Mirande, eta nor zen Mirande?» erantzun beharko litzateke. Batez ere bere etsai izan ziren horiei.Beharbada artikulu horrek erakusten du ongien zenbateraino izan zen 80ko hamarkada Miranderen berpizkundearena, eta 1985etik aurrera indartzera egin zuen ordura arteko joerak. Agerikoa da 70en erditik aurrera hamarkada oso batez euskal komunitatearen sektore ezberdinek bat egin zutela Miranderekiko errekonozimenduan, modu eta esparru ezberdinetan. Alabaina, ez da arraroa idazlearen ondarea jaso eta literaturgintzaren bidez birsortzen zuten belaunaldi berriko zenbait idazle-kritikari-filologok mesfidantzaz hartzea antzina Miranderen literaturgintza oztopatu zuen sektore instituzionalizatuberritik etorritako omenaldiak. Peillenek berrargitalpenen beharraren inguruan egindako oharra norabide bertsuan kokatzen da neurri batean, izan ere, unean-uneko omenaldi hutsak baino transmisio balio handiagoa dute berrargitalpenek, bai eta kritikak edota aipatu berri den bezala, idazleek euren sorkuntzan garatutako harreman intertestualek ere.3.2.1.3. Sarrionandiaren lilura eta Juaristiren diagnosia.Belaunaldi berriaren omenaldiak ez ziren aldizkarietara mugatu eta Antzaren kritikaren urte berean kaleratu zuten, besteak beste, Imanol Larzabalek Orhoituz diska, Miranderen poema homonimo musikatua biltzen zuena eta Hertzainak taldeak Hau dena aldatu nahi nuke diska, "Eder bati" poema musikatuarekin. 70etako amaiera eta 80etako hasierako idazle nahiz musikari gazteek Miranderekiko zuten lilura, miresmena eta joera ulertzeko, bereziki interesgarriak dira Sarrionandiak Marginalia (1988) liburuko "Muga literatura" (125), "Jon Mirande poeta intelektuala" (125-133) eta "Ruper Ordorikari gutuna" (133-136) ataletan aipatzen dituenak. Atalok Juaristik 1987ko lan historiografikoan Miranderen lanari buruzko esanekiko erantzuna dira, neurri handi batean. Elkarrizketa labur honetan harrigarria da nola Pott Bandan literaturaren autonomiaren bueltan aritu zen Juaristik, hamarkada baten ostean, erabat txertatu zuen ideologiaren esparrua bere literatur kritikagintzan, besteak beste, Miranderen literaturgintzaren eta haren lanen harreraren kritika egiterako garaian. Kritikari honen aburuz Mirande, kultura aberatsa

  batetik, ez zuela Miranderen testuetako daturik ematen bere baieztapenak oinarritzeko eta, bestetik, haren diskurtsoan epai moralek eta, oro har, ideologiak zuten pisu nabarmena, Frankismo garaiko zentsura dialektikaren irizpideen halako oihartzuna ekartzen duena. Honek bat egiten du Casenavek (105-106), besteak beste, aipatzen duen euskal literaturaren deslegitimizazioaren ildoarekin eta, beraz, kritikari hau euskal literaturaren gainean XIX. mendetik indar zentsorea egiten zuen kritikaren joeran sar liteke, genozidio kulturalerako tresna zaharraren bertsio gaurkotua. Zaila gertatzen da estrategia horretatik kanpo gaur egungo ikuspegitik Juaristiren balorazioen oinarriak aurkitzea, are gehiago Miranderen testuei dagokienez, bai eta kritikari gisa literaturaz kanpoko elementuei ematen dien garrantziaren eta Pott Bandaren partaide zeneko jarreraren arteko lotura koherentea egitea ere, garaian literatur autonomiaz ziotenari erreparatuz, bereziki.Juaristik bere lan historiografikoa kaleratu eta urtebetera argitaratu zen Sarrionandiaren Marginalia, Literatura Vascaren autoreak Mirandez esandakoei modu aski zuzenean bat, Juaristik egindakoaren kontrakoa, alegia. Azken atal honetan bere belaunaldiak Miranderen literatur lanarekiko sentitutako erakarpenaren arrazoiak plazaratu zituen:

  harreraren bigarren aroa: 80etako berpizkundea.70eko hamarkadan gailentzen zen literatura sozialaren muga estetikoak zabaldu egin ziren 80ko hamarkadan, Ustelako planteamendu bertsua zuten gazteek estetika berriak lantzeko irrika erakutsi baitzuten, bai eta kanon zaharraren zentsura dialektikaren mugak zeharkatzekoa ere. Hala, Euskadi/Euskal Herriaren dekolonizazio proiektu ideologikopolitikoarekin lotura zeukan euskal literatur eremuak aurkitu zuen abangoardia estetikoarentzako tokirik, esperimentalismoari nahiz gai anitzei lotutako berrikuntzek tokia izan zuten bertan, baita 50etan ukatu zenak ere. Momentu horretan Mirande nahiz bere Hbk 70etan jadanik nabaritzen hasia zen berpizkundea izan zuten, 80etan euskal literatur sorkuntza eta eremuaren arauen inguruko askatasun eta autonomiari lotutako ideia nahiz eztabaiden parte baitziren, 70etako dinamika jarraituz eta areagotuz. Arestian aipatu bezala, idazlearen berpizkundea eremu ezberdinetatik etorri zen: idazle gazteengaindik, kritikagandik, intituzioengandik eta abar. Hala, Hb ere klasikotze prozesu batean murgildu zen, berrargitalpen, kritika, aldizkari berrietan izandako presentzia eta abarrei esker. Hala ere, ondorengo azterketak erakusten duen bezala, ipuinberriaren harrera bere lehen argitalpenetik egon zen euskal literaturaren eremuaren gaineko eztabaidan txertatuta, euskal literaturaren historiografian kokatzea helburu izango zukeen azterketetan baino gehiago.

3. 2 . 2 . 1 . 2 .

 2212 Bigarren berrargitalpena eta kazetaritza kritikak. Urte gutxi igaro zen lehen berrargitalpenetik bigarrenera eta, badirudi, Ereinen eskutik etorritako azken horrek Hordagoren berrargitalpenak jasotako kritikak aintzat hartu zituela, neurri batean behintzat. Izan ere, 1987ko berrargitalpen honetan Pott Bandako kide ohi Joxemari Iturralderen hitzaurreaz gainera, Arestiren Anaitasunako kritika (1987: 103-106) nahiz 1970ko argitalpenaren atzealdeko oharra (1987: 107-108) ere gehitu zituzten. Antton Olariagak prestatutako azala ere Hordagorena baino aproposagoa gertatzen da, ilunagoa eta, oro har, istorioarekiko koherenteagoa. Gainontzekoan, testua Lurek prestatutako lehen argitalpenetik hartua da, Hordagoren kasuan bezala. Arestiren hitzak liburuaren paratestu gisa txertatzeak aditzera ematen du Erein argitaletxeak berretsi, eguneratu eta zabaldu egin nahi izan zuela bai idazle honek literatur lanaren gainean zuen iritzia, bai eta honi buruz ematen zuen informazioa ere. Hala, Iturralderen hitzaurrean ez da literatur lanaren kalitatearen goraipurik azaltzen, ez eta idazlearen ideologiari edo izaera bereziari buruzkorik ere. Azpimarragarriena da Iturraldek Hb mendebaldeko literaturen panoraman kokatzen duela, eskandalu eta polemiken eremutik aldentzen den era aski naturalean. Lehenik aipatzen zuen Lolitarekin (1955) konparatu izan zela gehienbat, baina asko izan zirela Nabokovek baino lehen paidophiliaren gaia jorratu zutenak, Sarrionandiak 1983ko lan konparatistikoan azaleratu zuen moduan. Era berean, Nabokovekiko baino, beste idazle batzuekiko gertutasun handiagoa sumatzen zion, hala nola, Poerekiko -Sarrionandiak artikulu berean aipatutakoaren ildotik-, Hermann Hessekiko (1877-1962) eta abar. Hitzaurrearen lehen paragrafoetan Miranderen testuak beste literatura eta idazleekin dituen antzekotasunak labur aipatu ostean, gainontzeko lerroak idazlanak bere garaiko literaturan izandako garrantzia agertzeari eskaini zizkion, honela hasiz:

  Azkenik, askoren ustez Nabokoven Lolitan oinarrituta dagoela ere aipatu zuen, nahiz eta Iturraldek beste eragin batzuetan azpimarra egin. Ez da ahaztu behar hark ez ezik Sarrionandia ere aritua zela Hbren paidophiliaren gaia testuinguru literario eta zinematografiko zabalago eta koherenteago batean kokatzen. Horiek hala izanik ere, konparaketaren joerak bere horretan zirauen. Agian arrakasta zela eta, edo bestelako arrazoiengatik, ez zen izan Ereinek prestatutakoa 1987an kaleratutako Hbren argitalpen bakarra. Pamiela argitaletxeak aurrerago sakonago landuko den (H)b argitalpena prestatu eta urte berean kaleratu zuen. Alabaina, ez da guztiz egokia azken hori Hbren berrargitalpen soiltzat hartzea, ez baitzen hala izan, Abren behin-betiko makinaz jotako bertsioaren argitalpena baizik. Gai honen harira idatzi zuen Antzak bere Susako kritika, aurrekoan bezala argitaletxeen aferak aipatuz eta haren hitzetan garai hartan "eragin -nahiz eta ezberdina-sakona" zuten Aresti eta Miranderen adibideak emanez: "Arestiren obrekin gertatzen ari zen sakabanatze eta argitaratze deskalabrua Susak egindako argitaratze esfortzuak moztu du errotik. Ez da gauza bera gertatzen Miranderen kasuan, tamalez". Olerkien argitalpenean Elkar eta Ereinen arteko konpetentzia eta koordinazio falta handia deitoratu ostean, Pamiela eta Ereinek urte berean Hbren argitalpen bana egin izana nabarmendu zuen. Hala ere, kasu honetan bi argitalpenak interesgarriak iruditzen zitzaizkion, Ereinena 1970eko argitalpenaren berrargitalpena zelako eta Pamielarena, aldiz, Arestiren zuzenketarik gabeko makinaizkribuaren testua. Antzak poza adierazi zuen Pamielaren (H)bk Miranderen idazlan guztien argitalpena iragartzen zuelako, erreferentziazko argitalpen bilaka zitekeena eta idazlearen poema eta bestelako lan barreiatuak bilduko zituzkeena.

  Artikulu honetan jadanik ageri zen gorago aipatutako Marginalia liburuko ataletan garatuko ziren ideien oinarria. 1970ean Arestik egin zuen moduan 1988an Sarrionandiak asumitu zuen Baudelairek Poerekiko hartutako transmisio lan antzekoa: testuen berrargitalpenaren harira, kritikaren bidez euskal idazle madarikatua kanonera ekartzen saiatzea, haren lanaren balio literarioa nahiz euskal literaturan izandako eragin mugahauslea beste ezeren gainetik goraipatuz eta konparaketaren bitartez tabuaren gaineko desdramatizazio eta erlatibizatze lana eginez. Horrela, beste behin euskal irakurlegoari ulertarazten zitzaion literaturak sorkuntza askerako komunikazio esparrua behar zuela, konbentzioen, hau da, oinordetzan hartutako zentsura dialektikaren mugen, transgresiorako ere bai. Hein handi batean, gorago iradoki denez, Baudelaireren kasuan bezala, Arestik eta Sarrionandiak, bestearekiko identifikazioz, euren literaturgintza babesteko ere goraipatzen zuten Miranderen figura, literaturari euren buruari idazle gisa desio zioten askatasuna gordetzeko, literatura sozialaren kanon berriak eta engaiamenduaren ideiak ez ezik, 80ko hamarkadan oraindik ere hor zirauen kanon zaharraren kristau kutsu moralaren eraginak oztopatzen zuena. Maiatzen 1983ko ale hartan, Sarrionandiaren artikuluaren gaiarekin bat eginez, neskatilei buruzko testu batzuk ere argitaratu ziren, baina Porroten 1987ko alea osorik zegoen haurrei eta paidophiliari eskainia, Erein eta Pamielaren 1987ko argitalpenen urte berekoa.

  ezarritako harremanak ere ez zituen aintzakotzat hartu. Bestalde, Miranderen idazlan kritiko, olerki eta abarrak Erein, Elkar eta Pamielaren eskutik argitaratuta zeuden ordurako, beraz, ez da ere ongi ulertzen zer dela-eta zioen Juaristik Hb zela idazlearen liburu bakarra.Gaur egungo perspektibatik, Juaristik Mirandez eta Hbz dioena Casenavek aipatzen duen "borroka ideologiko baten giroan" (2012: 76) eta genozidio kulturalaren diskurtso-indar zentsore intelektual berriztatu gisa baino ezin daiteke ulertu,Irujok (2015: 92-93) aipatzen dituen Miguel deUnamuno (1864-1936) eta Pio Barojak (1872-1956) egindakoen tankerakoa. Hala, Juaristiren lanak ez zuen funtsezko berritasunik ekarri ikuspegi espainiarretik euskal literaturaz egindako tradizio diskurtsibora, ez eta euskal eremutik egindakora ere. Bestalde, honek agerian uzten du 70en amaieran autonomia aldarrikatzen zuen euskal kultur munduko pertsonaia honek literatur autonomiaren ideia oso berezia zeukala, izan ere, ikuspegi ezberdinetatik literatur autonomiaren alde egiten zutenek, Hb horren sinbolotzat hartzen baitzuten. Gainontzeko kritikarien -akademiko zein ez-kasuan bezala, Juaristik testuinguru horretan kritiko gisa Miranderekiko nahiz bere ipuin-berriarekiko hartutako posizionamenduak islatu egiten du hark aldarrikatutako literatur autonomiaren nolakotasuna.Orain arteko azterketaren arabera, baiezta daiteke Hbren harrerak 70 eta 80etan norabide bateko joera progresiboa izan zuela, euskal literatur eremuan eragiten zuten zentsura indarren baitako aldaketaren nahiz hauei estu lotutako autonomiaren aldarrikapen polisemikoaren baitan. Luren 1970eko argitalpenak eta Arestik honen atzealdean idatzitako oharrak nahiz Anaitasunako kritikak, hamarkadaren bigarren erditik aurrera indartuko zen joera markatu zuten, askatasunaren ideiaren inguruko sinbolo bilakatuz Mirande eta, bereziki, honen ipuin-berria. Literatura sozialaren egile izandakoak Frankismoaren erregimenpean egindako literatur autonomiaren aldarrikapenetik, hamarkadaren bigarren erdian nahiz 80en hasiera edo amaiera aldera egindakoetara ezberdintasunak zeuden, jakina, ipuin-berriaren esanahi sinbolikoari ere eragiten ziotenak. Batetik, heteronomia ideologiko-politikotik abiatuta oinarrizko egituraketa eta autonomia bereganatu zuen euskal literatura idatziaren eremuaren testuinguru soziopolitikoa aldatu egin zen, iragan hurbileko indar zentsore instituzionalak leundu egin ziren eremuaren garapenerako baldintzak hobetuz, eta ondorioz, autonomiaren eskakizunak aldatu egin ziren; bestetik, euskal literatur eremua osatzen zuen komunitateko -idazle, irakurle, kritikari, editore eta abarrak barne-kide ezberdinen artean aldeak zeuden autonomiaren gaineko ikuspegiarekiko. Mirande eta Hbren harrera autonomiaren aldarri ezberdin horiek markatuta agertzen da, nabarmen: literatura sozialaren kanon berriaren aldekoek aldarrikatzen zutena eta kanon berri horren kontrako 70 erdi aldeko indar periferikoek aldarrikatzen zuten autonomia ez zen berbera, baina ezberdintasunak zeunden ere Ustela eta Pott Bandakoek aldarrikatzen zutenaren artean, bai eta, azken talde horretako partaideek gerora hartutako jarreretan ere. 70eko hamarkadaren amaiera aldera euskal literatur sorkuntza eta eremuaren arauak modu ezberdinetara ulertzen zituzten zentro eta periferien arteko tira-bira egoera hartan, oso fenomeno interesgarria izan zen 80etan aldizkarien bidez literatur autonomia praktikan jarri zuten gazteena, Hordagok 1979an berrargitaratutako Igela aldizkariaren kutsu mirandiarrekoak.Miranderekiko nahiz ipuin-berriarekiko posizionamendu kritikoetan islatu zen norbanako batzuen autonomiaren ideia: Sarrionandiak kanon zaharraren indar zentsoreari egin zion gehienbat erreferentzia; Iturraldek 80en amaiera aldera aditzera eman zuen literatur giroa askatasun terminoetan ez zela Miranderen garaitik horrenbeste aldatu, literatura sozialaren kanonaren indar zentsorearekiko autonomia beharra iradokitzen duena; Juaristik 80ko amaierarako jadanik ez zuen autonomiarik aldarrikatzen eta, are gehiago, Miranderen jarraitzaileak nazionalista erradikaltzat zeuzkan. Horietariko zenbaitek euskal literatur eremuan ordura arte indar zentsore handiena gauzatu zuen Estatu Espainiarraren askotariko teknologia zentsoreekiko autonomia/askatasuna ere aldarrikatzen zutelako, beharbada, beti ere dekolonizazio proiektu zabalago baten parte gisa. 80ko hamarkadan Mirande instituzionalki nahiz beste maila askotan izan zen errekonozitua eta bere literaturgintzak eragin sakona, orain artean nabarmendu ez dena, izan zuen literatur esperimentu eta joera berrietan, mirandismo gisako bat jazo zela baieztatzeko modukoa. Juaristi izan zen lan historiografiko batean Mirandek 80etako idazle gazteengan izandako eragina azpimarratu zuen bakarra, nahiz eta honi konnotazio negatiboa esleitu, gutxienez fenomenoa dokumentatu zuen. Ipuin-berriak jasotako kritikak positiboak ziren, oro har, autonomiari lotutakoak zein ez, eta kontuan hartzekoa da istorioaren lehen mailako irakurketa zein alegoriari lotutako maila sinbolikokoa, biak plazaratu zirela, bai eta bien arteko lotura egiten zuen mezu metaliterarioarena ere.Gainontzekoan, azpimarratzekoa da euskal literaturaren historietan leku finkoa falta izan zuela Hbk, horretan ere iraun zuen 70etako joerak. Nahiz eta azterketa akademiko zein ez hain akademiko gutxi batzuk gauzatu ziren, historialariek ez zituzten hauek oso kontuan hartu. Hala ere, hutsuneak hutsune, 80ko hamarkadaren erdi alderako Miranderen Hb klasikotze bidean zela baiezta daiteke, bete-betean. Joera horren barruan, jarraian jorratuko den (H)bren garaiko harrerak klasikotze prozesuaren akabera eta egonkortzea ekar zezakeen urratsa suposatu zuen, baina euskal literatur eremuarekin lotutako aldaketa ezberdinen ondorioz, ipuin-berriaren harrerak ere aldatzera egin zuen, klasikotze joeraren norabidea etenaz.

4. 1 . 4 . 1 . 1 .

 1411 90etako euskal literatur eremuaren aldaketak eta zentsura dialektika berria. Periferiatik zentrorako mugimenduak. 90eko hamarkadako euskal literatur eremuaren zentsura dialektikaren nondik norakoak ulertzeko, ezinbestekoa da 80ko hamarkadaren hasieran oso polisemikoa zen autonomiaren adiera baten gailentzea eta zentroratzea kontuan hartzea. Izan ere, autonomiaren ideia hori zentrora eraman zutenek definituko bai zuten, Apalategik (1998: 64) dioen bezala, Literatura, hau da, euskal literatura idatziaren sorkuntza nahiz eremuaren arauak birformulatu zituzten, literatura sozialaren kanon berriak ezarritakoekiko ezberdinak. 1975ean formulatutako literaturaren planteamendu erabat periferikoa, aldarrikatu zuten zenbait idazlerekin batera zentroratu zen, eta horrek euskal literatur eremuari jadanik aipatu den dinamikotasuna eskaini zion, besteak beste. 80ko

4. 2 . 4 . 2 . 1 .

 2421 (H)aur besoetakoaren (1987) argitalpena.1987koa data garrantzitsua da Miranderen ipuin-berriaren harreraren bilakabideari dagokionez, inflexio puntu bat izan zela ere baiezta daiteke, euskal literatur eremuaren aldaketa sakonen isla. Azterketa honetan zehar azpimarratu den bezala, 80etan indartu egin zen literatur sorkuntzari lotutako ipuin-berriaren irakurketa sinboliko transgresiboena, artean zentsura dialektikaren mugak zeharkatzearen aldeko askatasunaren ideiari estu lotutakoa. Une berean, literatura sozialaren kanonaren eta Pott Bandaren arteko autonomiaren gaineko eztabaida jazo zen eta Mirande bolo-bolo ibili zuten batzuek zein besteek, idazleak aldarrikatzen zuen askatasunaren irakurketa ezberdinak plazaratuz. Azpimarratzekoa da, baina, 70etako bigarren erdian literatura sozialaren kanonaren bueltan zebiltzanek Mirande eta haren ipuin-berria aldarrikatu bazuten ere, 80ko hamarkadaren bigarren erdirako Pott Bandaren inguruko zenbaitek baliatu zutela bereziki ipuin-berria haiek aldarrikatzen zuten autonomiaren sinbolo gisa, Iturraldek eta, berehala ikusiko den bezala, "Atxaga"-k, besteak beste.Orain arte ikusitakoen arabera, hirugarren berrargitalpena iristerako oso jendarteratuta zegoen Hb, aitortza instituzionalez gain, kazetaritza kritikek nahiz argitalpenen paratestuetako hitzaurreek goretsi egiten zuten, bai literatur testuaren edertasunagatik zein literaturaren eremuko askatasunarekiko loturagatik. Lan monografiko batzuk baziren eta, beraz, horiek guztiak kontuan hartuta, Hb klasikotze bidean zela esan liteke, euskal literaturaren historietan oraindik leku txiki eta bitxia hartzen bazuen ere. 1987an Pamiela argitaletxeak kaleratutako (H)bren argitalpena norabide berean emandako beste pauso garrantzitsu bat izan zen. Ez da harritzekoa editorea eta hitzaurrearen egilea ordura arte Miranderen ipuin-berriarekiko arreta eta miresmen berezia erakutsi zuen Eguzkitza izatea, ezta aurrerago aztertuko den "hondar-hitza" "Atxaga"-k idatzi izana ere, 1985ean "Txillardegi"-rekin izandako eztabaidan ere Miranderen izena atera zuena, literatura sozialaren kanonaren indar zentsorearen literaturaz kanpoko irizpideak salatzeko. Testu originalaren lehen argitalpena.Bitxi eman lezake Miranderen ipuin-berriaren bi argitalpen urte berean kaleratu izanak, baina Antzak bere kritikan aipatu zuen bezala, Ereinen eskutik ateratako argitalpena eta Pamielarena ezberdinak ziren, izan ere, azken honek lehen aldiz jarri baitzuen Miranderen Abren jatorrizko testua irakurleen eskura. Beraz, Miranderen ipuin-berria 1987an argitaratu zen lehen aldiz bere ezaugarri originalekin. Hala, esan liteke sortu zen garaiko artelan gisa momentu horretatik aurrera soilik azter zitekeela, ordura arte lausotuak zeuden ezaugarri poetikoei eta aukeratutako hizkuntzak islatzen zuen garai historikoari zegokienez, bereziki. Ezin da ahaztu Ab, euskal literatur sorkuntza bat izateaz gainera, euskararen historiaren intereseko dokumentu bat ere badela, euskara batu eta literario bat eraikitzeko saiakera, euskararen historiaren 50eko hamarkada hondarreko testigantza bat. Hain zuzen ere, 80ko hamarkadaren amaieran argitalpen berezi hau egitea ahalbidetu zuten faktore garrantzitsu izan ziren ordurako euskararen biziraupena batasunaren menpe ez egotea eta jadanik gutxieneko hizkuntza literario bat bazegoela,

, 4 . 3 . 4 . 3 . 1 .

 43431 autonomiari buruzko eztabaidaren erdian."Atxaga"-ren hondar-hitzean, laburbilduz, Mirandek idazle gisa bizitako egoerak argitaraldiaren garaian bere horretan zirauela argudiatzen zen, literatura sozialaren ingurunearen indar zentsorea zela eta. Horren osteko irakurketan, Mirande idazlea gizon etsitu desengainatuarekin berdindu zuen. Hartara, hondar-hitz horrek Miranderen (H)b iraganetik zetorren zentro-periferia eztabaida literarioaren baitan posizionatu zuen, joera baten kontrako eta beste baten aldeko sinbolo gisa. Beraz, ordura arteko joera jarraituz, ipuin-berriaren argitalpena ez zen ausazkoa izan eta euskal literatur eremuari lotutako zioak ere bazituen, idazleari eta bere literaturari ez ezik berrargitalpenaren garaia iturburu zutenak.Irakurketa oro da zilegi, jakina, baina garaiko testuinguruan ezin esan liteke "Atxaga"-k eskainitakoa asmorik gabeko irakurketa huts bat izan zenik, aipatutako eztabaidaren baitako sinbolo baten interpretazio-apropiazio bat baizik. Mirande idazle martir gisa aurkeztu zuen euskal jendartearen sektore estrangulatzaile deabrutiar batekiko erreakzioa elikatuz errudun sentimendua piztuz bezala -ez da pentsatzekoa Mirandek hori erdeinua baino nahiago izango zukeenik-. Nolanahi dela ere, honen guztiaren alderdirik arazotsuena paralelismoaren oinarriko anakronismoan eta, beraz, Miranderen garaiko testuingurua 80ko hamarkadakoarekin berdintzean datza, euskal literaturar eremuaren baitako zentsura dialektikaren mugei eta indar zentsoreei zegokienean, bereziki. Akats nagusia iraganeko estrangulatzaileei erreparatzearekiko interes faltan datza edo, beharbada, idazlearen interesak gauzatzeko trabak nola edo hala desegiteko grina, nola begiratzen zaion. Bada, oso litekeena da Miranderen testuinguruko zentsura indarrak aztertuz gero, garaien arteko berdintze hori ez gauzatu izana, oso baitziren ezberdinak Miranderen argitaratzeko erabateko ezintasuna eta 80etan literatura hutsa edo bestelako abangoardia bati lotutako idazleak senti zezakeen itolarria. Komunitatearen sektore zabal batek edota bestelako botere-instituzio batek babesten eta sustatzen duen kanon indartsu baten efektu hutsak ere eragiten dezake halakorik, edonongo literatur eremuan. "Atxaga"ren planteamendua interesgarria da, euskal komunitatearen sektore zabal batek babesten zuen kanonaren indar zentsoreari errepartzen dion neurrian, garaiko zentsuradialektikaren nondik-norakoak ulertzeko baliagarri dena. Alabaina, uneko interesei erantzuten zien paralelismoak Miranderen garaiko Eliza nahiz Frantziar eta Espainiar Estatuen iraganeko indar zentsorea banalizatzen zuen, edo/eta 80ko hamarkadakoari egiazki ez zeukan errepresio intentsitatea esleitzen. Are gehiago, balirudike garai hartan euskal eremuan eragiten zuen indar zentsore boteretsuena euskal komunitatearena zela, sustengatzen biziki zaila dena.Tesi honetan gauzatutako analisiak erakusten duen bezala, 50eko hamarkadan indar heteronomo gisa funtzionatzen zuten zentsura indarrak eta 80etakoak ezberdinak ziren, bai eta euskal literatur eremuaren izaera nahiz egoera ere. Hemen adostutako marko teorikoa zentsura fenomeno unibertsala denaren oinarritik abiatzen bada ere, zenbait autorek ohartarazi duten bezala, honek banalizaziora eraman lezake kasu batzuetan, eta ez da halakorik komeni. Ez da ahaztu behar, bada, 50etako indar zentsore garrantzitsuenek instituzio boteretsuak zituztela -Estatua eta Eliza-, aurretiazko errepresio garai bat ezarri zutela eta, horretaz gainera, errepresio mekanismoak maiztasun handiz erabiltzen jarraitu zutela euskal literaturaren kontra, behin garai hori amaituta ere, zedarritutako zentsura dialektikaren muga hertsietatik ateratzen zen idazlan bat agertzen zenero. Aipatu da, halaber, 70etan kanonizatze bidean zen eta euskal literatur eremuaren erdigunea hartzen zuen literatura sozialak eta honen atzean zegoen proiektu politikoak ez zuela literaturaren zentsura dialektikari zegokionean errepresio neurririk hartzen, ez eta halakorik egiteko ageriko asmo estrategikorik erakusten ere. Hala, garrantzitsua da azpimarratzea, probokazio edo idazlearen interesen eskuratze bide gisa baliagarri izan bazitekeen ere, erdigune-periferia talkatik etorritako eztabaida Frankismo garaiko estrangulazio eszenatoki edo terminoetara eramateak, horretarako Miranderen pertsonaia eta ipuin-berria bereganatuz eta erabiliz, errealitatearen desitxuraketa nabaria suposatzen zuela, are gehiago literatura sozialaren kanonaren aldekoek idazlea eta idazlana berreskuratzeko egindako ahaleginak kontuan hartuta. Era berean, komeni da gogoraraztea ordukoa ez zela eremu autonomo propioa duen edozein literatura nazionalen baitako kanon-periferia talka, Frankismotik atera berri zen eta Elizaren itxitasun moralean zirauen Espainia eta Frantzia arteko euskal literatur eremu ahula baizik. Estrangulatzaile gisa aurkeztutako kanonak atzean zeukan proiektu politikoak oinarri dekolonizatzaileak zituen eta, beraz, azken helburutzat zeukan autonomia erreal handiago bat izango zukeen euskal literatur eremu emantzipatu baten lorpena.1987ko urtean (H)bren eta, oro har, Miranderen figuraren harira azaldutako adierazpenek erakusten dutena da 80ko hamarkadaren amaieran literatur autonomia ulertzeko oso modu ezberdinen arteko kinka nagusitzen zela. Nolabait sinplifikatzearren, batetik, euskal literatur eremuaren zentroan eta periferian kokatzen zirenen arteko ezberdintasuna zegoen, autonomiarako ezinbesteko pausu gisa euskal nazioaren eraikuntza eta askapenaren proiektu politikoa lagunduko zuen literatura batean asko-gutxi sinesten zuenaren -hemen errealismo sozialistaren aldeko sutsuak ez ezik Ustelako eta 80etako boomeko proposamenak ere sartuko lirateke-eta ez zuenaren -edo/eta oinarriko proiektu eraikitzaile/askatzaile hori interesatzen ez zitzaionaren-artekoa. Bestetik, sinesten ez zutenen artean ere posizionamenduak oso ziren ezberdinak eta aldatzera egin zuten, denborak aurrera egin ahala. Ez dira gauza bera Juaristi, "Atxaga" edo Sarrionandiaren ibilbidea. Esan liteke Potteko azken hiru horien norabideak nahiko garbi zeudela 1987rako, Miranderi eta (H)bri buruz hartu zituzten jarrerek erakusten duten bezala. Hasiera batean, denek aldarrikatzen zuten literaturaren espazioa literaturarentzat eta politikarena politikariarentzat, botere banaketa.Juaristik (1987), posizionamendu politiko-ideologiko agerikotik abiatutako kontaketa historiografikoan, Mirande idazle txarra zela baieztatu zuen argudio beharrik gabe, bai eta apreziatzen nahiz ikertzen zutenek ideia politiko eta arazo psikopatologikoengatik soilik egiten zutela ere. Euskal literaturaren eremuaren baitan askatasuna eta autonomiaren sinbolo zen ipuin-berriaren gaineko azalpenekin luzatzea ez zitzaion interesatu. Aldiz, urte berean (H)bren argitalpenean "Atxaga"-k Mirande errebindikatu zuen literatura sozialaren indar zentsorearen kontrako askapen borrokaren sinbolo gisa, egoera garaikidea Francopekoarekin alderatuz -Juaristiren irakurketarekin erabateko kontraesanean sartzen dena, bide batez, baina posizionamendu politiko nahiko garbia adierazten duena, aurrekoaren ildo beretik. Azkenik, urte horretan bertan idatzitako baina hurrengoan argitaratu zen liburuko fragmentuetan azaldu zuen Sarrionandiak zergatik maitatu izan zu(t)en Mirande idazlea, eta bera izan da hirukote horretatik bakarra, azken batean, politika formalaren esparruko parte hartzaile izanik, literatura sorkuntzarako eremu aske gisa praktikatzen eta aldarrikatzen, "Haur besoetakoa eta beste ninfula batzuk" (1982) artikuluan iradoki zuen bezala. Itzulpena eta berrargitalpenak.Puntu honetan zehar agerian geratuko da Miranderen ipuin-berriaren klasikotzeak aurrera egiten jarraitu zuela 1987tik aurrera argitalpen, berrargitalpenen eta gaztelaniazko itzulpenaren eskutik. Hala ere, azterketan zehar sakonduko den ildotik, kontuan hartu beharra dago klasikotze prozesua arrarotu zuten faktore garrantzitsuenetarikoa izan zela berrargitalpenena. Eduardo Gil Beraren gaztelaniarako itzulpen askeak, aldiz, ipuinberriaren ibilbide diakronikoarekin bat egin eta beste bitxitasun bat erantsi ziola baiezta daiteke. Horiek horrela, jadanik bide bitxia egina zuen (H)bren kritika gehiegi garatu gabe zegoen garaian, ekarpen hauek, ez zuten egonkortze fase berri baten beharrean zegoen klasikotze prozesua gehiegi lagundu. Itzulpen aske bat: itzultzailea pintore.Nahiko polemikoa izan zen 90eko hamarkadan sartu berritan Pamielak argitaratu zuen Gil Beraren (H)bren itzulpena: La ahijada (1991). Argitalpen honek itzultzailearen hitzaurre luze bat zekarren(Gil Bera, 1991: 10-78) eta, bertan, Miranderen biografia eta ideologiaren gaineko informazio argigarria emateaz gainera, Lolitarekiko antzekotasunaren gaia agertu zen berriz ere, Sarrionandia eta F. Juaristiren ildo beretik, paidophilia tradizio luzeko literatur gai zaharra zela azpimarratuz(Gil Bera, 1991: 73- 75).

  alegorikorik gabea. Era berean, ez zen Arestiren testurik agertzen, baina hark egindako oharrak nahiko ongi laburbildu ziren hitzaurre laburrean. Bestalde, agerikoa da berrargitaratze hutsak ipuin-berriarekiko begikotasuna, hau da, harrera positiboa eta sustatzeko borondatea, erakusten zuela Eginen taldearen aldetik. Berrargitalpen hartatik aurrera, agerikoa ez den arrazoiren batengatik, jadanik klasiko bilakatua zen Miranderen ipuin-berria Hb bilakatzen hasi zen berriz ere, argitaletxeen hautuz. Eginek berrargitaratu zuen Pamielak kaleratutako bertsioak ez zen berriz ere berrargitaratu eta Ereinek hartu zuen berrargitalpenak egitearen ardura, bere 1987ko argitalpena zabaltzeari ekinez berriz ere. Hau (H)b oraindik kritikaren aldetik nahiko aztertuta eta historiografian behar bezala finkatuta ez zegoen momentu batean gertatzeak klasikotze prozesua aldrebestu besterik ez zuen egin. Izan ere, denbora batetik hona eta gaur egun liburu dendetan eskura daitekeen (H)bren bertsioak Hbren lehen argitalpena du oinarri, Ereinek sortutako e.poltsiko bildumaren 2007ko edizioa, azkena. Argitalpen honen alderdi positiboak dira Miranderen argazkia, biografia labur-laburra eta Arestik Anaitasunan argitaratutako kritika hitzaurre gisa eskaintzea. Atzealdeko azalean ere hitzaurre horren fragmentu bat ageri da. Dena den, paratestu horren informazioa literatur lana kokatzeko lagungarri gerta badaiteke ere, hitzaurre kritiko berriago baten faltan dago azken argitalpen hori.

4 . 4 . 2 .

 442 salbatzeari ere. Istorioaren barruan gizonak Theresaren izaera mantendu eta bertan bizi nahi du, baina horretarako askatasuna behar du, bere baitaraino sartua den inguruetako jendarteak eta honen joerek oztopatzen diotena. Honelako irakurketa alegoriko baten falta sumatuz, eta idazlearen figurari emandako zentraltasuna alde batera utzita, idatzi zuen ere Gorka Bereziartuk 2009an Argian argitaratutako kritika. Bertan, ordura arte sona handiegirik izan ez zuen Lolitaren irakurketa batekiko konparaketa egin zuen, eleberri horren irakurketa alegorikoaren haritik tira eginez:Lolitaz idatzi diren komentario ugarien artean badelako bat, Fredric Jameson-ek A singular modernityn egina, oso baliagarria zaidana Miranderen nobela honetaz hitz egiteko[…] Eta bai, idatzi zen garaiarengatik, egon liteke alegoria bat Haur besoetakoako narratzaileak Theresa txikia bereganatzeko nahiaren atzean: Euskal Herri abertzale tradizionalak mundu modernoan bestelako irteera ideologiko bat bilatzeko desioa, hain zuzen ere. Ez ahaztu: aitabitxia familia aristokratiko bateko seme da, baina familiaren egunik loriosenak ugertu ziren aspaldieuskal abertzaletasunarenak bezala, 1950eko hamarkadan-; hala ere, kanpotik datorrena baztertzen du -otseina, emaztegaia-, eta etxeko txikian bilatzen du ezinezko zoriona. Ez al du protagonistaren jarrera horrek ederki islatzen Mirandek ideologikoki bere garaiari eman zion erantzuna? Abertzaletasun kristau flakoa baztertuta -familia aristokratikoa, moraltasuna-, nazionalismo pagano energikoago, gazteago -haurrabaten alde egin zuen.Hala, Bereziartuk hiru berrikuntza ekarri zituen Miranderen ipuin-berriaren interpretazioen esparrura: batetik, irakurketa sinboliko agerikoa indartu zuen, Bordak bezala; bestetik, irakurketa horretatik baztertu zuen idazlearen autonomiaren afera eta, beraz, 80ko hamarkadan gehien indartu zen irakurketa sinbolikoaren monopolioa hautsi; azkenik, ordura arte ipuin-berria eta Lolitaren artean egindako konparaketen joeratik kanpo kokatzen zen iraurketa hori, ondoko puntuan agerian geratuko den bezala. Kritikaren amaieran, Bereziartuk harridura erakutsi zuen, XX. mendeko euskal literaturaren mugarritzat zuenak 50 urte bete bazituen ere, ez zelako efemeridea gogoratzeko inolako ekimenik antolatu. Hala, mende berrian agertutako kritika honen idazleak Miranderen idazlanak euskal jendartearentzako ezer gutxi balio zuela zirudiela azaldu zuen. Esan beharra dago efemeridea hurrengo urtean ospatu zela, (H)bren klasikotze prozesuaren bitxitasunarekin bat eginez, Hbren lehen argitalpenaren 40. urteurrenean. Lolitarekiko konparaketek espazio handia hartu zuten bertan, ez ordea Bereziartuk iradokitako bidetik. Idazlearen autonomiarekin lotutako edo lotu gabeko irakurketa sinboliko-alegorikoez haratago, azpimarratzekoa da beste irakurketa sinboliko batzuk, esparru akademikotik etorriak kasu gehienetan, oso lagungarriak gertatu direla Mirandeern ipuin-berriaren poetikotasun eta sinbolismoaren alderdi ezberdinak azaleratzeko, hala nola, emakumearen hiru adinetatik abiatzen den eta azterketa honetan eskainitako irakurketak gauzatzeko erabili den Arkotxaren (1997) azterketa edo mitokritikan oinarritutako Uriberen (1998) lanak. Azterketa hauek oso baliagarriak dira ipuin-berriaren barnemundu poetikoa ulertzeko, bai eta irakurketa sinboliko zabalagoen abiapuntu gisa baliatzeko ere. Lolitaren gaia. Milurteko berrian agertutako Hbren irakurketa gehienak Nabokoven Lolitarekiko konparaketan oinarritu dira, baina ez Bereziartuk proposatutako bidetik. 80ko hamarkadan konparaketa hori indargabetze edo zabaltze aldera egin zituzten Sarrionandiak (1983) eta F. Juaristik (1987) euren kritikak, bai eta Gil Berak 1991ko itzulpenaren hitzaurrean gai honi lotutako iruzkina ere. 2002an berrargitaratu zen Sarrionandiaren saiakera Maiatzen, baina ez honek ez eta Peillen eta Bordaren proposamenek edo Bereziartuk iradokitako bestelako lotura baten aukerak ez zuten ekidin ondoren gailenduko zen istorioaren lehen mailako irakurketan oinarritutako konparaketa. 2010ean Hb hautatu zuten Bilbo Zaharra Euskaltegiak antolatutako "Klasikoen irakurraldi etenik gabea"-rako. Honek, zalantzarik gabe, agerian uzten du XXI. mendean Hb (ez (H)b) klasikotzat jotzen dela, orain arte agerian utzi den bezala, hainbat ezaugarri ezegonkor direla medio klasikotze hori erdizkakoa eta hauskorra bada ere. Irakurtaldiaren egitarauaren baitan Miranderen idazlanari buruzko hitzaldiak antolatu zituzten eta hizlariak Katixa Agirre, Josune Muñoz, Laura Mintegi, Peillen, Pablo Joxe Aristorena eta "Atxaga" izan ziren, hurrenez-hurren. Haur Besoetakoa Gaur (2010) liburuan bildutako hitzaldien gune zentral bat izan zen Hb eta Lolitaren arteko harremana, baina ez bestelako irakurketa berriak proposatuaz edota aurrekoen ildotik paidophiliak literaturan daukan tradizioaren ikuspegia zabalduz edo sakonduz, bi literatur lanen azaleko planteamenduan azpimarra eginez eta are Mirandek Nabokoven lana irakurri ez zuenaren baieztapenak zalantzan jarriz baizik. Agirrek "Benetan ez zuen Jon Mirandek Lolita irakurri?" (Agirre, 2010: 11-15) hitzaldian Mirande eta Nabokoven idazlanen antzekotasunak agerian utzi nahi izan zituen, bategite guztien azalpen xeheak eskainiz. Ariketa konparatibo horretan ez zituen ezberdintasunak aipatu, baina, hala ere, Mirande frogarik gabe ez salatzearen alde egin zuen hitzaldiaren amaieran: Kontzidentzia hauek zenbateraino diren esanguratsuak norberak erabaki beharko du. Nire ikuspuntutik bi hipotesi baino ez dira posible. Mirandek gezurra zioen, eta Lolita irakurrita zuen, ezkutuan, edo mitoaren eremuan jausi zen bere istorioa eraikitzerakoan, Nabokovek egin bezala. Nik bigarren hipotesiarekin egiten dut bat. Ez nuke inoiz Mirande frogarik gabe slatu nahiko. (Agirre, 2010: 15) Aristorenak, aldiz, zalantzan jarri zuen Mirandek Peilleni idatzitakoaren egiantzekotasuna. Miranderen liburutegian 1955ean kaleratutako Lolitaren bi aleak daudenez, eta 1956tik 1958ra iraun zuen debekuak eleberriaren irakurketarako gogoa piztu zuela azpimarratuz, arraroa zeritzon Aristorenak Mirande Lolitaren irakurketan inspiratu ez zela pentsatzeari, are gehiago ama zendu berri zela eta aitaren zaintzan aritu beharko zela aintzat hartuta. Honela amaitu zuen hitzaldia:Amaren bizitzako azken hilabeteetan izandako buruhausteetan murgilduta eta bera hil ondoren, berriz, aitaz arduratzen zelarik, saminak zurrutaz baretzen saiatzen zen bitartean… Nola ote zebilen izpirituz eta denboraz bere eleberri bakarra ari den gaiaz ari-eta, Parisen ahoz-aho eta isilean eskuz-esku zebilen Lolita irakurtzeko tentazioan erori gabe, Haur Besoetakoa idazteko?

  Uste dut euskal literaturan Mirande izango dela, seguru asko, haren ideien eta kreazioen aurkako amorrua bere autorearen aurka gehiena bihurtu eta pertsonalizatu zaiona. Arestiri baino askoz gehiago, nik uste. Eta beharbada horrek bere posturekin euskal gizarte bat, edo jende bat, zenbateraino eskandalizatu zuen, neurria erakusten du. Nire galdera da: euskal gizarte hark Mirande zipitzik ulertu al zuen, ulertu? Hala eskandalizatu duen nobela hori, ulertu al du? Ezetz esango nuke. (Ulertu izan balu, agian are gehiago eskandalizatuko zuen). Baina gaurko ere galde liteke: hobeto ulertzen ote da gaur? Nire inpresioa da, orain inor eskandalizatu gabe (hori ez da ja estilatzen), baina «ipuinean» bakarrik geratzen dela beti ere nobelare n irakurketa, barruan dagoen egiazko arazora sartu gabe.(Azurnemdi, 1998: 32-33) Beharbada arrazoi zuen Azurmendik eskandalua jadanik estilatzen ez zela esaterakoan, baina horrek ez du zuzentasun moral-politikoaren afera baztertzen, hau azaleratzeko modua aldatu baizik. 2010eko klasikoen irakurketaren testuinguruan Bilbon egindako hitzaldiek erakusten dute Miranderen ipuin-berriaren lehen irakurketan oinarritutako epai moralak ugaritu egin direla azken aldian, horietariko asko idazlana idazlearen biografiarekin estu harremanduz, gainera. Istorioaren oinarrizko irkurketan eta autorean zenbat eta arreta gehiago ipini, orduan eta murritzagoak dira ipuin-berriaren irakurketa maila sinbolikoko iraganeko irakurketa metaliterarioak edo parabolan oinarritutakoak.Beraz, badirudi 70 eta 80etan ipuin-berriaren kritikan gailengu ziren irizpideak atzekoz aurrera ipini direla 90eko hamarkadatik aurrera. Aldaketa hori nabarmenagoa da bi garaien arteko lotura egiten duen "Atxaga"-ren hitzaldiari erreparatuz gero. Honek, Miranderen balizko iruzurrean erori izan balitz bezala, iraganean amua irentsi bazuen ere Hbn 1987an gauzatu zuenaren moduko irakurketa sinbolikorik ez dela plazaratu zuen: Baina nik guztiz aitortu behar dut, Pedro Alberdik bakarrik irakurri duen testu horretan, (Pamielaren edizioaren epilogoa) zeharo oker nenbilela. Erabat sinistu nuen Teresa benetan sinbolo bat zela eta gaztetasunarena. Liburua Beteta dago aipamen horiekin.

1 .

 1 mendeko literatura barnebiltzen duten hamahiru lan historiografikoz osatutako corpusa erabiliko da, 1990ean argitaratutakoKortazar-en Literatura Vasca Siglo XXtik 2016ko Gabilondoren Before Babel: A History of Basque Literatureeraino. Haur besoetakoa euskal literaturaren historietan.Mirande euskal literaturaren historia guztietan agertzen da, baina historia orokorrei erreparatuz gero, nabarmena da olerkigintzan egindako lanak askoz toki finkoagoa daukala bere prosa lanen aldean, hauei ez baitzaie euskal literaturaren historiografia orokor horretan pisu/toki nabarmenik ematen. Desoreka honi dagokionez, tesi mailako lan akademikoen gabeziak ez du egoera azaltzen, hutsunea orokorra baita idazlearen literaturgintzaren osotasunean, ez da olerkigintzaren gaineko tesirik idatzi. Joera horrekiko salbuespena Gabilondoren lan historiografikoa da, Mirande gainetik aipatzen baitu Krutwigekin batera, olerkigintza nahiz narraziogintza, biak alboratuz. Gainontzeko historia orokorretan oso modu nahasian sailkaturik ageri da idazlea, baina gehienetan XX. mendeko olerkigintza modernoari eskainitako ataletan. Euskal literaturaren historia orokorretan, beraz, Hb Mirande olerkariari dagokion atalean aipatzen da, agertzekotan.Narraziogintza edo prosagintzaren gaineko lan historiografikoetan, aldiz, guztietan erreparatzen zaio Hbri, askoz neurri txikiagoan ipuingintzari. Azken honen salbuespena Egungo euskal ipuingintzaren historia (2012) da.Horiek horrela, agerikoa da euskal literaturaren historiografietan Miranderen literaturgintzak daukan presentziaren aldagaietariko bat lan kritikoen izaera eta kopurua dela. Izan ere, idazlearen olerkigintza izan zen errekonozimendua nahiz kritikak jasotzen lehena, bai eta, ondorioz, historiografietan leku egonkorra lortzen ere. Egia da narrazio lanek errekonoziendua izan dutela, baina ez bereziki azterketa kritikoen aldetik, euskal literatur eremuko bestelako partaideenetik baizik. Lan horien artean Hb da kritikez osatutako corpus bolumen handiena eskuratu duena, nahiz eta arlo akademikokoak bereziki ugariak ez izan.

( 4 . 5 . 2 .

 452 2000: 529-531; 2002: 80-82) eleberri modernoaren atalean sartzen du eleberri psikologiko gisa eta Iratxe Retolazak, Kortazar, Aldekoa eta Olaziregiren sailkapenak aintzakotzat hartzen dituenez gero, irizpideok erreproduzitu ditu. Aldekoak Mendebaldea eta narraziogintza(2008: 27-29) lanean ere "Euskal nobela modernoa" atalean sartu zuen Miranderen Hb, haren literaturgintza, orokorrean, askatasunaren eta artistaren izaera indibidualari lotutako modernotasunaren ideiarekin identifikatuz. Bestalde, laburki bada ere, Sarrionandiaren narraziogintza lirikoaren eta Hbren arteko lotura ere aipatu zuen.Honek guztiak ipuin-berria euskal literaturaren bilakabidearen baitan nahiz eragin eta tradizioen harremanetan kokatzeko lagungarri da. Olaziregiren ekarpena ere garrantzitsua da, ipuin-berriaren alderdi psikologikoa azpimarratu baitzuen, literatur lanaren ezaugarri zentrala dena. Azaleko eta sakoeko hutsuneak.Hbri toki eta arreta gehien eskaini dioten autoreen kasuan ere nabarmena da lan kritiko monografikoek eskaintzen duten oinarri sendoaren faltak utzitako aztarna; batetik, ipuinberriak historiografietan daukan toki heterogeneo eta desorekatuagatik eta, bestetik, Aldekoa edo Olaziregiren kasuetan bezala, ikerlariak literatur lanaren kokagunea zehazteko bideak ireki dituztelako, etorkizuneko ikerketentzako helduleku mesedegarri.Lan historiografiko gehienetan agertzeak agerian uzten du ikerlariak behar horretaz ohartu direla, baina bestalde, ipuin-berriaren agerpenak erkatuz gero, islatzen edo aditzera ematen dena zalantza da, idazle beraren poesigintzari dagokionez ez bezala. Oso litekeena da kritikaren hutsunea ere zalantzari lotuta egotea, ez baita aztertzen eta kokatzen erraza Miranderen Hb,Sarrionandiak (1988: 133) aipatu bezala, muga literatura baita. Bestalde, ez da ahaztu behar euskal literatur kritikagintzarako prestakuntzarik zabalena eremu hispanikoan txertatzen diren unibertsitateetan gauzatu izan dela. Lan honetan zehar momentu ezberdinetan azpimarratu nahi izan denaren ildotik, kanpoko eskemak euskal literaturara ekartzeak suposatzen dituen arazoez gainera, kasu honetan azpimarratzekoa da Mirande tradizio frantsesean hezia izan zela, eta Paristarra izanik, askotariko eraginak zeuzkala. Abren berritasunari buruzko atalean aipatu bezala, idazlanaren izaera ulertzeko nouvelle generoari erreferentzia egitea gakoa da, baina horretarako tradizio konkretu batzuen eskema teoriko-kritikoak dira beharrezko.Tradizio ezberdinen oinarri edo abiapuntu teorikoen arazoaz gainera, oso kontuan hartzekoa da Ab idazten amaitu zenetik lehenengo kritika akademiko metodikora igarotako tarte handiak ere ikerlariaren jardunari gehitzen dion zailtasuna. Zenbaitetan distantzia hori onuragarri gerta litekeen arren, euskal literatur tradizio akademikorik ez edukitzeak, besteen eskemak erabili behar izateak, Miranderen muga-idazle transkultural izaerak eta distantzia tenporalak (hau da, testuinguruarekiko urruntasunak) asko zaildu dute ipuin-berriaren behar bezalako ikerketa.Azkenik, pentsatzekoa da idazlanaren eta idazlearen madarikatu eta tabu izaerak ez dutela gehiegi lagundu kritika akademikoa garatzerako garaian, euskal literatur eremuko erdigune-periferia indarren arteko eztabaidetarako ez bezala. Era berean, azken hamarkadetan Hbren harira egindako kritika gehienen joerak erakusten duen ildo moralizatzaileak marrazten dituen gaur egungo euskal lieraturaren eremuaren arauek ez dirudite lagungarri ipuin-berriak garai batean izandako onarpenaren eta aldarriaren lekukoa kritika akademikoak hartzeko. Honek agerian uzten du, euskal literatur sorkuntzara ekarritako eraginez haratago, Hbk XX. mendearen azken hamarkadetan funtzio jakin bat izan zuela literatur sorkuntza eta eremuaren arauen aldaketetan, gaur egun apaldu dena. Baina historiografietan ager zitekeen azken faktore honi ere ez zaio arreta gehiegirik eskaini, Aldekoaren lanen salbuespenarekin, ez eta sinbolizatzen zuen aldarrikapenari lotutako irakurketa sinboliko metaliterario edo alegorikoari ere.Arrazoi ezberdinak tarteko, ezinezko gertatu da orain arte Miranderen ipuin-berria euskal literaturaren historiografian behar bezala kokatzea, ez euskal literaturarekiko ez kanpoko literaturekiko harremanetan, ez eta XX. mendeko euskal literatur eremuko mugimendu eta eztabaidetan izan duen presentzia aintzat hartuta ere. Hala, (H)bri ukatu zaio euskal literaturaren historietan XX. mendeko narraziogintza modernoaren baitan zegokion tokia.Oso litekeena da distantzia eta zailtasun horiek guztiak gainditzeko abiapuntu egokia izatea Hbren ordez (H)b aztergaitzat hartzea. Izan ere, 1959ko Ab da bere garaiko euskal naiz kanpoko literaturekin erkatu beharrekoa, bai eta literaturaren historiografia ezberdin baten beharra iradokitzen duena ere. Hb nahiz (H)bren gorabeherek interes handiagoa dute harreraren ikuspegitik, euskal literaturaren eremuaren aldaketen isla diren heinean.Hortik abiatuta, hainbat dira (H)bri lotuta bete daitezkeen hutsune kritiko eta historiografikoak, baina, batez ere, euskal literaturaren historiografiariari soilik ez dagokion arazo baten sintoma gisa interpretatuz gero da interesgarria ipuin-berriaren kasua.Literaturaren historiek, memoria kulturala eraikitzeko tresna diren heinean, badute gaitasun zentsorerik, hau da, literatur kanona osatu nahiz indartu egiten dute eta, jakina, kanon horien oinarrian literatur kritikagintza dago. Orain arte, kritika gehienetan literatur kanonari egotzi izan zaio boterearen ideologiari men egitea. Kanon horren hautaketan literatur kritikak parte hartzen du, bai literatur lanen nahiz hauen irakurketen selekzioari dagokionez ere. Ondoren, literaturaren historiek maila akademiko ezberdinetan kanon hori hedatzeko narrazio eskuragarria eraikitzen dute, literaturaren historiaren harrera jakin bat bideratuz. Marko klasiko honetan kritikak instituzioaren interesei lotutako harrera ordezkatzen du eta historiak harrera horren transmisioa eta zabalkundea ahalbidetu. Hala, kanonaren eraikuntzaren erantzunkizun nagusia kritikari dagokiola irudi lezake, baina (H)bren kasuak, horri ez ezik, diskurtso historiografikoaren oinarriari, diakroniari erreparatzeko moduari, zuzentzen dio galdera: zergatik eraiki historia argitaratutakoen eta agerikoen presentziatik abiatuta, argitaratu gabekoak eta ageriko ez direnen presentzia kontuan hartu gabe? Azterketa honetan zehar agerian utzi nahi izan da argitaratutakoen eta agerikoen presentziez gainera ausentzienak ere literaturaren historia azaldu eta ulertzerako garaian daukan pisua. Azken batean, argitaratutakoak eta agerikoak soilik kontuan hartzen dituen diskurtsoaren oinarrian dago kanonaren erreprodukzioaren gakoa, garaian garaiko zentsura indarrek eragin baitute argitaragarritasun eta agerikotasun hori. Begirada horretan oinarritzen den kritikak eta diskurtso historiografikoak ezin du indar zentsoreen eraginean erreparatu, ez bada fokua hutsunean jarriz. Ezinezko edo faltsu dena eta erreprimitutakoa, hau da, zentsura dialektikaren mugetatik kanpo dagoen ausentziaren presentzia hori, kontuan hartu ezean, ezinezkoa da literaturaren historiaren bilakabide osoa behar bezala ulertzea. Azaldu gabe geratuko lirateke, halaber, Abren argitaratzeko ezintasuna, 50eko hamarkadako literatur modernitatearen nolakotasuna nahiz 70-80etako literatur autonomiaren gaineko eztabaidan Hbk zeukan askatasunari lotutako balio sinbolikoa, bai eta gaur egungo euskal literatur eremuaren arauen jatorria eta izaera ere.Hori guztia dela-eta, hutsune eta ausentzia horien presentzia edo esangura azaleratuko duen eta garaian garaiko zentsura dialektikari erreparatuko dion eredu kritikohistoriografiko osoago baten sorrera bultzatu nahiko luke gorago plazaratutako galderak, kontaketa historiografikoaren oinarrian arrakala irekiz. Halako eredu historiografiko baten eraikuntzarako ezinbestekoa izango litzateke, kritikaren aldetik, aztergai eta azterbide gisa hautatutako autore eta ikuspuntuen bidez literatur eremuaren beraren zentsura dialektikaren mugak erreproduzitu edo indartu ordez, muga horiek azaleratzen ahalegintzea, begirada presentziak mugatzen duen eremutik kanpora bideratuz eta agerikoa ez denaren ausentzia ageriko eginez, presentzia emanez, hau da, errepresentatuz.ONDORIOAKLan honetan zehar gauzatutako azterketaren bidez, hasiera batean ezarritako helburuak bete direla baiezta daiteke. Ikerketaren xede nagusia Miranderen Hbren (1970) literatur modernitatea arakatzea zen, ezaugarritu eta euskal literaturaren historian kokatzeko, hipotesi inplizitu bat frogatzeko asmoz: literatur testu honen modernitateak balio esanguratsua duela euskal literaturaren bilakabideari dagokionez -ez soilik 50etako modernotzearen testuinguruan, baita ondoko hamarkadetan ere-eta modernitate hori ukatua izan dela era eta garai ezberdinetan.Jarraian azalduko den bezala, lortutako emaitzek Hba euskal literaturaren klasiko garrantzitsu bat dela frogatzen dute, baina klasikotze ibilbidearen une honetan ez da tesi honekin Miranderen ipuin-berriaren 39 klasikotze prozesu bizia egoera estatiko bizigabe batera eraman nahi izan -eremu akademikoko kritikak eta historiografiak zenbaitetan ohi dutenez-, eta klasikotasunaren oinarrian dagoen dinamikotasuna azaleratzeko eta berriztatzeko ahalegina egin da. Ikuspegi hori azterketan ahalik eta argien ager dadin finkatu dira sarrerako 3.1 atalean ipuin-berriaren bertsioei eta hauen bilakabide tarteei dagozkien izenak eta ezaugarriak. Era berean, Hbren modernitateaz baino gaur egun (H)barenaz mintzatu beharra dagoela azaldu da, modernitate horrek ipuin-berria idatzi zenetik gaurdaino izandako bilakabidea deskribatu ahal izateko, modernitate horren aniztasuna biltzeko, klasikoak bere ibilbide historikoan izandako metamorfosi eta balio askotarikoak bere klasikotasunaren parte garrantzitsu direla nabarmenduz. Abiapuntu hori kontuan hartuta eta sarrerako 4.2 puntuan zedarritutako literatur modernitatearen adiera unibertsalaren ikuspegitik aztertu da (H)bren modernitatea azterketaren bi atal nagusietan. I. atalean, bi ikuspuntu ezberdinetatik heldu zaio ipuin-berriaren literatur modernitatea aztertzeari: 1 puntuan literatur Modernismo kanonikoarenetik; 2 puntuan berritasunarenetik. Hala, (H)bak mendebaldeko Modernismoaren kanonaren errepertorioarekiko daukan ahaidetasuna agerian geratu da eta, horrekin batera, idatzia izan zenean Abk garaiko euskal narraziogintzarekiko zeukan distantzia nahiz euskal literaturari oro har ekarritako berritasunak azaleratu dira. Azkenik, tesiaren II. atalean, ipuin-berriak euskal literaturaren testuinguruan izandako harrerari erreparatzea izan da literatur modernitate hori bere harrera garai ezberdinetan zer nolakoa izan z/den aztertzeko bidea.Azterketa osoan zehar azpimarratutakoak gehiegi azaleratu gabeko ezaugarriak izan dira, baina ez soilik (H)bri dagozkionak, baita honen gainean eraikitako corpus kritiko eta historiografikoari buruzkoak ere. Kritika akademikoaren joera izan ohi da etorkizunerako klasikoak nahiz hauen irakurketa jakin batzuk eraiki, hautatu eta finkatzea, baina maiz ez da agerikoegia zerk egiten dituen literatur testuak klasiko. Gehienetan bere garaian arrakasta izandakoak, edo gutxienez onartutakoak -argitaratutakoak-, dira klasikoak.Bestela, sarreraren 4.3 atalean azaldutako Modernismoaren kasuan bezala, garai jakin batean debekatutakoak, ezagun bilakatuz gero, kausarik gabeko errebelde gisa klasikotu ohi dira, desideologizazioaren bidetik arazotsu suerta litekeena desaktibatuz. Ez da hori izan, nahiko berriki arte behintzat, (H)bren kasua, argitaratzea oztopatua izan bazen ere, II. atal osoan zehar ikus daitekeenez, bere klasikotze prozesuan -hau da, harreraren bilakabidean izan dituen gaurkotzeetan-bizirik mantendu baita askatasunari lotutako literaturaren aldarria, duela gutxi arte. Aldiz -bere bizitasunagatik, beharbada-, badirudi zail gertatu dela anomalia hau molde akademikoetara ekartzea, (H)bren kasuan klasikotze akademikoa modu aski zatikatuan egin baita, eta honen isla garbia dira euskal literaturaren historietan esleitzen zaizkion askotariko (ez)lekuak, II. atalaren 4.5 puntuan agerian geratu den bezala.

  Tesi honen I. atalaren 1 puntuan egindako hiru irakurketen helburua ez da izan irakurketok behin betiko eta bakar gisa finkatzea. Gaur egungo kezkak daude irakurketa horien oinarrian eta, nahiago bada, euskal literaturari komeni zaizkionak direlako ustean egindakoak dira, orain arte gauzatutako irakurketa guztiak bezala, bidenabar, klasiko baten zinezko gaurkotze oro egiten baita kezka garaikideetatik abiatuta, era kontziente ala inkontzienteagoan. Tesi honek agerian utzi du Miranderen ipuin-berriaren modernitateak bat egiten duela Lehen Modernismo gisa kanonizatu den errepertorioaren joera nagusiekin, baina ez soilik iruditeriaren kopia gisa. Abk, idatzia izan zen garaian, euskal literaturarentzat zera suposatzen zuen, gerora kanonizatu den Modernismoaren errepertorioak bere garaiko mendebaldar kulturetan suposatutako indar kontrakultural bera, hau da, tesi honetan modernitate literario gisa zedarritu dena. Ageriko interes historiografikoaz haratago, Mirandek Abrekin 1959an proposatutako Poetar literatur modernitate hori azaleratzearen oinarrian dagoena zera da, gaur egungo euskal literatur eremuarentzat honen gaurkotzea interesgarria gerta daitekeelako ustea.Tesiaren sarreraren 4. puntuko marko teorikoan zedarritutako "literatur modernitatearen ideologia" kontzeptuarekin honakoari egin nahi izan zaio erreferentzia: zertze literarioa duen garaian garaiko eta tokian tokiko literatur modernitatean ageri den munduaren nahiz literaturaren -eta, oro har, artearen-gaineko ikuspegi kontrakulturala edo kontra hegemonikoa, eduki/forma lotura biltzen dituena. 4.2.2 puntuan azaldu bezala, literatur modernitatearen ideologiapean idatzitako literatur lanek askotariko mugekin egiten dute topo, are zentsuraren debeku indarra pairatu eta argitaratu gabe geratu ere. Era berean, 4.3 puntuan ikusi bezala, denborak aurrera egin ahala, iraganean ideologikoki arazotsu izandako lanak klasikotzeko edota estetika hutsera mugatzen den "kontra" askotan, Modernismoarekin gertatu bezala. I. atalaren 1 puntuan, (H)b mendebaldeko literatur Modernismo kanonikoaren errepertorioarekin senidetzen duten irakurketetan, nabarmendu da literatur modernitatearen adibide horien oinarri ideologikoan antimodernitatea -Aro Modernoaren hainbat joerekiko kontrakotasuna-dagoela, Lehen Modernismo gisa kanonizatu izan denaren literatur modernitatearen ardatz garrantzitsua. Posizionamendu ideologiko hori frogatzera bideratu da lehen irakurketa (1.1 puntuan), bigarrena, aldiz, Modernitateak ekarritako denboraren ulerkerari literatur modernitate antimoderno horrek emandako erantzun artistikoa aztertzera (1.2 puntuan) eta, azkenik, alternatibak garatu edo kontra egiterako garaian topatutako oztopoen -hau da, zentsurarenerrepresentazioa arakatu da (1.3 puntuan). Azken batean, Ab zentsura istorio bat da, aur besoetakoa Theresa ez ezik, artelana ere baita. Iragarleak nola, ipuin-berriak bere buruaren etorkizuneko debekua irudikatu zuela pentsa liteke, baina, II. atalaren 1.1 puntuan azaldutako testuingurua kontuan hartuta, zentzuzkoagoa da pentsatzea jadanik debeku giroaren errepresentazioa zela. Marko teorikoaren 4.3.1 puntuan azpimarratu da literatur modernitatearen antimodernitatea Poe eta honen itzultzaile eta jarraitzaile izandako Baudelairerengan oso agerikoa dela. Antimodernitate idelogiko horretaz gainera, biekiko testuartekotasuna txertatu zuen Mirandek Abn, baina bereziki nabaria da Poeren eragina. Ametsak betetzea ekiditen dioten beleen eta nevermore hitzaren keinuez haratago, azpimarragarria da pintorearen pertsonaiak gauzatzen duela Poeren The Oval Portrait (1842) ipuinean eraikitako pinturaren ideia. Istorio honetan pintoreak emakumearen erretratua amaitutakoan hil egiten da hau, eta, aldiz, erretratuko emakumea bizirik dagoela dirudi. Miranderen ipuin-berrian pintoreak erretratu bat egiten dio Theresari gizonak hura ezagutu baino lehen, eta, azkenean, gizona eta Theresaren istorioa betierekotzeko, hilezkortzeko, bitartekari bilakatzen da pintorea. Ipuin horrekiko lotura ez ezik, marko teorikoan aipatutako The Poetic Principle lanean Poek agertutako eternitatearen ideiarekin bat egiten du artea eta eternitatea uztartzeak. Poe gizakiaren sen hilezkor batetaz mintzo zen, Edertasuna eskuratzeko ahaleginerako bulkadaz, gauza eta pentsamendu tenporalen konbinazioen bidez eternitateari dagozkion Edertasun horren elementuak eskuratu nahiaz, hau da, artistaren jardunaz:

  ikuspegia. I. atalaren 2 puntu osoan zehar egindako azterketatik ondorioztatzen da, idazle honen jaiotzaren 150. urteurrenean Mirandek euskal literaturara ekarri nahi izan zuen modernitatea erabatekoa zela berritasun terminoetan, literatur modernitatearen joerari zegokionez, besteak beste. Ordura arte euskal narraziogintzan ez zen inoiz halako planteamendu artistikorik egin, edertasun antimoral bat -moral kristauaren hatsarreen arabera, beti ere-eta ideologia antimodernoa barnebiltzen zituena. Etchepareren Buruchkaken alderdi modernoena debekatua izan zen 1910ean, "Txillardegi"-ren 1957 Lee ohiturazko narraziogintzaren planteamenduetatik aldendu zen, baina ez gehiegi, amaierak ordura arteko eskema moralekin hautsi ezina erakusten baitu, hein handi batean.Gizona eta pintorearentzako, aldiz, traba bakarrak kanpokoak dira, iraganean euren burua autozentsuratu bazuten ere. Literatur Modernismo kanonikoaren errepertorioarekin senidetutako literatur modernitatearen ideologiaren antimodernotasunaz gainera, honi lotutako bestelako berritasunak ere proposatzen zituen Abk, hala nola nouvelle edo ipuinberriaren generoa (2.2 puntuan), gai berriak (2.3 puntuan), baina, bereziki, ideia estetiko eta metaliterarioak (2.4 puntuan). Azken batean, berritasun guztiak literaturaren ulermolde horren bueltan zeuden eraikita: literaturatzat desioan eta plazerean oinarritutako sormen askerako komunikazio eremua duena. Mirandek euskarazko goi literatura sortu nahi izan zuen, berezko hizkera literario eta guzti, ordura arte literatura honen izaera moldatu zuten indar zentsore ezberdinetatik aske. Poeren literaturgintza ez ezik, literatur Modernismoaren kanonaren errepertorioa osatzen duten beste hainbat idazlan kokatzen dira literatur modernitatearen joeraren baitan, eta artearen baitako askatasun aldarria lotuago dago ideologia edo jarrera antimodernoarekin, botereak ezarritako zentsura dialektikaren mugei erronka egitearekin, estetika konkretu batekin baino. (H)bren harrerari dagokion II. atalaren 2 puntuan azaleratu bezala, Poeren ikuspegiarekin bat egiten zuen Abren modernitatea -eta honen omenaldia idazlearen jaiotzaren urteurrenean-, 1959an izan zen lehenengoz ukatua, euskal literatur eremuko indar zentsore ezberdinak (II. atalaren 1.1 puntuan azaldutakoak) zirela medio -Espainiar Estatuaren zentsura instituzionalaren aparatu administratiboaren mehatxupean zeudenak-, batzuek eta besteek argitaratzeko debekuaren neurri errepresiboa hartu zutenean. II. atalaren 1.2 puntuko azterketarekin agerian geratu da Mirande jakitun zela indar zentsore ezberdinen presentziaz, eta harreraren aurreikuspenak eragin handia izan zuela ipuin-berriaren sortzean (1.2 puntuan), baina askotariko zentsuraren debeku neurriak saihesteko eginahalak ez ziren arrakastatsuak izan. II. atalaren 3. 1. 6 puntuan azaldu bezala, ipuin-berriak zekarren modernitate literarioa ez zen Francoren aparatu zentsorearen irakurleengana iritsi 1970a arte, Arestik Lur argitaletxearen Kriselu bilduman Hb argitaratu zuenean. Argitalpen horren atzeko oharrean nahiz urte berean Anaitasunaren 195. zenbakian argitaratutako kritikan ikus daitekeenez, ipuin-berria askatasunaren ideiari lotuta ageri zen (II. atalaren 3.1.6.1.2.2.2 eta 3.1.6.2.1 puntuetan nabarmendu bezala), eta literatura sozialaren egile izanik ere euskal literaturaren barne indar zentsoreak leuntzeko asmoa erakutsi zuen Arestik. Garaiko euskal literaturaren testuinguruan, idazle madarikatuaren idazlana argitaratzeak eta defentsak, askatasunaren ideiarekin lotuta, Baudelairek Poeren literaturgintzarekin gauzatutako ekintzaren antzerako balioa du, aurrerago Sarrionandiak Marginalian (1988) berriztatu zuena.

3 puntuan

 3 klasikotu nahi dena: literatur modernitatea.Klasikotze ekintza oro gaurkotze ere badenez, aurreko puntuan aipatutako bidetik tesi honek (H)b klasikotzerakoan aktualizatu egin nahi du tesiaren I. atalean ezaugarritutako ipuin-berriaren literatur modernitatea, hizpidera ekarri. Modernitate literarioa eta zentsura oso estu harremanduta daudela azpimarratu da marko teorikoan (I. atalaren 4.2.2 puntuan), eta azterketan zehar bi modu ezberdinetan azaleratu da: batetik, I. atalaren 1. Modernismo kanonikoaren errepertorioan zentsurak fikzio elementu gisa izandako presentzia ipuin-berriaren ezaugarri ere badela ikusi da; bestetik, 50eko hamarkadan euskal literaturan eragiten zuten indar zentsoreak eta hauek ipuin-berriaren harreran izan zuten eragina aztertu dira (I. atalaren 1.3 eta 2. puntuetan; II. atalaren 1. eta 2. puntuetan, bereziki), eta horren ostean, indar zentsoreen bilakabidea azaldu da ondoko harrera garaien aldaketak testuinguratzeko ere, Francoren erregimenaren osteko zentsura mekanismoak aztertuz (II. atalaren 3.

  izatekoa denez, komunikazio tresnenen gaineko kontrola ez da beharrezkoa komunikazio eremurik ez bada eta, hartara, zentsuraren beste helburu bat izaten da garatu gabeko komunikazio eremuei garapenerako baldintzak kentzea. Bestalde, kontrolpeko komunikazio eremuaren elementu guztietan barreiatua ageri da zentsura barneratuta, bestela ez bailuke behar bezalako eraginik izango. Idatzizko literaturaren kasuan, zentsura horren katebegi nagusiak dira botere instituzio zentsorea nahiz honen legedia, akademia, kritika, argitaratzailea, banatzailea, idazlea eta irakurlea; horietariko bakoitzak gauza dezakeen indar zentsorea ezberdina da maiz, baina irizpideak antzekoak dira botere instituzioek modu totalitarioan euren zentsura dialektika kulturan errotzen dutenean bereziki, errepresioaren bidez lehenik eta zentsuraren askotariko baliabiden bitartez, ondoren. Euskal literaturaren kasuan Francopeko hasierako zentsura mekanismoen bilakabidearekin ikusi bezala (II. atalaren 1.1-1.1.3 puntuetan), bote berriak bere egia ezartzeko hasierako errepresioa erabili ostean, zentsurari bide ematen dio, erreprimitutakoaren zaindari gisa, azaleratu ez dadin, hala behar izatekotan berriz ere errepresio neurriak erabiliz, jakina, modu isolatuagoan bada ere.Tesi honen II. atalaren 1 puntuko azterketatik ondoriozta daitekeenez, antzinatik eragiten zuen Elizaren indar zentsore instituzionalaren eta Francopeko Erregimenarenaren baitan garatutakoa zen 50eko hamarkadako euskal literatur eremuaren izaera, ez soilik gai eta formei zegokienez, eremuaren egitura mugatzeko ere egin baitzuten indarra instituziook: Eliza idatzizkoaren eremua murritza eta bere kontrolpekoa izan zedin arduratu zen, baita bertako ahozko literatura ipuin elizkoi eta Bibliako pasarteekin ordezkatzeaz ere, kristau moralaren baitako zentsura dialektikaren mugak euskal literatur -eta, oro har, kultureremuan hedatuz. Francopeko zentsurak ere ahozko euskal kultura "begi onez" ikusi zuen, baina idatzizkoa erabat mugatu, euskara nazio hizkuntza modernoekin berdin ez zedin. Frantziak nahiz Espainiak hartutako askotariko neurri zentsoreen ondorioz, euskara alfabetatze prozesutik atera zen, horrek literatura idatziaren eremuaren garapenerako -eta, oro har, hizkuntzaren etorkizunerakosuposatzen zuen oztopoarekin. Mirande, baina, ez zen ez Elizaren ez Francopeko zentsura instituzionalen fruitu kulturala, eta, distantzia kultural horri eskerrak (II. atalaren 1.2.1 puntuan ikusi bezala), bere egoerak ahalbidetzen zion neurriko modernitatea garatu zuen, I. atalaren 2 puntuan azaleratutako animaliko ekarpena eginez euskal literatur eremuari.Miranderen ipuin-berriak zekarren literaturaren ikuspegia kontuan hartuta, nabarmentzekoa da literatur modernitate handiena, hau da, euskal kulturarekiko indar kontrakultural konkretua, proposamen horretan zetzala. Batetik, euskal goi literatura bat gauzatzen eta aldarrikatzen zuen, edozein Estatudun nazio errekonozituren moduko hizkuntza nazionalen gisakoa, eta bestetik, (euskal) literatur eremua ere halakoa aldarrikatzen zuen, barneratutako inguruko indar zentsoreekiko askea. Literatur modernitatearen indar kontrakulturala bikoitza izan ohi da, batetik, kulturaren mugekiko komunikazio aske gisa aldarrikatzen duelako artea, eta bestetik, artea erabiltzen duelako muga horiei kontra egiteko. Miranderen kasuan, aurreko puntuan aipatu bezala, ipuinberriak aldarrikapen metaliterario bat zuen: desioan eta plazerean oinarritutako sormen askerako komunikazio eremu gisako literatura (I. atalaren 2.4 puntuan). Baina, horrekin batera, erabilitako zenbait gaiek erabat gainditzen zituzten Eliza eta Frantziar nahiz Espainiar Estatuen zentsura indarren muga dialektikoak: inmoraltasuna (kristaua) eta euskal naziotasuna ardatz zutenak. Arestiren ondoren, 70en amaieran eta 80ko

atalaren 3 .

 3 2 puntuan, hain zuzen ere bere modernitate profanatzile mugausleagatik40 . 80ko hamarkadarekiko norabidea erabat aldatuta, II. atalaren 4.1 eta 4.2 puntuetan zehar azaldu bezala, 90eko hamarkadan euskal literatur eremuan jazotako hainbat aldaketen ostean eta hauei lotuta, badirudi azken urteotan Hbren zenbait kritikek(López, 1998;[START_REF] Atxaga | Haur besoetakoa: tesi liburua" in Haur Besoetakoa Gaur[END_REF] Muñoz, 2010 eta beste) islatzen duten ipuin-berriaren harreraren norabide aldaketa (II. atalaren 4.4 puntuan) sintomatikoa dela, gailu zentsore den zuzentasun politikoa -boterea iturburu izan ohi duen egiaren diskurtsoa, fineanoso barneratuta daukan euskal literatur eremuaren norantzaren fruitu. Irakurlegoak garaian garaiko botereek gidatutako zentsura dialektikaren mugen -gaurko zuzentasun politikoaren-irizpideak barneratuz gero, honek klasikoen bazterketan parte hartze oso aktiboa izan dezake, akademiatik kanpoko hainbat irakurle subjektu zentsore oso garrantzitsu ere baden heinean, Miranderen ipuin-berriaren kasuan garbi ikusi ahal izan denez (II. atalaren 1.2.2-1.2.3 eta 2 puntuan). Esan gabe doa horrek zeresan handia duela eremu ez akademikoan jazotako (H)bren modernitatearen klasikotzearen etenarekin, 80etan ez bezala garai berri honetan ez baita eroso modernitate hori eguneratzea. Arriskua zera da, Modernismo kanonikoarekin gertatu den bezala, bere garaian arazotsu izan zen Miranderen idazlana mendebaldeko literatura gehienetan ageri den "idazle madarikatu"aren literaturaren anekdota gisa sailkatzea. Asmo kolektibo baten parte batean integratutako literaturaz eta honen ideologiaz mintzatu ordez, salbuespen indibidual isolatu gisa aztertzen bada, fokua idazlearen pertsonan ezarriz eta idatzia izan zen testuingurua eta ondorengoa kontuan hartu gabe, hori da klasikotze garaikideak eman zezakeen emaitzetariko bat.Hor dago, izan ere, irakurle xeheak edo argitaletxe-banatzileek ez ezik akademiak zuzentasun politikoaren irizpideok nahiz prozedura zentsore ezabatzailea bere egitearen arriskua, eta honek klasikoen alboratze iraunkorragoa ekarriko luke. Casenavek (2012: 96-99) euskal literatur kritikagintzaren "Presentismoa" eta klasikoen bazterketa aipatzen ditu, eta oso litekeena da zuzentasun politikoaren joera garaikideak bultzatu izana elizkoi edo tradizional kutsua izan dezakeen horren azterketak bigarren maila batean ezartzea.Ez da ahaztu behar, paradoxikoa dirudien arren, egungo politikoki zuzenaren baitan berdin sartzen dela Elizari eta tradizionalismoari lotutakoak baztertzea, nahiz moralki (kristau irizpideak jarraituz) oker irizten zaienak ere. Kritika akademikoaren eremuan ikuspegi hori gehiegi gailentzea modaren esparrura mugatzen bada erraz alda daiteke joera, baina klasiko zenbaiten baztertzea epai etiko-moralen arabera -hau da, zuzentasun politikoaren irizpideen arabera-gauzatuko balitz, horren oinarrian akats teorikometodologiko bat legoke, erabat anakronikoa baita zuzentasun politikoaren irizpide garaikideetatik abiatuta erabakitzea klasiko baten balioa. Halakorik kritika akademikoagandik etorriz gero, sektore honek beharrezko duen prestakuntza nahiz distantzia ideologikoaren gabeziaren erakusgarri izango litzateke. Ez dirudi euskal kritika akademikoaren eremuan egoera hau denik, ez (H)bri dagokionez behintzat, euskal literaturaren historietan daukan leku ezegonkorra ez baitago modu ireki eta esplizituan kontsentsuatutako erabaki baztertzaile batean oinarrituta.Esan gabe doa zuzentasun politikoaren barneratzeak ez diola soilik klasikoen memoria kulturalari eragiten, baita gaurko literatur sorkuntzari ere eta, finean, (euskal) literatur eremuaren osotasunari. Ohikoa da, sarrearen 4. 2. 2 puntuan ikusi bezala, gaur egun zuzentasun politikoa indar zentsore gisa identifikatzen denean ere zuzentasun politikoarekiko posizionamendua anbiguoa izatea (Martínen (2009) diskurtsoan, besteak beste) tratamendu ezberdina ematen baitzaie iraganeko lanei eta gaur egungoei, literatur sorkuntzan zuzentasun politikoa sustatzearen aldeko paktu garaikide bat egongo balitz bezala. Ez al da, baina, zuzentasun politiko horrena Abren argitalpenari behaztopak ezarri zizkion mekanismo bera? Ez al zen izan 50eko hamarkadako indar modernozaleen oztopo nagusia idazleek eta irakurleek barneratutako zuzentasun politiko hori bera? Ez al zen hori izan, derrigorrezko zuzentasun kontsentsuatua, 70en amaieran eta 80etan zehar agertutako mirandismoaren testuinguruan desegin nahi izan zena? (H)bren gaurkotze honekin, idatzia izan zen testuingurua kontuan hartu gabe identifikatu ezin den ipuin-berriak sinbolizatu zuen zuzentasun politikoaz haratagoko literatur modernitate hori ekarri nahi da euskal literatur eremura, uste honetatik abiatuta: euskal literaturarenaren moduko hedadura txikiko bazterreko komunikazio eremuak baleukakeela desioan eta plazerrean oinarritutako sorkuntza askerako komunikazio eremu izatea. Botere instituzioen arreta hedadura handiagoko komunikabideetan ipinita dagoen XXI. mende honetan, euskal literatur eremuaren partaideek zuzentasun politikoan oinarritutako zentsura dialektikaren muga zurrunak ezartzeak aukera hori galtzea ekarriko luke, baldin eta artea sorkuntza askerako eremu gisa defendatu nahi bada, bederen.Nolanahi dela ere, zaila izango da nazioartean geroz eta gehiago hedatzen ari den bira ekiditea, 2017ko azaroan New Yorkeko Metropolitan museoari "Balthus"-en Thérèse rêvant (1939) margolana erretiratzeko eskaeraren afera aski mediatikoaren 41 oinarrian dagoena, besteak beste, tesi honen azterketarekin lotura zuzena daukan adibide bat aipatzearren.

  Alabaina, ezin esan daiteke azterketa literarioari hizkuntzalaritzan oinarritutako azterketa filologikoari besteko esparrua eskaini zaionik euskal ikasketen akademian, eta horrek -egungo jendartean letren esparruak hartzen duen toki marginalaren testuinguruarekin bat eginez-zaildu egiten du arlo honen behar bezalako garapena. Gaurko egunean, 80etan abiatutako kritika akademiko horrek nahiz honetan oinarritutako eta antzerako moduan inportatutako eredu historiografikoak, zenbait gabezia dauzkatela nabarmendu duCasenavek (2012: 93-108), horietariko nagusienak aipatuz. Berak identifikatutakoen ildotik, tesi honen gauzapen bidean zenbait traba teoriko agertu dira (H)b euskal literaturaren historian kokatzerako garaian eta, jarraian azalduko den bezala, tesian zehar euskal literatur kritikagintzaren zenbait joera zalantzan jarri behar izan dira.Hasteko, I. atalaren 2.2 puntuan Abren modernitatea berritasun terminoetan ezaugarritzerakoan, genero mailan zekarren berritasuna detektatu ez izana azpimarratu da. Miranderen testua genero horren ezaugarriekin bat egiten duela ikusi ostean, "Ipuinberri"-a frantses tradizioko nouvellearen kidea dela frogatu da. XX. mendeko literaturaz ari den literatur kritika nahiz historiografiaren eredu garaikideek ez dute genero hori barnebiltzen, eta horrek, beste faktore batzuen artean, zaildu egin du orain arteko kritikak Hb ulertzea, deskribatzea nahiz kokatzea. Honek badu gorago aipatutako homologatzearekin loturarik, inguruko iturri eta ereduak inportatze prozesuan kanpoko eskemak galbahe bilakatu baitziren euskal literaturarentzat, eta molde horietan kabitzen ez zenari ez zitzaion behar bezalako tokirik topatu euskal literaturaren historian. Hau da, botere instituzio zentsore anitzek oztopatutako euskal literaturaren kritikagintza eta historiografia akademikoaren garapen berantiarraren ondorioz, diskurtso historiografikoa epe laburrean eraiki behar izan da; horretarako oso lagungarri gertatu dira inguruko eskemak eta moldeak, baina, era berean, arazo nagusi bi ekarri dituzte: lehena -nouvellea identifikatu eta kokatzeko arazoek islatzen dutena-, horiek maiz ez dutela bat egiten euskal literaturaren historiaren berezko erritmo eta ezaugarriekin, ez eta hau osatzen duten testuen ezaugarriekin ere; bigarrena, inguruko Estatudun nazio aitortuen literatur historiografien diskurtsoa agerikoa den horren, hau da, argitaratutako testuen eta hauen gainean kritika akademikoak eraikitako irakurketen kontakizuna dela, hau da, garaian garaiko eta tokian tokiko botere instituzio zentsoreek ahalbidetutako nahiz inoiz debekatutako baina ondoren desideologizatuta klasikotutako literaturaren historia.Lehenengo arazoaren harira, "ipuin-berria"-ren genero aferaz haratagoko beste behaztopa bat agertu da tesi honen azterketa bidean. Azken urteotan euskal literatur kritikagintza akademikoaren eskutik autonomia 42 -modernitatea binomioaren gaineko teorizazio lerro bat sendotzen ari da, honetarako Estatudun nazio aitortuen literatura mendebaldarren ideia nahiz eskema zenbait inportatuz. Ideiok arazotsu gertatu dira tesi honen azterketan eta, horregatik, birplanteatu egin dira. II. atalaren3.1.4-3.1.5 puntuetan, binomio mailegatu horrek XX. mendearen bigarren erdiko euskal lieraturaren bilakaera ulertzerako garaian izan duen eragina azaleratu da, bai eta bilakabide hori behar bezala ulertzeko traba gisa identifikatu ere. Zalantzarik gabe, literaturaren soziologiaren korronte eta ildo teoriko ezberdinak literatur kritikarako tresna erabat interesgarriak dira, eta, tesi honen sarreraren 1 eta 2 puntuetan aipatu bezala, azken urteotan ugariak izan dira lerro horretan kokatutako euskal literaturaren kritika akademikoaren ekarpenak, Alonso (2010),[START_REF] Egaña | Izan gabe denaz. Hogeita hamar urte hedabideetako euskal literatur kritikan[END_REF] edo Ibarluzearen (2017) eskutik, besteak beste. Baina berriki XX. mendearen bigarren erdiko euskal literatur historiografiari autonomiaren kontzeptua lotzen ari zaion modua, modernitatearenari estu lotuta, oso zalantzagarria da. Tesian gai honi eskainitako ataletan agerian geratu den bezala (II. atalaren3.1.4 eta 3.1.5 puntuetan, bereziki),Apalategiren (2015) edoSarasolaren (2015Sarasolaren ( , 2016Sarasolaren ( , 2017) ) lanetan, nahiz Kortazarrek (2016) koordinatutako liburu kolektiboan, autonomiaren kontzeptua heteronomia ideologiko-politikoarekiko antitesian aztertzen da XX. mendearen amaiera garaian, 80ko hamarkadaren bueltan. Bestalde, garaiko euskal literaturaren heterononomia ideologiko-politikoa literatura sozialaren kanonaren inguruko proiektuari esleitzen zaio, eta indar horrekiko autonomizazioa bultzatu izana Ustela eta, bereziki, Potten inguruan sortutako "autonomiaren" edo "bainaren" belaunaldiari, Bigarren Modernismoa deritzon horretan Frankfurteko Eskolak literatura sozialarekiko ezarritako eztabaida euskal literaturaren eremura estrapolatuz. Era berean, autonomizazio hori euskal literaturaren autonomizaziorako eta modernizaziorako pauso erabakior gisa interpretatu izan da, Bourdieuk Frantziako literatur sistemaren bilakabidetik ondorioztatutakoak euskal literaturaren testuingurura ekarriz. Euskal literaturaren alderdi interesgarriak jorratzen dituztela baztertu gabe, historiografia mailan analisi horiek sortzen dituzten arazoak anitzak dira: batetik, 70en bigarren erditik aurrera eta 80etan euskal literaturaren eremuaren testuingurua ez da XIX. mendeko Frantziakoarekin edo XX. mendeko Europa ekialdeko literatur eremuenarekin berdingarria; bestetik, azterketa bera zaildu egiten zuela literaturaz kanpokoagoak edo barrukoagoak bereiztea. Horregatik jo da zentsuraren ikuspegi zabalaren ildo kritikora, honek ez baitu literaturak bereago edo arrotzago dituen indar zentsoreen bereizketarik egiten. Hala ere, tesi hau egungo euskal literatur kritikagintzaren baitakoekin elkarrizketan denez, azterketan zehar terminologia hori ere erabili da maiz. ideologian zentratutako kritiken corpusak 80etako euskal literaturaren indar heteronomo bakarra hori zelako irudia luzatzen du, egoera errealarekin bat egiten ez duena, eta, gainera, ideologiaren tratamenduak garaiko eztabaidaren funtsa "ideologiadun literatura versus idologiarik gabeko literatura" zela dirudi, baina hemen azken horren izaterik ez dela nabarmendu nahi izan da, Rodriguezek (2011) dioenaren ildotik, besteak beste; azkenik, 70-80etako autonomiaren aldarri jakin hori euskal literatur eremuaren autonomizaziorako mugimendu erabakior gisa aurkezten da, baina, tesi honen azterketaren II. atalaren 3.1.4 puntuan ondorioztatu denaren arabera, gaur egungo literatur eremua43 -autonomiaren eztabaida barneahalbidetu zuten oinarriak 50etako berpizte modernotzaletik etorritako 60-70etako literatura sozialaren eta hau barnebiltzen zuen proiektu emanzipatzailearen baitan ezarri ziren.Tesi honen azterketan ondorioztatutako horiek oso garrantzitsuak dira (H)bren klasiko izaera ulertzeko, Hbren 1970eko argitalpenetik eta hortik aurrera "askatasun" nahiz "autonomia"-ren sinbolo gisa literatur auzietan presentzia handia izan baitzuen. Hori izan zen ipuin-berriaren ondorengo eguneratzeen oinarri funtsezkoena, bere literatur modernitateak barnebiltzen zuten kontrakultura eta askatasun aldarria. Baina, II. atalaren 1.1.3.2 puntuan azaldu bezala, Miranderen idazlana ez zen elementu isolatu bat, 50eko hamarkadako literaturaren modernotze joeraren abangoardia baizik. Modernotze horren xedea, neurri handi batean, garaiko euskal literaturaren zentsura dialektikaren muga hertsiegiak zabaltzea eta euskara nazio hizkuntza moderno bilakatzea zen. Hala, atal berean nabarmendu nahi izan den ildotik, mugimendu horren XX. mendeko aurrekari zuzena mende hasieran kokatzen da. Hala, inguruko Estatudun nazio errekonozituen teorizazioak pixka bat alboratu eta euskal literaturaren mugimenduen bilakabideari erreparatuz, agerikoa dirudi euskal literatur eremuaren garaikidearen lehen haziak 1936eko Altxamendu Militarraren aurreko Euzko Pizkundeak ezarri zituela inguruko indar zentsoreei erantzunez, eta 50eko hamarkadan ekin zitzaiola zapuztutako proiektuari era kolektiboan jarraipena emateari, ez soilik Miranderen aldetik. Ez da ahaztu behar proiektu modernozale abertzale horiekiko indar zentsore nagusiak Espainiar eta Frantziar Estatuak eragiten zituztela. Era berean, II. atalaren 3.1.4 puntuan ikusi bezala, 60etatik aurrerako literatura sozialaren proiektua eta kanona euskal literatura idatziaren garapena oztopatzen zuten indar zentsore (heteronomo) nagusi horiekiko indar askatzaile (autonomozale) gisa jaio zela, euskal komunitatearen sektore zabal baten parte-hartze aktiboarekin.Modernitatearen gaiari dagokionez, 80etako autonomizazioaren gaineko irakurketa historiografikoak kontzeptu honi estu loturik azaltzen direla aipatu da jadanik, baina Apalategiren (2015) azken kontaketa historiografikoan garrantzia berezia hartzen du lotura horrek, aski problematiko bihurtuz. Bere azalpenean, literaturak modernitatea iristeko ideologikoki autonomoa -orain arte aipatutako terminoetan-izan behar du eta garaian garaiko literatur joerekin sinkronizatua, besteak beste. Horren arabera, eta berak aipatzen duenaren ildotik, Mirande eta Peillenen Igelako jarduna ez zen erabat autonomoa, xede abertzaleak baitzituzten. Honekin batera, inoiz baino ageriago agertzen da euskal literaturaren autonomia eta modernitateari kanpoko literaturen ereduak jarraitzeko ezartzen zaien aurrebaldintza, euskal literatur eremuarekiko berritasuna ekartzea ez omen baita aski euskal literatura modernoa egiteko. Nabarmena da autonomia ideologikoari lotutako modernitatearen inguruko azalpen historiografiko horietatik abiatuta oso zaila dela Miranderen Hbk izan zuen literatur askatasunari lotutako balioa ulertzea, 1970ean argitaratu zenetik 90eko hamarkadara arte, literatura sozialaren kanonaren ordezkari zen Arestiren eskutik, hasteko. Zaila da ulertzea, era berean, autonomiaren inguruan euskal literaturari dagokionez eraikitako azalpen historiografiko horretatik abiatuta, Miranderen ipuin-berria alde batekoek zein bestekoek -literatura sozialaren aldezle nahiz kontrakoekaskatasunaren izenean aldarrikatu izana. Agerikoa da 80ko hamarkada aurretik agertu zirela euskal literaturari lotuta "askatasun" eta "autonomia"-ren ideiak, eta (H)b bera horren erakusgarri eta eroale izan da, idatzi izan zen garaian nahiz ondokoetan.Abertzaletasun versus autonomia-modernitatea arazoaren konponbidea Miranderen testuan dago eta ipuin-berriaren askatasunaren gaineko bi irakurketen uztarketan datza, artelanaren izaera bakana nahiz indar estetikoa, euskal nazioari lotutako irakurketa alegorikoarekin batera: batetik, idazlearen desiran eta plazerean oinarritutako sorkuntzarako askatasuna dago eta, bestetik, hori posible egin lezakeen eremuaren askatasuna44 . Bada mendebaldar literatur sorkuntza norbanakoaren eta kolektiboaren arteko kinka horretan oinarritzen dela baieztatzen duenik ere,Couturierrek (1996: 5-6) aipatzen duen mendebaldeko literaturaren joera indibidual eta kolektiboaren aldiberekotasun paradoxalaren ildotik: batetik, narraziogintzarekin lotu ohi den nazioa eta taldea eratzeko kontaketa prosaikoa, eta bestetik, olerkigintzari esleitu ohi zaion norbere ongizatea eta sormena helburu dituen lirika. Joerok maiz agertu ohi dira nahasita, eta hori da, hain zuzen ere, Miranderen ipuin-berriaren kasua, ordura arte euskal narraziogintzak ezagutu gabeko ni lirikoaren agerpena, nazioaren narrazioarekin batera.Horiek horrela, Miranderen ipuin-berriaren izaera ulertzeko ez ezik euskal literaturaren historiaren bilakabidearekin justuak izateko, egokiagoa izango litzateke autonomia eta modernitatearen inguruan josten ari den kontzeptualizazio teoriko-kritikoan Aldekoak (1998) plazaratzen duen ideiari heltzea. Autonomia ez baitatza ideologiarik gabeko ezineko literatura batean, idazleak komunikatu nahi duena idazteko askatasunean baizik:Askatasuna da, arte munduan ere, garaien konkista eta ezaugarri definitzailea. Harrezkero, honako edo harako tradizio edo estilo narratibotik ikasitakoak ere, norberaren galbahe propialetik pasea izango da derrigor, tradizioak berak ere kidetasun eta sormen dira beste ezer baino gehiago. Azken batean, edozein herentzia dogmatikotatik aske aukeratzeko gaitasunak ahalbideratzen du Modernitatea, nahiz eta aukeraketa horretan tradizioaren alde posizionatu. Izan ere, gauzak horrela, posizionamendu hori aukera personal eta askea baita, tradizio eta agindu dogmatikoetatik aske hartutakoa.(Aldekoa, 1998: 29) Hortik abiatuta posible da, orain artekoak batuz, Miranderen ipuin-berria narrazio erabat modernoa dela baieztatzea. Abrekin kontrakulturarekin lotutako literatur modernitate bat proposatu nahi izan zuen Mirandek 1959an, Modernismo kanonikoaren errepertorioak bere garaian proposatzen zuenaren antzerakoa. Aipatu berri den artearen ikuspegi indibidual-kolektibo horren baitan zertu zuen literatur lana, erabateko karga politikoideologiko zuena ideia metaliterarioei nahiz abertzaleei zegokienez. Theresaren balio sinboliko-alegorikoa dela-eta, I. atalaren 2 eta 3 puntuetan artelana sinbolizatzen duela nabarmendu da, eta II. atalaren 4.4.1 puntuan euskal nazioaren balioa ere baduela; hartara, istorioan bat egiten duten gizon-pintorea pertsonaia(k) norbanakoaren desioa, honetan oinarritutako nazioa nahiz hori guztia irudikatu nahi duen artea mugatzen eta lotzen ditzuten indarren kontra ari d(ir)a. Azpimarratzekoa da, II. atalaren 2 puntuan azaldu bezala, 1959an ipuin-berriari trabak ezarri zizkioten indar zentsoreak ez zirela Estatu Espainiarraren aparatu instituzionalarenak izan modu zuzenean, bai ordea zeharka, hor baitzen beti edonoren eskura aparatu horren mehatxua, baita euskal kulturaren barneko kideentzat ere. Horrek erabat estutu eta gaiztotu zuen XX. mende hasieran suspertutako euskal kultura abertzalea. 1970ean literatura sozialaren kide nabarmenena zen Arestik Hbren argitalpena askatasunaren ideiarekin lotu bazuen, hori garaiko testuinguruan ipuinberriaren izaera askatzaile bikoitzagatik izan zen, eta hau dago 80etako mirandismoaren eta ipuin-berriaren eguneratzearen oinarrian. Oso litekeena da, era berean, maila indibidual eta kolektiboko askatasun nahiz transgresio kontrakultural hori bera izatea, gaur egungo zuzentasun politikoaren testuinguruan arbuioa sentiaraziz, ipuin-berriaren klasikotze norabidea aldatu duena.(H)bren modernitatea eta klasikotze prozesua ezaugarritzerakoan orain arte ateratako ondorioen ostean, pentsatzekoa da erraza dela literatur lana euskal literaturaren historiografian kokatzea. Baina errealitatea da gaur egun euskal historiografiak daukan kontaketa ereduak lan hori zailtzen duela. Gorago aipatu bezala, euskal kritikagintzak eta historiografiak kanpoko eredu teorikoak mailegatu izanaren arazo bat da molde horiek galbahe bilakatu izana, baina beste arazoa, bigarrena, kritikaren ikuspegian eta honek dakarren kontaketa historiografikoaren ikuspegian datza. Inguruko eredu historiografikoen kontaketak argitaratutako testuetan eta hauen gainean gailendu diren kritiketan oinarritzen dira; problematiko izandako testuak askoz jota desideologizatuta txertatzen dira kontaketotan. Hori hala izanik, nola koka liteke Miranderen ipuin-berria euskal literaturaren historian? 1970ean argitaratu zen, eta, azterketan zehar frogatu den bezala, hortik aurrera garrantzi handia izan zuen euskal literaturaren bilakabidean. Baina 1959an izan zen argitaratzeko amaitua, 50etako modernotzearen testuinguruan, nahiz eta garai horretan ez agertu. Literatur lan honen bilakabidearen kapitulu oso hori ezabatzeak dakarrena da, batetik, idatzia izan zen garaiarekiko daukan balioa behar bezala ez hautematea eta, bestetik, 50etako modernotze joeraren mugak zeintzuk ziren ez azaleratzea.Kontaketa historiografikoaren oztopoak gainditzeko hartu da tesi honetan zentsuraren ikuspegi zabaltzailearen ildo kritikoa, eta hortik abiatuta egindako azterketatik ondorioztatzen dena da Miranderen Ab XX. mendeko bigarren eleberri modernoa izan zela, Modernismo kanonikoaren errepertorioarekin estu senidetutakoa eta modernitate kontrakultural antimoderno bat proposatzen zuena euskal literaturan. Leek ez bezala, horrenbesteko erronka ezarri zien bere modernitateak garaiko zentsura dialektikaren mugei non ukatua izan zen, 50etakoa berritze testuinguru bat izanik ere. Argitaratu ezin izandako horren "hutsune"-tik abiatuta arakatu ahal izan dira garaiko euskal literaturaren modernotzearen mugetan eragiten zuten indar zentsore anitzak, ondorengo literaturaren bilakaera abiapuntua behar bezala ulertzeko ezinbestekoak. Beraz, oso da nabarmentzekoa Ab 50eko hamarkadako modernotzea eta ondoko urteetako euskal literaturaren bilakabidea ulertzeko esangura handiko testigantza historikoa dela. 1970ekoHbk askatasunaren balio sinboliko nabarmena izan zuen, aurreko ukatzeari erabat lotua, eta 80etan nagusitu zen ipuin-berriaren balio hori. Azken horrek esan nahi du klasiko ez ezik kanoniko ere bihurtu zela, hein batean. 1987ko (H)bk berehala baztertuko zen aldarriari jarraipena eman zion, baina tapuskrito originalaren argitalpen honekin amaitu zen ordura arteko klasikotze prozesuaren norabidea. Idatzia izan zenean nahiz ondoko garaietan izandako balioa desitxuratzearen edo desaktibatzearen arrisku aurreikuspenak bultzatu du tesi honetan egindako (H)bren modernitatearen berreskuratzea eta gaurkotzea.Guzti honekin aditzera ematn nahi dena da (H)ba garrantzi handiko literatur lana izan dela euskal literaturaren garai anitzetan, argitaratu aurretik, argitaratu zenean eta honen ondoren ere. Baina ipuin-berriarena ez da kasu isolatu bat, ugariak dira literaturaren ibilbidean zentsura indarren eraginak estalitakoak, agertutakoak bezain garrantzitsuak.Hori azaleratu ahal izateko, kritikari eta historiografiek agerikoei eta argitaratutakoei ez ezik bestelakoei ere dagokien garrantzia aitortu beharko liekete literaturaren bilakabidea deskribatzeko tresna gisa, hutsune diruditen baina esanguraz beteak diren ausentziek literaturaren bilakabidearen momentu jakinetan izan dezaketen garrantzian azpimarra eginez, eta horiek eraiki dituzten indar zentsoreak identifikatuz. Bada, honakoan, Miranderen (H)bk, literatur modernitate kontrakultural bat gaurkotzeaz gainera, literaturaren bilakabideari erreparatzeko beste begirada bat ere ekarri nahi du, etorkizunean baliagarri izan daitekeelakoan.

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  Literary critics, academic institutions, and corporations exercise authority over what can and cannot be said within their respective fields. Biblical scholars Jan and Aleida Assmann, for instance, have examined canon-formation as a form of structural censorship very much along Bourdieuvian lines. Crucially, in most of these cases, the regulation of speech exercised is not absolute: individuals formally have the ability to say things, but ingrained social practices either ensure that they are almost never thought, or, if thought, are not heard. The examination of self-

censorship, particularly significant in recent literary scholarship, as a response to pervasive and incoate social regulative functions for speech is one outcome of this line of inquiry.

4.3.1. Hastapenak: Modernitatearen kontrako modernitatea.

  

	Atal honetan (lehen) literatur Modernismo kanoniko nagusiaren bertsio zabalenaren
	errepertorioari erreparatuko zaio, hau da, Gayk (2007) zehazten dituen mugak jarraituz
	gutxi gorabehera, Baudelairegandik hasi eta XX. mendearen bigarren erdira arte.
	Literatur Modernismo honek kutsu anitza du, baina berehala antzematen da errepertorio
	hau mendebaldeko estatu gutxi batzuetako hizkuntzetan gizon zuriekidatzitako testu
	Modernistek osatzen dutela, neurri handi batean. Eremu anglosaxoiera soilik mugatzen
	den modernismaren kanona dago beste barnehartzaileago horren erdigunean, baina azken
	hau aztertzea ez da aski Miranderen (H)b ezaugarritzeko. Literatur modernitatearen
	kanon "unibertsala" izan nahi duen Modernismo horri erreparatzeaz gainera, bere

hastapenen testuinguratze laburra egitea beharrezkoa izango da. Aldez aurretik aipatu beharrekoa da, jarraian eskaintzen diren deskribapenekin zedarrituko den irudia halabeharrez partziala izango dela, gaia oso baita zabala eta, hartara, ondorengo analisia laguntzeko beharrezko diren puntuetan sakonduko da, beste batzuk baztertuz, ezinbestean.

Lan honetan Modernismo gisa identifikatzen denaren kontaketanagusi zabalenean, fenomenoaren aurrekaria XIX. mendeko erromantizismoa da eta Historia Orokorrean Aro Moderno gisa izendatu denaren izpirituarekiko erreakzio gisa uler daiteke, hau da, 1789ko Frantziar Iraultzarekin amaitutako Argien Mendea delakoaren arrazionalismo enpiristarekikoa, oro har. Aitor Aurrekoetxeak Estetika modernoaren inguruan hainbat hausnarketa (2011) liburuan azaltzen duen bezala

  Il y a dans l'homme, dit-il, une forcé mystérieuse dont la philosophie moderne ne veut pas tenir compte; et cependant, sans cette forcé innommée, sans ce penchant primordial, une foule d'actions humaines resteront inexpliquées, inexplicables. Ces actions n'ont d'atrait que parce que elles sont mauvaises, dangereuses; elles possèdent l'attirance du gouffre. Cette force primitive, irresistible, est la Perversité naturelle,[…]. Il est agréable que quelques explosions de vieille vérité sautent ainsi au visage de tous les complimenteurs de l'humanité, de tous ces dorlotteurs et endormeurs qui répètent sur toutes les variations posibles de ton: «Je suis né bon, et vous aussi, et nous tous, nous sommes nés bons!» oubliant, non! Feignant d'oublier, ces égalitaires à contre sens, que nous sommes tous nés marqués pour le mal![START_REF] Baudelaire | L'art romantique[END_REF](Baudelaire, [1857]: 178-179) ]: 178-179) 

Garaiko burgesiaren kanon estetiko klasizisten kontra posizionatzeaz gainera, Elwesen azterketa konparatzaileari jarraiki (2010: 211) euren ideia estetikoak guztiz aldentzen dira erromantizismoaren inspirazioaren gaineko ikuspegitik, nahiz eta espreski mugimendu honen kontra ezagertu. Poeri dagokionez, puntu hau agerikoa da The Philosophy of Composition (1846) lanean. Geinuaren ulerkera erromantikoa eta modernoazeharo ezberdinak dira zentzu honetan. Baudelairek 1848an Poeren "Mesmeric Revelation"

1.1. Lehen irakurketa: antimodernitatea.

  

	Lehen irakurketa honetan plazaratuko den ideia nagusia da (H)bren hezurduraren osagai
	garrantzitsuenetariko bat Modernitatearen kontrako jarreradela, hau da, XVIII. mendeko
	Ilustrazioaren proiektuaren eta honen ordezkari nagusi zen burgesiaren aurkako
	ideologia. Literatur modernitatearen ideologiaren funtsezko osagai horrek botereak
	sustatutako mundu eta literatur/arte ikuskera hegemoniko konbentzionalarekiko
	etengabeko problematizazioa, kontrakotasuna nahiz kontra egite horren ondorioen
	azaleratzea ekarri zuen XIX. mendearen bigarren erdiko eta XX. mende hasierako
	literatur modernitateetan. Horregatik, mitoaren denboraren eta zentsuraren presentzia
	antimodernitatearen ostean aztertuko dira, horren adar gisa, mitoaren denboraren erroan
	antimodernitatearen mundu nahiz literatura/arte ikuskera alternatiboa ageri da eta,
	bestalde, zentsuraren gaia antimodenitatearen alternatiba horiekiko debeku gisako
	erantzunean oinarritzen da, sormenerako iturri bilakatzen den indar ezabatzailean.
	(H)bren literatur modernitatearen antimodernotasunaren gaineko ikerketa sakonik
	gauzatu ez bada ere, jadanik izan da Miranderen idazlanean antimodernotasun horren
	zantzua aipatu duenik, burgesiaren kontrako jarrerari dagokionez, bereziki. Iñaki Aldekoa
	eta Mari Jose Olaziregi izan dira euskal literaturaren lan historiografikoetan ezaugarri
	horren gaineko iruzkinak egin dituztenak:
	Bizitza burgesari mingaina ateratzen dio Mirandek Haur Besoetakoa nobela honetan. Ez du ezer
	gorrotoagorik, arrazoi antzua eta humanismo progresista hutsala baino, familia eta gizarte ordena
	hitzaren oinarritzat dituen burgesia baino. Horren aurrean, Miranderen pertsonaia aristokratikoak
	presentziak esplizitu egiten badu ere, lehen irakurketaren amaieran deskribatuko den
	poetikotasunak, irudi zein hizkuntza jokoei dagokienean, ekartzen du literatur lanaren
	sinbolismoa argitara. Poeta erromantikoen sinboloaren esparrua zabaldu zuen
	Baudelaireren sinbolismoak ireki zuen aukera poetikoa da, Marshal C. Oldsen (2006:
	156) arabera, modernismoaren ezaugarri garrantzitsu bat, poesian ez ezik prosan ere
	eragin itzela izan zuena. Miranderen (H)b bete betean txertatzen da tradizio honetan,
	jarraian datozen irakurketen bidez ez ezik, Miranderen idazlanaren harreraren
	bilakabidean gauzatutako irakurketa ezberdinek nahiz tesi honen amaieran proposatuko
	den azken irakurketak frogatuko den bezala. Ab, sinbolismoaren izaerarekin bat eginez,
	polisemia zabaleko testu gisa eraikia izan zen, garaiko indar zentsoreen eraginez, neurri
	handi batean.

.1. Introspekziotik heresiarako ibilbidea.

  

	Orain arte aipatutako elementuen gaineko ikuspegitik abiatuta, ondorengo irakurketan
	(H)bk literatur Modernismoaren kanonaren errepertorioko testuen literatur
	modernitatearekiko daukan gertutasuna zehaztuko da. Maila orokorrago batean, literatur
	modernitatearen idologiaren antimodernitatea adibidez hornituta azaleratzerakoan
	amaierarekin lotzen du modernismeko eleberrigintza eta agerikoa deuseztatu egingo da Gay (2007) eta Compagnon (2005) bezalako teorilariek Modernitate
	da ikuspegi hau oso murriztailea dela, hala baieztapen honen oinarrian dagoen eleberri literario edo literatur Modernismoaren kanonaren eraikutzara egindako ekarpenetan
	motaren definizioari nola errepertorioari dagokionez. Azken batean, Matzen analisia aipatzen duten bategite ideologiko ezaren afera.
	literatur eremu anglosaxoaiaren bilakabidean oinarritzen da, Modernismoaren kanon eraikuntza nazional bat gauzatzen du literatur modernitate joera baten gainean, mendebaldar literatur Modernismoaren kanon zabalagoan ere txertatzen dena. Euskal 1.1Gayren azalpenetatik abiatuz, autokritika eta heresia dira literatur Modernismoaren
	literatur eremuan ez zen modernismaren garaian halako literatur modernitaterik jazo, ezaugarri nagusiak eta bi elementu hauen artean ezartzen duen lotura interesgarria da
	baina aurrerago inspirazio iturri izan zen, XIX. mendearen erditik aurrera olerkigintzan aztergai den testura hurbiltzeko. Haren iritziz, autokritika edo introspekzioa printzipiotzat
	bereziki garatutako frantziar sinbolismoa bezala. Literatur modernitatearen ideologiaren hartzeak heresia edo konbentzionalismoen kontrako jarrerak baino erro sakonagoak ditu,
	oinarriko izpiritu antimodernotik sortu ziren mendebaldeko literatur Modernismoaren niaren bilaketan oinarritzen baita (2007: 26-27). Bere azalpenaren arabera,
	kanonaren errepertorioak barnebiltzen dituen zenbait ezaugarri, horietariko batzuk izaki introspekzioaren ostean letorke heresia; erromantizismoarekin hasita Lord Byron (1788)-
	jarraian datozen irakurketetan aztertuko direnak, hain zuzen ere. 1824), Percy B. Shelley (1792-1822), Stendhal (1783-1842) edo Froedrich Schlegelen
	(1772-1829) moduko idazleek markatu zuten Modernismoko inkonformismo
	Hemen aurkeztuko diren irakurketen bidez, frogatu egingo da (H)bk bere egiten duela errebeldearen pauta, erromantizismoak Modernismoagan izandako eragina aipatzean
	mendebaldeko literatura ezbedinetan XIX. mende erditik aurrera eta XX.aren lehen azpimarratu izan den bezala. Aurrerago adibide bitartez argituko denez, elementu horiek
	erdian zehar agertutako Modernitatearen kontrako literatur modernitatearen hala antolatuta ageri dira (H)bn ere, hau da, introspekzio edo autokritikatik abiatuz,
	ideologiarekin, mundu eta literatur nahiz arte ikuspegi kontrakultural ez hegemonikoari subjektibitatean hasi eta jendarteratzen den heresiaren ibilbidea marrazten du: literatur
	dagokionez. Bestalde, literatur Modernismoaren harira Gayk (2007) aipatzen dituen bi modernitatearen ideologiak subjektibitatean du abiapuntua, kanpoko munduarekiko eta
	ezaugarri nagusiak agerikoak ditu Miranderen literatur lanak: instrospekzioa edo ideologia hegemonikoarekiko urruntzea nor bere baitaratzetik hasten da, kontrakultura
	autokritika, batetik, eta heresia, bestetik. Azpimarratzekoa da erabateko bategitea dagoela gauzatzearen aurreko kritikarako oinarri moduan. Hala ere, ñabardura txiki baina
	introspekzioa literatur Modernismoaren ezaugarri nagusietarikoa denaren ustean, besteak garrantzitsu bat gehitu behar zaio Gayren planteamenduari Miranderen testuari
	beste, Perry Meiselek (2006: 79-90) Modernitatean zehar garatutako joera psikologiko erreparatuz gero, introspekziorako bultzada kanpoko munduarekiko deserosotasunean
	ezberdinek subjektibitatearekiko arreta berezi eta hurbilpen ezberdinetan izandako baitu iturburua eta, beraz, introspekziotik heresiarako norabide bakar zurruna ezartzea
	eragina aztertzen du eleberrigintzari erreparatuz. Matzek (2006: 2016), bestalde, bide baino egokiagoa dirudi bien arteko harremana konplexuagoa dela aitortzea.
	urratzailetzat duen Flauberti buruz aritzerakoan ere honen eleberrigintzan
	subjektibitateak, giza kontzientziaren azterketak eta xehetasun psikologikoek duten
	garrantzia azpimarratzen du, hau eleberri modernistaren bereizgarri gisa finkatuz. Euskal
	kritikaren esparruan ere hala jasotzen du, besteak beste, Olaziregik (2002: 74).

.2. Antimodernitatearen heresia.

  

	, eleberrigintza modernoan barneko eta kanpokoaren arteko kontuan hartzekoa da gizonak bere benetako niaren bilaketan Theresa topatu duela eta literatur Modernismo kanonikoaren errepertorioko literatur lan andanarekin ere. Ez da
	banaketa hori Sigmund Freuden (1856-1939) psikoanalisiak proposatutako momentu horretatik aurrera hasten dela jendarteari kontra egiten. Beraz, neskatoak sekretua Miranderen kristatutasunaren kontrako ikuspegia, Patri Urkizuk apailatutako
	inkozientearen banaketa hirukoitzaren eraginpean garatzen da. Hala, instintuarekin gizonaren nia sinbolizatzen du inkonsziente mitikoaren ildotik. Theresak nostalgia Miranderen lan kritikoak (1985) iritzi artikuluetan bilduman ageri denez, idazleak garbi
	identifikatutakoidarekin lotzen du David Herbert Lawrenceren (1885-1930) "senaren sorrarazten dio, urruneko tokietatik etorritako istorioak ikusten ditu bere begietan, mundu agertzen baitzuen jarrera hori. Jadanik aztertua izan da idazleak erlijio honekiko izan zuen
	modernismoa" etamitoarekin identifikatutako superegoarekin Thomas Stearns Elioten edo garai mitiko bat. Bigarren irakurketan sakonago aztertuko da elementu mitikoak harremana Joxe Azurmendiren Mirande eta kristautasuna (1978) eta Sebastian
	(1888-1965) "modernismo mitikoa". Instintuaren eta mitoaren arteko ezberdintasunak (H)bn daukan garrantzia, baina irakurketa honetan ere badu indarrik. Izan ere, Gartziaren Jon Mirande. Euskal Antikristoa? (2010) lanetan. Alta, irakurketa honetan
	kudeatzen ahalegintzen den egoarekin identifikatzen du, azkenik, Kathleen Mansfield jendartearen kontrako jarrera edo heresia inkoziente kolektibo mitikoaren aurkikuntzak (H)b literatur Modernismoaren kanonaren errepertorioan ageri den antimodernitatearekin
	(1888-1923) nahiz Virginia Woolfen (1882-1941) "modernismo materiala". Proposamen edo identifikazioak bultzatua da, horra Meiselek aipatzen dituen modernitate mitiko eta senidetzen duen neurrian aztertuko da kristau moralarekiko jarrera hori. Izan ere,
	honek (H)brekiko hurbilpenerako bide bat ireki balezake ere, aintzat hartzekoa da materialaren arteko fusioa. antimodernitateak edo Ilustrazioaren proiektuaren aurkako jarrerak badu alderdi moral
	Miranderen testuan bertan ageri dela Freuden lanarekiko aipamen ironikoa (Mirande Baina Theresak, objektu desiratua izateaz gainera, laguntzailearen rola ere jokatzen du garrantzitsu bat, kristatusunari estu lotuta dagoena. Posizionamendu hau izan zuten
	1987: 96-97): ametsa erdiesteko. Azken hau egi bihurtu ezin izatearen egoerari aurre egiteko iturburu, bai artea funtzio moralizatzailetik urrundu nahi zuen jarrera orok, bai eta kristau
	alkoholaren ihesbidea erabiltzen du gizonak betidanik: moral hegemoniko horri kontra egiteko grinak ere. Nolanahi dela ere, artea eta moralismo
	Irri egingarria benetan… gogoan ikusten zuen lengusua Kraft Ebing edo Freud-en liburuen
	Mutil zelarik, biziak zerakuskion gaitz-itxaropena uxatzea gatik hasi zen edaten, gurasoen eta itzulpenak irakurtzen, istudiatzen… burmuin lodiak nekatzen, oitu gabeko termiñak ulertu naiz -kristaua nahastearen kontrako posizionamendua ez da literatur modernitatearen ezaugarri
	methodikoa baitzen gizontxoa-eta azkenekotz, haren kasua azaltzen eta argitzen ao zabalik zeuden lagunen ixillean; gizon-adiñera eldu zenean, eta haren kezka ta bildurrak egiaztaturik izan bakarra, jarraian ikusiko den bezala.
	familiako beste kideei. Esan gabe zihoan gaitzesten baino gupidestenago zutela orain, Freud eta Krafft-Ebing-i esker… zirenean, bere zorion illortuen intziriak, bere atsegin okaztagarrien oroipenak oiltzea gatik edaten jarraiki zen, edonoren agerrean. Orain aldiz, alkoola izan behar zuen berriz ere lagunik onena, Gizonaren hausnarketek agerian uzten dute honek gizarte burgesarekiko jarrera kritikoa
	duela eta irmo kokatzen dela konbentzionalismoaren, hipokresiaren, azalkeriaren, lagun bakarra erioraino ibilliko zen ukatzearen bide hortan. (1987: 40-41) Honek zaildu egiten du, gutxienez, (H)bren oinarrian Sigmund Freuden (1856-1939) materialismoaren, arrazoizaletasunaren eta lege nahiz moral kristau zaletasunaren kontra.
	psikoanalisiaren funtsezko ideiak daudela proposatzen duen irakurketarik, izan ere, zaila Hau ere Modernismoaren errepertorioko ezaugarri ohikoa da eta Baudelaireren Les Jendartearen kritika horretarako pertsonaiak baliatzen dira hein handi batean. Eguzkitzak
	da jakitea Freuden teoriez, lengusuaren ulermen gaitasunaz edo bietaz aldi berean paradis artificiels (1860) du aurrekarietariko bat. Jarraian ikusiko den bezala, istorioak aipatzen duen bezala (1983: 128), hiru personaia kontragile daude: lengusua, Isabela eta
	ironizatzen ari ote den. Horregatik, azterketa honen bigarren irakurketan beste ikuspegi aurrera egin ahala, gizonaren hausnarketak geroz eta gehiago begiratzen dio neskamea. Hirurak pertsonaia tipoak dira eta hirurek errepresentatzen dute gizonari
	batetik helduko zaio introspekzioaren interpretazioari. Alta, puntu honetan gehiago kanpokaldeari. Jendartearekiko kritika gailentzen hasten da eta, oro har, jarrera heretikoa, ametsa betetzea galarazten dion jendartea, kanpoko mundua. Gizonarekin ezkontzekoa
	sakonduko ez bada ere, aipatzekoa da testuan modernismo mitikoaren eta materialaren ez soilik hausnarketa mailan, baita ekintzari dagokionez ere. Bere nahiak bete ahala den Isabela eta, bereziki, lengusua dira burgesia irudikatzen duten pertsonaiak,
	arteko nahasketa moduko bat ageri dela, Meiselek Joyceren lanaren harira dioen bezala. gizona hobe sentitzen hasten da, Gideren Michel pertsonaiari gertatu bezala. Momentu materialismo, arrazoizaletasun, konbentzionalismo, azalkeria eta hipokresiari
	Tarteko ikuspegi honek jatorri mitikoa duen inkonsziente kolektiboa nahiz bizitza batetik aurrera, gizonaren hausnarketek jendartearekiko kritika eta posizionamendu dagokionez, batez ere. Jatorri xumeko neskame zaharrak, aldiz, tradizioaren mugak eta
	bikoitzaren ideiak bere egiten ditu. Hala, Joycen A Portrait of the Artist as a Young Man ideologiko konkretu bat agerian uzten dute, barne egoera partikularretik haratago eta moldeak irudikatzen ditu, haurra zenetik zaindu du gizona eta begirale papera egiten du
	(1916) eleberrian hipotestu mitologiko aurrekristau bat eta norbanakoa eta jendartearen honen eragile gisa, azken batean. Orduan gertatzen da kanporako jauzi heretikoa une oro, polizia balitz bezala. Ezberdintasuna jendarte patriarkalaren eregua jarraitzen
	arteko banaketa, biak ageri dira. Gauza bera gertatzen da (H)bn: idealizatzen den iragan pertsonaia nagusiaren subjektibitatearen baitan. duen autoritate ordenari dagokionez ageri da, izan ere, lengusuak botere handiagoa baitu
	mitiko aurrekristau bat agertzen da, bai eta gizona eta jendartearen arteko banaketa eta borroka, kanpoko mundo garaikideak zaildu egiten baitio gizonari bera den bezalakoa izatea, bere nia eta desira topatzea edota hauei jarraitzea. Isabelak baino, ez azken honek ez neskameak ez dute autoritaterik gizonarekiko. Isabelaz egiten den deskribapenean, oro har, emakume burges handiuste, harroputz, azaleko eta 1.1Gay (2007) heresiaz ari denean arauaren kontrako ezein jarrerari erreferentzia egiten dion hipokrita moduan agertzen da:
	Eguzkitzaren azterketak aditzera ematen duen bezala, eskema aktantzialean gizona adiera darabil, kontuan hartuta literatur Modernismoaren kanonaren baitako bategite
	subjektua eta Theresa objektu desiratua izango lirateke (1983: 126-127), azken hau ideologikorik ez dagoela defendatzen duela. Alabaina, (H)bz aritzean heresiak bere
	testuan zehar ametsari loturik ageri den "thesaura" hitzarekin senidetuta. Hala ere, oso jatorrizko esanahi erlijiozkoenean zentzu osoagoa hartzen du eta gauza bera gertatzen da

.3. Artista antimodernoa.

  

	errepertorioko beste hainbat narrazio, garaian garaiko eta tokian tokiko estilo eta
	testuinguru ezberdinekin, baina antimodernitatearen ezaugarriekin. Aurrez aipatutako
	Gideren L'Immoraliste edo Ford Madox Forden (1873-1939)The Good Soldier (1915),
	Joycen Portrait of the Artist as a Young Man (1916), Woolfen Mrs. Dalloway (1925),
	Jean Paul Sartreren (1905-1980) La nausée (1938), Jean Rhysen (1890-1979) Good
	Morning, Midnight (1939), Jean Etchepare (1877-1935) "Mirikua"-ren Buruxkak (1910)
	eta Jose Luis Alvarez Emparanza "Txillardegi"-ren (1927-2012) Leturiaren egunkari
	ezkutua (Lee) (1958) gai antzekoez ari dira testuinguru ezberdinetan eta genealogia
	horretan kokatzen da (H)b.
	1.1Orain artean ikusitakoa asko laburbilduz, (H)bren istorioan zehar kanpoko munduarekiko
	deserosotasunak bultzatutako introspekzioaren ostean niaren eta gizartearen arteko
	banaketa prozesu bat gertatzen da, eta honen ondoren, heresia: kontra egitea,
	konbentzioak ez jarraitzea, status quoarekin apurtzea. Literatur modernitatearen ideologia
	horrek stablishmentaren kontra egiten du, munduaren ikuskerari nahiz artearenari
	dagokionez, ez baita ausazkoa pintorea agertzea gizonaren mundu ikuskerarekin bat
	egiten duen pertsonaia bakar gisa. Hain zuzen ere, horiek dira modernitate literarioaz
	fenomeno unibertsal gisa aritzean azpimarratutako ezaugarriak eta baita modernismoko
	hainbat artistek ere erakusten dituztenak. Ohikotasunetik aldenduz edo/eta hau zuzenean
	kritikatuz, garaiko ideologia hegemonikoarekin hausten zuten fikzioak eraikitzen
	zituzten, botere hegemonikoak arteari emandako erabilera ere auzitan jarriz eta kritikatuz.
	Bada, artiston lanen kritikak Ilustrazioaren ideietan, burgesian eta jendarte kapitalistan
	nahiz hauek bultzatutako arte kanonean fokalizatu ziren. Nahiz eta teorizazio ezberdinak
	garatu logika bera jarraitzen dute Lehen eta Bigarren Modernismo gisa kanonizatu
	direnak, modernitate literarioaren fenomenoaren adierazbide baitira biak, nahiz eta
	azterketa honetan lehenengoan ezarriko den arreta.
	Mintzagai den artista modernoa enfant terrible gisa mamitzen da, jendartearen arauen
	, hor kontra doana. Jean Cocteauren Les enfants terribles (1929) eleberriak artista familia bat
	kokatuko litzateke baita ere existentzialismoak emandako narraziogintza, besteak beste, izan zuen inspirazio iturri, Klossowskitarrena, hain zuzen ere. Bigarren irakurketan
	eta garaian garaiko erresistentziaren genealogia horren baitan kokatzen da aztergai den gauzatuko da Balthasar
	testua. Burgesia kritikatuz eta honen aurrerapenaren ideia nahiz moral kristaua zalantzan
	jarriz Flauberten eleberriginatzan bezalako ikuspegitik mintzo ziren konparagai dugun

1.1.4. Antimodernitatea eta ardura estetikoa.

  

	imaginatzen dituen beste munduena ere, ametsena. Hau da, edukien aldetik deseraiki
	egiten da edertasunaren eta konbentzionalismo moralen arteko lotura.
	Edertasunarekiko ardura hori testuaren taxukeran bertan ere islatzen da, oso lirikoa den
	prosan gorpuztu. Tamalez, literatur lan honen ardura estetiko formala ezingo zen
	Eguzkitzak 1987an apailatutako argitalpenera arte ezagutu. Izan ere, Gabriel Arestik
	(1933-1975) 1970ean gauzatutako argitalpenerako hainbat hizkuntza aldaketa gauzatu
	zituen eta, hala, (H)bren prosaren poetikotasun formala, hau da, istorioaren lirismoaz
	haratago hizkuntzaren jolas poetikoetan oinarritutakoa, desagertu egin zen. 1970eko
	irailaren 15ean agertutako Anaitasuna aldizkariaren alean argitaratu zuen Arestik Hbren
	lehen kritika. Bertan eman zituen hizkuntza mailan gauzatutako aldaketen oinarrian
	zeuden arrazoien azalpenak:
	Literatur modernitatearen joera sendoarekin bat egiten duen ageriko antimodernitate
	ideologikoaz eta planteamendu horretan kokatzen den artista antimodernoaren Nobela hau bere lehenbiziko redakzioan gipuzkera osatuan zegoen idatzirik; baina autorearen
	errepresentazioaz gainera, (H)bren antimodernotasunak badu ere maila estetikoari baimenarekin, eta egungo tendentziei jarraikitzeagatik, editoreek euskera batu eta orokarrera itzuli
	dute, Batasunaren Kutxan agertzen diren erregelak errespetaturik. Hortik aparte, Miranderen dagokion koherentziarik, ideologia horri lotuta. Idazlanak berak materializatzen du maila euskera ez da guretzat erraza; alde batetik haren zuberotartasuna, nahiz eta bera hemengo molde
	artistikoan Modernitatearen literatur kanonaren kontrako objektu estetikoa. Matzek eta itxuretara ahalegintzen bada ere, edonondik agiri da; haitzari ura bezala dario Miranderi bere
	aipatzen duenari jarraituz, eleberrigintza Modernistaren ezaugarri partikular bat izan zen piriniotasuna. Beste alde batetik, eta beharbada Parisen bizi izateagatik herri normalarekin sobera
	eleberrigintzaren artean azpimarra egin nahi izan zuela. Hala, arreta estetiko handiagoa har-emanik ez duelako edo, Mirande puristegia da, eta maiz hitz bat erderatik datorrelako, baztertu
	eskaini zitzaion eleberrigintzari aurreko estiloen xalotasunarekin alderatuta, gainontzeko egiten du, eta haren ordez beste garbiago baina gaitzago bat erabiltzen du. Honek astuntasuna eta
	zurruntasuna ematen dio haren euskerari, eta zenbait irakurle xehek gaiztasun hori gaindituko ez arteen gisara bere izaera estetiko propioa eraiki nahiean: duela bildur gara.
	What specifically motivated the modernist novel, however, was the desire to stress the art of the
	novel (to enhance its aesthetic distinction relative to petry, painting and music), and a change in
	the nature of human relationships to which fiction is perhaps uniquely responsable. (Matz, 2006:
	217)
	Hain zuzen ere, boterearen eskutik artearen instrumentalizazioa erraz eta babes lezakeen
	estilo xaloari kontra egiten dion estetizismoarekin bat egiten du (H)bren idazkerak eta,
	era berean, edukiei dagokienean kanpoko mundo konbentzionalaren arauak eta
	edertasuna banandu egiten dira. Batetik, istorioan zehar behin eta berriz ageri dira moral
	demokristauaren arabera "gaizkia"-ren kutxan sartuko liratekeen gertaerak: ezkontza
	planak bertan behera uztea, suizidioa, familia erdeinatzea, zuzenbide estatua zalantzan
	jartzea, bai eta epaitegiak, presondegiak, gaixotegiak ere, eta abar. Horrekin batera,
	edertasuna behin eta berriz goraipatu egiten da, ez soilik Theresarena, baita gizonak

1.2.1. Antimodernitatea eta denboraren krisia.

  

	Sarrera honetan zirriborratutako oinarrietatik abiatuz, testu irakurketa gauzatu ahala
	azalduko dira denboraren aferaren gainean (H)bk beste testu batzuekin dauzkan
	beste), antzekotasun eta ezberdintasunak. Honekin batera, azaleratuko da denboraren inguruko
	denboraren izaeraren gaineko ardura literatur Modernismo kanonikoa osatzen duen krisi horren baitan arteari emandako lekua, bai eta artista antimodernoaren ideologiari
	errepertorioan beste elementu errepikakor bat da, literatur lan bakoitzean ezberdin gaineratzen zaion alderdi izpirituala ere. Izan ere, artea sorkuntza askerako eremu gisa
	islatzen dena. Ezaugarri honen nolakotasuna zehaztu beharra dago, ordea, denboraren aldarrikatzeaz gainera, salbazio moduan ere praktikatu eta irudikatu zuen Lehen
	afera literaturaren beraren gai nagusietariko bat dela ere ezin baita ahaztu. Bigarren Modernismoko enfant terribleak. Kanonizaziorako bidean ahaztu da errepertorio hori
	irakurketa honetan zehar argituko den bezala, literatur Modernismoaren errepertorioan sortu zuten artista antimodernoak terrible bezain aterrorisé(e) zirela, eta artea
	berebiziko eragina izan zuen Modernitateak denboraren gainean ezarritako ikuspegiak. gizateriaren bilakabide kolektiboari nahiz norbanako ideologiko-izpirutualari kontra egin
	Testuetan denboraren nozio berriarekiko zalantza, onarpen eza edota alternatibak aurki eta aterabide bat emateko tresna gisa erabiltzen zutela.
	daitezke. Horregatik, Modernismoko testu askotan denborarekiko kezka
	antimodernitatearekin erabat harilkatuta dago eta garaian garaiko nahiz tokian tokiko
	antimodernitatearen araberako literatur konponbideak eskaintzen dizkiete denboraren Literatur Modernismo kanonikoa ezaugarritu eta eraikitzeko lanean aritutako ikerlarien
	aferari. Hori da, hain zuzen ere aztergai den testuaren kasua. Antimodernitateari dagokion artean erabateko adostasuna dago denboraren inguruko kezka elementu zentraltzat
	irakurketan egin bezala, Lehen Modernismoko errepertorioa eta honi buruzko kritika hartzerako garaian. Mary Ann Gilliesek (2008: 101) baieztatzen duen bezala, gaiaren
	erabiliko da ariketa konparatiboa gauzatzerakoan. presentzia maila orokorrean jazo zen XX. mendeko kultura modernomendebaldarraren
	(H)bk mitoari lotutako konponbide jakin bat eskaintzen dio Modernitateak ekarritako osotasunean:
	denboraren ulerkeraren aldaketari eta, horrek, Modernismoko errepertorioaren zati handi Few concepts so preoccupied the twentieth century as time. Whether it was Einstein's radical
	batek jarraitutako joerarekin senidetzen du testua. Mitoaren gaia era ezberdin askotan challenge to centuries-old notions about how we measure time or cubist representations of figures
	agertu zen testu anitzetan barrena, baina kasu batzuetan idazleen sorkuntza lanaren in motion, such as Marcel Duchamp's "Nude descending a starcaise", how time is analyzed or
	oinarrian kokatzen zen. Aurrerago sakonduko den bezala, Mircea Eliade (1907-1986) represented was a cornerstone of modernist culture.
	antropologilariak 40-60ko hamarkadan argitaraturiko lanen arabera, Modernitateak Interesgarria da Eliadek Le Mythe de l'éternel retour: archétypes et répétition (1949)
	ekarritako denboraren nozioarekiko alternatiba da mitoaren denbora, literatur lan lanean ikuspegi antropologikotik dioena denboraren ulerkeraren aldaketaren harira. Izan
	anitzetan irudikatzen dena. Ikuspegi hori oso interesgarria da (H)bren irakurketa hau ere, XVII. mendeaz geroztik aurrerapen eta denbora linealaren ideiak gailendu ziren
	gauzatzeko. Era berean, Patricia Raek (2006: 93) iradokitzen duenaren ildotik, denboraren ziklikoarenen kaltetan, baina XX. mendea gerturatu ahala kontrako
	antropologia eta etnografiaren esparruetan E. B. Tylor (1832-1917), Sir James G. Frazer erreakzioa nabaritzen hasi zen Nietzsche edo Oswald Spenglerren (1880-1936) moduko
	(1834-1941), Bronislaw Malinowsky (1884-1942) edo Franz Boas (1858-1942) moduko mendebaldar pentsalarien aldetik:
	ikerlarien teoriek eragin itzela izan zuten, literatur Modernismoaren errepertorioan
	agertzen diren mitoaren ulerkera eta erabilera jakin batzuk ahalbidetuz. Honekin lotuta,
	Eliaderen lanak literatur lanetan ageri den mitoaren presentziaren azalpen ez ezik, eragin
	gisa ere har litezke. Azalduko den bezala, ikuspegi berri honek erdigunean jartzen du
	Theresa sinbolo gisa eta, era berean, lagungarria da genero ikuspegitik egindako (H)bren
	irakurketak, Josune Muñozena (2010), besteak beste, berrikusteko eta osatzeko.

  arteko azterketan literatur Modernismo kanonikoaren errepertorioan ageri diren hainbat joerari lotutako (H)bren irakurketak aurkeztu dira. Hala, literatur testuaren izaeraren alderdi bat eman nahi izan da ezagutzera, Modernismo kanonikoari lotutako literaturekiko harremanetan garatutakoa eta, era berean, harreman horietan oinarrituz literatur Modernismoaren mapa zabalean kokatu nahi izan da testua. Abk badu, alabaina, errepertorio horrengandik urruntzen duen ezaugarri bat: bazterreko afera bat bazterreko hizkuntza batean idaztea erabaki izana, alegia. Yeatsek, esate baterako, mundu keltiar mitologiko eta magikoa berrezarri nahi zuen baita ere, baina ingelesez idatzi zuen bere lana. Joycek mitologia erabili zuen, modua eta xedea ezberdinak baziren ere, Irlandako hertsidura moralaz eta erlijio nahiz politika aferez mintzatzeko, ingelesez ere bai. Horiek barnebiltzen dituzte Abk, idatzi zen garaian, euskal literaturarentzat suposatzen zuen berritasunaren ertz nagusiak. Aztergai dena narrazio testua denez, bere aurreko narraziogintzaren kanona izango da gehienbat konparaketa egiterako garaian erreferentzia errepertorioa eta, hori dela-eta, lehen egitekoa izango da kanon horren gainean aritzea.

	2.1. Ohiturazko eleberriaren kanonaren mugak.
	Domingo Agirre apaizaren Auñemendiko lorea (1887), Kresala (1906) eta Garoa (1912)
	ohiturazko eleberriek, tradizio hispanikoaren novela costumbristaren euskal baliokideek,
	mugarritu eta ezaugarritu zuten mende erdi iraungo zuen euskal eleberrigintza
	jaioberriaren tradizioa. Olaziregiren hitzetan (2002: 57) "euskal abertzaletasunak XIX.
	Ezin uka daiteke (H)b mendebaldeko literatur Modernismoan txertatzen dela, baina
	euskal literatura gisa beti ere, berez euskal literatur tradizioaren parte baita, euskaraz eta
	euskal irakurlegoarentzat idatzia. Hartara, literatur testu honen modernitatea baloratu ahal
	izateko erreferentzia errepertorio konparagaia ordura arteko euskal literaturaren kanonak
	behar du izan. Lehen atalaren azken puntu honen helburua, beraz, (H)bren modernitate
	literarioa idatzia izan zeneko euskal literaturarekiko harremanean ezaugarritzea izango
	da, Abren modernitatea, alegia. Hau da, modernitate literarioaren adiera unibertsaletik

Mirandek euskaraz idaztea erabaki zuen, ziur aski hori zelako berarentzat iraganeko mundu mitologiko magikoaren arrastoa, Theresak sinbolizatzen duen garai hori.

Horregatik, Modernismoaren ikuspegitik egindako irakurketen amaiera aldera aipatu den bezala, oso litekeena da, Peillenek (1998: 23-24) aipatu bezala Miranderen testua euskaraz izatea, zentzu guztietan: euskaraz eta euskara nahiz euskal kulturari buruz, hein handi batean, Theresaren sinboloaren bidez. Jadanik nabarmendu den bezala, ikerketa honen hastapeneko asmoari begira, hankamotz geratzen da mendebaldar literatur Modernismo kanonikoarekiko senidetasunak bilatzen dituen konparaketa hutsa. Izan ere, aldez aurretik ezarritako marko teorikoaren arabera literatur lan baten modernitatea ez du aipatutako kanonarekiko antzekotasunak erabakitzen. Aitzitik, literatur testuaren modernitatea, adiera unibertsalean, erreferentzia gune jakin baten kanonarekiko eta, oro har, errepertorioarekiko daukan ezberdintasun harremanaren arabera erabakitzen da. abiatuta, Miranderen testuak euskal literaturara ekarritako berritasun funtsezkoen nondik norakoak aztertzea izango da gakoa. Horretarako hiru atal nagusi bereiziko dira: generoarena, gaiarena eta aurreko biekin harremanduta dagoen baina haratago doan ideia estetiko eta metaliterarioena.

-berria versus eleberria.

  Tradizio hispaniarrean ez bezala, tradizio frantseseko literatur generoen teorian roman, nouvelle eta conteren arteko ezberdintasuna egiten da. Esan gabe doa teoriaren garapenaren aurretik hau eskatu eta ahalbidetu zuen literatur sorkuntza jakin bat garatu zela frantses literaturaren eremuan, hau da, teorien ezberdintasuna literatur sorkuntzaren Récit d'un longueur moindre que celle d'un roman.". Lehen bi adierak ez dira literaturari lotuak, baina badute elementu bateratzaile bat: berritasuna. Hirugarren adierak eleberrietako pasarteekiko antzekotasuna edo izaera psikologikoa duten kontakizunekin lotzen du nouvellea, bai eta eleberria baino laburragoa den kontakizunarekin ere. Hala est un miroir qu'on promène sur une grande route.» Les nouvellistes, en revanche, sont davantage concernés par des questions de mise en forme, d'expression, d'émotion à communiquer.Gogoa, 1954), "Gaizkile baten azken orduak"(Euzko-Gogoa, 1955) edo "Maitarien arnoa" (Euzko-Gogoa, 1956) moduko euskarazko ipuin asmatuak. Beraz, erraz defenda daiteke Mirande izan zela euskal literaturara estilo berriko ipuingintzaren lehen ekarpenak egin zituena.

	erabakiorren inguruan eraikitakoak direla. Bigarrenak, aldiz, azpimarratu zuen istorioaren
	gertaerek idazlearen ideia bat azaltzeko helburua dutela eta honek, hein batean, alegoria
	Ils raisonnent le récit comme le feraient des poètes, en donnant la priorité aux questions de eta parabolarekin senidetzen duela nouvellea (Grojnowski 2000: 21-22). Bestalde, formulation. (Grojnowski, 2000: 37)
	azpimarratzekoa da funtzio moralizatzailetik urrun eta txunditzearen helburutik gertu (1950-1959) edo Eganen (1948-…) moduko aldizkarietan argitaratutako narrazio
	tradizioarenean oinarritzen zela, alegia. Bi tradizioetako generoen arteko parekidetasunak ere, literaturaren esparrura mugatzen den azken adiera horren bilakabideari ere egiten zaio zegoen alemaniar nouvellegintzak eragin handia izan zuela Poeren narraziogintzan nahiz 2.2.3. Euskal arbasorik gabeko generoa. laburrak-edo/eta poemaren trinkotasuna duen ipuinaren tankerako eleberri laburra, 1970ko lehen argitalpenaren atzealdean Arestik idatzitako oharrarekin hasi eta azken aldiko historiografiaraino, Hb nobela edo eleberri eta, azken aldian, eleberri labur gisa sailkatu izan da. Hala ere, Arestik berak, idazlearen irizpideekiko errespetuz edo esanguratsua izan zitekeenaren susmoz, aipatu egin zuen Mirandek bere testuari esleituriko generoa, gorago testura ekarritako Anaitasuna aldizkariaren 195. zenbakian argitaratutako literatur kritikan: zertan diren aztertzeko, interesgarria da Rolan Bourneuf eta Réal Ouelleten L'univers du roman (1972) lanaren La novela (1975) gaztelaniarako itzulpena aztertzea. Lan honen sarreran frantsesez roman, gaztelaniaz novela eta euskaraz eleberri deritzon narrazio generoa definitzeko gainontzeko narrazio generoekiko konparaketa gauzatzen da. erreferentzia eta, egungo erabileran eleberri laburrarekin identifikatzen den arren, iraganean ezaugarri bereizgarriak zituen genero gisa aurkezten da. Frantses literatur tradizioaren narrazio generoen gaineko literatur teoriari jarraituz eta hiztegi orokorrean ageri diren nouvelle terminoaren gaur egungo adiera ezberdinak kontuan hartuta, hemen defendatzen den ideia da Mirandek ipuin-berri gisa ekarri zuela euskarara frantses tradizioko nouvelle literatur genero malgua, garaian tradizio hispanikoan baliokiderik landutako literatur teorian. Bere lan kritikoetan eleberriak luzeegiak zirela nabarmendu Abren kasuan, baina, ipuin-berri izenak Mirandek aurretik idatzitako ipuinekiko -hala nolabait laburbiltzearren. Mirandek Ab idatzi eta argitaratutako garaian ez bezala, gaur egun bada euskal deitzen zituen berak-ezberdintasun bat markatzen du. Ezberdintasun horren funtsezko zuen eta, benetako artelan batean, artistak elementu guztiak efektu bateratzaile bakar bat literaturgintzan nouvellearen inguruko teorizaziorik, ez izenarekin baina bai generoaren 2.2.4. Tradizio bilakatuko zen berritasuna. berezitasun bakarra luzera izan balitz Mirandek bazuen bere testua "eleberri-labur" lortzeko norabidean zuzentzen dituela, margolan batean nola. Grojnowskik (2000: 28-29) izaerarekin bat egiten duena. Olaziregik (2002: 50-51), "eleberri labur" izena esleitzen izendatzea, baina ez zuen hala egin, nouvelle bat idatzi zuelako. Honek artxitestu oso marraztutako nouvellearen bilakabidean ageri den bezala, Poeren ideiak bere egin eta dio generoari, tradizio hispanikoa jarraituz eta, era berean, tradizio frantsesean Mendebaldar literaturgintzan tradizio luzea bazuen ere, Miranderen narrazioen baten berritasuna suposatzen du, genero oso baten ekarpena, alegia, aurretik euskaraz testu kritiko ezbedinetan argitaratu zituen Baudelairek. Mirandek bi idazleon eragin orokorra itzulpenetan eta testuartekotasunean nabarmen erakusteaz gainera, bere gaurkotasun handiena duen nouvellearen erabilerarekin bat etorriz. Euskal agerpenera arte ez zen euskal literaturan Poeren the poetic principle delakoa bilatzen zuen idatzitakoarengandik erabat ezberdina. Horregatik, testu motaren izenean "berri"
	gabekoa. gutunetan ere aitortu zuen lehenaren ipuingintzaren eragina bere ipuingintzan, bai eta
	bigarrenaren olerkigintzarena ere. Honela zioen 1956ko abuztuaren hamarrean Peilleni
	igorritako gutunean (Mirande, 1995: 111-112):
	Nolanahi dela ere, prozesuaren izaerari erreparatuta, egokiagoa dirudi denbora tarte
	zabalagoa hartzen duen 50eko hamarkadako modernizatze prozesuaz mintzatzea,
	Olaziregik (2002), Aldekoak (2008) eta Kortazarrek (2003) berak ere lan zaharragoetan
	egin bezala, "50eko literatur-taldea" aipatuz. Garai hori lotzen da literatur genero
	guztietan, ipuingintza barne, jazotako modernizatze prozesuarekin. Modernizatze horren
	belaunaldi mugak literatur gertakari errealei erreparatuz zedarritze aldera, ipuingintzari
	Daniel Grojnowskik Lire la nouvelle (2000) lanean argitzen du nouvellea ez dela erraz dagokionez azpimarratzekoa da 50eko hamarkadaren hondarra iristerako Mirandek
	defini daitekeen genero itxi bat (Grojnowski, 2000: 3). Hala ere, historian zehar literatur Nouvellearen irudi orokorrarekin eta (H)b genero honen parte delako ideiarekin jadanik argitaratuta zituela Euzko Gogoa eta Egan aldizkarietan Poeren "Ixiltze" (Euzko-
	teoriaren eskola ezberdinek emandako azalpenetan barrena egiten duen ibilbidean badira amaitzeko, hona Grojnowskik egiten duen eleberriarekiko konparaketa: Gogoa, 1951) eta "Amontillado upela" (Egan, 1952), Franz Kafkaren (1883-1924)
	nouvellearen nolakotasuna zehazteko zenbait ezaugarri. Eskola alemaniarrean, besteak "Legearen aitzinean" (Euzko-Gogoa, 1954) eta Hector Hugh Munro "Saki"-ren (1870-

Baina ostrazismo eta debekatze tirano hartatik, haren zenbait liburu eta idazlan geratu ziren argitaratu gabe, haien artean orain LUR editorialak euskal jentartera ateratzen duen gaurko nobela labur hau, edo Mirandek berak dioen bezala, ipuin-berri hau.

(Aresti 1970: 10)

.

Autoreen arteko sailkapen ezberdintasunak gorabehera, argitalpen eta historiografietan gailentzen den ezaugarri amankomuna da Mirandek bere testuarentzat erabilitako izendapena gehienez ere gainetik aipatzen dela, garrantzi gehiegirik eman gabe.

Xehetasun horri arreta gehiagorik ez eskaini izanak Abren modernitate literarioaren gako bat iradokitzen du, bai eta, maila orokorragoan, Mirandek idazten zuen kultur tradizio(ar)en errepertoriotik garaiko euskal irakule gehienenera zegoen distantziaren tamaina, maila ezberdinetan. Harrerari dagokion atalean sakonago jorratuko da gai hau, baina analisiaren puntu honetan aurreratu beharra dago, bere gutunerian ikus daitekeen bezala, Mirandek ongi ezagutzen eta bereizten zituela "eleberri" eta "ipuin" kontzeptuak

(adib.: Urkizu, 1995: 132)

. Hori hala izanik, espero izatekoa da berak ipuin-berri hitza ausaz aukeratu ez izana. Ez eleberri edo nobela ez ipuin izendapenek ez ei zegozkion bere idazlanari, beraz, berak genero mailan ezberdintasun azpimarragarri bat hautematen zuen eta hitz hori zen idazlanaren artxitestuari erreferentzia egiten ziona. Aldekoak aipatzen duen bezala (1998: 27), Mirandek bere idazlana "ipuin luze" bat zela esan zuen, baina ondoren ez zuen "ipuin-luze" gisa sailkatu, ipuin-berri bat zelako. Miranderentzat hitz horrek zeukan esanahia, ordea, garaiko euskal nahiz hispaniar literatur tradizioetatik at bilatu beharra dago eta, aldiz, Peillen eta Arkotxa kenduta, Hb ikertu eta sailkatu duten gehienak hispaniar tradizioarekiko lotura estua duen akademian jaso dute haien formakuntza, hibridazioak hibridazio.

Konparagai diren generoen artean novela itzultzen den roman eta cuento itzultzen den conterekin batera, gaztelanian XX. mende erdialdean parekorik ez duen nouvellea ere aintzakotzat hartzen da:

La extensión más o menos grande de la narración no basta para definir, con relación a la novela, el relato o nouvelle y el cuento: su misma naturaleza es diferente, es decir, la intención del autor, la construcción, el ritmo y el tono que adopta. En general, el relato está hecho con poco material: una anécdota curiosa, una apuesta, un encuentro sin maña, el esbozo de una biografía, un pequeño drama escondido o, simplemente, el color del tiempo que produce en un personaje una emoción singular. Pero este simple hecho deja adivinar toda la complejidad de la vida de la que ha sido extraído y cuya fuerza latente se esfuerza en traducir el autor. Leyendo a Merimée, Puskin o Maupassant, notamos la fuerza de la historia densa, reciamente construida; cerrando una compilación de Katherine Mansfield o de Chejov, a veces nos decimos: es inasible, casi impalpable, pero alguna cosa se ha movido en nosotros, hemos sentido pasar un poco de vida.

Buzzatti, Borges o Cortázar hacen nacer en nosotros la inquietud y el vértigo ante mundos posibles.

(Bourneuf eta Oullet 1983 [1972]

: 36) Itzulpeneko "relato o nouvelle" zalantzati horretan aitortzen da erdizka baino ezin dela eskaini nouvellearen gaztelaniazko baliokidea, izan ere, tradizio frantses eta hispaniarrean literatur generoen eta hauen gaineko teoriaren bilakabidea ezberdina izan baita. Tradizio hispanikoan cuento, novela corta eta novela bereizten dira gehienbat narraziogintzan gaur egun, fokua luzeran jarriz, oro har. Frantses tradizioan, baina, Bourneuf eta Oulletek azpimarratzen duten bezala, conte, nouvelle eta romanaren arteko bereizketaren funtsa beste ezaugarri batzuetan datza. Dictionaire de l'Académie Françaiseri erreparatuz gero, nouvelleren hiru definizio nagusi agertzen dira: lehena "annonce d'une chose arrivée récement", bigarrena "renseignement sur l'état d'une personne ou d'une chose don ton n'était pas informé depuis queleque temps" eta, hirugarrena, "récit d'une aventure romanesque ou psychologique. L'usage actuel est de donner plus particulièrement ce nom à un Ideia hori indartzen duen beste datu garrantzitsu bat da euskal literatur teoria sistematikorik ez zegoen 50eko hamarkadan, Laffitte apaizak Andre Tournierrekin batera argitaratutako Lexique Français-Basquen (1953) "nouveau"-ren sarreran "nouvelle, conte, ipui-berri" hiztegi baliokidetasuna ezarri zuela, nouvellearen baliokide gisa "ipuinberri" eskainiz. Hala, Laffitte izan balitz Miranderen Hbren lehen argitalpenaren apailatzailea, oso litekeena da ipuin-berri gisa sailkatzea. Honek agerian uzten du 50eko euskal testuinguruan Bidasoaren bi aldeen artean literatur teoria bezalako esparru batean zegoen ezberdintasun kulturala. Euskal eremuak halako tradiziorik eduki ez eta bakoitza tradizio hispaniko ala frantsesetik hartutako kategoriak euskal tradiziora egokitzen saiatu zen, batean eta bestean eskemak berdinak ez zirenean. Aurrerago ikusiko den bezala, mailegu honen ondorio zuzenetariko bat izan da beste literatur tradizioen arabera egokitutako eskema teoriko-kritikook maiz euskal literatura azaltzeko ezgai gertatzea.

2.2.2. Ipuin-berria edo nouvellea.

beste, Johann Wolfgang von Goethek (1749-1832) eta Friedrich Schlegelek (1772-1829) testu mota honi buruz teorizatu zuten. Grojnowskiren arabera, lehenak zioen nouvelleetako istorioak benetako gertakari itxuraz ezdeus baina pertsonaia batentzako Nire aldetik, berriz hasi naiz idazten, hein batean berere. Nahi nituzke fantasiazko eta izuzko iphuin laburrak egin, Poe, Le Fanu eta bertze anglo-saxoin idazleen antzekoak. Biga hasi ditut, batak «Gulezko, eta urkha-bilhur bat urrhezkoa…» dakhar izenburutzat, bertzeak «Maitharien arnoa» (azken honek Baudelaire-n poema batetik jesanik) eta urrhent-bururatu ditukedanean idorriko derauzkitzut, ikhus ditzazun.

Beraz, orain artean aipatutako nouvellearen nondik-norakoak zehazten dituzten ideia horiekin bat eginez, Mirandek bere testua ipuin-berri gisa sailkatu izanak badu luzeraz haratagoko ziorik, literatur generoari dagokion teoriaren oinarrian. Izan ere, (H)bk asko du intentzio poetikotik, hau da, forma nahiz edukia emozio edo efektu indartsu bateratzaile batetara heltzeko egokitzetik. Era berean, joera eta teoria alemanen ildotik, egunerokotasuneko gertakari bat kondatzen da, pertsonaia batentzako berebiziko garrantzia duen momentu erabakiorra eta, bestalde, anekdotaz haratago doan hausnarketa sakonak plazaratzen ditu, esplizituki zein sinboliko-alegorikoki.

La plupart des réflexions ou des théories des nouvellistes partagent des préoccupations comunes, distinctes de celles qui sont propres aux romanciers. Ces derniers placent le plus souvent au premier plan le souci de vérité, le désir de représentation exacte de la dite réalité. On se souvient de la formule qu Stendhal invente pour citer en épigraphe d'un chapitre du Rouge et le Noir: «Un roman: c'eleberrigintzaren historiaren azalpenetan murgildu baino lehen aurreratzen du "ipuinaren intentsitatea eta eleberriaren patxada bilatzen duten testuak, hots, eleberri laburrak nahiz eleberriak"

(Olaziregi, 2002: 52) 

aztertuko dituela. Hbz ari denean zehazten ez duen arren, eleberri laburraz eskaintzen duen deskribapenak guztiz bat egiten du orain arte Miranderen testuaz esandakoarekin. Hartara, esan liteke gaur egun nouvellearen literatur generoa euskal literaturaren teoriaren baitan eleberri laburraren zakuan sartzen dela, inguruko tradizioen eraginagatik ez ezik baita literatur sorkuntzaren ezaugarriengatik ere. Alabaina, anakronia arazo bat dago: 50eko hamarkadako tradizio frantseseko nouvelle baten baliokidea ez da eleberri laburra eta honen deskribapen irizpideek ez dute balio halako testu bat behar bezala kokatzeko. Berriz ere, hispaniar nahiz frantses tradizioen bilakabideak jarraitu ditu euskal literatur kritikak eta teoriak, bai eta literatur sorkuntzak ere, neurri batean aurrekoek gidatuta. Hori izan da, bestelakoak ere tarteko, Hbk euskal literaturaren historiografietan daukan ezlekuaren eta bere modernitatea behar bezala hauteman ahal ez izatearen arrazoietariko bat. Hala, maila teorikoan besterik ez bada ere, eta euskal literatur sorkuntzaren tradizioan halakorik badela kontuan hartuta, komenigarria izango litzateke etorkizunean eleberri laburraren genero horren baitan xehetasunen arabera azpigeneroak banatzea, izan ere, nouvelle oro eleberri laburtzat har badaiteke ere, ezin baita edozein eleberri labur nouvelle gisa sailka.

Euskal testuinguruan nouvellearen ezaugarriak dauzkan narrazio testuaren teorizazioa horren berantiarra izaki, badirudi Abren lehen elementu modernoa, beti ere berritasunari dagokionez, genero mailakoa izan zela, hispaniar literatur tradizioaren eleberri/novela ipuin/cuento narrazio generoengandik bereizia, garaiko eleberrien luzeratik eta ipuingintzaren eginmoldetik, bietatik, hurbil eta urrun. Poema baten trinkotasuna duen ipuina -hemen sartuko lirateke Abren aurretik Gernika

(1945)(1946)(1947)(1948)(1949)(1950)(1951)(1952)(1953)

, Euzko-Gogoa narrazio testu ez labur ez luzeren egilerik, ez eta adierazpenaren formari hainbesteko garrantzia emango zionik edo pertsonaia baten konplexutasun psikologikoa horren xeheki deskribatuko zuenik ere. Ipuingintzari dagokionez, Kortazarrek (2011: 29) aipatzen duen bezala, 60ko hamarkada aurretik euskarazko ipuingintza egon bazegoen, ahozko literatur tradizioa, batetik, eta idatzizko ohiturazalea, bestetik. Baina "ipuingintza moderno" izendatzen duenak ezaugarri berezi batzuk ditu, 50eko hamarkadaren hastapenetik aurki daitezkeenak hala Miranderen ipuingintza original nahiz itzulian nola idazleak berak honi buruz gutunetan egindako iruzkinetan. 1956 urtean kokatzen du

Kortazarrek (2011: 29) 

euskal literaturaren "trantsizio sasoi" delakoaren hasiera, Joxe Mari Larrearen (1989: 9-18) 56ko belaunaldiaren proposamenarekin bat egiten duena. Bide urratzaileen artean sartzen du

Mirande, Aresti, Martin Ugalde (1921[START_REF] Borda | Oraindik ere "Haur besoetakoa"-z[END_REF]) eta Etcheparerekin batera. 1916

) "Ipuin kondatzailea" (Egan, 1956) ipuin euskaratuak. Horretaz gainera, garai bertsuan idatzi zituen estilo erabat berritzaileko "Behiak" (Euzko-Gogoa, 1951), "Ametsa"

(Gernika, 1952)

, "Zazpi gizeraile"

(Euzko-Gogoa, 1954)

, "Zinopa" (Euzko-elementuak balio bikoitza hartzen du, batetik, kanpoko tradizioko nouvellearekiko lotura eta, bestetik, euskal tradizioarekiko berritasunaren iragarpena. Mirande jakitun zen ipuinak idazten zituenean euskal literaturan tradizioa zuen genero batean txertatzen zituenaz bere testuak. Are gehiago esan liteke, bere ipuingintza hori modernoa zelako adierazle da tarteka "ipuin-labur" gisa sailkatzea, hain zuzen ere ingelesezko shortstoryaren tradizioarekin bat eginez. Hala ziotson Koldo

Mitxelenari (1915Mitxelenari ( -1987) 1957ko ) 1957ko 

azaroaren 5ean igorritako gutunean

(Mirande, 1995: 132)

:

Erran dautzudan legez, nahi nituzke euskarazko ipuin-laburrak idatzi. Daukat alabainan literaturasail hortan balio zerbaiteko lanak egin daitezkela gure hizkuntzan, lehenik uste baitut agrada litzaikiela euskaldun irakurleei, bethidanik ipuinak gustatzen zaizkiolakotz euskal-jendeari eta moda berrikoak ere gusta lekiozke naski;

[…] 

Ipuingintza modernoaren generoari dagokion berritasun honek desagertzera egin zuen XX. mendearen bigarren erdiak aurrera egin ahala, azkenerako guztiz kontrako egoerara heldu zen arte. Kortazarren arabera, Anjel Lertxundiren Hunik arrats artean (1970) izan zen euskal ipuin modernoaren lehen bilduma, azken honen aburuz, berriz, Martin Ugalderek Caracasen argitaratutako Hiltzaileak (1961) izan zen aurrekaria. Honetaz gainera eta Miranderen narraziogintza laburrarekin lotuago, 70eko hamarkadan, hain zuzen ere Hbren argitalpenetik denbora gutxira, Ustela

  Idazle beraren ipuinak kenduta, genero luzeagoan "Txillardegi"-ren Lee da Ab amaitu aurreko konparagai bakarra. Honi dagokionez, batetik, heroi arazotsuaren pertsonaia bietan azaltzen da, hala Leturiak nola gizonak dilema existentzialak dauzkate, baina dilema biak oso izaera ezberdinekoak dira, baita hauei emandako konponbideak ere. Leturia, bere irrikei men eginez Parisera alde egin eta, bere burua topatzen duenean, damututa itzultzen da etxera. Gizonak, aldiz, bururaino eramaten du bere irrika, beti ere artelan bateko pertsonaia eta egile gisa, artea bera baita neurri handi

	Leturiari Europako existentzialismo filosofikotik sortzen zaizkio galderak eta zalantzak,
	baina gizonarena afera intimoago eta erradikalagoa da, backgrounda eta begirada gehiago
	dira barne-antropologiko-psikologikoak kanpoko eragin filosofikoek eragindakoak
	bainoago. Era berean,
	Miranderen gaietan eta hauek jorratzeko eran zetzan bereziki: gai beltzak, estilo iluna,
	erotismoa eta, finean, literatura mota horren inmoraltasuna kristau moralaren
	parametroen baitan. Nolanahi dela ere, ezberdintasunak ezberdintasun, olerkigintzari
	zegokionez jadanik hasita zegoen berritasun horren ildoan txertatu zuen Mirandek bere
	lana. Genero honetan gaien berritasunari zegokionez ekarpena ez bazen erabatekoa izan,
	kontrakoa esan daiteke narraziogintzari buruz eta, zehazkiago, Abri buruz. Azken honetan
	inoiz ez bezain gordin ageri dira kristau moralaren araberako ongiaren kontrako jarrera,

eta Esteban Urkiaga "Lauaxeta"-ren

 

moduko idazleek urratu zutela bidea olerkigintzan sinbolismoari eta gai berriei zegokienez. Azken hauekiko ezberdintasuna, bada, ezkontzarekiko arbuioa, suizidioa, sinismen aurrekristauen errepresentazioa eta hauen aldeko aldarria, erotismoa eta abar. batean irrika hori. Horrez gainera, Abn erabateko jarrera antimodernoa agertzen da, alternatiba gisa mundu ikuskera aurrekristaua agertuz. Hartara, funtsean planteamenduak oso ezberdinak dira bata bestearekiko. Mirandek Andima Ibiñagabeitiari

  Bestalde, autozentsuraz haratago ere, zentsuraren aniztasuna ikertzeko beharrezko datu gehienak maiz testigantzetan baino ezin daitezke topa, ez baitago horiei buruzko dokumentu ofizialik. Honek agerian uzten du beste behin zentsura ez dagoela beti agertzen den tokian, edo ez behintzat hor soilik. Gutuneriak nahiz bestelako

	Espainiako Estatuaren aparatu zentsorean ezarri ohi da arreta osoa, konplexutasun hori Espero izatekoa den bezala, dezentralizazio mugimendu honek agerian uzten du puntuetan Elizaren nahiz Estatu Espainiarraren zentsura botere instituzionalaren debeku Torrealdaik (2000: 47) eta, bestetik, Francopeko zentsuraren debeku irizpideak oso ziren
	sinplifikatuz. Euskal literatur sorkuntzak garai hartan zituen mugak ezaugarritzeko eta ezinezkoa dela euskal literatura idatziaren eremuaren osotasuna hartuko lukeen funtzioari nahiz funtzio autorizatzaileari eta hauen alderdi ezabatzaile zein produktiboari katolizismoaren araberakoak moralari zegokionean. Espero izatekoa zen bezala,
	hauen eraginaz hausnartzeko Francopeko aparatu zentsorearen debeku funtzio eta zentsuraren botere instituzionalen argazki bakar homogeneoa aurkeztea, oso ezberdina erreparatuko zaie hurrenez-hurren, 50etako euskal literaturgintzarekiko harremanean, eta Frankismoko diktaduraren zutabe garrantzitsu zen Eliza Katolikoak Espaniar Estatuaren
	errepresio neurriei soilik erreparatzen dien abiapuntua hankamotz gertatzen da oso, hortik baitzen egoera Estatu arteko mugaren bi aldeetan zein erbestean. Hala ere, antzekotasunak Miranderenarekikoan, bereziki. Beraz, dezentralizatze tenporal eta geografikoarekin zentsura instituzionalarekin zeukan konplizitate harremana oso estua zen. Hala,
	testigantzek, gainera, ahalbidetzen dute 50etako berritze mugimenduan garatutako garaiko zentsura panoramaren ikuspegia dezentralizatzeko beharra. NCTren sortzaileek nahiz loturak ere baziren eta, esate baterako, euskal Elizaren sektore bat batera, teorikoa ere gauzatuko da, tesi honen oinarri teorikoetariko bat den zentsuraren Espainiako II. Errepublikak mehatxatu zuen Elizaren zentsura instituzionalaren
	zentsuraren dialektikarekiko Miranderen kokapena hobe zehaztea, bai eta horrek guztiak dioten bezala, zentsuratzat soilik instituzionala eta formala den ezabaketa hartu, eta -kontserbatzaileena-zen zentsura instituzionalaren alderdi ezberdinen arteko ikuspegi zabaletik abiatuz. monopolioa berformulatu egin zen Frankismoarekin, pseudosekularizatuz eta indarra
	Abren sortzean izandako eragina aztertzea ere. fenomeno zentsorea iraganeko gertakari gisa zedarritzen baita mendebaldeko akademian. bateragune nagusietariko bat. Ezberdintasuna, baina, funtzio debekatzaile eta neurri berreskuratuz.
	Euskal eremuan ohar horri gehitu behar zaio dezentralizazio tenporala, hau da, zentsura errepresiboen erabileraren maiztasunean zetzan, euskal eremuan bere tradizioa luzea izaki 1.1.1. Elizaren zentsuraren debeku funtzioa.
	Garaiko idazle gehienek bezala, Mirandek gogoan zeuzkan indar zentsore ezberdinak gorpuzten zituzten instituzioak nahiz euskal irakurle posible ezberdinak eta, hein handi batean, hauen arabera moldatu zituen bere idazlanak. Harreraren aurreikuspenak bete-Frankismoaren aparatu zentsorearekin automatikoki identifikatuz gero, balirudikeela 1936an hasi zela euskal kulturgintzaren baitako zentsura instituzionalaren historia. Gorago aurreratu bezala, Frankismo garaian Espainia barneko euskal eremuan Estatuaren Elizak gutxitan izaten baitzuen errepresiora jotzeko beharrik, fase hori aspaldi iragana Tesi honen oinarri teorikoen atalean azpimarratutakoaren ildotik, zentsuraren debeku eta Elizaren instituzioen sinbiosi harremana Espainiako beste eremu batzuetan baino baitzuen. Aztergai den garaian, bere zentsuraren funtzio debekatzaileak errepresioaren bidez ezarritako mugak nahiz funtzio autorizatzaileak sortu eta birsortutako kanona funtzioak, ezabaketa neurri errepresiboenak barne, izaera produktiboa dauka funtsean. konplexuagoa izan zen zentsurari zegokionean. Koldo Izagirrek Torrealdairen (2000)
	barneratuta baitzeuden euskal jendartearen maila ezberdinetan, autozentsura inkontziente
	Atal honetan zentsuraren botere instituzionalez aritzerakoan, Blasek (2007) botererearen
	eta zentsuraren artean ezarritako loturari egiten zaio erreferentzia. Honi gehitu behar zaio
	Cristófol y Selek (2008) egindako sailkapenean tradizionalki instituzio zentsore gisa
	identifikatutakoaren esanahia, zentsuraren ikuspegi liberalak zentsura gisa identifikatzen
	duenarena, alegia. Izan ere, Espainia barneko euskal eremuan bereziki -baina ez
	bakarrik-eredu politiko totalitarioak merkatuaren eta errepertorioaren zentsurak Orain arte aipatutakoetatik abiatuta, 50etako euskal literatur sorkuntzan eragiten zuen
	zentsura instituzionalaren menpe zeuden (Cristófol y Sel, 2008: 208) eta, horregatik, garaiko zentsuraren kasu azterketak agerian uzten du Frantzia barneko euskal eremuan Jarraian sakonduko den gai honen lehen zertzeladekin amaitzeko, gogora ekarri nahi da zentsura instituzionalari dagokionez 1936tik aurrera Estatu Espainiarraren aparatu
	fokua zentsuraren botere instituzionaletan jarriko da hemen. Ez da ahaztu behar, nolanahi zein erbestean ere Eliza instituzio zentsore aktiboa zela. Honen gaineko azterketen 50eko hamarkadan euskal literaturan bultzatutako berritzearekin batera, euskal Elizan zentsoreaz gainera, bazen lehenagotik ere tradizio luzeko Elizaren zentsura. Are gehiago,
	dela ere, literatur eremuaren kontrolerako espreski sortutako aparatu instituzionalaz gabeziak kontrako irudia iradokitzen badu ere, funtzio debekatzailearen neurri jarrera disidentea erakutsi zutenak ere izan zirela. Hala, kanonaren mugen bortxatzearen Joan Mari Torrealdaik (2000: 25) aipatzen duen bezala, Frankismoak garatutako zentsura
	gainera, zentsura instituzionalaren baitan biltzen direla ere akademiaren eta kritikaren errepresiboenak hartzeko ere gertu zen Elizaren instituzioa, zentsura dialektikaren mugak aurrean, sektore batek errepresiotik gertu zen jarrera zentsorea aktibatu zuen eta, besteak, aparatuaren aurrekari eta eredu zuzena izan zen Elizarena: "Esana dugu eliz jatorria duela
	zentsura, oso kontuan hartu beharrekoak baita ere. igarotzen zituzten idazlanen kontra. Honek guztiak, beraz, agerian uzten du 50etako aldiz, gutxi-asko berritze haizeekin bat egin. Aurkeztutako gako ezberdinek erakusten aurretiazko zentsurak, eta frankismoak Elizari asko kopiatu dio kontuotan. Elizak bazuen
	zentsura instituzionalaren egoera bere osotasunean aztertzeko, dezentralizazio tenporalaz
	gainera geografikoa ere beharrezkoa dela.

233- 234)

, zer esanik ez zentsura dialektikan idazlearen barne galbahearen jarduna aztergai denean.

betean eragin zuen Abren sortzean, hau da, era ezberdinetako autozentsura kontzientea aktibatu zuen Mirandek, ez soilik zentsura instituzionalaren debeku neurri errepresiboei zegokionean, baita hurrengo puntuetan azalduko diren kanonari eta igurikimen horizonteari lotutako beste hainbat faktoreri lotuta ere. Halabeharrez banatuta azalduko badira ere, zentsura dialektika mugatzen zuten subjektu edo agente ezberdinak estu elkarloturik zeuden, instituzioetatik hasi eta irakurle arruntetaraino, Mirandek bere ipuinberrian irudikatutako zentsuraren irudian bezala.

1.1. Sortze garaiko botere instituzio nagusien zentsura.

Sarreran aipatu den bezala, 50eko hamarkadan jazo zen berritze literarioa baldintzatzen zuten mugak anitzak ziren, baina, zentsura instituzionalari dagokionez, bereziki, maiz Errealitatea, baina, oso bestelakoa da, Frankismoaren zentsura instituzionalaren aurretik eta honekiko elkarbizitzan, beranduago, bertan baitzen Elizaren boterea eta honen zentsura instituzionala. Elizaren instituzioak, era berean, zentsurak aurretik eskatzen duen eta maila ezberdinean gauzatu zen errepresio historia bat ere bazuen, debekatutakoaren eremuaren mugak zehaztu zituena, bereziki ezaguna den Inkisizio Santuaren jardunaren bidez, besteak beste. Hartara, 50etako egoeraren irudi osoa marrazterako garaian ezinbestekoa da euskal testuinguruan tradizio luzea zeukan zentsura instituzional horren eboluzio eta iraunkortasunari erreparatzea. Zer esanik ez Miranderen literatur sorkuntzaren azterketaz aritzean, Elizaren instituzioaren zentsuraren mugek izandako eragina bereziki pisuzkoa izan zela kontuan hartuta. 50etako euskal eremuko zentsura Espainiar Estatuaren aparatu zentsorearekin identifikatzeak dakarren beste arazo bat da azterketak lurralde jakin batzuetara mugatzea, Espainia barneko euskal eremura, alegia, eta are urrunago joanda, honek ekar lezake gainontzekoan indar zentsorerik ez zegoela pentsatzea bera. Zentsura fenomeno unibertsala delako hatsarreak, ordea, ezinezko egiten du azken ideia hori eta, bestalde, eta, maila txikiagoan, kontziente gisa. Horretaz gainera, instituzio honen estrategiaren parte garrantzitsua izan zen bere eremutik erabat kanpoko euskal letra pertsonak oso urriak izatea, gorago O'Learyren (2012: 4) ideiak ekarriz aipatu den bezala, botereak mehatxutzat hartu baitu, oro har, literatura, bere eremutik kanpo garatzen bada, bereziki.

Halako mehatxua saihesteko modurik eraginkorrena da literatura idatziaren komunikazio eremuaren sorrera oztopatzea edo erabateko kontrolpean hartzea. Hala, Abren berritasuna aztertzerakoan aipatu den bezala, Elizak birsortu nahi zituen ideietatik atera zitekeen literatura idatziaren eremua ez garatzea izan zen estrategia horren fruitu. Elizak ez bezala, XX. mendean bortxaz ezarri zen Espainiar Estatu Frankistak, lehenik eta behin, errepresio aparatua martxan jarri behar izan zuen ordena berria ezartzeko, zentsurari bide eman aurretik eta, horregatik, garai ezberdinetako zentsura instituzionalak direlako, funtizonamendu oso ezberdina izan zuten batak eta besteak, datozen puntuetan agerian geratuko den bezala. duten bezala, euskal idazleek -elizgizonak barne-50etako hamarkadan zentsura instituzional ezberdinen diskurtsoekiko negoziaketan garatu zuten euren literatur sorkuntza, hau da, zentsura dialektika aski konplexu baten baitan. Horretarako, datozen Funtzio horren helburu nagusia debekatuaren esparruaren mugak nabarmentzea, babestea eta gogoraraztea da, behin barneratutakoan kulturaren garapena muga horiengandik eratorritako zentsura dialektikaren parametroen baitan jazo dadin, automatikoki mugok birsortuz, zentsuraren funtzio debekatzailearen beharra gutxituz. Debeku neurri errepresiboek ezabatuz produzitzen dute, finean. Azken agertoki honek ongi irudikatzen du euskal eremuan XX. mendearen hasieran zegoen Elizaren zentsuraren egoera. Abren berritasunari buruzko atalean aipatu bezala, funtzio debekatzailea neurri errepresiboak gailendu ziren garaia iragan urrunean geratu zen eta, ordurako, euskal kulturak berak birsortzen zituen zentsuraren dialektikaren mugak, salbuespenak salbuespen, jadanik aipatu det Etchepareren Buruchkakena, kasu. Azpimarratu denaren ildotik, egonkortasun egoera hori ezinezkoa izango zitekeen irakaskuntzaren eta idatzizko sormen esparruaren Elizaren zentsura instituzionalaren monopoliorik gabe. Bestalde, Espainiako II.

Errepublikaren garaian jazo zen Pizkundeak iragartzen zituen aldaketak zapuztu egin ziren Nazionalen Altxamendu Militarrak ekarritako errepresioarekin. liburu on eta gaiztoak bereizteko sistema bat: Index zuen izena". Francopeko zentsura instituzionalaren eta Elizaren arteko lotura ez da, baina, hor agortzen. Batetik, Espainiako Estatuaren zentsura aparatuko irakurleak militarrak eta eklesiastikoak zirela gehitzen du lanarentzat idatzitako hitzaurrean ongi laburbiltzen du garaiko egoera: "Zentsore zentsuratuarenak artez adierazten du Francopeko giroa Euskal Herrian, pertsekuzioaren norainokoa"

(Torrealdai, 2000: 8)

. Horrek ez du esan nahi Eliza zentsura botere instituzional gisa deuseztatu zenik euskal testuinguruan, honek ere Espainiar Estatuaren errepresioa nahiz zentsuraren mugak gainetik zituela baizik. Hala, odura arte euskal testuinguruan Elizak zentsura dialektikan ezarritako mugek ez zuten guztiz bat egiten Frankismoak ezarri nahi zituenekin, hizkuntza edota gainontzeko ezugarri kultural bereizgarriei zegokionean, bereziki. Izan ere, Izaro Arroita eta Lourdes Otaegik Oroimenaren lekuak eta lekukoak (2015) liburuaren sarreran Agustí

Colominesen (2005) 

1.1.2. Estatu Espainiarraren zentsuraren debeku funtzioa. 1936

  aurretik Elizaren zentsura instituzionala gailentzen bazen Espainia zein Frantzia aldeko euskal probintzietan, data horretatik aurrera zentsura instituzionala biderkatu egin zen lehen eremu geografikoaren kasuan. Altxamendu Militarraren bidez ezarri nahi zen ordenak aldaketa sakonak zekartzanez gero, II. Errepublikaren aurkakoek errepresioa erabili zuten boterea eskuratzeko nahiz egonkortzeko, bai eta kulturaren arloan ere, Elizak ordurako ez bezala. Elizaren zentsuraren debeku funtzioaren harira argitu nahi izan den bezala, beharrezkoa da 1936ko Altxamendu Militarraz geroztik jazotako zentsura neurri errepresiboenek ere balio positiboa edo produktiboa izan zutela azpimarratzea, hau da,

	Gorago aipatu bezala, Estatu Kolpearen helburuetariko bat Espainiaren batasuna
	gordetzea zenez gero, euskal, katalan eta galiziar eremuetan errepresio ideologiko
	orokorrari beste maila bateko errepresioa gehitu zitzaion, hau da, ezaugarri bereizgarri
	nazionalak zituzten taldeei zuzendutakoa, genozidioaren segidarena, alegia. Altxamendu
	Militarrak bultzatutako gerlak nahiz ondorengo fusilamenduek suposatutako pertsonen
	eliminazioa izan zen errepresio horren adierazpenik muturrekoena, baina beste maila
	batean, errepresio kulturalak, pertsonenaz gainera adierazpide juridiko nahiz kulturalen
	erabateko ezabaketa ere eragin zuen. Liburugintzaren kasuan, hartutako neurriak biltzen

debekuak ezabatzen zuenaren ifrentzua sortzen zuela, alegia, etorkizuneko galbahe kultural produktibo gisa barneratua izateaz gainera. Hau aipatzea beharrezko gertatzen da kontuan hartuta, Ana María Rodrigok La política del libro durante el primer franquismo (2016) tesian dioen bezala (2016: 17-18), eremu hispanikoan Francopeko kulturaren gaineko eztabaidetariko bat diktadura garaian kultur politikarik gauzatu ote zelako edo ez zelako bueltan jazo dela. Gai hori mahai gainean ezartzearen arrazoi nagusia zentsuraren neurri errepresiboenek ere kultur politika produktibo gisa daukaten balioa kontuan ez hartzean datza. zituzten legeetan Francoren Erregimenak jokabide honi emandako arrazoiketa agertzen da, kutsu salbatzaile eta paternalistakoa, 1936ko azaroaren 23koan (471-472), adibidez:

  Otros hablan en serio de Euzkadi y del Ejército de Euzkadi y del Gobierno de Euzkadi, como si desconocieran que Euzkadi, como región y menos como Nación, ni existe, ni ha existido, y sí es el País Vasco, Vasconia, y la región vasca y las provincias vascongadas.

	Izan ere, hasieratik, 1937an Prentsa eta Propagandako Delegazio Nazionalak argi utzia
	zuen:

Ikasgaia barneratua zen. 1973an (zifra berak, eta tartean 36 urte), zentsoreek honela bereizten ditu Euskadi eta Euskal Herria:

La diferencia que existe entre decir GORA EUZKADI y GORA EUSKAL ERRIA es la siguiente: GORA EUSKAL ERRIA: Viva España y Vasconia GORA EUZKADI: Viva Vasconia y fuera España

  azkenengotz, eia lagunduko lidaketenetz ipuia sal edo beintzat bana erazteko -baitakit Euskalerriko librería piadosetan ezin sal ditekela. Bainan delako Euskaldun anai maiteok ez dute aleginik egin ene galdera horiei erantzuteko… Egia da ezagutzen ditudala bi moldiztegi ene lana bearbada irarriko luketenak, eta ez galeztiegi, bainan ez daude Parien, bata

	Bretoiena baita, bestea Holandan gure irarpen neonazistak argitaratzen dituena; beraz Aur
	besoetakoa haiei emanaz, ez nituke imprenta-frogak zuzendu aal izango. Dena dela, ipuia
	nolaerebaita argitaraturik ere, ezin sal edo bana dezakegu: obe da beraz alegin hori illorturik egon
	dadin, beste asko bezela. (Mirande, 1995: 158)
	Horiek horrela, Ibiñagabeitiak lana argitaratu behar zelako ideiarekin aurrera egin eta bere
	kabuz ahalegindu zen nola edo hala modu bat aurkitzen, 1960ko martxoaren 5eko
	gutunean, K. Mitxelenari jakinarazio zion bezala: "emen daukat Mirande'ren AUR
	BESOETAKOA; arrigarria benetan. Ez diot berari esan baiña alegiñean ari naiz
	argitaratzeko" 30 . 1960ko abuztuaren 5ean Miranderi ere eman zion bere aldetik
	argitaratzeko modua bilatzen ari zelako berri, ale gutxi batzuk besterik ez bazen ere,
	jakinik idazlanak irakurle "ao-goxo" gutxi batzuk besterik ez lituzkeela izango:
	Argitalpenarekin lotutakoez gainera, banaketarako zailtasunak ere topatu zituen, euskal
	inguruneko liburu dendek eta norbanakoek literatur lanaren salmenta edo banaketa
	onartzeko garaian:
	Geroago ta konturatzenago naiz gauza piska bat sakonak euskeraz eta Euskaldunentzat idaztea
	margaritas ad porcos emaitea dela… Zoritxarrez, ez du Parisen moldiztegirik ezagutzen; hemengo
	Euskaldunei galdetu diet eta Pariseko euskal-eta eusko-aldizkariak irartzen dituen moldiztegirik

erreparatzea, euskal irakurle jantzia eta irekia izanik ere Miranderen testuak arbuio edo nazka tankerako sentipen biziak piztu baitzizkion Ibiñagabeitiari ere. Aurreko eskutitzean lizuntasunaren beldurrik ez zuela esan bazuen ere, idazlana irakurri ostean Mitxelenari idatzitako gutunean agerian utzi zuen gaia eskandalugarria zela erabat, hau da, kanon zaharraren inguruan eraikitako zentsura dialektikarekin guztiz apurtzen zuela. Beharbada horregatik nahiago izan zuen eskandaluaren laguntzaile-partaide zuzen gisa ez agertu, testuaren argitalpena Miranderen eskuetan utzi eta zeharka diruz laguntzea. Baina azken honek 1959ko uztailaren 1ean erantzun zion ez zuela Parisen argitaratzeko modurik ikusten, ordura arte aurreikusitako behaztopei beste batzuk gehitu baitzitzaizkion.

ere ipuia irarriko lukenetz, eta zein preziotan; galdegin diet bestalde hemengo Euskaldun batek edo bestek nekea hartuko lukenetz ene lana irakurtzeko zkenengo orraztaldi bat eman diezaiodan irarri baino leen; eta Zure AUR BESOETAKOA ia buruz ikasi dut. Irakurriago eta atseginago zait, bene-benetan.

Eleberri benetan berria eta egun-egungoa.Ez dakizu zenbat deirotzen dudan oraindaino argitara gabe idaukitzea. Baiña erabakita nago, eta nik uste laister asiko naizela irar-lanean, gosta ala gosta.

Ene ustez BOSTEUN ale aski diratekelakoan nago, ao-goxo gutxirendako baizik ezpaita zure idazlan eder ori. Zer derizkiozu? Baina linotipu lanak ikaratzen nau: ez daukagu emen euskeraz idazten dakitenik tramankulu orrekin, eta lanak izango ditut irar utsak zuzentzen. Etz oneitxek bildurtzen nau, zuk nai zenuken bezin ediziño apin eta txukuna egin al ez izateak. Dena den, nere onenak iarriko ditut egingo ortan.

31 

Baina Peillenen testigantzaren arabera, Caracasen ere euskaltzaleen trabak topatu zituen Ibiñagabeitiak Ab argitaratzeko. Francisco

Miangolarrarekin (1922Miangolarrarekin ( -1995) ) 

harremanetan jarri zen "baina Caracaseko euskaldun zintzoek jakin zutenean haserretu ziren eta F.

  Europa guztian, tolerantzia geiena erakusten duen erria Sartaldeko Alemania da! Damu dut ez baitakit alemanera aski ontsa artan literaturako lanak ontzeko.Espainiako gobernuak debekatu. Well, gaur artu dut azken Egan zenbakia… ikusi dut progresismuz beterik dagoela, marxismu ezkutatuz, alegia. Halaz ere publikatzen ari da, neri nazka eman erazten didan saltsa progresista hori. Ongi ba dakit zergatik… Elizak bere boterea gorde nai du; eta horrengatik, irudi baitzaio guk reakzionariek borroka sekulako galdu dugula, naiago du

	Alabainan, ez duzu uste izan bear euskaltzaletasunari uko egin diodanik. Ez dut geiago gure erri-
	mintzairan idazten, ene idazlanak ez dizkidatelako argitara nai euskal-argitaldari-eta aldizkari-
	(Mirande, 1995: 161-163) buruzagiek (argitaratzekotan, geiegi auto-zentsuratu bear nituke ta ori egiñaz neronen buruaren
	begirunea galduko nuke). Nire ixiltasunak ez du beste ziorik. Sekula baldintzak obeagotzen ba
	Abrekin izandako zailtasunen ostean, Mirandek euskal literatur eremuaren zentsuraz etorkizuna berentzat (omen) duten marxistekin elkartu, gu arbuiatuz… naiz gutarik geienak dira, uste dut berriz ere asiko naizela euskerazko neurtizketan, ipuinketan, gogoiketan e.a., len
	zeukan ikuspegia areagotu besterik ez zen egin ondoko urteetan. Euskal kulturgintzan era katholikoak geran (Elizaren seme, bainan ez Elizaren jopu), eta marxistak oro jainko-ta arima-bezala. Bainan aitortu bear dut ez dudala itxaropen aundirik. Zu joanez geroz, asko aldatu da
	aktiboan aritu zen azken garaia 1962tik 1963koa izan zen, Peillenekin batera, Igela etsaiak doran. Bainan Elizak gaizki jo du: azkenekotz, marxismuaren materialismuaren kontra euskaltzale ta abertzaleen arteko eguratsa. Moda zaarreko abertzaleekin ez nintzan beti aburu
	aldizkaria sortu baitzuen. Azken batean, euskaraz ez beste hizkuntza batetan idatzi ezean, egongo gera eta gainera papisten opportunismuaren kontra ere agertzeko biotza bilduko dugu. Eta bateko; -akotan ez nintzala esan dezaket, erriketan eta batez ere kultura-gaietan gogo estuegi
	bearbada, ez dugu borroka sekulako galdu… (Mirande, 1995: 229-230) ziralako (beren kristautasuna zela kausa). Bainan alaz ere, garrantzizko puntu zenbaitetan aien
	argitaratzeko bitarteko propioak garatzea zen garai hartan mugako heterodoxoek adierazi iritziko nintzan. (Mirande, 1995: 233-234)
	nahi zutena euskaraz argitaratzeko modu bakarra, Espainiar Estatutik kanpo beti ere. Mirande ez zebilen oker euskal kulturaren garapenean eragin eta baliabide gehien zeukan
	Bada, argitaratzaileen traba kenduta, zentsura dialektikaren parametroak aldatu egiten instituzioa Eliza zela baieztatzerakoan. XX. mende hasierako Pizkundean gertatu zen
	bezala, euskal literaturaren modernotzearen bilakaeran parte hartze zuzena izan zuen
	zentsura dialektikaren mugak finkatzerako garaian eta, beraz, ondoren etorriko zen euskal
	literatur kanonaren sortzean. Elizaren sektore batek ahalbidetu zuen Francopeko
	Espainiak indartutako kanon zaharraren zabaltzea, errepresioaren ondorio kulturalekiko
	Bainan Euskaldun gutxiz geienek beren fanatismu muga-gabekoa orotan berekin dakarte naiz
	Euskalerrian dauden (bi alderdietan), naiz erbeste batean. Ikuspuntu oratik ia bakarrak gaude Euskal liberalismuan ez dut gehiago sinesten. Kristau-moralesiak urratzen zituen irakurgairik ez
	mundu guztian; irlandarrak baizik ez ditut ezagutzen guri urbiltzen zaizkigunak -eta orrengatik, det sekula publikatu (ta idatzi dudan bakarra, bearbada -hortzaz ere ez nago seguru-ene Aur
	ain zuzen, Liam O'Flaherty bezelako idazle andi andi batek, mundo guztian famatua denak, bere besoetakoa zen; Igela-n argitarazi ditugunak, ez ziren ez moralaren kontra ez eta alde, Idazleak zeuzkan egoeraren gaineko iritziak iritzi, idazten zituen lanak argitaratu ahal ez
	lan aintienak (ala nola The Puritan) ingelesez idatzi bear izan ditu, gaelikoz idazle onenetakoa izan parreginerazteko gordinkeriak baizik; ez apika gustu onenetakoak, bainan ez eta moralitatearentzat izateaz nahiz euskalgintzan zebiltzatenen aldetik mespretxatua sentitzeaz nekatuta,
	arren. kaltegarriak); halaz ere, ogendun bat ba nintz bezala traktatu naute Euskaldun kristau-demokratek. Mirandek euskaraz idazteari uztea deliberatu zuen azkenean. Ibiñagabeitiari 1965eko
	itzultzen, jakiña). Eta ez dut uste Espainiako bildur-giroak paperik nausiena jokatzen zuela Nik ez dut geiago uste euskaldunak sekula aldatuko direnik; eta dena dela aserik nago Ene artikuluak zentsuratzen zituzten; edo ta, arrazoirik eman gabe, ez publikatzen (eta ez atzera ekainaren 16ko gutunean azaldu zionez, ez zion euskaltzale izateari utzi, baina

antzekotasuna, Keatingek aipatzen duen bezala (2013: 308) Estatua eta Eliza Katolikoaren interesen araberako neurri instituzional autoritarioak ezarri baitziren, ekoizpen kulturalari zegokionez. Ikuspegi diakroniko batetik aztertuta, Adolf Hitlerren

 

Alemanian eta Errusian ere euskal eremuan baino irekitasun handiagoa zegoelako iritzia zeukan Mirandek eta, gainera, debekatuak ziren idazleek gutxienez erbestean idazteko aukera zutela azpimarratzen zuen. Azkenik, ikuspegi ilun horretatik abiatuta, euskal literatur eremuaren itxitasuna deitoratu eta bere burua Liam O'Flaherty

 

idazle irlandarrarekin identifikatzen zuen:

Munduko erri geienetan, idazleak bere ustearen araura mintzatzeko zuzena dauka, naiz ta beste jende geienek haren asmoak gaitz-eritziko dituzten, imoralak edo zoroak direlakoan; ez Euskalerrian ordea. Mintzatzeko libertate gehiago ba zegoen Hitler'en Alemanian gure errian baño; eta dena dela orduan beren errian debekatuta zeuden aleman idazleek erbestean idatz zezaketen (Mann, Freud eta beste askok egin duten bezela). Alaber gertatzen da idazle rusoekin. iñork iñon onartzen ez dituen irakurgaiak idazteaz, ene errikideen aitzineritzien kontra dijoazelako (niretzako, eta orain pentsatzen dudan araura, beintzat, aitzin-eritziak direnak). Egia da oraingo Frantzian ere -emen ere general bat gobernuko buru dugun ezkero-mintzatzeko libertatea txikitzen ari zaigula… eta orain, ziren, autozentsura murriztu eta argitaratzea posible egiten zuen autoargitalpenak. Baina jarraitzaile falta, aldizkariak jasotako kritika makurrak eta arrazoi ekonomikoak zirela medio, ekimen horrek gutxi iraun zuen azkenean. Eganen bere idazki bat ez argitaratzea izan omen zen egoera eztandarazi zuena eta, horren ondorioz, Igela uztea ez ezik, euskalgintzarekin lotutako jarduna guztiz etetea ere erabaki zuen, Etxaideri 1963ko azaroaren 24an idatzitako eskutitzean garbi adierazi zuenez

(Mirande, 1995: 221)

.

Urtebete beranduagoko Etxaideri igorritako abenduaren 4ko beste gutun batean zioenez, inoiz baino garbiago ikusten zuen Mirandek euskal eremuko zentsuraren arrazoi nagusia ez zela Espainiar Estatuaren zentsura instituzionalaren mehatxua, Elizarena baizik.

Ordurako maiz aipatu zuen klerikalismoaren indarra eta traba, baina bere azken analisiaren arabera Elizak estrategiaz aldatu zuen nabarmen: Francopeko erregimenarekin bat ez zetozen argitalpenak kaleratzen ari ziren Eganen moduko aldizkarietan eta Eliza ez zen horren gainean kexatu bere boterea mantendu nahi zuelako. Ondoko lerroetan azaldu zuen bere idazle jardunaz nahiz euskal kulturgintzaren egoeraz zeukan iritzia: zentsura ixil hortan. Adibide bat: Egan-era igorri dudan azken artikulua, hebreuzko poema baten itzulpena zen; bainan itzaurretxo bat ipini nion, Euskadiko prosemitez piska bat trufatuz (iseka egiñez), gaiztakeriarik gabe gainera; halaz ere ez didate publikatu nai izan… Ez die noski erantzun gisa, baina horrek ez zuen esan nahi edozer literatura mota argitaratzeko esparru bat ireki zenik eta, zehazkiago, Miranderen literatur sorkuntzak nahiz literaturaren ikuspegiak ez zuen zirrikitu horretan toki handirik izango. Hau da, zentsura dialektika horren baitan funtzio autorizatzailearen bidez sustatuko zen errealismo sozialaren kanonak ez zuen bat egiten Miranderen literatur planteamenduekin. Horrek sortutako ezinak eraman zuen, ziur aski, Eliza arduradun nagusitzat jotzera. Ez dirudi, baina, analisia erabat zuzena denik, ezin baitaiteke uka 50etako errepresio kulturala Francoren zentsura instituzionalaren errepresio mehatxuak baldintzatzen eta biderkatzen zuela, XX. mende hasieran kultura nazional gisa suspertzen ari zen Espainia aldeko euskal eremuan.

Bestalde, gai hau sakonkiago ikertzeke dagoen arren, Frantzia barneko euskal eremuan ere Eliza eta Estatuaren arteko harremana estua zela dirudi, eta Estatura jo zitekeen baita ere instituzio zentsore gisa, Krutwigen Vasconiaren kasuak erakusten duen bezala. duintasunagatik eta bere buruarekiko errespetuz hartu zuen euskarazko sorkuntza lana etetearen erabakia. Etorkizunean bere jardunari jarraipena emateko aukera ez zuen baztertzen, baldin eta euskal kulturgintzaren eremuko baldintzak aldatzen baziren:

  aitzitik, errealitate erreferentziala zabalagoa dateke, desdibujatuagoa, eta elemendurik garrantzizkoena idazlea da, besteak, honen mende daudelarik.

	Oso kontuan hartzekoa da 1975eko Ustelaren agerpenetik 1978ko Potten garaira aldaketa
	garrantzitsuak jazo zirela euskal testuinguruan, Espainiak demokraziarako egiturazko
	erreforma administratiboa hasi baitzuen, eta tarte horretan sartzen dira, besteak beste,
	1977ko amnistiaren legea eta 1978ko Espainiako Konstituzioaren erreferendum nahiz
	ezarpena. Manu Lopezek 1984ko Kandelan argitaratutako "Euskal literatur
	aldizkarigintzaz. Pott eta Susa-ren inguruan" artikuluan eskaintzen duen panorama oso
	argigarria da. Honen arabera, Arestiren heriotzak ordura arteko euskal literaturaren
	panoraman, literatura sozialari zegokionean bereziki, hutsunea sortu zuen eta, era berean,
	baldintza politikoen aldaketek hutsune horri nahastea gehitu zioten. Horrekin batera,
	argitaletxeen indartzea ere aldaketa garrantzitsu gisa aurkeztu zuen:

  eta abar. Aldizkariotan ez zen literaturaren autonomia aldarrikatzen Igelan, Ustelan eta Oh! Ustela edo Pottez gainera, pentsatzekoa da, 1979an Hordagok liburu forman kaleratuako Igelaren berrargitalpenak eragin zuzena izan zuela aldizkari berrien sorreran, bai eta horien kutsu heterodoxo eta mirandiarrean. Argitaletxe hori bera izan zen, gorago aipatu bezala, Xaguxarra sortu zuena eta, beraz, agerikoa da literatura sozialaren kanonak bere mugak zabaltzeko modu materialak bilatzen ari zela. Gogoan hartu beharra dago kanon horren hauspo emaile izan zen Lur argitaletxearen senide zuzena zela Hordago, elkarte anonimo gisa eratutako azken honek barnebildu baitzuen lehena.

	begira, nabarmentzekoa da baita ere lan kolektiboak autonomia ekonomikoa errazten
	zuela. Espainiar Estatuaren errepresio indarrak euskarazko kulturarekiko era
	diskriminatuan errepresioa erabiltzeari utzi zionean, belaunaldi gaztearen literatur
	Euzkadin bezala, aitzitik, aldizkari literario horien guztien agerpenarekin literatura sorkuntzak kanon zaharraren kontrako erreakzioa gauzatu zuen. Era berean, literatura
	autonomoa egitate izatera pasa zen aldarrikapen ordez, euskal proiektu nazional-sozialaren kanona babesten zuten egiturez kanpo izan zuen non esperimentatu, periferian
	ideologikoekiko literaturak zeukan erantzunkizuna ez zen gai zentrala literatur bazen ere. Mirandek muga antzekoak zeharkatu nahi izan zituenean berdin jokatu behar
	aldizkariotan. Horrek, baina, ez du esan nahi literatura engaiatua sortzen ez zenik, baizik izan zuen Peillenekin batera, hots, Igela aldizkaria sortuz, baina testuingurua oso zen
	eta horretarako ere autonomia bazela aldizkari horietan. Ez da ahaztu behar, aldizkarien bestelakoa. Berritasun honek, beraz, Mirandek ekarri nahi izan zuenarekin bazuen
	boom hori gerta zedin ezinbesteko aurrebaldintza izan zela Espainiar Estatuak ezarritako antzarik, umore beltzak, erotismoak, suizidioak eta abar protagonismoa hartu baitzuten,
	moral katolikoaren kontrako gaiek, alegia. Nolanahi dela, Mikel Antzak 1984ko Susa 12n "Maiatz, Kandela, Korrok eta Ttu-ttuá. Literatur aldizkariak borbor" artikuluan aldizkari ezberdinen agerpenaren harira osatutako erreportaiean zioen fenomeno honi esker euskal idazle askok bere lana kaleratzeko aukera zuela eta, hala, non argitaratu ez zeukan belaunaldi berriaren krisia albo batera geratu zela: Hona ekarri ditugun lau aldizkariotan, gutxi gorabehera, berrogeitamar (50) idazle baino gehiagok idatzi du zeozer. Kopurua ez da txantxetazkoa. Zerrenda luzeegia litzateke, baita zenbait ezizen zentsura dialektikaren mugen aldaketa. Eredu gisa, Gorago ikusi bezala, Azurmendik 50eko hamarkadako literatura berriaren eta pseudonimo kenduta ere. Krisiaren garaiak aldendu zirela dirudi, ezta?
	fenomenoarekin lotu zuen 80etakoa eta "Atxaga"-k berak ere, jadanik testura ekarri den
	1982ko 5. Susako elkarrizketan zioen garaiko krisiaren arrazoia, hein batean, literaturaren
	bilaketan argitasunetik iluntasunerako bidea egin izanari zor zitzaiola, zentzu
	metaforikoan:
	Orain arteko literaturgile gehienak ottorena egin dute: arlo ezagun batera mugatu, han "argia"
	(zeruko argia, somete:) zegoelako. Baserrira jo dute (baserri, diot, eta ez "mendi"; baserriaren
	literatura ez da mendiaren literatura, edo mendiarena da baina galbahe ideologiko-
	folkloregilegiletik pasea: niri ez zait "Garoa" interesatzen: EHko mendian ezagutu dudan jendea
	joanes eta abarren antipodetan dago) ba hori, baserrira jo dutela, txanpona (idem literatura) aurkitu
	gabe. Oraingo krisia, beste gauzaren artean, argitik urruntzeari zor zaio. Hori da SUSAkoen
	problema, hori POTTekoena. Eta motellak! Hau duk ilun puska!
	Honek agerian uzten duena da, 80ko hamarkadako aldizkari horietan lehen aldiz garatu
	zela era zabalean benetako literaturaren autonomia ideologiko-politikoa -Figueroak
	(2016) finkatzen dituen terminoetan-, bai literatura sozialaren kanonarekiko, bai eta
	kanon zaharraren itzal luzearekiko ere. Etorkizuneko autonomia-heteronomia harremanei

3.2.2.1. Haur besoetakoaren berrargitalpenak. 70etan

  ez zen berrargitalpenik izan, baina Peillenek Maiatzen egindako eskaera bete egin zen 80ko hamarkadan, hiru izan baitziren Hbren berrargitalpenak. Atal honetan 1983ko Honen harira zera zioen Antzak: "Oroitu, ez dirudi lehen argitalpenaren akats tipografikoak zuzentzeaz oroitu direnik. Ez dirudi ere azalegileak "ipui-berri" hau irakurri duenik. Eta liburua esplikatu dionak ere ez du irakurri, eta kitto!". Azalaren estetikaren kritikarekin jarraituz, Antzak erabat deitoratu zuen egindako hautua eta irizpide moralen ondorio izan ote zenaren susmoa agertu zuen:

	Hordagoren berrargitalpena eta 1987ko Ereinena izango dira mintzagai, hauek jasotako kazetaritza kritikak barne. 3.2.2.1.1. Lehen berrargitalpena eta kazetaritza kritikak. hizki arrosez. Eta azalean traizioa. Hitz bat: gustorik gabeko horterada. Nork pentsa dezake Gizonak Theresari
	1983an agertu zen Hbren lehen berrargitalpena, 1978an Donostian sortutako Hordago panpinak edukitzen utziko liokeela? Eta krabelina? Hori, liburua imajin poetikoz gainezka
	argitaletxearen eskutik, Igela aldizkariaren bilduma 1979an argitaratu zuen berbera. dagoenean. Ez dut uste eszena batzuk gaur egun gordinegiak dirautela… edo agian bai?
	Argitalpen hau nahiko soila izan zen Lurek prestatutakoarekin alderatuta, paratestuaren Kritika honen jarraipen gisa interpreta daiteke Larzabalek 1986an kaleratutako Mea elementuei zegokienean, bereziki. Jarraian ikusiko den bezala, argitalpenaren izaera kulparik ez diskaren azala: neskatila bat, kuleroak besterik ez soinean, mahatsa eskuan aipagai izan zen berrargitalpenaren kazetaritza kritiketan. ahotik gertu, eta abar (ikus 4. eranskina). Irudi horri Izagirreren "Nire euskaltasuna"
	1983an jaso zituen lehen aldiz Hbk gaur egun ezagutzen diren kazetaritza kritikaren abestiaren hitzak gehituta mirandiar kutsua oso agerikoa da, baina, azalak Hbra darama
	generoko iruzkinak. 1983ko apirilaren 17ko Argian argitaratu zituzten Antzak eta Xabier zehazkiago eta, are gehiago, 1983ko berrargitalpenaren azalarekin eta Antzak honi
	Etxanizek haien kritikak. Lehenengoak argitalpenaren ezaugarri formalei eta edizio lanari egindako kritikaren ildoarekin ere erabateko lotura duela agerikoa dirudi.
	erreparatu zien gehienbat eta, bigarrenak, testuaren idazkera eta istorioari. 3.2.2.1.1.2. Testuaren idazkeraz eta istorioaz.
	3.2.2.1.1.1. Liburuaren itxuraz eta edizio lanaz.
	Tonu ironikoko kritikaren hastapenetik, Antzak argitaletxeen, eta zehazkiago
	Hordagoren, politika merkantilista salatu zuen. Honela hasi zuen hausnarketa:
	Bai, noski, gaur egun argi dago liburua ez dela artelan bat. Ekonomi legeen menpe dagoenez
	merkatuko beste edozein produktoren parekoa da. Merkatura sartzean itxura da Saltzaileen
	Kondea: lehen momentuan azalak du garrantziaren zati nagusina… Ze, nork eros dezake itxura
	txarra eta itxusia duen duen liburu bat?... Ez bada… Bai, noski, ez bada egilea garrantzitsua,
	literaturgintzarekin interesatua dagoen edonorentzat ezinbestekoa. Eta gainera, aipatu liburu
	hipotetiko hori agortuta badago. Kasu hau monopolio kasu bat da.
	Kritikaren mamia laburbilduz, Antzak gogor egin zion Hordagori, Miranderen Hb
	besterik gabe salduko zela jakinda, edizio lanean horren arreta txikia jartzeagatik. Topatu
	zituen akatsen artean "omisioz" egindakoak eta "hanka sartzeak" bereizi zituen eta,
	horien artean, azal ezegokia, Luren argitalpeneko Arestiren liburu atzealdeko oharraren
	desagerpena, Miranderen oharrarena, nahiz akats tipografikoak bere horretan utzi izana
	nabarmendu zituen, besteak beste. Izan ere, Hordagokoek Lurek prestatutako edizoaren
	testua erabili zuten, baina paratestuaren elementu gehienak desagerraraziz. Era berean,
	azalari zegokionez eta literatur generoari lotuta, izenburu azpian "nobela" ezarri zuten

  "Uhin Berri" izendatutako belaunaldiko partaide baten testigantza ere baden kritika horrek aditzera ematen du euskal literatur eremuan Arestik Hbren lehen argitalpenean egin nahi izan zuen pedagogiaren ildoa zabaltzen ari zela, literatura sozialaren baitako zenbait idazlerengan, behintzat, Arestiren kasuaren antzera. Hau da, badirudi 80ko hamarkadaren amaierarako euskal literatur eremuan

	iraganean baino garrantzi handiagoa zutela elementu formal literarioek eta aitortzen
	zitzaiola literaturari, arteari oro har, transgresio edo askatasun komunikazio eremu izaera,
	idazlearengan borondate hori gehiago baloratuz bere idologia politiko nahiz izaera
	pertsonal zehatzak baino. Aldizkarietan autonomia hori ere garatu zela aipatu da
	dagoeneko, baina, egitate horiekin batera Iturralderen hitzek pentsaarazten dute
	liburugintzaren esparrua hertsiagoa zela, beharbada. Hau da, zailagoa zela kanon zahar
	nahiz berriarekin bat egiten ez zuten liburuak argitaratzea eta, oso litekeena da,
	periferiako belaunaldi berriko idazle autonomo engaiatuak aldizkariekin konformatzea,
	baina ez ordea literaturaren autonomiaren alderdi ekonomiko indibidualari begiratzen
	ziotenak, profesionalizatzeari, alegia.
	3.2.2.1.2.2. Modako idazlea eta argitaletxeen lehia.
	Ekainaren 7ko Argiako Mikel Mendizabalen kritikaren azken lerroak Hbren harrera ezin
	hobea azpimarratzen zuen: "Jende guti ezagutzen dut gustatu ez zaiona". Kritika labur
	honetan eskaintzen diren datuak interesgarriak dira, batetik, Juaristiren hitzak ekarriz,
	Mirande euskal kultur giroan "idealizatuta" zegoela aipatzen delako, orain arte
	ondorioztatutakoa baieztatzen duen testigantza eskainiz:
	Jon Juaristik berriki idatzi bezala, egun Euskal Herriko gazte askok Mirande du idealizatzen kultur
	girotan batez ere. Duela guti Lizardi desbankatu zuen Lauaxetak adinako indarra hartu du
	Mirandek azken urteetan.

3.2.2.3. Kritika akademikoa eta historiografia.

  Euskal literaturaz arduratu garen euskaldunok inork esan beharrik ez dugu gure hizkuntza zaharrak ez duela literatura aberatsik eta ditugun ajeak ez dugula inork erakutsi beharrik. Baina literatura hain aberatsa ez izatetik hirugarren mundukotzat jotea beste gauza bat da, eta euskararik ez dakitenek kultura gabekotzat epaitzen ari zaizkigu. Ulertzen ez dutena era hortara epaitze hori heurak jakingo dute zergatik, baina ez gurearen maitasunagatik, noski.

	Martinek Eganen urtarril-abenduko alean argitaratutako "Euskal literatura bere barnetik
	ikertuaz" (1977: 160-163) artikuluan egoerarekiko baikortasuna erakutsi, oso gutxi ziren
	oraindik (filologikoak ez ziren) euskal literatur azterketak. Alabaina, Casenavek aipatzen
	duen bezala, 70etan giza zientzen eragina nabaritu ostean, 80 eta 90eko hamarkadetan
	eguneratze teoriko bat jazo zen euskal literatur kritikagintzan, euskal literaturaren
	historiografiaren bilakabidean ondorio zuzenak izan zituena. Ordura arte euskal
	literaturaren azterketa kritikoek eta historiek objektuaren beraren legitimazioa izan zuten
	helburu eta, are gehiago, laurogehiko hamarkadaren hasieran San Martin euskal literatura
	duinik bazela justifikatzen irakur zitekeen oraindik ere, 1980-1981eko urtarril-abenduko
	Eganeko "Kaletar literaturaz edo uste okerren zuzenketaz" (131-133), besteak beste:
	Aldez aurretik argitu beharreko puntua da atal honetan literatur kritika akademikotzat
	hartuko denak ez duela zertan derrigor akademiaren esparruaren baitan agertu, hau da,
	aldizkari edo bestelako euskarri/hedabide akademikoan. 80ko hamarkadako euskal
	literatur kritika (ez filologiko) akademiko jaioberriak bere denbora hartu zuen behar
	bezalako hedabideak garatzeko eta, bien bitartean, literatur teoria eta metodologietan
	barrena egindako saiakerak literatur aldizkari espezializatu ezberdinetan kaleratuko ziren,
	ez beti akademiari lotuak.
	Ez da ahaztu behar zein egoeratan zegoen 70eko hamarkadaren amaieran euskal literatur
	kritika eta, ondorioz, historiografia. Jadanik aipatu da euskal literatur munduko pertsonaia
	ezberdinek lan monografikoen beharra identifikatu zutela eta, nahiz eta 1977an San

  La única excepción es seguramente Jon Mirande, un suletino nacido en París, que aprendió euskara a los veinte años. Su

	egingo zuen ezlekuaren joerak, bere horretan jarraitu zuen Hbrentzako euskal
	literaturaren historietan, 70eko hamarkadako inertziarekin jarraituz.
	Juaristik ez bezala, Lasagabasterrek ez zion tarterik eskaini Miranderen ideologiari, ez
	eta haren irakurlegoarenari ere. Deigarria da Lasagabasterren testua baino urtebete
	beranduago argitaratu zuen lan historiografikoan Juaristik Hbren gainean eskaini zuen
	informazioaren laburtasuna: "En 1970 se editó su único libro, la novela (o, más
	exactamente, novela corta) Haur besoetakoa [La ahijada]" (1987: 110). Garaian
	unibertsitateko irakasle zen literatur adituak ipuin-berriari eskainitako analisia laburra,
	azalekoa eta, neurri batean, okerra ere bada. Lasagabasterren kasuan aipatu bezala,
	1987rako argitaratuta zeuden Hbri buruzko azterketa zenbait, horietariko bat Pott Bandan
	berarekin aritutako Sarrionandiak idatzitakoa. Baina ez zuen horietariko bat ere erabili,
	hurbilpen horiek ere literariotzat baino apologetikotzat baitzituen, omen:
	única novela -Haur besoetakoa (La ahijada)-es de 1970 y tiene ecos de ese esteticismo intelectual,
	refinado y a veces un tanto decadente de Gide o un Montherlant.
	Eraginok aipatu bazituen ere, ez zuen Miranderen idazlana euskal literaturaren
	bilakabidean kokatu. Egia da azterketa kritikoak oraindik urriak zirela, baina, nolanahi
	dela ere, historia honetan ez ziren aintzakotzat hartu. Hala, ondoko garaietan indartzera

  . Bada, "Atxaga" gai horri heldu zion bete betean, izan ere, Mirandek erantzun gabe daudenak. Orain badakigu, esate baterako, nazkatu eta idazteari uko egin ziola. Uko egin ziola, halaber, garaiko euskal kulturari ere. Ordea, ez dakigu, zehazki, nola banatu behar diren, gizartearen eta egilearen beraren artean, erantzunkizunak; noraino iritxi zen aipatu euskal kultura haren bortxakeria, bereziki.

	Horren jarraian ezarri zuen iraganaren eta orainaren arteko lotura, izan ere, haren iritziz,
	iraganeko arazo hura orainari begira aztertzea baitzen egokiena. Hala, iraganeko zentsura
	dialektikaren indar mugatzaileak -berak "indar estrangulatzaile" deitutakoak-salatze
	hutsaren konplazentzian erori gabe, efektu bera omen zuten indar garaikideei
	erreparatzeko gonbita luzatu zuen. Indar horiek, honezkero jakina denez, proiektu
	politiko-ideologiko kolektibo bati erantzuten zion literatura sozialaren kanona bultzatzen
	zuten indarrak ziren, bestelako literatur lanak debekatu ez, baina nolabait zentrifugatu ez
	ezik, euskal literatur sorkuntza eta eremuaren arauak, zentsura dialektikaren muga asko-
	gutxi hertsiak, finkatzen zituztenak, alegia. Momentu honetan azaltzen da inoiz baino
	garbiago Pott Bandako "Atxaga"-k Miranderen figura eta, kasu honetan, (H)b, ekarriz
	egiten zuen aldarria:
	bere garaian idazle gisa pairatutako egoeraren eta une garaikidearen arteko paralelismoa
	gauzatu zuen. Lehenik eta behin, azpimarratu zuen urteen joanak idazlearen kasuaren
	larritasuna agerikoago besterik ez zuela egiten, hark bizitako egoeraren hainbat xehetasun
	nahiko garai berantiarrean hasi baitzen argitaratzen. Honela deskribatu zuen "Atxaga"-k
	Miranderi gertatutakoarekiko euskal kolektiboaren sentimendu egoera ("Atxaga", 1987:
	123-124):

Ez dut uste, beraz, Mirandek gure letretara ekarri zuen ondoeza asko arindu denik. Bihotza sobera baldarturik ez dutenen eritzirako, agian ez da astundu baizik egin, zeren eta orain, bere obra ez ezik, berari gertatutakoa ezagutu ahal baita, eta bere biografiak ere hainbat galdera argitaratzen baititu, oraindik Arazo hori aztertzekotan, jakina, gaurko egunari begira aztertu beharko litzateke; ez iragan egunetan eragin estrangulatzaile bat izan zuten indar eta joerak azaltzeko -horrek gure kontzientzia ona areagotu besterik ez luke egingo; aurreratuak sentituko ginateke -baizik eta haien txanda eta lekua hartu duten estrangulatzaile berriak ikararik gabe salatzeko. Ikararik gabe, diot, zeren estrangulatzaileek, hala iraganekoak nola orainekoak, hitz printzipalak hartzen baitituzte aintzat bere ito lanak aurrera eramateko garaian; Aberria, adibidez, edo Euskaldunatsuna, edo Iraultza. Eta iduri izaten baitu haien aurka joanez delako Zintzotasun baten aurka ere joan gintezkeela; derrigorrez gertatu behar ez duen gauza, hain zuzen. Iturraldek, aipatu hitzaurrean, zera dio, Mirande biziko balitz isilpean egongo litzatekeela edo negar egingo lukeela, susmo hori hartuta dagoela behintzat, eta ni ere bat nator berarekin. Ez dut uste egoera asko aldatu denik. Hogei urte ez dira izan nahiko. Galdera asko daude erantzun zai. ("

Atxaga", 1987: 124) 

2017an defendatutako tesia, argitaratze bidean dena.

Ideia honi erreferentzia egiteko agertzen da maiz "modernismo" terminoa, baina, mundu anglosaxoian garatutako modernism delako mugimendutik bereiztearren, lan honetarako egokiago iritzi zaio mendebaldeko kanon zabal bati erreferentzia egiteko batez ere "Modernitate" eta "Modernismo" literario formak finkatzeari, hizki larriz. Hitzok sinonimoak dira lan honetan, baina nahasmenduak ekiditeko "Modernismo (kanoniko)" terminoabaliatuko da literatur kanonari erreferentzia egiteko, eta "Modernitate", aldiz, mendebaldar Historia Orokorraren garaiaz mintzatzeko.

Argitu beharra dago hastapeneko marxismoaren terminoetan ideologiatzat jotzen zenak eta ideologia hegemonikoaren ideiak esanahi bera dutela, superestrukturaren osagai den boterearen tresna garrantzitsuarena, alegia. Alabaina, lan honetan ideologia hegemonikoaren ñabardura erabiliko da, kultur eta literaturaren arloko bazterreko ideologiez, edo, zehazkiago, kontra-ideologiez ere aritu ahal izateko.

1980an argitaratu zen arren, 1978an irakurri zuen lehen aldiz New Yorkeko Modern Language Association Conventionen.

Azpimarratu beharra dago hemen aztertuko den Modernitate/Modernismo kanonikoa teoria mailan "lehen modernismo"-arekin identifikatzen dena izango dela.

Hemendik aurrera "Modernismo" hitza erabiliko da soilik mendebaldeko modernitate literarioaren kanon zabalari erreferentzia egiteko.

Tesi honetan "literatur modernitatearen ideologia"-z mintzatzerakoan, zertze literarioa duen garaian garaiko eta tokian tokiko literatur modernitatean ageri den munduaren nahiz literaturaren -eta, oro har, artearen-gaineko ikuspegi kontrakulturala edo kontrahegemonikoari egin nahi zaio erreferentzia, eduki/forma lotura bilduz. Ideologia honen ezaugarri nagusia, beraz, termino marxistetan superestrukturaren osagai den ideologiaren kontra egiten duela da, dau da, ideologiaren deseraiketa egiten duen joera. Marko teorikoan literatur modernitateari buruz emandako azalpenak biltzen dituen kontzeptu gisa funtzionatzen du.

Tesi honetarako aurretiazko azterketa narratologiko berriagoa 2013an Amaia Elizalderen eskutik abiatu zen Jon Casenaveren zuzendaritzapean gauzatu, Bodeaux-Montaigne Unibertsitatean gauzatutako Mémoire edo Master Amaierako Lanean.

Modernismoaren eraikuntza kanonikoarekin gertatu bezala, 1835ean Théophile Gautierek Madamoiselle de Maupin lanaren hitzaurrean egindako l'art pour l'arten formulazioa ideologiatik edo politikatik aldendutako arte baten aldarriarekin lotu ohi da. Hemen argitu nahi denez, literatura eta artean edertasuna irizpide moral eta etikoetatik banatzea suposatzen zuen plateamendua ideologikoa zen, artearen desaktibazioa bilatzen baitzuen ideologia hegemonikoaren garraio soil gisa.

Irakurketa honen xehetasun gehiago nahi izanez gero, ikus Lapurdumen argitaratzekoa den "Prometeo eta Proserpinaren amodioa edo Haur besoetakoa (1970)" (2015) artikulua.

Ez da ahaztu behar, baina, Casenavek berak (2012:) azpimarratzen duela "haustura" gisako kontzeptu mailegatuen berrikuste beharra. Berak dioen bezala, inguruko literatur teorietan jadanik eztabaidagai izan da "haustura"-ren fenomenoa, baina Leeren kasuan, gainera, are zalantzagarriagoa da zinezko haustura bat suposatu izana, Abren argitaratzeko ezintasuna kontuan hartuta.

Appadurairen (2006) lanean oinarrituz Amaralek (2016) Minotauroaren iruditeriatik abiatuta monsterraz dioenekin bat egiten du hemen piztiaren figurak.

Koldo Mitxelena Kulturguneko funtsetatik eskuratutako gutuna.

Koldo Mitxelena Kulturguneko funtsetatik eskuratutako gutuna.

Zehaztu beharra dago mezua zentsuratu behar ez izateko garatutako baliabideak ere autozentsuratzat har daitezkeela, izan ere, idazkera edo argitaratzeko bidea ziren baldintzatzen ziren elementuak, eta baldintzatze hori bera autozentsura ere bada. Ondorioz, emaitza testua autozentsura kontzientetik pasatakoa dela nabarmendu beharra dago, nahiz eta autozentsura hori bestelako zentsura bat saihesteko erabili.

Euskaltzaindiaren jabetzapeko dokumentuak, Azkue Bibliotekan kontsultagai.

Euskaltzaindiaren jabetzapeko dokumentuak, Azkue Bibliotekan kontsultagai.

Euskaltzaindiaren jabetzapeko dokumentuak, Azkue Bibliotekan kontsultagai.

Euskaltzaindiaren jabetzapeko dokumentuak, Azkue Bibliotekan kontsultagai.

Euskaltzaindiaren jabetzapeko dokumentuak, Azkue Bibliotekan kontsultagai.

Euskaltzaindiaren jabetzapeko dokumentuak, Azkue Bibliotekan kontsultagai.

Euskaltzaindiaren jabetzapeko dokumentuak, Azkue Bibliotekan kontsultagai.

Euskaltzaindiaren jabetzapeko dokumentuak, Azkue Bibliotekan kontsultagai.

Lan honetan autonomia erlatiboaren kontzeptua aipatu da, baina, euskal literatur eremuaren kasuan, esan gabe doa erlatibotasun hori ez dela berdingarria Estatudun nazio-hizkuntzen literaturen autonomien erlatibotasunarekin. Euskal literaturaren eremuan 70-80 hamarkaden bitartean jazo zen autonomiari buruzko eztabaidaren helburua ez zen euskal literatur eremuaren autonomiari buruzkoa, euskal literatur

II. ataleko 2.2 azpiatalean aztertu eta zehaztu bezala, Mirandek bere idazlana izendatzeko erabili zuen "ipuin-berri" deiturak bat egiten du frantziar literatur tradizioan nouvelle gisa ezagutzen denarekin.

"Profanazio" hitza Iturraldek (1987) erabili zuen Hbri egindako hitzaurrean, etaSarrionandiak (1988) izendatu zuen Mirande poeta "mugausle".

Azterketan zehar ere aipatu den bezala, tesi honen azterketa ildoak ez du guztiz bat egiten literaturaren soziologian oso erabilia den autonomia-heteronomia bikote kontzeptualarekin. Honen arrazoi nagusia da

Gaur egungo literatur eremuaz aritzean, gogoan hartu beharra dago oso autonomia gradu txikia duen eremua dela, Figueroak aipatzen duen autonomia erlatiboaz haratago, ez dira berdingarriak Nazio-Estatu bat duen hizkuntza baten literatur eremuaren eta halakorik ez duenaren autonomiarako aukera, gero hori gauzatu hala ez.

"Askatasun" ordez "autonomia" erabil liteke, baina irakurketa bikoitz hau zertu zuen Arestiren terminologia erabiltzea erabaki da baieztapen honetarako.

eranskina: Oroituz / Orhoituz (1976) liburuaren zentsura fitxak 46 .46 Espainiako Ministerio de Culturaren jabetzapeko dokumentuak, AGAn kontsultagai.

Thérèse éveillée (1938)