Gandara Eta 
  
Sor Luisa 
  
Ariane Ensunza 
email: ariane.ensunza@gmail.com
  
Aldamizetxebarria Xviii 
  
Gabon Mendeko 
  
: Kantak 
  
Eta Gandara 
  
Luisa Sor 
  
Xviii Artxibo-00698797 
  
Gandara 
  
Sor Luisaren 
  
Gabon Sariak 
  
Sebastian Antonio De La Gandararen 
  
Gabon Kantak 
  
" Ahal 
  
Bi Autoreen 
  
Kanta Bakoitzaren Ezaugarriak 
  
  
  
mendeko bi autoreren lanak izango ditugu aztergai

à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d'enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés.

Testuingurua

XVIII. mendean Hego Euskal Herriko literaturak goraldi nabarmena jasan zuen XVII. mendean izandako beherakadaren ostean. Ipar Euskal Herriko literaturak, aldiz, loraldiaren osteko beherakada jasan zuen. Kontrako norabidean zebiltzan, beraz, Iparraldea eta Hegoaldea.

Horrek ez du esan nahi Iparraldean idazteari utzi zitzaionik, badira eta garai hartako obrak kalitatez eta kantitatez ez hain kaxkarrak. Hala ere, ez dago ia idazle ez poeta originalik (Etxeberri Sarakoa salbu), gehiengoa lan aszetikoen itzulpenak baitira. Lafittek (1941:43), 1713an sinatutako Ultrecht-eko itunaren ostean gertatutako beherakada ekonomikoari egotzi zion Iparraldeko literaturaren dekadentzia (apud. Sarasola, 1976:51). Hala ere, Oyharçabalek (2001:11) dioenez, "ez dirudi XVII eta XVIII. mendeetan Lapurdiko ekonomian gertatu aldaketek oihartzun zuzenik izan zutela lapurterazko letra sorkuntzan".

Horrez gain, 1789ko Frantziako Iraultzaren ondorioz, Iparraldeko euskaldunek foruak galdu zituzten eta Biarnorekin batera Pirinio Behereko departamentuan sartu zituzten Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa (1790). Gainera, Iraultza Frantsesean sortutako Konbentzioaren aurkako gerra piztu zen 1793an Frantzia eta Espainiaren artean, 1795. urtean bukatu zena.

1793an Gipuzkoako foruen arabera, Diputazioak bere aldetik boluntario konpainiak armatu zituen eta horretarako elizako ondasunak baliatu zituen. 1793an Ventura Caroren tropek Hendaia hartu zuten gipuzkoarren eta nafarren laguntzarekin, baina frantziarrek aurre egin eta Gipuzkoan sartu ziren (1794 -VII). Frantziarren inbasioak Gipuzkoako egoera politikoa okerrera eraman zuen. Euskal Herriko egoera, beraz, ez zen batere samurra izan, batez ere XVIII. mendeko bigarren erdialdean. Dena dela, Sarasolak dioenez (1976: 59), Frantziako Iraultzak ez zion aldaketa esanguratsurik ekarri marjinala zen euskal literaturari.

Nolanahi ere den, XVIII. mendearen lehen erdian, behintzat, Hegoaldeko literaturak loraldia jasan zuen Larramendiren (1729 eta 1745) lan garrantzitsuei esker, hauek euskalduntasunaren suspertzea ekartzearekin batera, literaturarako grina ere piztu baitzuten. Horrez gain, XVIII. mendearen erdialdean Euskal Herriko kultura sustatzea lortu zuen Real Sociedad Bascongada de los Amigos del País (1764) (Euskal Herriaren Adiskideen Elkartea) sortu zen Peñafloridaren eskutik; izan ere 1763an aurkeztu ziren Elkartearen egitasmoak, baina hurrengo hilabeteetan mamitu ziren Bergaran. Ondoren Azkoitian, Gasteizen eta Markinan eraturiko Batzar Orokorrek sendotuta osatu zen sorrera saioa 1765ean. Halabaina, 1774an tropa frantsesak Bergarara sartzearekin batera apaiztegia suntsitu zuten eta honek elkartea desegitea ekarri zuen.

Lau arlo izan ziren Elkartetik bereziki bultzatu nahi izan zirenak "Irurac bat", Gipuzkoa, Bizkaia eta Araba, borboitarren modernitatearen bidean jartzeko: Nekazaritza; Zientziak eta Arte Praktikoak; Industria eta Merkataritza; eta, azkenik, Politika eta Letra Ederrak. Dena dela, ilustrazioaren bidean ibili arren, ez ziren, inondik ere antiklerikalak. Horrez gain, ilustratuek teoria literarioa eta kantua beharrazkotzat jotzen zituzten eta are beharrezkogo teoria horien aplikazioa eta kantuaren libertimendua uztartuko dituen generoa: antzerkia, hain zuzen ere. Azken finean, garai hartan antzerkia denbora-pasa izateaz gain, helburu pedagogikoarekin ere erabiltzen zen, baina Peñafloridaren hitzak gogoraraziz, "antzerkia bertuteen eskola izan dadin, eta ez bizioena".

Garai honetakoak dira Barrutia (1682Barrutia ( -1759)), Sor Luisa eta Franzisko Xabier Munibe (1723Munibe ( -1785)), Peñafloridako kondea. Aresti da XVIII. mendeko euskal antzerkigintza zehatzen aztertu duena; izan ere, berak argitaratu zituen 1965ean hiru autore hauen obrak: Barrutiaren "Gabonetako ikuskizuna" (Acto para la nochebuena), Sor Luisaren "Gabon Sariak" eta Muniberen "El borracho burlado".

Lehen esan bezala, lan honetan, goian aipatutako hiru lanetatik Sor Luisaren "Gabon Sariak" izango ditugu aztergai; izan ere, Barrutia eta Muniberen inguruko ikerketa eta azterketa sakon ugari egin dira gaur arte, baina Sor Luisaren lana, aldiz, ia oharkabean pasatu da. Horrez gain, Sebastian Antonio de la Gandararen hiru "Gabon Kantak" ere aztertuko ditugu eta, ahal den neurrian, bi autoreen lanek zer duten antzeko eta zer desberdin esaten saiatuko gara.

Gabon Kantak

Aztergai dugun garaiko testuinguru historikoa ikusi ostean, Gabon Kantez jakin beharreko kontu batzuk azalduko ditugu jarraian.

Izenak berak iradokitzen duen bezala, Gabon edo Eguberri sasoian abesten diren kantei deritze Gabon Kantak edo Eguberri Kantak. Bilantziko ere deitu izan zaie, gaztelaniatik mailegatutako hitza erabilita. Bilantziko gaztelaniazko villano hitzetik dator, hain zuzen ere, eta "herritarren kantua" esan nahi du. XV. eta XVI. mendeetan Espainiako musika polifonikoan, nekazari giroko kantuetan oinarritutako obra lokala du jatorri. Hala ere, gazteaniazko bilantzikoa zejel izeneko arabiar bertsoetatik eratorria dela dirudi. Itun Berrian bertan jada Jesus jaio dela adierazteko Gabon Kantak bazirela aipatzen da. Manuel Lekuonak (apud. Kaltzakorta, 1999:134), erdarazko villancico edo villanesca euskaraz artzain-kanta deitu ohi zien: "Erri-xume kanta alegia. Erri-ezjakin kanta. Kanta oietan olerkariak -olerkaririk jakintsuenak ere-ezjakin-papera egiten du; eta bere esan-bearrak ezjakin-itxuran ditu esaten. Olerkari ez bafio artzai izaki alegia.

Eta artzai batek Jesus'en jaiotzaren aurrean jelkiko lituzkean itz eta sentiera ber-berak jelki berak ere... Orixe da Villancicoa. Orixe da Artzai-kanta".

J. A. Lakarraren (1982:71) [sic] Testuan Fray Gerundio'rekiii pseudonimoz izenpetzeko moda artu zuten. Eta bestalde, Azkoitia'ri dagokionez 7 , gañera, alako "andra famosia" izango zan orduko gure "Miserikordiako Luisa"… aren izena pseudonimo ta babes-izentzat artzeko aukera-aukerakoa izango bait-zan… Bañan -ori ere bai-Manterola'k susmo zuan bezela, saltsa gozo guzti artan Peñaflorida Kondea etzala urruti ibilliko.

Liburuaren argitaltze-kontuan batez ere. Mezenas antzo."

Gillermo Diaz- Plaja (1972:95) ere iritzi berekoa da, hau da, Sor Luisa izenaren azpian elizgizon edo jesuita bat legokeela, seguraski Larramendi. Hona hemen bere hitzak:

El año 1762 se publicaba en Azkoitia un curioso librito con título GABON-SARIAK, figura como autora Sor Luisa, cuya personalidad aún no se ha identificado. En el prólogo dice Sor Luisa (Monja de la Misericordia) que el año pasado La Cada recibió muchos aguinaldos de los bienhechores, por lo que en el presente ella ha querido tomarles la delantera preparandoles el librito y ofrecerles así un aguinaldo. Aunque en el prólogo afirma la tal Sor Luisa ser ella la autora, se sospecha con fundamento que algún eclesiastico o jesuita (probablemente Larramendi) fuera el verdadero autor. Suponen demasiada erudición bíblica, cultura y conocimiento del mundo para que pudiera hacerlos una monja de hospital con la ayuda de "Martin beltz" el escobero. Berak ematen duen arrazoi nagusiena da ospitaleko monja batek ezin zezakeela gisa horretako lanik idatzi, bibliaren inguruko jakintza ikaragarria izatea eskatzeaz gain, mundua eta kulturarekiko ezagutza handia ere eskatzen zuelako lan horrek.

Iritziak iritzi, hedatuena eta gaurkotuena Sor Luisa izenaren azpian Munibe

Peñafloridako kondea ezkutatzen dela defendatzen duena da. Iritzi horren aldekoak ditugu Koldo Mitxelena, Iñaki Aldekoa eta Jon Kortazar, besteak beste. Horrela dio Mitxelenak (1960:105):

Además, según una antigua tradición que parece a todas luces bien fundada, es el mismo Munibe quien se ocultó bajo el extraño pseudónimo de sor María [sic?] de la Misericordia al publicar los Gavon-Sariac o villancicos que iban a cantarse en la iglesia de Azcoitia el año 1762. Son una inspirada paráfrasis en jugoso lenguage de la égloga cuarta de Virgilio, de un bucolismo encantador.

Horrela, berriz, Aldekoak (2008:92):

[sic] Testuan dagokipnez

Peñafloridak Gavon sariac ere idatzi zuen -artzain-opereta moduko bat, Gabon gauean Azkoitiko parrokian kantatua izateko 1762an sortua-eta opera komiko bat gaztelaniaz eta euskaraz, Bergaran 1764an antzeztua eta urte horretan bertan argitaratua, El borracho burlado.

Eta horrela Kortazarrek (1997:106):

Real Sociedad Vascongada de Amigos del País" sortu zuenak bi lan txiki utzi zituen euskaraz. Bata, Gabon sariac, izengoitiarekin argitaratu zen eta XVIII. mendetik aurrera Euskal Herri osoan hedatuko den Eguberri kanten tradizioan sartzen da.

Nolanahi ere den, eztabaida argituta geratu zen 1966an Telletxea-Idigorasek eman zuen berriari esker. Izan ere, Larramendik Gandara gernikarrari 1763an idatzitako gutun baten berri eman zuen Idigorasek; bertan, Gavon-Sariac-en egiletza Peñafloridari egozten zion Larramendik. Hona hemen Idigorasen aipamena: Los Gabon-kantak, publicados en Azkoitia en 1762 bajo el seudónimo de 'Luisa de la Misericordia'. En correspondencia al envío de Gándara, Larramendi le mandó los de Azkoitia, con mención expresa del autor de su letra y música: el Conde de Peñaflorida. Las discusiones habidas hasta ahora acerca del autor de estas coplas, se aclaran definitivamente mediante el refrendo de personaje tan avispado y próximo a los hechos, como Larramendi.

Beraz, Gandarak bere Gabon Kantak bidali zizkion Larramendiri eta Larramendik bueltan Sor Luisarenak berari. Hona hemen Larramendik bidalitako gutunaren parte bat: Ordaña bialtzen dizut Azcoitian aurten cantatu diranac, musica quihcora batean, Peñafloridaco Condeac eguin dituenac, eta berac musican paratu dituenac.

Badirudi, beraz, Larramendiren gutun honekin dena argituta utzi zuela Idigorasek eta Peñaflorida bera izan zela "Gavon-sariac" idatzi zuena.

Xabier Maria de Munibe e Idiakez, Peñafloridako VIII. Kondea, Azkoitian jaio zen 1723.urtean eta 1785ean hil zen Bergaran. Azkoitiko jesuitekin egin zituen lehen ikasketak eta, ondoren, zientzia ikasketak egin zituen Okzitanian. Besteak beste, Azkoitiko Zalduntxoen (1764) eta Real Sociedad Bascongada de Amigos del País-en (1764) (Euskal Herriaren Adiskideen Elkartearen) sortzaileetariko bat izateagatik da ezaguna. Letretako zein zientzietako ikerketak egin zituen eta Ilustrazioaren aitzindari izan zen Hego Euskal Herrian. Elkarteko kide guztien artean bera izan zen letren inguruko lan teoriko nagusia egin zuena, bai euskaraz, bai gaztelaniaz. Euskaraz, besteak beste, zarzuela erako komedia bat idatzi zuen, El borracho burlado (1764) izenekoa eta Azkoitian antzeztu zena.

Idazlanak

Eztabaidak alde batera utzita, bi autoreen Gabon Kantak aztertuko ditugu jarraian.

Gandara

Goian aipatu dugunez, Gandarak Gabon Kanta bat baino gehiago idatzi zituen; horietan lehena, 1757ko Gabon Kanta edo FARARIRA izenburuduna da. Arana Martijak (1976:96) dioenez, bi zutabetan idatzia dator, eskuizkribuko lehenengo orrialdean hiru ahapaldi daude idatzita eta launa ahapaldi hurrengo orrialdeetan; guztira 15. Gaiari dagokionez, artzainen adorazioaren ingurukoa dela diosku eta, beraz, herri poesiatik edo Marijesietatik urruntzen dela. Hasierako ahapaldietan sarrera txiki bat egiten da, zoriontasun egoeraren berri emateko, hau da, gero kontatuko duenak sortzen duen sentimendu alaia adierazteko. Zoriontasun hori naturako elementuekin adierazten du, hala nola, eguzkia bero dago, izarrak gira bira dabiltza, arbolak txaloka eta mendiak saltoka. Tartean aingerua ere agertu da, jesusen jaiotzaren berri ematera. Hona hemen lehenengo ahapaldia, diogunaren lekuko:

Gau aren manea, ilunic bapere baguea dacust nic guerizac urrundu onec laster ditu. Fararira izan gustiac dabilz gira bira.

Sarrerako lau ahapaldien ostean, hiru ahapalditan (5-7) azalduko da artzainak Belenerantza doazela aingeruak esandakoak egia direla ikustera, baina badaezpada ez dira esku hutsik joango, lau bildots, esnea, gazta eta ardoa eramango dituzte. Hurrengo ahapaldietan, Belenera helduko dira [START_REF] Ak | errima egiten dute beraien artean[END_REF], umea ikusiko dute (9), agurtu egingo dute (9) eta hau agurtu ostean Birjina [START_REF]Ergatiboa bera ere gaizki jarrita dago, ni behar bailuke aditz iragangaitzarekin. bosna silaba dituzte, 4.ak lau, hurrengo hiru lerroek beste bosna (5-7) eta azkenak lau. Errimari dagokionez, lehenengo biak eta 5 eta 6 lerroak bikoitzak dira eta, beraz, elkarrekin egiten dute errima bai 1 eta 2 lerroek, bai 5 eta 6 lerroek ere beraien artean. 3 eta 7. lerroek ere beraien artean egiten dute errima eta[END_REF] eta Jose (11) ere agurtuko dituzte. Ondoren opariak emango dizkiete (12 eta13), Ama Birjina adoratuko dute (14) eta, azkenik, agurtu egingo dira (15). Honako hau dio Kaltzakortak (1999:133): egitura argikoa da, beraz. Lehen zatia aingeruen agerrera eta mirariak: arbolak txaloka, mendiak saltoka, buruak loka. Bigarrenik, Belengo estalpean daudenei agurra, eta azkenik, opari-eskaintza.

Goian emandako sarrerako ahapaldian ikusten dugun egitura bera errepikatzen da kanta osoan zehar: bederatzi lerroz eratutako ahapaldiak eta zazpigarrena beti da Fararira. Neurriari dagokionez, 1, 3, 5 eta 6 puntuek seina silaba dituzte gehienetan; 2 eta 4 puntuek hiruna; 7 eta 9 puntuek launa; eta 8. puntuak zazpi (636366474). Ahapaldi guztiak ez dira egokitzen neurriari buruz aipatu dugun joera nagusi honetara; izan ere, 2. ahapaldiak lerro bat gehiago dauka. Lerro bat gehiago izate honek, ahapaldiaren silaba kopuruari ere eragiten dio, 1. lerroa bost silabaduna baita (eta ezin inondik sei silaba atera) eta 2.a silaba bakarrekoa, ohikoena sei eta hiru silabaduna izatea denean gainontzeko kantako ahapaldietan. Hala ere, kontuan izanik lehenengo bi lerro hauen artean sei silaba konta daitezkeela, baliteke desberdintasuna grafikoa soilik izatea, hau da, ezagutzen ez dugun arrazoi bategatik 2. ahapaldian sei silabadun 1. lerroa bi lerrotan eman du bakarrean eman beharrean: 5 + 1= 6. Honek ahapaldiaren errimari ere eragiten dio, lerro bat gehiago izanik, 1. lerroa errimatik aske geratzen delako. 8 Hala ere, lehen esandakoa kontuan izanik eta, beraz, lehenengo bi lerroak bakarrean bilduz, esan daiteke ez dela lerro askea, 2. lerroak (besteetan 1. litzatekeenak) 4.arekin egiten baitu errima.

Gainontzeko ahapaldietan, ostera, bertso-lerro guztiak dira puntudunak, 8.a salbu, lerro askea dena beti. Oro har, 6a,3b,6a,3b,6c,6c,4d,7-,4d egitura du kantak: 1. lerroak 3.arekin egiten du errima; 2.ak 4.arekin; eta 7.ak 9.arekin: bat bai, bat ez. 5.ak, ostera, 6.arekin egiten du errima. Bestela esanda, serventesio bat (abab), Bestela esanda, serventesio bat (abab), pareado edo lerro bikoitz bat (cc) eta errimadun bi lerro tartean lerro aske bat dutena ditugu.

Hau ikusita, esan daiteke lerroen neurriak bat datozela lerroen errimekin, hau da, silaba kopuru bera duten lerroek elkarren artean egiten dutela errima eta, horregatik, 8. Lerroak bakarrik izanik zazpi silaba, ez du beste ezeinekin errimarik. 9 baina kasu 8 Kanta honetan badira antzeko arazo gehiago. Esate baterako, 5. ahapaldiko bervea eguiaz betea bertsoa 6.na izanik, 6 silaba izatea tokatzen zaio, baina kontatzen den moduaren arabera, 9 silabaraino izan ditzake (baita 5, 7 edo 8 ere). Bestalde, 6. ahapaldiko 9. bertsoak 4 silaba izan beharrean 5 dauzka, nahitaez (bi lauxhe dira), lau jarrita konpon zezakeenean. 9 batzuetan ez dago ondo lortua: urrundu: ditu, oñac: lagunoc; beste ahapaldi batzuetan bi lerro hauek ez dute errimarik: gustizco: betea. Beste ahapaldi batzuetan, 5.a kasuko, errima ez da batere errespetatzen. 1. eta 3. puntuak eta 7. Eta 9.ak soilik egiten dute errima. Hona hemen ahapaldi hori:

Arin Belenera goazan: beguiz ecustera eguin dan gustizco bervea eguiaz betea Fararira. osteranzeco berbac utsac dira.

Halaber, sarritan Fararira 'dira' aditz laguntzailearekin errimatzen du, 15etik 5 kasutan eta 15etik 7 kasutan -ra hori ablatiboaren atzizkia da. Beraz, esan daiteke Gandarak egindako kanta hau ez dela oso landua errimari dagokionez, behintzat (eta, ikusi dugunez, neurria ere hala-holakoa da).

Esan gabe doa, 9. ahapaldian aldaketa txiki bat dagoela, artzainek jesus umea agurtzen duten ahapaldian, hain zuzen ere. Ahapaldi honetan, ez ditugu serventesio bat eta lerro bikoiti bat; horren ordez, hiru lerro bikoitz ditugu (aa, bb, cc) eta, noski, errimadun bi lerroren artean tartekatutako lerro aske bat dago. Bestalde, lerroen neurria ere aldatu egiten da errimarekin batera: 663366476. Horrela, 6a,6a,3b,3b,6c,6c,4d,7-,4d egitura dauka ahapaldiak. Ziurrenik ahapaldi honi garrantzia erantsi nahi izan dio autoreak aldaketa txiki honekin.

Gabon Kanta honen gaia, esan bezala, artzainen adorazioa denez, artzainak ageri zaizkigu kantan. 7. ahapaldian aditzera ematen denez, artzain hauek hiru dira (errege magoak bezala, bide batez): Perico, esnea daramana opari gisa; Joanico, gazta daramana; eta Anchon, ardoa daramana. Artzainen izenei dagokienez, ez dugu paralelorik aurkitu Biblian, beraz, autoreak berak asmatuak dirateke. Dena dela, Kaltzakortak (1999:137) dioenez, garai bateko artzainen herri-izenak dira hauek, antzeko beste kanta batzuetan gertatzen den bezala.

Bestalde, artzainok mesfidati ageri dira, 5. ahapaldian esaten baitute ez dutela sinesten hitzik baldin eta ez badute beraien begiz ikusten. Alabaina, eskuzabal eta apal ageri dira, ez baitira esku hutsik joango Belenera, "dodaz eroango/ aldean/ arrandun lau bildots", Perikok esnea, Joanikok gazta eta Antxonek ardoa eramango dutelako. Apalak direla diogu, opariak ematerakoan barkamena eskatzen dutelako gutxi delakoan Hala ere, 1-3 bertsoek ez dute errima egiten 5-6 bertsoekin, nahiz eta neurri bera izan.

dakarrena (Ain guichiagaiti/ parcatu) eta gehiago dutenean bueltan itzuliko direla haiek ekartzera zin egiten dutelako eta, horrez gain, dakartena hobea izatea nahiko luketelako (Nai guenduzan obeac/ albalira).

Artzainez gain, aingeruak, Jesus umea, Ama Birjina eta Jose ('Josepe') pertsonaiak ageri zaizkigu. Aingeruez ez da xehetasun handirik ematen, artzainei Jesus jaio denaren berri ematen dietenak dira eta angueruac hirraldi gura dira, baina ez dugu ulertzerik zer den 'hirraldi' hori, ez baitugu OEH-an aurkitu honen esanahirik. Ama Birjinari dagokionez, bere ontasuna aurpegian igartzen zaiola aipatzen da. Jesus 'oyaldua' ageri zaigu, eta denek adoratzen dute, berak ekarri baitu bakea mundura. Jose, bestalde, pozik ageri da bere andrearekin eta umearekin, baita aingeruen artean dagoelako ere. Kaltzakortak (1999:134) Egia da amaiera horrekin artzainak Belengo estalpekoak agurtzen dituztela, baina gure iritziz, ez dago hain garbi entzuleei ere zuzentzen zaiela. Horregatik, bada, Kaltzarkotaren iritziarekin erdizka gatoz bat; izan ere, garai hartako antzerkiek seguruenik denek izango zuten egitura antzekoa: sarrera, kontaketa eta agurra.

Azkenik, [START_REF] Kaltzakorta | Sebastian Antonio de la Gandararen euskal lanak[END_REF] jarraituz, Gandarak kanta honetan kopla zaharretan erabili ohi den teknika bat aipatu nahi genuke. Hala nola, zenbakien erabilera: lau bildost, bi ta bi lauxhe dira, etab. Dena dela, Kaltzakortak (1999:137) dioskunez, Gandarak "herri-literatura eta literatura landuak edo kultua uztartzen ditu oreka eder batean".

Gandarak idatzitako bigarren Gabon Kantari ekingo diogu jarraian, Gabon Canta Guernicacoa. Hurte 1762. deitu duguna, hain zuzen ere; izan ere, kantak ez dauka bestelako izenbururik. J.A. Lakarrak Madrileko Historia Akademian topatu zuen Gandararen Gabon Kanta hau eta berak argitaratu eta aztertu du. Adolfo Arejitak (1982) Gabon Kanta honi buruzko azterketan dioenez, Aita Larramendik Gandarari bueltan idatzitako gutun batean zorionak eman zizkion: "ain daude ederrac, gozoac, quilicorrac…". Eta, nola ez, Gandarak bihotzez eskertu zion maisuari hain haren iritzia: "Ontzatuten deustazula jakitea da nire atsegin betea…". Hona hemen kanta honen lehen bi ahapaldiak:

Adanen humeak nequez dempora lengoetan, buztarria cerabillen euren sorbaldaetan. Azan vicitza, Garratza; da beragaz contu latza.

Euscarichua.

Gaur gagozan pozturic, nola nai. Hegira! Baice bai, begira Lioia bildosturic.

Ikus daitekeenez, kontrako bi egoera agertzen dira ahapaldiotan. Hasteko, lehengo garaietako bizimodu zail, garrantz eta latza azpimarratzen dira eta ondorengo ahapaldian garai hori iragan dela esaten da, orain sasoi ona datorrela, lehoia bildostu egin baita; izan ere, Jesus jaio da, salbazioa heldu da. Gero datozen ahapaldietan, aingeruen berri ematea kontatuko da (2), ondoren Belengo ikuspegia emango da, umearen deskribapena eginez (3-6) eta bide batez Ama Birjinaren goraipamena egingo da (5), jaiotzak munduan sortu duen poza azpimarratuko da ondoren (7 eta 8) eta, azkenik, Ama Birjinari errukia eta babesa eskatuko zaizkio (9 eta 10). Beraz, ikus daitekeenez, Gabon Kanta honen gaia ere artzainen adorazioa da. Dena dela, artzainak ez dira modu argi batean agertzen kanta honetan. Badirudi pozaren pozaz kantatzeko gogoz agertzen diren Gaintza, Carpio eta Pio direla artzainak, baina, esan bezala, ez da argi geratzen, nahiz eta Kaltzakortak (1999:136) argi dagoela esan.

Oro har, kanta hau 10 ahapaldiz eta euscaritxu edo errepika batez dago osaturik.

Ahapaldi bakoitzak seina lerro ditu, baita errepikak ere. Lerroen neurriari dagokionez, (errepikan salbu) bakoitiek zortzina silaba dituzte eta bikoitiek, aldiz, zazpina, salbu eta 6. lerroak, honek ere zortzi baititu: 878788. Errimari dagokionez, lerro bikoitiek elkarrekin egiten dute errima, baina bakoitiak askeak dira, errima gabekoak (bertsolaritzan bezala). Hala ere, azken lerro bakoitiak (5.ak) bere ostean datorren lerro bikoitiarekin (6.arekin) errima egiten du, beraz, elkarren jarraian dauden zortzina silabako lerroak lotuta daude elkarrekin. Honela, bada, hau dateke kanta honen egitura:

-8, a7, -8, a7, b8, b8. Bestela esanda, seguidilla bat (-a-a) eta lerro bikoiti bat (bb) ditugu. Kanta honetan, aurrekoan ez bezala, ez dago salbuespenik; ahapaldi guztiak sartzen dira eskema honetan. Gandarak bigarren kanta hau gehiago landu zuen inpresioa ematen du.

Bestalde, errepikako lehenengo eta azkeneko lerroek zazpina silaba dituzte eta gainontzekoek, aldiz, hiruna silaba. Bestalde, lehenengo eta azkeneko lerroek errima egiten dute beraien artean; baita lerro bakoitiek beraien artean eta bikoitiek beraien artean ere. Beraz, hau dateke errepikaren egitura: a7, b3, c3, b3, c3, a7. Hori dela eta esan daiteke, aurreko kantan bezala, lerroen neurriak bat datozela lerroen errimekin, hau da, silaba kopuru bera duten lerroek elkarren artean egiten dutela errima bai errepikan bai gainontzeko ahapaldietan ere. Kanta honetan agertzen diren pertsonaia nagusiak Jesus eta Ama Birjina dira.

Jesus, bera bi modutara izendatuta agertzen zaigu: "Judako Lehoi" gisa eta "bildots" gisa. Biblian kontatzen diren profezien arabera, lehengo garaiko munduaren gogorkeria eta krudelkeriatik gizakiak salbatzeko jaioko zen askatzailea litzateke "Judako Lehoia" eta honi egiten dio erreferentzia Gandarak berak ere sarrerako ahapaldian eta errepikan.

Bestalde, Lioia bildosturic datorrela diosku kantak, Juan Bataiatzaileak Biblian Jesus izendatu zuen moduan; munduko pekatu guztiak barkatzeko gai den salbatzailea.

Honela, plano bi agertzen zaizkigu kontrajarrita: botere espirituala eta botere terrenala.

Izan ere, gizakiek, agian errealitatean oinarrituta, euren miseriatik aterako dituen askatzaile borrokalaria espero dute, Heroi gisakoa izango dena, "Judako Lehoia". Baina Judako Lehoi honen ordez, Jesukristo jaioko da, bildotsaren apaltasuna izango duena, gizaki espirituala; izan ere, modu honetara lortuko baitu bere helburua: gizakien arimak (edo gogoak) askatzea.

Beste alde batetik, kanta honetan ongi etorria den bildots hori Ama Birjinaren altzoan dago lo gozoan etzanik, azal gorrixka dauka eta ez dago bera bezain samurrik inguru hartan. Jesusen jaiotzak guztiak zoratu ditu atseginez eta pozez, lur zein zeru.

Hala ere, Ama Birjinaren ontasuna dago guztiaren gainetik, bere altzoan dago umea gozoki etzanik, berak ematen dio (zeruak, Jainkoari esker) bular gozoa, Jangoikozko begiak ditu, zeruko erregina da eta horrela mundutarrei edo artzainei penak kentzeko ahalmena dauka eta, beraz, bera tartean den bitartean salbu egongo gara.

Hauez gain, aingeruak ere azaltzen dira, Jesus jaio den berria zabaltzen dabiltzanak, urduri. Joseri dagokionez, ostera, aurreko kantan, aipatu behintzat egiten zen, baina honetan ez da aipatu ere egiten.

Azkenik, Guernicaco Gabon Cante. Hurte 1764: Muxhil, da Vizcaitar baten artean deitutakoa aztertuko dugu. Hemen ere, aurreko bietan bezala, gai nagusia artzainen adorazioa da. Kantaren egiturari dagokionez, lagun biren arteko elkarrizketa gisa antolatuta dago: Muxhil eta Vizcaitar bat. Hamabi dira bi lagunek kantatuko dituzten ahapaldiak. 12 ahapaldi hauetan lehenengo egoeraren berri ematen da, zer dela eta doazen Belenera (1), Belenen ostatu bila dabilela Ama Birjina (2), Belengo jendea zikoitza dela Ama Birjinari ostatu ez emateagatik (3), abere etxe batean erditzen duela Jesus (4), mirariaren harridura eta poza (5)[START_REF] Xabier | Euskera aldizkarian argitaratutako ediziotik hartutakoak dira hemen emango ditugun Gandararen Gabon Kantak. Hala ere, hemen kronologikoki ordenatuta emango ditugu, han ez bezala. Bestalde, Sor Luisarenak Arestiren Teatro Zaarra[END_REF], deabrua gaitzeztea (7), Ama Birjina laudatzea [START_REF] Ak | errima egiten dute beraien artean[END_REF](9)[START_REF]Ergatiboa bera ere gaizki jarrita dago, ni behar bailuke aditz iragangaitzarekin. bosna silaba dituzte, 4.ak lau, hurrengo hiru lerroek beste bosna (5-7) eta azkenak lau. Errimari dagokionez, lehenengo biak eta 5 eta 6 lerroak bikoitzak dira eta, beraz, elkarrekin egiten dute errima bai 1 eta 2 lerroek, bai 5 eta 6 lerroek ere beraien artean. 3 eta 7. lerroek ere beraien artean egiten dute errima eta[END_REF](11) eta amaierako lerroa (12).

Ahapaldi hauen aurretik, ostera, obraren muina osatzen duen sarrerako elkarrizketa bat dago (Sarmen), musikoki errezitaldiak bezalakoa litzatekeena.

Errezitatu honi koral batek jarraitzen dio (Gustiac deitzen duena Gandarak) eta, bertan, bi pertsonaiek erabiliko duten euskara zein izango den aurrerakusten da. Bestalde, lehen ahapaldiaren ostean, Muxhilek abesten duena, errepika bat dago (euscarichua deitzen duena Gandarak), itxuraz koral izaeraduna hau ere, guztiek batera abestuko luketena eta, bertan, euskaldun berriaren euskararen kalitatea ponderatzen da (Lekuona 1985: 62).

Agian ausartegia da esatea, baina badirudi egiturari dagokionez, zejel arabiarren itxura duela Gandararen Gabon Kantako sarrerak, hots, Muxhila eta Bizkaitarraren elkarrizketaren aurrekoak. Otaegiren hitzak bergogoratuz, hark dio zejelak metrika aldetik gehienetan sei edo zortzi silabako lerroez osatua daudela; Gandararen ahapaldi honek 6565778844447878744 silabako lerroak ditu, agian honela bereiz daitezkeenak: 6565 7788 4444 7878744. Zejeletan sarrerako hiruzpalau lerroko ahapaldi baten ostean, beste ahapaldi batzuk zetozen (mudanza) eta horien ondoren, vuelta izeneko ahapaldi labur bat, hasierakoarekin lotu eta hura osorik nahiz zatika errepikatzen zuena. Bada, Gandararen Gabon Kanta honetan, elkarrizketa labur gisa dagoen ahapaldi horretan, hasierako lau lerro edo lerroen ostean (6565), beste lerro batzuk datoz, neurriz luzeagoak direnak (7788), nahiz eta Gandarak ahapaldi berean eman zituen; hauek, zejel arabiarren mudantzen parekoak izan daitezke. Lerro hauen ostean, laburragoak diren beste lerro batzuk datoz, 4444 neurrikoa eta vuelta horien pareko izan daitekeena.

Egin dugun lerroen banaketak zejel arabiarren egiturarekin bat egiteaz gain, badu koherentzia lerroen neurriarekin eta errimarekin ere. Izan ere, 6 silabatako lerroek elkarrekin errimatzen dute, baita 5 silabakoek, 7koek eta 8koek ere. Gainera, 4 silabako lerroek aldaketa dakarte, neurriari dagokionez (begibistakoa dena), baita errimari dagokionez ere, lehenengo lerroak azkenarekin egiten baitu errima eta bigarrenak hirugarrenarekin. Laburbilduz,honako egitura hau genuke: a6,b5,a6,b5,c7,c7,d8,d8,e4,f4,f4,e4,g7,a8,g7,a8,g7,h4,h4. Bestela esanda, serventesio bat (abab) eta bi pareado edo lerro bikoitz (cc, dd), erredondilla edo lauko txiki bat (effe), beste serventesio bat (gagag) eta amaierako lerro bikoitz bat (hh) ditugu.

Sarrerako ahapaldi horretatik kanpoko ahapaldiek, zortzi lerro dituzte 63635563 neurriarekin, euskaritxu edo errepikak salbu. Azken honek, sei lerro ditu 242474 neurriarekin eta lerro bakoitiek bakoitiekin egiten dute errima eta bikoitiek bikoitiekin.

Salbuespena 7 silabadun lerroa da, neurriz nagusia izateaz gain, ez baitu errimarik egiten beste lerroekin eta, beraz, lerro askea da. Honako egitura dauka errepikak, beraz: a2, b4, a2, b4, -7, b4. Gainerako ahapaldiei dagokienez, espero den bezala, lerro bakoitiek bakoitiekin egiten dute errima eta bikoitiek bikoitiekin. Tartean dauden bost silabako lerroek ere errima egiten dute beraien artean. Honakoa genuke egitura: a6, b3, a6, b3, c5, c5, a6, b3. Bestela esanda, serventesio bat (abab), lerro bikoiti bat (cc) eta serventesio erdi (ab) ditugu. Beraz, aurreko kanta bietan bezala, lerroen neurriak bat datoz lerroen errimekin, hau da, silaba kopuru bera duten lerroek elkarren artean egiten dute errima, bai sarrerako ahapaldietan, bai errepikan bai gainerako ahapaldietan ere.

Izan ere, lerro bikoitiak ez ezik bakoitiak ere errimatzeak harritu zuen Lekuona (1985:68), baita errima orokor honen tartean errima desberdineko lerro bikoitz bat sartzeak ere -XVIII. mendean ohikoa zena-. Merezi du haren hitzak hona ekartzea: La métrica de la composición, es comparable con la muy sabia y artificiosa de las obras poéticas de Oihenart. Como ritmo y como rima. La rima es muy rica y selecta, rimando no sólo los versos -brevísimos versos-pares, sino aun los impares: en, verdadera consonancia; y hasta con una novedad -hoy en desuso, pero corriente en la poética del siglo XVIII-de intercalar en medio de una rima general, un pareado de rima distinta. Procedimiento que conocemos como usual a través del P. Meagher en sus versos al vino, y del P. Basterrechea en su Poema de la Pasión, y que fue seguido después por Xenpelar en la canción que dedicó a Iparraguirre y a las muchachas de Oyarzun, y en la que cantó contra la guerra. Esta intercalación pone una nota de sorpresa en el proceso general de la estrofa, con el consiguiente agrado estético del oyente o lector.

Egia esan, guk ere nabaritu dugu Gandararen Gabon Kantetan bilakaera nabarmena dagoela lehenengotik (1757) hirugarren honetara (1764). Ez ziren, beraz, alperrik pasatu zazpi urte Gandararentzat; izan ere, azken kanta honetan moldeak, neurri eta errimak, askoz landuago daudela esan daiteke. Agian 1762ko kantak Larramendiren partetik izan zuen harrera onak bultzatu zuen Gandara bere teknika fintzera eta hobetzera.

Pertsonaiei dagokienez, bi multzo bereiztea komeni litzatekeela uste dugu: alde batetik, poeman bertan agertzen diren pertsonaiak; eta bestetik, poema errezitatzen duten pertsonaiak. Lehenengo multzoari dagokionez, Ama Birjina da pertsonaia nagusia; Jesus semea eta Jose aipatu ere ez dira egiten. Ama Birjina, beti bezala, andre txukun bezala ageri zaigu, bihotz bigunekoa, beso gozoduna, ugatz guriduna, etab.

Bestalde, Belengo herritarrak ere ageri dira, pertsona bihotzbako eta zikoitz gisa, ez baitiote Ama Birjina gajo eta haurdunari ostatu ematen.

Apaintzalleari Osaiac enda Baltzolari graciac. Eguin dan bihar biraldu bear Yacaz Muxhilari sariac.

Antzerki-lantxoa apaindu edo prestatu zion pertsonari eskerrak ematen zaizkio.

Baita aktore-lanetan ere ibili denari, horrexegatik agertzen da azkenean Baltzola delako bat.

Sor Luisa (edo Peñaflorida, nahiago bada)

Atal honetan, Gabon gauean Azkoitiko parrokian kantatua izateko 1762an sortutako Gavon sariac artzain-opereta izango dugu aztergai. Obra hau, goian aipatu dugunez, Sor Luisaren izenean dator izenpeturik, nahiz eta adituen arabera Peñafloridako kondea dagoen izen horren azpian. Nolanahi ere den, guk obraren ezaugarriei erreparatuko diegu atal honetan.

Operetaren izen osoa, Gavon-sariac edo aurtengo gavonetan Ascoytico eleiza nagusian cantutuco diran Gavon-cantac edo otsaldiac da. Hiru otsaldi edo kantetan dago banatuta: lehenengoa, Tonadillea eta Segidillak osatzen dute; bigarrena, Aria bat da, Karidadearen eta egiazko amorioaren auan jartzen dena eta, honen ostean, parte errezitatu bat dator, azkenik, Ariatxo batekin amaitzeko; eta hirugarrena, Artzai kanta izenburudun kanta bat da, aurretik Adirakaia duena sarrera gisa. Obra amaitzeko, Kopla jostallu batzuk daude azkenean. Hauek dira, esan bezala, Gavon-sariac lanaren parte eta, hirurak izanik Gabon Kantak, artzainen adorazioa dute gai nagusi, Gandararen Gabon Kantek bezala.

Lehenengo kanta, esan bezala, Tonadillea eta Seguidilleak osatzen dute. Jatorriz, tonadillak espainiako kanta tradizionalak dira, gaztelaniaren Urrezko Aroko jakaretatik datozenak. Aldi berean, jakarek jatorri arabiarra daukate eta musika instrumentuekin laguntzeaz gain, antzezlanen atsedenaldietan abesten ziren dantzekin txandakatuz.

Jakaretan erabiltzen zen hizkera herrikoia zen eta gai pikaroak edo abenturazkoak izaten zituzten gehienetan. XVIII. mendean orokorrean zortzi edo sei silabatako lerroak izaten zituen tonadillak. Gavon-sariac-en daukagun tonadilla honek, lau lerrotako ahapaldi bat du hasieran sarrera gisa. Bertan, narratzailearen harridura adierazten da eta bere hitz hutsak inork ez dituela sinistuko aurresaten du. Honen ostean, beste lau lerrotako errepika bat dator, honela dioena: Bada ni ere/ Neure ikusirik,/ Egon naiz eziñ/ Sinisturik; hau da, norbere begiekin ikusi arren ere zaila egiten dela gertatutako miraria sinistea. Honen ondoren, zortzi lerrotako ahapaldi bat dator, lekuan eta egoeran kokatzen duena entzulea: abe-etxeak dirudi zerua eta ez da hainbeste mirari/ Ekusi iñoz lurrean. Honen jarraian, aurreko errepika berbera dator. Tonadilleari amaiera emateko, beste zortzi lerrotako ahapaldi bat dator, ondoren kantatuko den Segidillari sarrera emateko eta isiltasuna eskatzeko.

Tonadillako lehenengo ahapaldia, esan bezala, lau lerrok osatzen dute; bakoitiek bederatzina silaba dituzte eta lerro askeak dira. Bikoitiek, ostera, zortzina silaba dituzte eta errima egiten dute beraien artean (-anaz): -9, a8, -9, a8. Bestela esanda, seguidilla bat daukagu. Bigarren ahapaldia (ez errepika), ostera, zortzi lerrok osatzen dute eta nahiko nahasia da bai neurriaren aldetik, bai errima aldetik; izan ere, lehenengo hiru lerroek eta bosgarrenak bederatzina silaba dituzte, laugarren lerroak zazpi eta azken hirurak zortzina silaba. Errima, ostera, lehenengo, seigarren eta zortzigarren lerroek egiten dute (-an), gainontzeko guztiak askeak dira: a9, -9, -9, -7, -9, a8, -8, a8. Ahapaldi honen ostean (errepika eta gero, noski) datorren zortzi lerrotako ahapaldian, lehenengo lau lerroak zortzi silabatakoak dira eta beste lauretatik bi seikoak eta bi bostekoak.

Zortzi silabatako lerroak serventesioak dira, bakoitiek bakoitiekin egiten baitute errima eta bikoitiek bikoitiekin. Sei eta bost silabako lerroak ere serventesioak dira, seikoek seikoekin (eta, beraz, bakoitiek bakoitiekin) egiten baitute errima eta bostekoek bostekoekin (eta, beraz, bikoitiek bikoitiekin): a8, b8, a8, b8, c6, d5, c6, d5.

Tonadillarekin amaituta, segidillak datoz jarraian. Lehenengo, lau lerrotako ahapaldi bat daukagu, lerro bakoitiak zazpi silabadunak eta askeak direnak eta bakoitiak, ostera, bost silabadunak eta errimadunak beraien artean (-ean). Ahapaldi honen egitura -7, a5, -7, a5 da, segidilla bat, beraz. Honen ostean, lau lerrotako errepika dator, lerro bikoitiek beraien artean errima egiten dutenak (-ia), beraz, honakoa genuke errimaren egitura: -5, a5. -5, a5. Honela dio errepikak: Ai, aur ederra!/ Ai, aur guria!/ Ai, aur gozoa!/ Ai, aur eztia!. Bestalde, errepikaren ondoren datorren ahapaldiak bost lerro ditu (segidillan bost lerro dituen bakarra da) eta lehenengo biak, aurreko ahapaldiaren azken bi lerroen errepikapena dira. Otzak kil, kil, kil datza/ Lasto gañean amaitzen da lehenengo ahapaldia eta errepikaren ostean datorren ahapaldia horrela hasten da: Otzak kil, kil, kil datza/ Lasto gañean. 2. ahapaldiko errepikapenaren ostean datorren lerroak, 3.ak, 2. lerroarekin egiten du errima (-an), baita 5. lerroarekin ere; izan ere, hiru lerroek dituzte bosna silaba eta, beraz, neurria eta errimak bat egiten dute hemen ere. 1. lerroak (aurrekoaren errepikapena ere badena), ostera, sei silaba ditu eta 4. lerroak zortzi, beraz, espero zitekeen bezala, askeak dira biak ala biak. Honako hau da 2. ahapaldiaren egitura: -6, a5, a5, -8, a5. Ahapaldi honen ostean, berriro errepikatzen da lau lerrotako errepika eta, honen ondoren datorren ahapaldien egitura errepikatu egingo da segidillaren gainontzeko partean: lau lerrotako ahapaldi bat eta hiru lerrotako bat errepikaz banatuta. Guztira horrelako hamabost datoz jarraian (3 eta 4. ahapaldiak, 5 eta 6. ahapaldiak, 7 eta 8. ahapaldiak, 9 eta 10. ahapaldiak, 11 eta 12. ahapaldiak eta horrela 31 eta 32. ahapaldietaraino), beraz, segidillatxoa nahiko luzea dateke. Ahapaldi bakoitiak (3, 5, 7, 9, etab.) denak dira segidillak, hau da, bosna silaba dituzten lerro bikoitiek elkarren artean egiten dute errima eta zazpina silaba dituzten lerro bakoitiak, aldiz, askeak dira. Honakoa genuke ahapaldi bakoitien egitura: -7, a5, -7, a5. Dena dela, gehienetan errima kontsonantea izan beharrean, asonantea da; hau da, ez du azken silaba osoak egiten errima, bokalek baizik. Hona hemen adibide gisa 5. ahapaldia i-a bokalen arteko errima asonantea duena:

Txit emakume eder bat Alboan jarrita, Zoro biurturik dago Ari begira.

Nolanahi ere den, badago ahapaldi bat, 9.a, errimarik ez duena; izan ere, lerro bakoitiak gizona eta Jaungoikua amaitzen dira. Bestela, ahapaldi guztiak egokitzen dira azaldutako eskemara.

Bestalde, ahapaldi bikoitiak hiruna lerrotakoak direla esan dugu (tertzetoak) eta, hauen kasuan, bosna silaba dituzten lerro bakoitien artean egiten da errima eta zazpi silabadun lerro bakoitia aske geratzen da. Honakoa litzateke ahapaldi bikoitien egitura: a5, -7, a5. Hauetan ere errima asonantea edo konsonantea, biak azaltzen dira.

Esan bezala, tonadillak sarrera egiteko balio du kanta honetan eta, beraz, ez da bertan pertsonaiarik ageri. Segidilletan kontatzen da sarreran aipatutako miraria eta, beraz hemen agertzen dira pertsonaia nagusiak. Jesus, aurtxo zoragarri bat bezala ageri da, eta hotzez dago portalean inork ez diolako ostatu eman Belenen. Lasto gainean dago asto eta idiz inguratuta eta, beraz, abereak belendarrak baino errukiorragoak dira 11 .

Ondo azpimarratzen da eszenaren goxotasuna: abereek umeari ematen dioten berotasunarekin eta gurasoen presentziarekin, konpañia eztitsuan dago Jesus. Izan ere, Jesusen ondoan dago Ama Birjina, txit emakume eder bat umearen jaiotzaz pozarren eta 11 Hemen ageri zaigu astoa eta idiaren irudia, berez Biblian jasotzen ez dena, baina bertsio herrikoiek gehitu dutena gerora samurtasunaren adierazle.

elkarren antza omen dute. Ama Birjinak umea erditu arren, "dontzella garbia" dela azpimarratzen da (hau bai benetako miraria!); izan ere "espiritu garbi" batek ernaldu baitu, argiak kristala zeharkatzen duen bezala: ausirik gabe,/ Ta loirikan batere/ Utzirik gabe. Bestalde, Jose ere agertzen da haurraren ondoan pozaren pozaz malkoak ezin eutsirik eta haurraren aita ez bada ere, ordekoa izango da eta zorionekoa, hargatik.

Horrez gain, ez dago beste inor Jesusekin eta, honekin, mundutarrak kritikatzen dira, bihozgabeak eurak: Mundu zoroa!/ Ez du sekula jakiñ/ Zer dan gauza ona. Hala ere, berekiñ dauka/ Zeru guzia. Horregatik dei egiten zaie denei Jesus adoratzera joan daitezen, berak bakea ekarriko baitu lurrera eta bizitzan haurrarekin onak izanez gero, heriotzean eramango gaitu […]/ Bere Aitagana,/ Sekulako bizitza/ Ta gloriara.

Gavon-sariac operetaren bigarren otsaldi edo kanta, esan bezala, Aria bat da, Karidadearen eta egiazko amorioaren auan jartzen dena. Lehenengo ahapaldian sarrera moduko bat egiten da bost lerrotan eta zoriontasuna zein urduritasun egoera agertzen dira. Honen ostean, parte errezitatu bat dator, naturako elementu guztiei egiten diena dei Jainkoaren gloria kantatzeko: eguzkia, ilargia, izarrak, mendiak, muinoak, ibarrak, basoak, arolak, loreak, errekak, Itz batean, zerua bere ariakiñ,/ Lurra, itxasoaz ta ur guziakiñ. Honen ostean, Ariatxo bat dator kantari amaiera emateko eta, bertan, Jesus umearen etorrera kantatzeko sarrera egiten du, hirugarren otsaldian edo kantan abestuko dena.

Lehenengo ahapaldiak, esan bezala, bost lerro dauzka. 1., 4. eta 5. lerroek zortzina silaba dituzte eta 1 eta 4-k errima kontsonantea dute (-oa) eta 5. lerroa askea da. 2. eta 3. lerroek, aldiz, bosna silaba dituzte eta errima asonantea dute (i-a). Beraz, honako egitura luke ahapaldi honek: a8, b5, b5, a8, -8.

Honen ostean datorren parte errezitatuak 23 lerro dauzka eta, oro har, lerro bikoitiak dira, hauetako guztia errima kontsonantedunak. Dena dela 1. lerroa askea da, 8.a eta 11.a bezala. Neurriari dagokionez, zalantzak zalantza, errezitatuak honako egitura duela dirudi: -7, A13, A13, B12, B12, C11, C13, -14, D13, D12, -12, C11, C12, A13, A11, E12, E12, F13, F12, B12, B12, C12, C13. Bidenabar, 7, 13 eta 12 lerroak errepikapenak dira: Jaungoikoaren gloria, gaurko gabean. Gure jakintza maila dela eta ezin izan dugu metrika edo neurriari dagokionez ezer koherenterik atera; agian gehiago dakikeen norbaitek bila diezaioke halakorik.

Parte errezitatuaren ostean datorren Ariatxoa zortzi lerrotako lau ahapaldik osatzen dute. Ahapaldi bakoitza honela dago antolatuta: lehenengo hiru lerroek [START_REF] Luisa | Gavon-sariac edo aurtengo gavonetan Azcoytico Eleiza Nagusian cantatuco ciran Cavon cantac edo otsaldiak[END_REF][START_REF]-aditz desegokia erabiltzea, hala nola, da laguntzailea erabiltzea behar ez denean ere[END_REF](3) Honen ostean, Artzai korua hasten da kantatzen eta Jesus jaio den abel-etxera joateko proposamena botatzen dute, hari ongi etorria emateko abestuz. Zazpi eta bost silabatako bederatzi lerrotako ahapaldia da. 1. lerroak, 5.ak, 8.ak eta 9.ak zazpina silaba dituzte eta, gainontzekoek bosna. Errima 2 eta 4. lerroek egiten dute elkarrekin (-ra), baita 3.ak, 5.ak eta 6.ak beraien artean ere (-at). Honakoa litzateke ahapaldiaren egitura:

-7, a5, b5, a5, b7, b5, -5, -7, b7. Bestalde, ahapaldi honetan, Tertis eta Filisek artzain izenak agertzen dira eta beraiei egiten zaie Jesusi kantatzera joateko gonbitea. Artzai koruari erantzunez, Tertis eta Filisek, biek erantzuten dute hamabi silabatako bi lerroz, lagun diezaietela artzainek estribillo edo errepika bat abestuz denen artean. Artzai koruak ostera, Ordu onean erantzuten du, baietz, lagunduko dietela.

Hortik aurrera Tertis eta Filisek izango dira abestuko dutenak zortzi lerrotako ahapaldietan, guztira 15, eta ahapaldi bakoitzaren ostean, Artzai koruaak errepika abestuko du. Tertis eta Filiseken 15 ahapaldiek egitura berbera daukate. Esan bezala, zortzina lerro dituzte, zortziko txikian kantatzen direnak, bertsolaritzan bezala eta, beraz, errima lerro bakoitiek soilik egiten dute beraien artean. Honakoa da, beraz, egitura: -7, a6, -7, a6, -7, b6, -7, b6. Sarrera edo adirakaian agertzen den bezala, Jesu Kristo artzain gisa agertuko zaigu kanta honetan (Ebanjelioak hala esaten duelako) eta, beraz, gainontzeko artzainek ere "artzain" deituko diote. Tertis eta Filiseken lehenengo ahapaldian, esaterako, Artzai zoragarria!-ri ongi etorria ematen diote eta bera izango da kantako pertsonaia nagusia.

Kantan esaten denez, gainontzeko artzainek lasai utzi dituzte artaldeak bakarrik, pizti eta lapurreten beldurrik gabe, Artzainak (Jesu Kristok) zainduko baititu dagoen lekuan dagoela. Hori dela eta, "Etsaia alperrik dabil/ Leoia bezela,/ Inguruka, ustez zerbait/ Artuko duela./ Judako leoiaren/ Begiratzun batek/ Utzi erazoko dizka/ Laxter bazter abek." Azken lerro hauetan, Judako Lehoia ageri zaigu (ik. Gandara, 1762ko Gabon Kanta), haren begirada bakar batek etsai guztiak uxatzeko adina botere duela esaten zaigu.

Bestalde, hirugarren kanta honetan etorkizuneko aurreikuspenak egiten dira sarritan, Jesu Kristo bildotsaren eskuzabaltasun eta pazientziak ekarriko dizkion ondorioak izango direnak. Lerro hauek, artzainek Jesu Kristori kantatzen dizkiete gertatuko zaionaren aurreikuspen gisa. Hona hemen adibide zenbait (gehiago daude kantan, hala ere): Ta aiñ maite artaldea/ Izango dezula,/ Non ta azkenik bizitza/ Kastauko zaitzula/ (5. ahap.); Ogei ta amairu urte,/ Pena andiz beteak,/ Emango ditzu, abek/ Ondo gordetzeak;/ Ta aien kabuan gero/ Esker ematea/ Izango da gogorki/ Bizitza kentzea (9. ahap.), etab.

Azken ahapaldian (16.a), Jesu Kristo Artzainaren menpean bizitzea onartzen dute gainontzeko artzainek, honek Aitagana eramango baititu heriotzako orduan. Jainkoa, beraz, "Aita" gisa ageri zaigu.

Obrari amaiera emateko, Kopla jostallu batzuk daude azkenean. Zortziko txikian egindako hamaika ahapaldi dira eta hauek ere Jesusen jaiotzaren miraria kontatzen dute.

Lerro bakoitiek zazpina silaba dituzte eta askeak dira; bikoitiek, berriz, seina silaba dituzte eta beraien artean egiten dute errima. Honako hau da, beraz, kopla hauen egitura:

-7, a6, -7, a6, -7, b6, -7, b6. Ahapaldi guztiak sartzen dira neurri eta errima honetan. 1. ahapaldian, Jesus jaio den berria ematen da eta honek ekarri duen poztasuna azpimarratzen da, baina 2. ahapaldian eta hurrengoetan are gehiago; izan ere, gauza txar guztiak desagertu egin direla jaiotza honekin esaten baita "Ta ala dago mundua/ Zeru bat egiñik". Azken aurreko ahapaldian, berriro ere laburpen txiki bat egiten da, honela baitio: Auxen bai dala egiaz/ Denbora urrezkoa,/ Ta ez len koplari zarrak/ Erautsitakoa;/ Oraiñ aien amesak/ Egia sorturik,/ Ekusten ari gera/ Pozez zoraturik.

Azkeneko ahapaldia, ostera, entzuleei zuzenduta dagoen agurra da eta honela dio: Baña kanta berri au Geitxi luzatu da, Nire eztarri tristea Ia urratu da; Naiago det ixildu Katarratu baño; Agur, nere jendeak, Hurrengo urteraño.

Gavon-sariekin amaitzeko, hona hemen zer dioen Mitxelenak (1960:150) hauen idazkeraz:

Son una inspirada paráfrasis en jugoso lenguaje de la égloga cuarta de Virgilio, de un bucolismo encantador.

Eta, bestalde, gogora ditzagun Juan San Martinen hitzak (1975:455):

Teatro antzera egindako obra honek, ikasi batek egindako kanta herrikoiak ditu. Estilo jolaskorra, baina batez ere erudiziozkoa, jakintzaz hornitua, eta hau da hain zuzen Ilustrazio garaiko agergarririk bereziena.

Bertan, lehen aldiz, kontzeptu berriak agertzen dira gure literaturan. Ez du Barrutiaren bezalako herri teatro antzik. Behar bada jenero bereko beste era bat da. Horrela, bada, esan daiteke Gavon-sariac obran agertzen zaigun luma trebea dela eta honen atzean legokeena pertsona jakintsua izan behar zela, ezinbestean.

Garaiko kanten ezaugarriak ezagutzeaz gain primeran menperatzen zituela esan daiteke.

Ondorioak: bi lanen arteko antzekotasun eta desberdintasunak

Gabon Kanta bakoitza bere aldetik aztertu ostean, atal honetan bi autoreen obren arteko konparaketa txiki bat egingo dugu, hauen artean dauden antzekotasunak eta desberdintasunak aztertuz horretarako.

Gandararen kasuan, hiru kanta izan ditugu aztergai aurreko atalean; Sor Luisa (edo Peñafloridarenak), ostera, bakarra (baina luzea, berau). Bi autoreen lanak sail berean sartzen dira; izan ere, biak dira elizan kantatzeko egindako lanak. J. M. [START_REF] Kantaz | 61) dioenez, bi pertsonaia hauek kontraste handikoak dira, batez ere hitz egiteko moduari dagokionez. Gandarak vizcaitar esaten diona euskaldun zaharra da eta, beraz, ondo konpontzen da euskaraz; bestea, muxhil, euskaldun berria da eta bere hizkera traketsak edo, behintzat, ez euskaldun zaharrarenak, barrea eragiten dio entzuleari. Hala nola, euskaldun berriaren hizkeraren ezaugarri batzuk[END_REF] Gandararen 1764ko obra -eta uste dugu gainontzeko Gabon Kantak ere sar daitezkeela-herri-antzerki melodramatikoaren sailean sartu zuen eta, honekin batera, Barrutiaren Gabonetako ikuskizuna eta "Muniberen" Gabon sariak zein El borracho burlado ere multzo berean sartu zituen. Kortazarrek (1997:106) ere, Gabon sariac XVIII. mendetik aurrera Euskal Herri osoan hedatuko den Eguberri kanten tradizioan sartzen du -gure ustez, aurrean aipatutako besteekin batera-.

Hizkerari dagokionez, M. Lekuonak (1985:61) dio Gandarak Barrutiak bezala, kaleko hizkera darabilela eta hauek darabiltena ez dela, inondik inora, Peñafloridaren antzezlanetan agertzen den hizkuntza jasoa. Hala ere, Lekuonarentzat aipagarria da Gandarak erabiltzen duen errima aberatsa eta landua. Lerro bikoitiak ez ezik bakoitiak ere errimatzeak harritu zuen Lekuona (1985:68), baita errima orokor honen tartean errima desberdineko lerro bikoitz bat sartzeak ere. Bestalde, Arana [START_REF] Martija | Gabon Kanta de Guernica de 1757[END_REF] Gandararen 1757ko Gabon Kanta aztetzen ari denean, beste idazle batzuen lanak gogorarazten dioten esaldiak aipatzen ditu:

-"Enas ni yoango utzean tiene similitud con utzik banator, parkatu de Barrutia y Utzirik gatoz baña ardurarik gabe de Sor Luisa." Bada, Barrutiaren kasuan ez dakigu zer gertatzen den, baina Gandara eta Sor Luisaren artean Arana Martijak jarritako paralelismoa ez zaigu oso egokia iruditzen. Izan ere, Gandararen kasuan esaldi horrek esan nahi duena da "ez naiz esku hutsik joango" eta Sor Luisarenean, ostera, "artaldeak bakarrik eta txabolak zaintzarik gabe utzita gatoz" esan nahi du, beraz, guk ez dugu inolako paralelismorik ikusten bi esaldietan ez bada biek daukatela 'utzi' hitza eta ezeztapen bat.

-"El ceñetan seinchua/ datzan oyaldua de 

Gandara, 1762

Adanen humeac nequez, dempora lengoetan, buztarria cerabillen cuzen sorbaldaetan. Azan vicitza, Garratza: da beragaz contu latza.

Euscarichua

Gaur gagozan pozturic Nola nai. Hegira! Baice bai, Begira Lioia bildosturic Esan bezala, autore bien arteko parekotasun hau esanguratsua dela iruditzen zaigu, Gabon Kanta guztiek ez baitute horrelakorik egiten. Ohikoena Jesusen jaiotzaren ondorengo egoera soilik kantatzea izaten da. Baina aztergai ditugun kanta hauetan,

Gandara

  dioenez, "autore batek gabon-kanta bat bere baitarik asmatzen duenean, artzainen arteko elkarrizketa pipertsuen bidez egin ohi du teatralitate edo antzerkitasunez horniturik", beraz, Gandararen Gabon Kanta honi antzerkitasun puntu bat ikusten dio parte honetan eta antzerkitasun hau omen da bizitasuna ez eze bizkortasuna eta herrikotasuna ematen diona kantari. Herrikotasuna batez ere artzainen arteko elkarrizketari esker lortzen dela diosku (1999:136), baita garai hartan erabiltzen ziren pertsona izenak ezarriz artzainei ere. Elkarrizketetan ohikoena aginduak eta galderak agertzea da; Gandararen kasuan, artzainen arteko elkarrizketan. Hona hemen adibidea: 133) arabera, garai bateko Gabon Kanta batzuetan, eta garai horiek XVIII. mendea eta aurreragokoak izan daitezke, antzezte-egitura bat zaintzen zen. Zehatzago esanez, gabon-antzerki kantatuetan, zein ttiki edo ez hain txikietan (Barrutiarena kasu), ematen zen ordena bat bera izango zen, kasu gehienetan.Berak dioenez, Gandararen Fararira honetan ere badago amaiera gisako bat, Belengo estalpekoei ezezik, entzuleei ere zuzentzen bide zaiena: Adio gustiay/ adio/ ecer albaguinai/ balio:/ Euquico gozuez/ egun eta gauez/ Fararira/ Gustiz prest etorteco/ ceuen deira.

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

  

badirudi mundu guztiak ezagutzen zuela Luisa, baina inon ere ez dago bere biografiako daturik. Izan ere, batzuen ustez Sor Luisa izenaren atzean Munibe Peñafloridako kondea legoke; beste batzuen ustetan, ostera, Larramendi; baina badira Sor Luisaren egiletzaren aldeko iritziak ere.

  

		5) 1768 Ama Maitegarriari bere jaiozan. Cecellaren 14garrenean. Urte 1768. Manterola, en la misma revista, sostuvo que el nombre de Luisa
	Euskarazko lehenengo Gabon Kanta XVI. mendean bertan lekukotzen da, Lazarragaren eskuizkribuan (1567) hain zuzen ere. Dena dela, XVII. mendean askoz ugariagoak dira euskarazko bilantzikoak. Hor ditugu, esate baterako, herri tradiziotik datozkigun "Marijesiak" edota S. Martinez de Otxoa arabarraren bilduman (1695) agertzen diren bilantzikoak. XVIII. mendeko bilantzikoei dagokienez, J. A. Lakarrak Halaber, ez da adibiderik falta euskal literaturan. Otaegik dioenez, Lazarragaren de la Misericordia podía ser un seudónimo bajo el cual se oculta 6) D.g.  Ardaoaren ganian. el CONDE DE PEÑAFLORIDA. Don Manuel Lecuona Gabon Kantak gaztelaniazko bilantzikoen egitura eta metrika ezaugarriak betetzen ditu, recientemente los ha atribuido al P. Larramendi. El P. Arana, en Bestalde, Literatur Terminoen Hiztegiaren arabera (LTH), Euskal Herrian herrietako gazteek etxerik etxe eskean joateko erabiltzen zuten errepertorioa osatzen garaiko beste idazle euskaldun batzuek ez bezala. L. Ansorenak (1983) ere aipatzen du cambio, defendió que, como reza el texto impreso, son de alguna Ikus daitekeenez, lehenengo hirurak Gabon Kantak dira, artzainen adorazioa mujer de la dicha Casa de Misericordia. Nuevamente ha sido bilantzikoetan maiz, errepika, bihurki, mudantza eta beste lotura teknika batzuk azaltzen kontatzen dutenak. 4.a eta 5.a, berriz, kanta erlijioso edo elizakoak dira, "Ama reimpresa esta preciosa composición por don Manuel Lecuona dute Eguberri Kantuek: Garai batean, bereziki mutilek osaturiko taldeek euren gain hartzen zituzten gizartearen erakuntzarako ardura asko eta asko direla eta honen adibide gisa Barrutiaren Gabonetako ikuskizuna ematen du. en una conferencia consagrada al tema navideño en la literatura maitegarriari" edo Ama Birjinari egindako laudorioak; azkena, ostera, ardoari egindakoa vasca. Bestalde, sarri askotan bilantzikoetan gaztelania eta euskara nahasian erabiltzeko da. Azken hau, data zehatzik ez duena, bukatu gabe utzi zuen Gandarak eta, Arana (herriko edo auzoko ospakizunen antolakuntza, biztanleen moralaren kontrol sistemak, eta abar). Baina, baliabide ohitura egon da, entsalada gisakoak eginez. Honen adibide ditugu, aipatutako Martijak (1984:510) dioenez, "puntuak ondo zaindu gabe" egina dago (-A-B-B-B, -A-Beraz, "Gabon-Sariak" izenez ezagutzen den lanaren autoretza Sor Luisari
	(1982:72, 73) ematen digu berri eta honako hauek aipatzen ditu: Segurakoa (1705), San Frantzisko elizarako Oaraveytiak musikan jarriak (1755), S. Gandarak Gernikan jarriak ekonomikorik ez zeukatenez, errondan irteten ziren eta eskean Lazarragarena eta S. Martinez de Otxoa arabarraren bilduman (1695) agertzen diren egozten diotenen artean J.I. Arana daukagu. Ikusten denez, Aita Aranak jaramon egiten A-B-B, -A-A-B…). Hori dela eta, gure lanean albo batera utziko dugu Ardaoaren egiten zuten. Era berean, ezkongai zeuden etxeetako neskei aipamen bereziak egiteko parada hartzen zuten erronda horietan. bilantzikoak, baita gaztelaniazko bilantziko erlijiosoa maila gorenera eraman zuen Sor ganian egindako kanta. Bestalde, Gabon Kantak ditugunez aztergai, lehenengo hirurak die Sor Luisaren izenpean idatzita dauden hitzei eta ez du zalantzan jartzen bere
	(1757, 1762 eta 1764), Muniberen Gabon-Sariak (1762) 3 , 1789ko Donostiako bilantzikoa (P. Urkizuk ezagutzera emana 1982an), Bilboko Santiago elizakoak (1794), Eskearen adierazpen anitz kausitzen da, ondorioz, batez ere Juana Ines de la Cruz (1651-1695) mexikarrarenak ere. autoretza; izan ere, honako hau dio Sor Luisak bere lanean (apud. Aspiatzu 1923:129): soilik aztertuko ditugu, beste biak kanta erlijiosoak badira ere, ez baitira Gabon Kantak. kanpokoen pobretasuna eta etxekoen ugaritasuna, edertasuna eta Jaquin ere naico dezuen orzaz valiatu naizan Coplaac ta veren eskuzabaltasuna goretsiz (ala bertakoen zuhurkeria gaitzetsiz...) 3. Autoreak Sor Luisaren eta Sebastian Antonio de la Gandararen lanak zein testuingurutan kokatzen diren argitu ostean, atal honetan bi autoreen inguruko zenbait datu emango soñua ateratzeco, ta jaquin gura gueieguicho bada ere, ez dizuet 3.2. Sor Luisa ecer ijildu nai. Copraric gueienac nire burucoac dira; ta bost Sor Luisa beraren inguruan ez dago datu gehiegirik euskal literaturako liburuetan. Badakigu XVIII. mendeko pertsonaia izan zela, beraz, Gandararen garaikide, gaubela ta icerdi gozo costa bazaitzitere, ondo empleatutzat
	ditugu. Horrela, hobeto jakingo dugu autore bakoitza nor izan zen eta hauek egindako eta 1762an Azkoitiko elizan kantatzeko "Gabon-Sariak" lanaren egile gisa ageri dela;
	lanak ere emango ditugu ezagutzera. izen osoa: Gavon-sariac edo aurtengo gavonetan Ascoytico eleiza nagusian cantutuco
	diran Gavon-cantac edo otsaldiac dauka. Sor Luisaren lan honi buruzko informazio
	3.1. Gandara nagusia Aita Joakin Aspiatzu jesuitak eman zuen 1923an Donezteben egindako
	Sebastian Antonio de la Gandara XVIII. mendeko idazle gernikarra izan zen. hitzaldietan 4 . Honako hau dio bertan Aspiatzuk (1923:129):
	Jose Antonio Arana Martijaren arabera (1984:505), 1700 urtearen inguruan jaio zen eta Azkoiti'ko Misericordiin bizi zan orain ia beŕegun uŕte Luisa
	Gaiari dagokionez, XX. mendera arte Gabon Kantek Jesus Nazaretekoaren jaiotza abesten zuten, baita honen inguruko gertakariak ere, hala nola, Errege Magoen etorrera edota artzainen adorazioa. Nolanahi ere den, XX. mendetik aurrera beste gai batzuk ere hasi ziren jorratzen, esate baterako, eguberrietako ospakizuna, familia eta lagun giroa, eta beste hainbat elementu profano. Ansorenaren (1983) arabera, herri zeritzaion lekaimetxo bat. Noŕk ez ezagutu Azkoiti'n Luisa 1780 inguruan hil. Gernikako Andra Maria Parrokiako apaiz izan zen 1749ra arte eta mojatxua? zazpi urtez Madrilen egon bazen ere (1749-1756), 1757an Gernikara itzuli zen. Bere bizitzan zehar gaztelaniazko lan batzuez gain, euskarazko 6 lan idatzi zituen. Gandararen euskarazko Gabon Kanten artean, 1764ko Gabon-kanta izan da gehien aipatu eta aztertu dena. Dena dela, beste bi bilantziko ere idatzi zituen, berez gehien aipaturiko hori baino antzinagokoak izan arren, beranduago aurkitu zirenak. Hona Aipu honen arabera, Hona hemen Luis Villasantek (1979:124) autoretzaren zalantzaz dioena: hemen Gandararen euskal lanen zerrenda(Arana Martija, 1984: 506-507): En Azkoitia (Gipuzkoa) -si es que en aquella fecha había metrika aldetik gehienetan sei edo zortzi silabako lerroez osatua zen eta egitura jakina izaten zuen, sarrerako hiruzpalau lerroko ahapaldi baten ostean (estribillo) beste ahapaldi batzuk zetozen imprenta en Azcoitia, lo que es dudoso-, en 1762, se publicó un 1) 1757 Gabon Canta del año de 1757 que yo DN. Sebastián Antonio de la folleto con el título Gavon-sariac. Es una especie de opereta Gándara, Protonot. Ap.º Presbítero Beneficiado de esta villa de Guernica pastoril con versos para ser cantados en la iglesia parroquial de (mudanza) eta horien ondoren, vuelta izeneko ahapaldi labur bat, hasierakoarekin lotu eta hura osorik nahiz zatika errepikatzen zuena. Lehen errenazimentu garaietatik erabili da Azkoitia en la Nochebuena. Como autora figura una tal LUISA compuse en quince villancicos, y por su Bordoncillo se intitula el FARARIRA. DE LA MISERICORDIA (es de notar que el folleto se imprimió 2) 1762 Gabon Canta Guernicacoa. Hurte 1762. también en la misma Misericordia de Azkoitia). El P. J. I. Arana gaztelaniaz, XV. mendeko kantutegietan egitura hori garatua zen 3) 1764 Guernicaco Gabon Cante. Hurte 1764: Muxhil, da Vizcaitar baten reprodujo nuevamente estos versos en la revista Euskalerria.
		artean
	3	Baina Sor Luisak izenpetutakoa. 4) 1768 Ama Maitegarriari Zortzico. Cecellaren 3. Hurte 1768.

arabera, XVI. mendetik XIX. mendearen parte batera arte, Espainia osoko komentu, katedral eta eliza askok ohitura zuten Gabon, Errege eta Kontzezio egunetarako bilantzikoak agintzeko eta, horren ondorioz, genero ugaria izan da. Elizaren enkarguz osatutako bilantziko sorta hauek sarritan organo musikaz lagundurik gorde dira.

Bilboko San Frantzisko elizarako aita Zabalak musikan jarriak eta Abadiñoko bilantzikoak (datatu gabe). Horiez gain, P. Urkizuk (2000) M. Oruñarenak (1769 eta 1772), A. Etxeberriarena (1779) eta 1783ko "Gloria, gloria" anonimoa aipatzen ditu (apud. LTH).

Hala ere, Lakarrak (1982:72.or-ko 4. oinoharrean) aipatzen duenez, Gabon Kantak ez dira generotzat behar bezala bereiztu eta honen arrazoia dateke Arestik Teatro Zaarra argitaratu zuenetik teatro zaharra aurkitzeko nahia. "Hola uler daiteke Gavon sariak edota Gandararen 1764ko Gabon kanta teatrotzat jotzea", diosku. P. Urkizuk (2009) ere bat egiten du Lakarraren iritziarekin, hau da, Gandararen obra horiek ez direla antzerkiak, baizik eta bilantzikoak. Dena dela, pieza liturgiko horiek antzerkiari dagozkion zenbait osagai dituztela onartzen du: abestu egiten dira, elkarrizketa eran antolatzen dira, mugimendu eszenikoa dute… Hori dela eta, genero mugak bereizteko zailtasuna aipatzen du. literaturan aditu direnak Eguberri zikloko kantuen artean lau une bereizten dituzte: San Nikolas egunekoa, Gabon Gauekoa, Gabon Zaharrekoa eta Erregeetakoa (apud. LTH).

Hori dela eta, Eguberri kantuak eskeko kopla eta kantu ugarik osatzen dituzte, esate baterako L. Ansorenak (1983) aipatzen dituen hauek: "San Nikolas txikia", "Oles eta oles", Urte Zaharreko "Dios te Salve" eta "Deo gratias, buena gente" formulak darabiltzatenak, Nafarroako Burunda aldeko "Ur goiena, ur barrena" edota "Urte barri, barri". Modu berean, lehen esan bezala, badira eguberri ospakizunetako jate handi eta gehiegikerien aipamena egiten duten kantuak, hala nola, "Dringilindron, gaur Gabon", "Ez dauko bexiguak". Hala ere, tradizio paganoari lotutako elementuak dituzten Gabon Kantak ugariak izanik ere, elizaren ospakuntzei estuki lotutako hainbat kantu ere badira euskal Eguberrietako kantutegian. Honela dio L.

Ansorenak (1983)

: horietako zenbaitek euskaraz sortuak dirudite; beste hainbat, aldiz, inguruko erdaretatik hartu eta moldatuak izan daitezke, hala nola, Iparraldean hain aspalditik hedaturik dauden Oi Bethleem! (frantsesez eta biarnesez ezagutzen dena) edo Airerik ederrenetan kantu miresgarri ederrak. Egiturari dagokionez, honela dio LTH-ak arabiar zejel-ez: eta mendeetan zehar idazle ezagun askok egin izan dituzte gai erlijiosoz nahiz profanoz: Jorge de Montemayor, Gil Vicente, Juan del Encina, Santa Teresa, Gongora, Lope, Cervantes, J. R. Jimenez... ematen ditut diranac: Eguia da (ez diot iñori ecer quendu nai) Martin beltz guisagajoac messederic asco eguiñic lagun eguinda batez ere Seguidilla ta araco Aria edo Copra aundi aetan bada secula alacoric nola ecusi ere ez nevan, ecin asmatu nevan. Beraz, Sor Luisak berak aitortzen du laguntza izan duela kantak egiterako orduan. Bestalde, Manuel Lekuonaren iritzia genuke, honek Larramendiri egozten baitio kantaren egiletza. Honela azaltzen eta defendatzen du Lekuonak (1985:30) bere hipotesia: Nik, egia esan, Loyola'ko eskua ikusten det argi ta garbi kantu polit oietan. Loyola'ko esku jakintsua. Eta esku ezagun-ezagun bat gañera. A. Larramendi'ren esku bipil ta alai, eta maltxur ta desairetsua. […] Zenbait kantetan zerbait eliz-jakinduri ikusten zualako, zeritzaion A. Arana'ri, Loyola'ko Aitaren batzuek otezebiltzan 'Gabon-sari' aien saltsa goxo 5 artan. Egia da olako jakinduria dariona liburutxuak alde guztietatik […]. Beraz, Itzaurrearen egillea A. Larramendi bada, A. Larramendi'k berak izan bear du liburu guztiaren egille […]. Zergatik ezartzen ta egozten dion, ba, bere lana, zalako Luisa Miserikordiakoari? -Berak esango liguke ederkitxo ori ere… Alako inkisizioa egiten bide-zuten urte aietan, praideek praideen kontra idaz-lan kontuan… A. andoaindar berak esaten zuanez, askok eta askokpraide jendeak, alegia (A. Isla batek, adibidez, bere Fray Gerundio'rekin 6 )-, beren lanak, bearrik bazuten, ezizenez, 5 [sic] Testuan goxp ageri da 6

  Gandara recuerda al Aurtxo… datza lasto gañean de Sor Luisa". Egia da bi kasuetan dagoela haurra etzanda, baina guk ez dugu paralelismo garbirik ikusten. Izan ere, kanta biek dute gai bera, biek kontatu behar dute, nahitaez, Jesus haurra jaio dela eta edonori datorkion jesusen irudia berbera da: sehaskan etzanda dago. Beraz, ez litzateke kasualitate handia biak bat etortzea. Gainera, Sor Luisaren haurra lasto gainean dago eta, Gandararen Gabon Kantetan agertzen den haurra edozein tokitan dago, lasto gainean baino; hala nola, oyaldua (1757koan), Ama Birjinaren altzoan (1762koan) eta Birjinaren besoetan (1764koan).Gure ustez, aztergai ditugun obrak Gabon Kantak izanik, nahitaez egon behar dira antzeko kontuak bietan, gai berberak edo antzekoak jorratzen baitituzte. Kontua, gaia nola jorratzen den litzateke, beraz. Esate baterako, aldez aurretik jakin daiteke Jesusen jaiotza kontatuko dutela kanta hauek eta Beleneko portaleko eszena kantatuko dutela. Horrela, bada, argi legoke bi autoreek poztasun eta zoriontasun egoera bat deskribatzera doazela eta ez liguke harritu behar honetan bat etortzea biak. Adibidez, Gandararen hiru kantetan agertzen da poztasun sentimentua: izar gustiac dabilz/ gira bira eta arbolac dacustaz/ chaloca;/ da mendiac eurraz/ saltoca/ (1757koan), Gaur gagozan pozturic,/ nola nai eta Jayotza onec daducaz/ ceruac, eta lurra/ atseguinez zoraturic (1762koan) eta Iñoh!/ Gustiz alai/ diño/ Onec non nai/ Ots eguin bear leuque…/ tantararai (1764koan). Nola ez, Sor Luisarenean ere ageri da poztasun sentimentua: Au egun zoratzekoa!/ Zer poz andia!/ Zer atsegiña!/ Aiñ da poz nire gogoa,/ Zein da ez dakit zer egiñ. Eta Mendi portitzak, aariak bezela, dantza:/ Munotxoak salto, bildostxoen gisara (2. otsaldian) eta Auxen bai dala egiaz/ Denbora urrezkoa,/ Ta ez len koplari zarrak/ Erausitakoa;/ Oraiñ aien amesak/ Egia sorturik,/ Ekusten ari gera/ Pozez zoraturik. (kopla jostalluetan). Parekatze honetan ikus daitekeen gauza esanguratsuena, gure ustean, autore biek poza adierazteko darabilten modua da; izan ere, bi autoreek naturako elementuen mugimenduaren bidez adierazten dute alaitasun, poztasun eta zoriontasuna: Gandarak izarren gira-birarekin, arbolen txaloekin eta mendien saltoekin; Sor Luisak, mendien dantzarekin eta muinoen saltoekin.Bestalde, Gabon Kantetan ohikoena litzateke gertatu den mirariaren aurrean jendea mesfidati agertzea. Izan ere, hain da miraria handia zaila egiten dela sinestea.Gabon Kanten artean, asko dira bai mirariaren handitasuna azpimarratzen dutenak, bai mirari hori sinesteko zailtasuna aipatzen dutenak ere edota benetan egia esaten ari direla eta sinesteko eskatzen dutenak ere. Bada, gure autoreek ere egiten dituzte halako aipamenak, baina bestelako parekotasunen artean, ez zaigu hain esanguratsua iruditzen honako hau. Esate baterako, Gandarak honela egiten du: Arin Belenera/ goazan:/ beguiz ecustera/ eguin dan gustizco/ bervea eguiaz betea/ Fararira/ osteranzeco berbac/ utsac dira. (1757koan), Au ezta, ez, guzurra/ Ezpozu gura sinistu/, eguingo deutsu tnic chistu (1762koan) eta Garbi diñot emen/ eguia (1764koan). Honela, berriz, Sor Luisak: Sekulako ikaraturik/ Nago ikusi dedanaz;/ Ez bait du iñork sinistuko/ Bakarrik nere esanaz eta Bada ni ere/ Neure ikusirik,/ Egon naiz eziñ/ Sinisturik. (1. otsaldian) eta Ez da onezkero esango/ Gezurrik batere,/ Egia esango dute/ Dendariak ere. (kopla jostalluan).Esanguratsua erizten diogu, esaterako, bi autoreek Jesusen jaiotzak ekarri dituen aldaketak aipatzeari eta, gainera, hasierako ahapaldietan egitea aipamena biek:

	Sor Luisa, kopla jostalluak
	Ezagun du munduak
	Jesus jaio dena;
	Ain dago mudatua,
	Ez dirudi lena;
	Len guzia zan pena,
	Negar, naigabeak,
	Ta oraiñ atsegiñ gusto,
	Algara, parreak.

2011-2012 ikasturtean Hizkuntzalaritza eta Euskal Filologiako masterreko Euskal Literaturako oinarriak I izeneko ikasgaian Iñaki Aldekoarentzat egindako lana da honako hau.

Aurrerago ikusiko ditugu "Gabon Sariak" obraren inguruan egon diren eztabaidak.

Ondoren Gabriel Arestik (1965) argitaratu zituen Barrutia, Sor Luisa eta Muniberen lanak "Teatro-Zaarra" bilduman.

Jesusen jaiotzaren aurreko egoera zein zen azaltzen zaigu lehenengo; izan ere, sasoi hartan dena zen latza, gogorra, negarra eta nahigabea. Baina orain, Jesusen Jaiotzarekin dena aldatu egin da, desagertu egin dira zoritxar guztiak eta dena da poza eta zoriontasuna.

Bestalde, azpimarragarria iruditzen zaigu autore biek etorkizunaren aurreikuspena egiten dutela beraien Gabon Kantetan. Hau da, artzainak umeari abesten ari direla, esan egiten diote zein zoritxar izango dituen (batez ere Sor Luisak) eta amaieran, gurutziltzatu egingo dutela iragartzen die. Hona hemen aztergai ditugun kantetako adibideak (Gandararenak urriagoak dira, baina badago, halere): […] Argatik naski Dabil mundua igasi Toki artatik.

Gandara, 1757

Nor eletorque ceuen Gozaldira.

Gandara, 1762

Jayotza onec daducaz ceruac, eta lurra atseguiñez zoraturic.

Gandara, 1764

Vici direanac lurretan baita dagozanac goietan, Andra chucuna, biotz biguna, zeuri esquer manac milletan.

Hemen, Sor Luisak dio munduko jendea, lurrekoak, ez direla joan Jesusengana; zerukoak bakarrik joan direla bisitatzera, mundu zoroak ez duelako inoiz jakin gauza onak estimatzen. Gandarak, aldiz, bere hiru kantetan esaten du zerua eta lurra, biak, zeudela pozarren Jesusen jaiotzarekin.

Bukatzeko, azken desberdintasun bat aipatuko dugu. Segurtasun pertsonaia gisa autore bakoitzak ematen duena ez da berbera. Sor Luisak Jesu Kristo jartzen du segurtasun ikono gisa, baina Gandarak, berriz, Ama Birjinarengan aurkitzen du segurtasun hori. Hona hemen adibideak: Sor Luisa, 1. otsaldia Eska zaiogun bada Lendabizian, Ez gaitzala, arren, utzi, Gure bizian.

[…]

Gurekin dela, Ez gera ezeren beldur, Naiz dena dela.

Gandara, 1762

Zure seme bigun orri, ama maitegarria,