OIHENARTEN ATSOHITZAK ETA GAURKO FRASEOLOGIA OZTIBARREN

Xarles VIDEGAIN U.R.A.

1055 C.N.R.S., Bordeaux III Oihenartek bildu zituen atsotitzen bilduma (1657) bietan da garrantzi handikoa: behin, euskal paremiologiaren historian oinarrizko obra delakotz, Vinsonek jadanik erran bezala; eta bestalde, bere olerkien hontzeko tresneria atsotitzetan esprabatu zuelakotz, J.B Orpustan erakusten ari den bezala. Hain zuzen hizkuntzaren aldetik, atsotitzetan entseatu formak arrabaliatzen ditu bere olerkietan, eta nozioen aldetik ere, atsotitzetan tinko tinko bildu egoera edo gogoeta zonbait garatu ditu nasaikiago olerkietan.

Garrantzitasun bikun hori ene lanak ez du ikertuko baizik eta azken bulta honetan dudan arrangura zonbait azalduko. Euskal Herriko Hizkuntz--Atlasa bururatu asmoz, gaurko ahozko euskarazko ekiaren biltzearekin, lexikoaren jasotzean fraseologia ahalaz ez dela bazter utzi behar pensatzen baitut, gertatzen zait ardura jende xeheen ahotik esaerak entzutea. Oihenarten atsotitzen arana gaur entzun daitekeenetz ikertu nahi izan dut Oztibarreko lurretan bildu fraseologiatik abiaturik.

Oztibarre zergatik? Ez eta Oihenartek Oztibarren zituzkeen lotura eta ezagunengatik: halere badakigu Zibitzen sortu bere emazteari esker «jugejugeant» izendatua izan zela Oztibarren bainan azaleko datu horrek Oztibarreren hautatzera ez nau bultzatu. Arrazoina xumeagoa da: inkesta andana bat Oztibartarrekin egitea gertatu zait eta han bildu dudan fraseologiaren nolazbait Oihenarten altxorraren item zonbaitekin konparatzea interesgarri iduri zait. Ba ote da Oihenarten garaiko atsotitzik gaurregun ere bizirik denik? Bizirik irautekotan, ez ote dute aldaketarik jasan? Hori da oso gaingiroki azaldu nahi nukeena. Luzeegi bailitake Oihenarten korpus osoa aztertzea adibide zonbait baizik ez da agertuko.

Hartze du menturaz atsotitzen ezaugarrien emaiteak hatsarrean, Oihenartek berak eman azalpena laburbilduz. Bere 1657ko liburuaren aintzin solasean, atsotitzen ezaugarriak aski ongi azpimarratu zituen: «egiazko atsohitzen markak» zauzkan labur izaitea eta manera atsegin ukaitea. Ontsalaz, mamirik ez duen atsotitzik ez da; atsotitza jakitate baten adierazten duen banakoa izan behar da. Gehiago dena eta Oihenarten ustez, atsotitza ez da baitezpada jende arrunten hitz-ukaldi hutsa. Jende kultoen aberastasuna dela adierazten digu: egin duen bilketan, Aristote, Théophraste, Erasme, Scaliger eta Hernando Nuñez dauzka aintzindari, eta ez herri-literatura. Atsotitzak antzineko filosofia baten ondarkinak direla dio. Ez ahantz ere bere bilketa baholatu zuela Oihenartek: arruntak zitzaizkion atsotitzek ez zuten liburuan sartzerik izan, arruntasuna zeren arabera neurtzen zuen ez zuelarik zehazten.

Ikusiz zoin nasaia den atsotitzez dagoen literatura, alfer aire duke definizio zehatzaren emaiteak. Horrela bil daiteke halere atsotitzaren funtsa: atsohitza da ahalaz modu labur eta atsegin batez eman jakitatea adierazten duen unitate kodifikatua.

Beraz mamia behar du bainan zoin nahi axal ez dezake har atsohitz on batek. Mamiaz, bi ezaugarri badauzka: lehenik, balio arau-emailea badu atsohitzak, izakera gnomikoa edo epaikaria; eta bigarrenekorik, balio orokorzalea badu, askotan metaforaren bidez. Diskurtsuaren aldetik, bere independentzia gramatikala badu, lokuzioak ez bezala, eta kasik zitazio edo aipamen gisa sartzen da diskurtsoan. Morfologiaren aldetik dituen ezaugarriak ez ditut hemen aipatuko. Atsotitz batek ezaugarri hauk guziak ez badauzka ere, on izatekotan, gehienak bederen eukitea baitezbadako baldintzak zaizkio bizirik irauteko.

Gehienetan unibersala izanik atsotitzak adierazten duen mezua bere gizarte berezian errotua delako marka erakutsi nahi izan ohi du atsotitz-biltzaleak; batzutan gizarte horrek duen arazo bati bere aburu propioa emaiten dio atsotitzak, gehienetan axaleko joko batez, partikulazki izen propioak baliatuz, nun nahi ezaguna den kontzeptu orokorra hizkuntzaren eremuko leku berezi zonbaiten izenak sakatuz, izan daitezen Arradoi, Orhi, Baigorri, Donostia edo Biriatu, Oihenarten kasuan bezala.

Dialektologiaren ikusmoldetik, eta beraz aldaketari bere garrantzia emanez, fraseologia-mailan ere gertatzen dira aldaketa sinkronikoak eta diakronikoak. Adibide bat Oihenarti harturik, horra zer dion 686. atsotitzak: Berzeren escuz suguea berrotic athera nahi du. Zer erran nahi zuen horrek Oihenartentzat eta orduko Ekialdeko Euskaldunentzat? Mezu garbia dauka errannahi analitikoak, metafora baten bitartez: «lan zaila egin-araztea». Baina atsotitzetik idokitzen badugu elementu soil bat hala nola sugea berrotik ateratzea, ez ote du erran nahi ere: «bestek egin lanaz baliatzea»? Bigarren errannahi horrek atsotitzaren errannahi analitikoa desbideratzen duela pentsatzen ahal da. Bainan ororen buru errannahi-aldaketa mota ezaguna da hala nola frantsesezko: «tirer les marrons du feu» esaeran. Ez du gaur «lan zaila egitea» erran nahi baizik eta «bestek egin lanaz baliatzea». Egiten dugun esaera baten ulerpena ez dator beraz soilki gure ezaguera linguistikatik, baizik eta daukagun kulturatik honek

182 [2]
zer ulertu behar dugun erraiten baitigu, motibazioaren kontra joanez ere. Horrelako aldaketa semantikoak ezagunak izanik lexiaren mailan, ez da harritzekoa gauza beraren gertatzea atsotitz-mailan, atsotitzak banako trinko bat osatzen duen ber.

Orain arte aipatutakoak orokorrak izanik, ordu da ikus dezagun gauza bera gertatzen denetz Oihenarten atsotitzak eta egun Oztibarren entzuten diren atsotitzak elgarri konparatuz. Lehenik formaz eta iduriz errannahiz guti aldatu direnak aipatuko ditugu; gero forma berdintsua biraturik ere, errannahia aldatu duketenak, baita ere errannahi bera adierazten dutenak beste formula batez. Azkenik, egungo fraseologian maiztasun handiko formak sailkatu nahi nituzke, mota berekoak Oihenarten liburuan ez baitira hanitz, behar bada nahitara.

Aldaketa guti erakusten duten atsotitzetarik hasiko gara. Hizkuntzari denborak eragin higadurak nahitaez bere ondorioa dauka atsotitzean. Lexikoan gertatzen da garbikienik. Esteiari hitza adibidez hirutan agertzen da Oihenarten atsohitzetan. Gaur hitz hori guti zabaldua: behin bakarrik entzun dut Domintxine herrian, Maule eta Donapaulen artean, nonbaitetik ere; irakur daiteke bestalde A. Aguergarayk Oihenartez egin pastoralean. Zaila da beraz hitz harren agertzea gaurko fraseologian. Bainan esaera errotik desagertu gabe, hanitzetan atsohitzaren egiturak eta erranahiak bizirik iraun dezakete, egokitze zonbait gorabehera. Horra adibidez: Oih 102 Bi iaberen horac, sarea gora. Bi eta gora ez ezik beste hiru hitzak aldatu dira bainan errananhi bertsuko atsotitza da gaur Oztibarren jasotzen dudana: Bi nausiren zakhurrak maiñhate rak gora. Kasu bera gertatzen da ondoko atsotitzarekin, zinetan aditzmorfologian gertatu bilakaeraren berri ikusten baita:

Oih 88 Bentura dadinak harza, estadinac es eta ere barza. Gaur aditz morfologia aldaturik baina segur aski errimari esker atsohitza bizirik dago Xuberoan; intseiatü dienac harza, intseiatü ez denak ez eta ere phartza. Oihenarten lehenbiziko 100 atsotitzetan ondoko hauek bederen bizi bizirik dira: 10, 12, 29, 32, 43, 64, 66, 78, 96. Beste atal batean, errannahiaren aldetik gertatu aldaketak aipatuko ditut. Oih. 342: Odolac su gabe diraqui. Gaur Oztibarren: Odolak eakitzen. Formaren aldetik, aditz trinkorik ez daga; eta su gabe elementu galdu da. Baina errannahia ere aldatu da. Horra Oihenartek zer dioen: «Le sang boillit sans feu, c'est lors qu'on a du ressentiment de l'injure faite a quelqu'vn de son sang ou parente». Gaur berriz, askazirik ez da aipu: «zeit bauzu gustuko eztuzuna, hola ikhustian odola erakitzen dik» dio lekuko batek. Oihenartek «odol» hitzari emaiten zion konotazioa galdu bide da.

Oih. 383: Otsoa esta otso araguiti alba... Gaur: eztik ez otsoak bere haragitik sekhula jan. Baina kasu gaurko errannahiari Oztibartarren arabera; nehor ez dela bere buruari harrika ari adiarazi nahi dute eta norbaitek bere buruaren laudatzen ari delarik erabiltzen dute partikulazki.

[3]

Oih. 342: Ogui bezambat gasna nahi luque. Gaur entzuten dena, Horrek badik ogi heno gasna, baina espantuka ari den norbaitez erraiten da. Aldiz konkretuzki xokoleta edo gasna zuhur delarik ogiarekin jateko horra haurreri zer dioten aitamek: ogiaren gainean behatza.

Beste aldaketa-mota azalduko dut ondoko lerroetan hizkuntza guzietan ezaguna baita; atsotitzaren zati batek baizik ez irautea bizirik, beste elementuak galtzen direlarik, zeharo edo elipsepean kukuturik. Horra Oih. 259: launetan sein da lazena? esdeuseti iaunzera heldu dena.

Gaur atsotitza ez da bere osoan baliatzen. Oztibarren halako jende baten deitzeko ttipitik handitia erraiten da baina gehiagotan ere beste metafora hau: zorri phiztua, miserian bizi izan ondoan aberastu den eta besterentzat latz bilakatu den jendeaz errana. Azkenik metafora laburrak atsotitz oso eta dorpeak bezenbat informazio emaiten du lekukoek daukaten kulturari esker ezagutzen duten esaeraren testinguru osoaren arabera. Ezaguna da nola bertso edo lexia bakar batetarik alegia bat osorik gogorat etortzen zaigun.

Azkenik, aipatu behar den beste aldaketa mota da nozio beraren adierazia izaitea atsotitz diferenteen bitartez honelako adibideek erakusten duten bezala; Oihenartek dioelarik 20. atsotitzean: Amac irin balu, opil balaidi, gaur Oztibarren nozio bera ulertzen da ondoko esaeraz: xaz urdia hil bagindu aurten xingarra janen ginduen.

Oih. 240: Hiri sionat Alaba, adi esan Alabaisuna. Errannahi bertsua dauka Oxkaxe inguruan Urdiñarbe eta Müsküldin entzuten den esaerak: Be xuria, aitzina gorria edo Be xuria, konpreni gorria.

Oih 55: Hil adi, alaba aite. Gaur Oztibarren entzun daitekeen atsotitza samina da, metaforaren bidez agerturik ere: Hil ondoan, asto guziak zaldi eder izanak.

Oih 96: Berzeren buruco sorria dacussa, eta ez bere lepoco xerria. Kurioski jadanik Aintzinatean baliatzen zen irudia bizirik dago gaur ere Oztibarren: horrek alfortxak untsa tik. Egiten dudan oharra hauxe da bakarrik: ez da beraz Oihenarten bitartez gaurko lekukoengana etorri iduriz iturri kultoa daukan esaera hau. Nundik ote dator, etengabeko herri-transmiziotik edo jakitate kultoaren xartutik, hala nola besteak beste La Fontaineren alegia ezagunetik? Zehazki erantzuteko daturik ez daukat; gaur metafora hori ez dago kultoen munduan zerratua baizik eta herri-literaturan ere hedatua.

Besten buztanaz uliak ohilt, esaera ezaguna da Oztibarren. Anbiguitaterik gabeko errannahiak gogora ekartzen du gorago aipatutako Oihenarten 686. atsotitza: Berceren eskus sugue berrotic athera nahi du.

Oih. 264: Iaureguico emaizac eskea ondoan. Gaur Oztibarren entzuten den forman aktante zen Jauregia desagertu da bainan beste nornahik zerbait

184 [4]
eskaintzen duelarik, ondotik beste zerbait handiagokoren kausitzekotan araiz, horra zer dioten Oztibartarrek: zahia ininain eske, Oihenarten esaera bezain ez gardena eta hargatik hura baino atsotitzago daitekeen formulan.

Ondoko lerroetan, Oihenartek emaiten ez dituen edo gutitan baizik emaiten ez dituen atsotitz mota zonbaiten aipatzera noa, hipotesisak aintzinatuz nahiz ez ditudan frogatzen. Lehenik, laborarien munduan konstatazio enpirikoak adierazten dituzten esaerak ez dira tole 1657ko liburuan. Gaur entzun daiteke Oztibarren beste leku frangotan bezala sineste zahar zonbaiten arana: «Intzaur pian ezta lo egin behar. Pikotik erortzen dena ezta sendotzen» etabar... Meteorologiari buruz bereziki edo urtearen zikloari buruz, denborari eta aroari buruz, Oihenartek uzta handiegirik ez digu ekartzen. Alta ez bide ziren gutitan entzuten bere garaian, gaur ere noiznahi emaiten baitira ondoko bezalako esaerak: «Urriko eguna argiko iluna. Aphezpikua khanpoan deno, denbora gaitza. Negia eztuzu sekhuka gainian gelditu. Eztuzu ibiakoitzik eguzki gabekoik nexkato ezkondunahi gabetarik beno. Martxuan lanhoa norano, aphilian elhurra haano.» «Lastometak altxatuz gioz, atsaskaria utzi behar edo aldaki hau: Andredena Mariaz, gabineteko giltza etxekanderiak altxatzen du edo: Ogiak joz gioz, etxekanderiak giltza zerurat igortzen edo: Atsaskariko zarea Andredena Mariak eremaiten eta Martxoko Ama Birjinak ekartzen», beren artean arrazoinamendusare bat erakusten duten atsotitzak.. Hipotesi baten aurkeztekotan, erran nezake arlo hontako jakitate-banakoak ez zituzkeela hain gogogoak erudito zen Oihenartek: nago gai horretaz «herrijakintzak» emandako atsotitzak ez ote zituen Oihenartek sineskeria gutiesgarritzat uzten.

Etnografian «blason» atalean sartzen ohi diren formulak Oihenartek ez ditu ihaurri ekartzen. Aldiz ahozko tradizioan ez dira eskas ditxo gisa ere agertzen zaizkigunak, etnia, herri, ofizio edo izen batez trufatzen direnak: Biannes, tripa ba; tripakorik ez. Manexetik ez aize hunik ez jente hunik Zuberoan entzuten dena eta oihartzuna: Xibeotarrek eztie boneten behanrik.

Eiherazañez khanbia, ohoñez khanbia.

Ber gisan esaera gordinek, ez plantakoek, behar ez bezalakoek, bereziki gorputzaren funzio apaletaz ari direnek leku handirik ez dute izan. Egia da bakan batzuk emaiten dituela Oihenartek esperientzi-egia biribila adierazi nahiz, 

Bale

bere bortatik mintza ditake: norbait uzkerra egin ondoan.

Aphobelatxak jokhatia izan: mozkorrondo txarra duenaz erraiten.

Forma irringarriak ere ez dira anitz eta partikulazki Vellerkeriak deitzen direnak, erran nahi baita ezagunak diren atsotitzak desbideratuak direla geroztik asmatutako elementu irringarri batez. Adibidez horra zer dioen Oihenartek, 399.:

Pica nolaco, vmea halaco. Gaur entzuten den formulak erantsi bat badauka: pikaren umia, pika; astoarena batzutan mandoa. Nahiz Oihenart ez den sartzen zuzenki frantses klasisismoaren munduan, ez da dudarik horrelako doinu--hausteak aiher zituela. Ber arrazoinaren gatik ene ustez, herri-literaturan hain erabiliak diren makaronismoak ez ditu emaiten; aldiz gaur entzuten da oraino: «Petit gizon grand pantalon Merci beaucoup lakha bat mukhu Adios pereka zak ipurdia olioz» Ez doinuak ez mintzairak ez dituzke nahasirik eman nahi. Ber maneran haurri egin solasak liburutik kanpo egon dira. Horra zer entzuten dudan Oztibarreko Larzabalen: «Aphularra kaxko beltxa nun hintzan ene ama zena hil zelarik? Lurrian barna zazpi trantxa barna barka othoi barka.» Pieza hau gehitu behar zaio etnografoek bildu uztari baina ez ahantz Oihenarten garaian atsotitzak goi-mailako jendeen altxorrean sartzen direla: haurren mundua arrotz zaio.

Ikusten dudan azken hutsunea «enuntziatiboak» ditzen ditudan esaeren kopuru ttipian datza. Hizlarien artean hainbat gertakariren aurrean erraiten ohi diren askotan gardentasunik gabeko formuletaz ari naiz, Oztibarreko ondoko adibideek erakusten duten bezala: Argia tanpez joaiten delarik, erraiten ohi da: Ederrenak argi beza.

Norbait istripu batetarik onik atera delarik: Jinkuak argi in du.

Norbait hil zela uste izan ondoan, eta azkenean bizi dela jakiten delarik: barrar urthez bizia luzatu.

Behar zen mementoan solasaldi baten haria ez segiturik, solasaldi horren berri berantegi jakin mina erakusten zaion jendeari horra zer erantzuten zaion: Orenak joitian kontatzen tuk.

[6]

Horrelakoak guti balinbadira Oihenarten bilduman, uste dut arrazoina bila daitekeela hizkuntza/hizkera bikotearen arabera. Garrantzi handia emaiten dio Oihenartek hizkuntzari, ez hainbeste hizkerari.

Ordu da buka dezadan. Lan gehiago merezi du Oihenartek duela hiru mende idatziz eman atsotitzak oraiko ahozko paremiologiarekin erkatzeak. Besteak beste, ikertu behar litezke sakonkiago elgarren kontra joaiten diren atsotitz-barneko elemenduak, hala nola tasun iraukorrak eta atal aldakorrak, antzinatasuna eta gaurkotasunean errotzeko hil ala biziko egokitze beharra, luzaeraren aldetik forma hanpatuak eta forma laburtuak.

[7]

  .: Usqui maite higunt elaite. Bainan oro har gaurko populuak hanitzez gehiago baderabiltza hauk bezalakoak:Bertz handirat kakin: «lan batean huts egin».