Aitor Ortiz De Pinedo 
  
Aitor Ortiz 
  
Pinedo Gabon-Kantak 
  
Inpress 
  
Artxibo-02304029v2 Gabon-Kantak 
  
Joanes Etxeberri Ziburukoa 
  
Salvat Monho 
  
Jose Antonio Arana 
  
Azpiatal berezi bat eskaini nahi zaio bertso-sail mota honi hemen

Keywords: egon ahal zen etxekoen aldetik, bestelako eske-kanta batzuetan urte berrikoak, Olentzerokoak, Santa Agedakoak…

 

diotso graziaz betea…", "Belengo portalian, negu gogorrian, jaio da gure Jesus ostatu batian…"

Bizkaierazkoak dira hona ekarriko ditugun lagin bi. Mendebaldeko hizkuntzaondareak baditu erakusgarriak Gabonetako kanten eremuan. Bizkaierazko testuak espero ahal dira Mendebaldean; kontuan izan bizkaieraz aritu direla mendez mende baita Urola bailaran eta, Arabako iparraldean ere, Aramaion.

Duda barik, pozgarria litzateke zehatzago jakin ahal izatea Txorierrin, Uriben, Arratian eta enparauetan zer literatur lan loratu den jai hauetan, mendebaldeko Gabonkanten panorama osotuagoa izateko. Jarraian lau Gabon-kanta biltzen dira, tankera, eremu geografiko eta euskara molde desberdinetakoak.

Gabonetako jaiak aukera aproposa izan dira adierazpen artistiko bereziek lekua izateko jendartean (musika, antzerkia, pintura, gastronomia…), egutegi kristauan leku seinalatua dutenez gero. Jakina denez, neguko solstizioa seinalagarria izan da jentiletan ere, itxura guztien arabera: bada, horren lekuko, arbolen gurtza, herri-kanta frantses, aleman eta ingelesetan: "Mon beau sapin", "Oh, Tannenbaum", "Oh, Christmas tree"… Euskal esparruan eta Arantzazuko Santutegiko behatokitik begira, Pello Zabalak, eman du arbolen gurtzaren berri zelten artean, urtaroen arabera, arbola mota bakoitzak zelten artean izan duen sinbolismoa gogoan: jo haren liburuetara argibide bila.

Atalaren sarrerak eta oin-oharrak: Aitor ORTIZ DE PINEDO Eder dek olaan gabia XVIII. mendeko (1705) artzain-kanta edo bilantziko hau XX. mendearen hirugarren hamarkadan aurkitu zen Laurgaingo (Aia, Gipuzkoa) ganbara batean, melodia eta guzti, musika-paper ugariren artean.

Umore oneko bertso herrikoiak dira. Ahapaldiotan, bertsogileak, edo bertso-esaleak, Betleemen ikusten duena azaltzen du, orainaldian, bertan balego bezala, zorioneko lekuko gisa. Ardoaren aipua ere bada, topa egitea hasieran eta ardo eskea bukaeran. Lehen bertsoan ematen den irudien metaketa ez da zentzugabea, baizik eta herri-literaturak baliatzen duen baliabide estilistikoa giro berezia sortzeko, Manuel Lekuonak aztertu duen bezala kpla zaharretan. Aipagarria da kontakizun sakratua herriko bizitzan txertatzeko ahalegina, tokiko pertsonaiak kontakizunean txertatuta. Umorea eta xalotasuna ere bada, idiak umeari azpiko lastoa jango diolakoan… Bertsioaren oinarria: Manuel Lekuona, " Gabon-kantak", Egan, 1956 (5-6), 9-44 [27-28]. or.

Leloa

Eder dek olaan 1 gabia 2 , larre onean ardia… Nafar 3 baino hobe diagu Zaragozako zuria.

Brindatzen 4 diat, Zeledon: honixek egiten dik on, sekulako honez gero izango gaituk gu gizon.

Koplak

Beleneko portalepean 10 omen zeagok 5 Jaungoikoa, hura ekusten han omen dek Paskoal gure aldekoa.

Goazen gu ere, Petiri, Paskoal ez dek agiri; ardiaz kontu dadukala esan zeagot 6 Gatxiri. 

Gabon-sariak

Sor Luisa Miserikordiakoaren izenarekin agertutako "Kopla-jostailuak", berez, Frantzisko Xabier Maria Muniberen bertsoak dira, Peñafloridako kondea. Kopla hauek, Gabon-sariak (1762) artzain-operatxoaren bukaeran kokatzen dira.

"Kopla-jostailuak" hauek jostalari samarrak dira, izenak berak adierazten duenez, eta nabarmentzen dute gehiegizko solemnitatea gainditzeko saioek ere zentzua izan dezaketela.

Munibe ilustratuak, Euskalerriko Adiskideen Elkarteko handikia, kopla umoretsu hauetan islatzen du herriaren aurrerabide ekonomiko eta kulturalaren aldeko ikuspegia. Adiskideen Elkartea euskal ilustratuen biltokia zen, herrialdea aitzinatzeko asmoz sortua, Argien mendean beste leku askotan sortu zirenen parekoa. Testua irakurrita, erraz antzemango zaio Azkoitian eta inguruetan errotuta zeuden zalduntxoen espirituari: bakearen aldeko apustua etorkizuna hobea eta oparoagoa gogoan, eta herri ultraerlijiosoa lozorrotik ateratzeko ekimen gutxi asko urardotua. Euskal ilustrazioa moderatu samarra zen, Frantziako haren jatorrizko ilustrazioarekin konparatuz gero, gizarte-indarren korrelazioa bestelakoa zelako, hau da, ilustratu-kopuru askoz txikiagoa hemen. Entziklopedia erosteko ere autoritateen baimen berezia behar zen, eta entziklopedia izan ilustratuen oinarria. Obskurantismoaren lainoa uxatzea ez zen erraza.

Kopla hauetan, alderantzikatutako munduaren topiko ezaguna ageri da: gaixotasunak desagertuta daude; armen burdina goldetarako erabilia; aberastasuna erruz; egia nagusi; etsaitasunik ez (gaztelaua eta portugesa adiskidetuta, elkarri mokoka ibili eta gero gudu latzean). Harrigarria da kopla hauetan autore ilustratuak bere buruari barre egiteko askatasun hori, non bizitza osoan zehar aldeztu zituen idealak burla modura aipatzen dituen. Bide beretik ikusten da El borracho burlado (1764) antzerki umoretsua, Gabon girokoa eta beti ere edifikatzeko asmoz idatzia, despotismo ilustratuaren eredura. Hemen trufaz aipatzen diren elementuak Azkoitiko Zalduntxoen ahaleginek bilatzen zituztenak dira: herriaren aurrerabidea, arlo guztietako jakintzari esker, teknikoa barne. Ahalegin horren erakusgarri bat: Elhuyar anaiek, esaterako, wolframa bakartu zuten lehen aldiz, Euskalerriko Adiskideen Bergarako Mintegian 1783an. Adiskideek Europa kurritzen zuten, ahalik eta teknologia aurreratu eta eraginkorrena ekartzeko hiru probintzietara. Beren literatura ere optimismo horren barruan kokatzen da, ustez eta gizakia hobetu litekeela hezkuntzaren bitartez, literatura edifikantea baliatuta.

Kopla hauen hizkerari buruz, berba batzuk. Euskalkia hautatzearen haritik, esaterako, Euskalerriko Adiskideen Elkartea (1765an sortua) erabaki ezinik ibili zen korapilo linguistikoa dela kausa. Gura zuten euskara hizkuntza eroalea izan zedila, beren asmo erreformatzaileak bultzatzeko antzerkiaren eta kanten bitartez, Bizkaiko mugan dauden Gipuzkoako bailara horietan; bizkaiera, gipuzkera edota gaztelania aukeran zeuzkaten beren asmo didaktikoak gauzatzeko. Inoiz gaztelania hobetsi zuten erabilera linguistiko batzuetarako (El borracho burlado Gabonetako antzezlanean, adibidez), eta gipuzkera hobetsi zuten bizkaiera bainoago, behinik behin erreparatzen bazaio segidako "Kopla-jostailuak" sortari, Frantzisko Xabier Munibek (1729-1785) ondua.

Xabier Altzibar ikertzaileak aipatu ditu Muniberen loturak Markinarekin. Hizkuntzalariek frogatutzat jotzen dute Euskalerriko Adiskideak bizi ziren inguruan gipuzkerak lilura berezia sortzen ziela, jatorrizko berbetaren gainetik. Gaur egun ere, horrela dirudi. Ez alferrik, Sor Luisa Miserikordiakoaren kopletan gipuzkerazko adizkien ondoan, bizkaierazko partizipioaren agerraldiak topa daitezke. Joan Antonio Mogel (1745-1804) ere, hura ere ilustratua, zangalatraba ibili zen bi euskalkion artean, hein batean, nahiz eta Peru Abarka eleberri dialogatu bikaina Markinako bizkaieraz idatzi zuen.

Literatura konparatuaren bidetik, ohar pare bat. Badira, azken urteotan, koplajostailu hauen antzeko bertso-sortak kantaz emanak: euskaraz, esaterako: "Biziko gara horrela hirurehun bat urtez / banku guztietako jabetzaren kaltez, / sufrimendua eta nigarraren ordez / farra eta parrandaz historia betez" (B. Atxagaren "Zenbait bertso xelebre", Ruper Ordorikak Hautsi da anphora-n (1980) kantatua); edota, gaztelaniaz, "Todas estas cosas / había una vez, / cuando yo soñaba / un mundo al revés" ("Érase una vez" José Agustín Goitisoloren olerkia, Paco Ibáñezek abestua). Literaturako topiko ezagun baten aurrean gaude, hau da, literaturaren historian zehar han eta hemen errepikatzen den ideia, kasu honetan Denbora Urrezkoaren topikoa non gizarteko kontrakotasun iraunkorrak urtuta dauden, kopla hauetan bertan hitzez hitz aipatua.

Jatorrizko iturria: Luisa Miserikordiakoa, Gavon-sariac. Azkoitia: Miserikordian, 1762. Bertsio eta oharren oinarria. Gabonsariak; El borracho burlado / Xabier de Munibe, Conde de Peñaflorida. Vitoria-Gasteiz: Eusko Legebiltzarra, 1991, 191-195. or 

Gernikako Gabon-kante (1764)

Sebastian Antonio Gandarak Gabonetako hiru operatxo edo "Gabon-kanta" sail idatzi zituen, besteak beste: 1757, 1762 eta 1764an. Antologia honetan, 1764koa hautatu da: Gabonetako opereta txiki bat bizkaieraz idatzia. Opereta da "opera bufo edo komikoaren antzantzekoa, tragikotasuna alde batera utziz, gai arinak elkarrizketa eta kantuen bidez tratatzen dituen genero frantsesa", Literatur Terminoen Hiztegiaren arabera.

Barregarria da sortzen den elkarrizketa bizkaitarraren eta Muxil izeneko pertsonaiaren artean. Muxilek euskaraz trakets dihardu, eta efektu komikoa sortzen. Galdarak kaleko hizkera darabil, ez Munibek bezala hizkera jasoa bere lanetan. Gandararen lanak erlijioari buruzko teatro piezak dira, elizan kantatzeko eginak. Eragin kultua nabari bada ere, herri teatroaren hizkuntza dute, orobat hizkera. Era berean, ahozko literatura esparruari dagozkion pertsonaia komikoak ageri dira.

Lantxoak sarrera bat du, Sarmen, eta hamabi ahapaldiz osatzen da; bertan Muxil eta Bizkaitar baten arteko elkarrizketa dakar: erritmo eta tonu arin eta atseginez taxutua, hizkera herrikoi eta naturalez garatua.

Ongi landutako bertsoak dira, bai neurriz, bai errimaz: 6a / 3b / 6a / 3b / 5c / 5c / 6a / 3b. Gandarak Larramendiri bidali zion obratxo hau gutun batekin, adieraziz maisuak onartzen bazuen obratxoa, egileak poza hartuko zuela. Esker onez eta lana goratuz beste gutun batez erantzun zion Larramendik (ikusi Larramendiren gutuna liburuki honetan bertan).

Jatorrizko iturria: Sebastian Antonio Gandara (1764), "Guernicaco Gabon-cante -Hurte 1764". Historiaren Errege Akademia (Madril), "Jesuitas" funtsa, 62 paper-sorta.

Bertsio honen eta oharren oinarria: J. Ignacio Tellechea Idígoras eta Manuel Lekuona (1966), "Gabon-Kantak" de Guernica (1764)", BRSVAP, 22-2, 157-171. or. 

Guztiak

Eguberriren jitiaz

Gabon kanta edo noel hau 1782an argitaratu zen. Gero, Charles Bordesek jaso zuen, moldatuta, bere Uskal noelen lilia (1897) bilduman.

Bertsootan, Eguberria dela eta pozteko deia zabaltzen da, eta Jesusen izenaz xarmatzera gonbidatzen. Jesu Kristok gauzatu duen salbazio-gertaeren haria adierazten da, leku berezia (4-8 bertsoak), jakina, Betleemko misterioari emanez.

Hamar lauko, errima gurutzatua, eta lerro guztiak zortzi silabaz osatuak: 8a / 8b/ 8a / 8b.

Bertsioaren oinarria: Barneix Altzabeheiti ( 1782 

  ), Noelen lilia. Barkoxe 77 oker egin zuenean 78 deabruaz posedituta geunden; deabruak bereganatuta gelditu ginen 79 gaitu berrerosi berriki; gaitu salbatu duela gutxi 80 laudatu, ohoratu. 81 handik sarri, handik gutxira.

		erregiak presenteki,
		zoini eskentu beitzaitzo 83
		umiliate bateki.
		Mirra eta intzentsia
		dutie ohoreskatu 84 ,
		bai eta Jesus Krist
		urrereki adoratu.
		Errege haien gidatzen
	30	izar bat beti martxatzen,
		zeren Jesus Kristez beitzen
		Lehen noela Jinkua berriz formatzen.
	Adbentuko lehen igantian kantatzeko Jesus Kristek hanbat maite
		uken du kristinua,
		ezin erran beitaiteke Eguberriren jitiaz 74 gitian 75 izan bozturik, Hark dian amuriua.
		Jesusen izen saintiaz Hil denaz geroz gugatik giren 76 oro xarmaturik. supliziozko penetan,
	40	dezagun otoi deboki Evak bere inbidiaz falta egin zianian 77 , ezar gitzan zelian 85 .
		bertan Luzifer handiaz
		poseditu ginandian 78 .
		Bena Jesus Kristek gutu
	10	arraerosi berrizki 79 ,
		eta gaitzeti libratu
		guk merexitu gaberik.
		Birjina batek du sortu
		establia txar batetan,
		eta berak adoratu
		umiliate handitan.
		Jesus sortu bezain sarri
		aingiriez da laidatu 80 ,
		bai eta ere hanti sarri 81
	20	artzainetzaz adoratu.
		Orienterik jin zaitzo 82
	74 etortzeaz	
	75 gaitezen	
	76 garen (subjunktibo zaharra)	
	etorri zaizkio	
	zeini eskaini baitzaizkio	
	dituzte eskaini	
	ezar gaitzan zeruan	

merino (gazt.); herrizain, udaltzain; aguazil.

sasi-mediku.