Eneko Zuloaga 
email: eneko.zuloaga@ehu.eus
  
Dorota Krajewska 
email: dorota.krajewska@ehu.eus
  
Ekaitz Santazilia 
email: ekaitz.santazilia@unavarra.es
  
Roberto Bellarmino 
  
Lanak 
  
| Dorota Krajewska 
  
  
  
  
  
Lapurtera klasikoaren oinarriez: E. Materraren Doctrina christianaren iturriak

Keywords: euskal testuak, filologia, XVII. mendea, Kontrarreforma, Esteve Materra Basque texts, philology, 17 th century, Counter-Reform, Esteve Materra

In this paper we analyze the sources of the irst two editions of Esteve Materra's Doctrina christiana. Materra's doctrine was the irst catechism published in Labourd during the Counter-Reformation, and the recent discovery of a copy of the irst edition has brought new information on the author and his work. After having analyzed and compared several catechisms published in Europe in the 16 th and 17 th centuries, we have arguments to propose that the main source were the works of the Italian Roberto Bellarmino. The comparisons presented here show that Materra used and adapted Bellarmino's books, which shed light on the creation process of the precursor of Labourdin literature.

I.-SARRERA Euskal Filologiaren tradizioak, beste edozein filologiarenak bezala, jomuga izan du, besteren artean, testu bakoitzaren iturrien ikerketa; izan ere, dotrina, gramatika zein hiztegi baten azpian dautzan iturriak ezagutzea lagungarri da lanak eurak historian hobeto kokatzeko, bai eta gaur egun ikusezin diren lotura eta harremanak berreraikitzeko ere. Euskal idazle klasikoen artean, gehienbat gramatika eta hiztegien iturriak aztertu dira azken hamarkadotan: Pouvreau [START_REF] Etxagibel | Pouvreauren Hiztegiaren antolakuntzaz[END_REF], Urte (Gómez 2010), Harriet (Urgell 2009), Larramendi (Urgell 2000[START_REF] Urgell | Hiztegi Hirukoitzaren kanpoko eta barruko historiaz[END_REF](Urgell , 2010)), Astarloa [START_REF] Gómez López | Astarloaren Discursos filosóficos: iturriak eta axiomak[END_REF] zein Aizkibelen [START_REF] Gómez López | Berriz Aizkibelen Euskera eskuizkribuaz: edizio eta iturriak[END_REF] iturriez egindakoak aipa daitezke XXI. mendean argitaratutakoen artean. Halaber, badira lanak izen handiko zenbait idazleren iturriez: Etxepare (Aldekoa 2010), Leizarraga (Salaberri Muñoa 2010a, 2010b[START_REF] Bilbao | Obras de referencia latinas y otras fuentes en el Gero (1643) de Axular[END_REF][START_REF] Mounole | Euskara Arkaikoa[END_REF], Axular (Salaberri Muñoa 2000, 2001[START_REF] Salaberri Muñoa | Bertrand Etxauz Euskal Letretan irudikatua (Rapsodia)[END_REF], 2017a, 2017b, Bilbao 2014a), Haranburu (Salaberri Muñoa 2013), Etxeberri Sarakoa (Bilbao 2014b), Kardaberatz [START_REF] Arejita | Agustin Kardaberaz: zenbait hizkera ezaugarri eta bizkaieraren iturriak[END_REF], Xaho [START_REF] Peillen | Agosti Chahoren hiztegiko aitzin solasean hitzen iturriak[END_REF], Lazarraga [START_REF] Bilbao | Lazarraga eskuizkribuaren edizioa eta azterketa: sarerra, edizioa eta oharrak, Bilbo[END_REF]) eta abar.

Aurrekoen ildotik, lan honek osatu egiten ditu azken urteotan Esteve Materra euskal idazle klasikoari buruz egindako ikerketak. Materra dugu lapurtera klasiko deitutakoaren aitzindaria, beste izen batzuk (Axular, Etxeberri Ziburukoa…) ezagunago diren arren.

Lapurtera klasikoaren abiaburu da, beraz, Esteve Materraren Doctrina christiana, lehenengoz 1617an argitara emana eta mende hartan bertan hainbatetan moldaturik argitaratua. Hain zuzen ere, oraintsu arte galdutzat jotzen zen lehenengo edizioaren ale bat aurkitu izanak berpiztu egin zuen egilearen inguruko interesa. [START_REF] Krajewska | Esteve Materrareren Do(c)trina Christiana: edizioa eta azterketa, Bilbo[END_REF] lanean 1617ko zein 1623ko argitalpenen edizio kritikoak, eta egileari eta garaiari buruzko hainbat datu berri aurkeztu ziren, bai eta liburu horietan agertzen den hizkeraren gramatika eta hiztegia ere. Ordukoan, ordea, argitu gabe geratu ziren Materrak bere Doctrina christiana prestatzeko baliatu zituen iturriak. Lan honen helburua da hutsune hori hein batean betetzea; alegia, Materrak erabili z(it)uen iturri nagusia(k) aurkeztea eta hori pentsarazten diguten argudioak ematea.

Horri ekiteko, Materraren dotrina argitaratu zenean Lapurdin zegoen egoera soziopolitikoaz eta erlijiosoaz zertzelada batzuk eman ditugu, eta horrek tokiko literaturan izan zuen eragina azaldu ( §II). Ondoren ( §III), Europan oro har katiximak nola eta zertarako zabaldu ziren azaldu dugu. Gero ( §IV), Materraren dotrinaren iturriak zein diren azaltzeari eta frogatzeari ekin diogu. Azkenik ( §V), ondorio nagusiak aurkeztu ditugu.

II.-LITERATURA KONTRARREFORMISTA LAPURDIN 2.1 Kontrarreforma eta lapurtera klasikoa XVII. mendean, Lapurdiko idazleen obrek XIX. mendea baino lehen gainerako euskalkietan ezagutu gabeko sendotasuna eman zioten Lapurdiko euskarari. Elizaren xedea zen ikuspegi protestantea desagerraraztea eta, horretarako, erreforma katoliko (ultra)ortodoxoa bultzatu zuen. Trentoko Kontzilioaren (1545-1563) gurpilean azaldu izan da Lapurdiko idazleek XVII. mendean sortutako tradizio sendoa, hainbat idazle eta genero landu zituena eta gutxi gorabehera 1615-1690 artean iraun zuena.

Aski denbora-tarte laburrean hainbat idazle eta lan agertzeak (beste garai eta eremu batzuekin alderatuta, behintzat), eta paratestuetako informazioa ez konbentzio erretoriko-literariotzat baina deskripzio errealistatzat jotzeak mitifikazioak eragin ditu; nagusia, Sarako eskola deitutakoa [START_REF] Lafitte | Le Basque et la littérature d'expression basque en Labourd[END_REF][START_REF] Michelena | Historia de la literatura vasca[END_REF], Sarasola 1976 eta abar). Eskola hori konstruktu funsgabea dela erakutsi zuten Urgellek (1991) eta Salaberri Muñoak (2002), eta azkenaldiko ikerketek ere (Krajewska et al., 2017, Zuloaga + Krajewska inprimategian) hori berretsi dute: ez dago daturik eskola existitu zela pentsatzeko. Ikuspegi tradizionalaren arabera, gainera, hierarkiak irudikatu izan dira idazleen artean: Axular jo da guztietan gorentzat, eta bigarren, hirugarren zein laugarren mailetan geratu izan dira oraindik sakon aztertzeko dauden bestelako idazle eta lanak, hala nola Materrarena. XVII. mendeko lapurtar idazleek antzeko ezaugarriak dituzte. Denen agintemaila eta kargua bera izan ez arren, denak ziren elizgizonak eta denek zuten helburu berbera: Kontrarreforma bultzatzea eta errotzea. Horrez gain, idazle horiek guztiek Frantziako beste eremu batzuetako egileek sasoi batean izan ez zuten babesa izan zuten: Elizako agintariena. Ordena erlijiosoek eta apezpikuek berebiziko eragina izan zuten Kontrarreforma gauzatzeko zereginetan [START_REF] Bergin | The Counter-Reformation church and its bishops[END_REF][START_REF] Suire | L'épiscopat français au temps de B. d'Etchauz[END_REF]: Trentoko Kontzilioari jarraikiz, alde batetik eredugarri izan behar zuten zegokien gizartean, eta gizarte hori ezagutzeko bidaia eta bisitak egin behar zituzten; beste alde batetik, areagotu egin zen haien boterea. Testuinguru horretan, gogoan hartzekoa da Elizak hainbat hamarkadaz babestu zituela Lapurdiko idazleak eta babes horri loturik ulertu behar direla bai lapurtera klasikoaren sorrera, bai gainbehera (Zuloaga + Krajewska inprimategian).

Lapurtera klasikoaren sorrerari dagokionez, Bertrand Etxauz apezpikua gako izan zen: idazle eta obren babesle eta sustatzaile garrantzitsua izan zela erakusten dute 1615-1650 bitarteko zenbait liburutako paratestuek, nahiz eta Etxauzi buruz esan direnetan mitifikazio-kutsurik ere aurki daitekeen [START_REF] Salaberri Muñoa | Iraupena eta lekukotasuna: euskal literatura idatzia 1900 arte[END_REF][START_REF] Etxagibel | Pouvreauren Hiztegiaren antolakuntzaz[END_REF]. Hain zuzen ere, Materrak Etxauzi eskaini zion bere 1617ko kristau-dotrina, eta liburuaren sortzailetzat eta iturritzat jo zuen.

Eskaintzak eskaintza eta mitifikazioak mitifikazio, argi dago Etxauzen helburu nagusia katolizismo ortodoxoa sendotzea zela; beraz, esparru horretan ulertu behar da idazleei emandako babesa, hau da, Kontrarreforma hedatzeko plan bateko kide gisa. Etxauzek argi ikusi bide zuen herritarrengana iristeko euskaraz argitaratu beharra, eta pentsatzekoa da hark bultzatuta prestatu zuela Materrak ere bere dotrina. Estatuak ezikusiarena egiten zuen hizkuntza minorizatuen aurrean, baina Trentoko Kontzilioak bultzatutako ebanjelizazioa lortzeko, Elizak ezin zezakeen jokatu herritar orok latina edo frantsesa menderatuko balute bezala: mezu erlijiosoa hedatzea oztopatzen zuen errealitate linguistikoari egin behar izan zion aurre (Corouau 2012: 160). Hor txertatu behar da, gure ustez, Europan hedatzen ari zen katiximen generoa Lapurdira eta euskarara ekartzeko beharra.

Esteve Materra: egilea eta lanak

Informazio gutxi dugu Materraren bizitzaz, eta ezagutzen dugun gehiena haren lanetatik aterea da: badakigu frantziskotarra zela, Teologia ikasi zuela Parisen eta Frantziako hego-mendebaleko monasterioetan ibili zela; esate baterako, 1610ean Baionan bizi zen (Dedieu 1977: 97) eta zazpi urteren buruan La Réoleko frantziskotarren komentuko burua zen. 1623an Frantziako Tolosan bizi zen, eta 1628an Rodez aldean. Halaber, aintzat hartzekoa da Paristik kanpo argitaratutako lanak Frantziako hegoaldean agertu izana (Bordelen, Rodezen eta Frantziako Tolosan), eta eskaintzetan ere hegoaldeko erakunde eta pertsonak aipatu zituela, hala nola Frantziako Tolosako Sainte Claire monasterioa eta Rieuxeko apezpikua.

Euskal Herrian euskaraz idatzitako katiximari esker da Materra ezagun, eta arreta lan horretan jarrita, oraintsu arte euskalariek ez dituzte haren beste lanak bereziki aztertu: Villasantez (1961) geroztik bagenekien frantsesez ere kaleratua zuela lanen bat, baina ez askoz gehiago. Waddingek (1650: 320) argitara emandako katalogoan ere euskaraz idatzitako dotrina eta L'Horologe spirituel (1606) lana besterik ez dira aipatzen, eta beroriek jaso zituen Juan de San Antonioren katalogoak (San Antonio 1733: III, 108). Bada, Doctrina christianaren 1617ko alea aurkitu ondoko ikerketek erakutsi dutenez, ez bigarren mailako, ezpada garrantzi handiko egilea izan behar zuen Materrak. Zehazki, gutxienez haren bost lan identifikatu dira [START_REF] Krajewska | Esteve Materrareren Do(c)trina Christiana: edizioa eta azterketa, Bilbo[END_REF] Bibliografiak erakusten duenez, beraz, euskarazko dotrina argitaratu orduko Materrak bazuen idazle-eskarmentua, eta emankortasun literario hori betebetean ezkontzen da ordena erlijiosoek (karmelitak, frantziskotarrak, jesuitak...) Kontrarreformaren zabalkuntzan hartutako ardurarekin. Materra, sortzaile ez ezik, itzultzaile eta moldatzaile ere izan zen, eta horrek erakusten du ez zela nornahi Elizaren barnean: bazuen pisurik Kontrarreformako autoreen artean.

Aurrekoak aintzat hartua, bitxi suertatzen da autoritate erlijioso batek Ipar Euskal Herrira bidaia eginda hamar-hamabi hilabetean euskara ikasi eta dotrina idatzi izana (hala azaltzen du dotrinaren hitzaurrean). Izan ere, orduan bazegoen hori egin zezakeen apaizik Lapurdin, hala nola dotrina argitaratzea baimendu zuten elizgizonak (eta, horien artean, Axular). Arrazoitze-ildo horretatik proposatu da Materrak, bere postu eta kategoriatik, dotrina prestatzeko lanak koordinatu edo gidatu zitzakeela, baina ez zuela zertan dotrina berak idatzi edo euskaratu: Etxauz apezpikuak eta garaiko Elizako agintariek deituta jo bide zuen Materrak Lapurdira, idazle kontrarreformista gisa zuen pisuagatik (Krajewska et al. 2017: 14-15). Are gehiago, Materrak dakarren hizkuntzaeredua lapurtar idazleek ondoko hamarkadetan erabili zutena da: eredua eratua eta finkatua zen 1617an. Gure ustez, baliteke liburu inprimatuen bidez erabat egonkortu baino lehen eredua finkatuxe izatea; alegia, Materrarenean «hain garbi» agertzen den eredua, neurri batean behintzat, Lapurdiko elizgizonek eguneroko predikazio-lanetan lehenago baliatzen zuten bertsua izatea (Zuloaga + Krajewska inprimategian).

Ikuspegi historikotik garrantzitsua izan zen Materraren lana. Lehenik eta behin, lan hori izan zen hamarkada batez irakurgai bakarra Lapurdiko bizilagunentzat; beraz, Kontrarreformari hasiera emateaz gain, obra gakoa izan zen, eta bere arrakasta islatzen du XVII. mendean bertan izandako berrargitalpenen kopuruak. 1623an argitaratu zen bigarrena, lehenengoaren edukiak biltzeaz gain, hirugarren atal bat ere badakarrena. Hirugarrena 1648an kaleratu zen, 1623koari jarraikiz baina latinezko zenbait pasarte gehituta. Laugarrena 1693an agertu zen, 1648koa oinarri hartuta eta hainbat zuzenketa erantsita Duronea izeneko apaizaren eskutik. Dakigula, bosgarren argitalpena izan zen azkena: 1704an kaleratu zen, eta prestatzaileak 1648ko eta 1693ko aleak baliatu zituen.

Obraren helburuak ere ez ziren nolanahikoak, eta interesgarriak dira 1617ko edizioaren aurkikuntzak ekarritako datu berriak: paratestuetan edonork irakurtzeko moduko lana dela esaten da, baina bereziki azpimarratzen da hartzaileak haurrak direla. Hain zuzen ere, haurrak hartzaile izateak gogorarazten digu bazirela XVII. mendearen bigarren erdian Ipar Euskal Herrian petites écoles izeneko auzo-eskolak [START_REF] Oyharçabal | Euskarazko irakaskintzaren historia ororen eskolen ildotik, iraultzaren frantses garaiko eskola liburuxka bat[END_REF]): badirudi halakoetan erabiltzeko lan aproposa zela Materrarena, eta Lapurdin ere antzeko ikastegi txikiak zeudela mendearen hasieran.

1617ko eta 1623ko edizioak konparaturik, arreta ematen du bigarrenean haurrei buruzko erreferentziarik ez agertzeak. Badirudi 1623ko liburua, 1617koak ez zuen hirugarren atal oso bat dakarrena, lapurtar ororentzat prestatu zela (atal batzuetan marinelak aipatzen dira). III.-KONTRARREFORMAREN GURPILEAN: KATIXIMAK EUROPAN XVI. mende erditsutik aurrera katiximak erruz inprimatu ziren Europan, fedearen oinarriak jendartean erraz hedatu eta ulertarazteko.1 Generoaren jatorria, hala ere, protestanteen artean dago, protestanteek erabili baitzuten lehenengoz, XVI. mendean, galdera-erantzunen edo elkarrizketaren sistema, batez ere haurrei fede-gaiak erraz ulertarazteko. Horretarako, bada, liburu txiki eta merkeak baliatzen ziren. Frantziari gagozkiolarik, lehenengo dotrina argitaratua Jean Calvinena izan zen: Catéchisme de l'Église de Genève (1542).

Trentoko kontzilioaren testuinguruan Eliza katolikoa laster jabetu zen protestanteen metodoaren eraginkortasunaz, eta ugari erabili zituen aipatutako liburutxoak katolizismo ortodoxoa bultzatzeko eta protestantismoari aurka egiteko, jesuitak buru zirela.2 Kontzilioaren eragina, haatik, ez zen herrialde eta eskualde guztietan aldi berean gertatu. Adibidez, Italian Frantzian baino lehenago hedatu zen (Corouau 2012: 162), eta euskaraz 1610eko hamarkadan eman zituen lehenengo emaitza sendoak; hots, bretoieraz baino bost hamarkada geroago, baina okzitanieraz baino hiru hamarkada lehenago (Corouau 2008(Corouau : 60 eta 2012: 172-173): 172-173).

Frantsesez XVI. mendearen bigarren erdian hasi ziren katixima katolikoak argitaratzen, ordura arteko ahozko irakaskuntza paperera ekarriz. Galderaerantzunen sistema zerabilen lehenbiziko dotrina katolikoa 1550ean argitaratu zen, baina Émond Auger jesuitaren Catéchisme et sommaire de la religion chrétienne (1563) katiximak arrakasta zabalagoa lortu zuen. Nerabe eta helduentzat idatzi zuen, eta protestanteen aurkako aldarria da. Lanak arrakasta handia izan zuen, eta Akitanian Jesusen Konpainiaren eskoletan erabili zen: lehenengo edizioa hilabetean agortu bide zen, eta kaleratutako 4.600 aleetatik bakar bat ere ez da gorde. XVII. mende hasieran, katiximen goraldi betean, ohikoak izan ziren itzulpenak, Pierre Canisiusen eta Roberto Bellarminoren jatorrizkoetatik egindakoak batik bat, eta mende erdirako erabat finkatuta zegoen dotrinen tradizioa. Canisiusen hiru dotrinek,3 esaterako, berehala ordezkatu zuten Augerren katixima arrakastatsua: Canisiusek haurrentzat prestatutako Petit catéchisme lanak hogei edizio izan zituen XVII. mendean. Bestalde, Diego de Ledesmaren Doctrina cristiana (1573) frantsesera itzuli zen 1608an Sommaire de la Doctrine chrestienne, en forme de Dialogue entre le Maistre et le Disciple izenburuarekin (Courouau 2008: 61). Frantzian tradizio italiarra nagusitu zen batez ere umeei dotrina irakasteko metodoetan, eta tradizio horretan kokatu behar ditugu Roberto Bellarminoren obrak, besteak beste frantsesera bihurtuak eta lan honetan aparteko lekua behar dutenak.

Roberto Bellarmino kardinalaren (1542-1621) katixima, Dottrina cristiana breve perché si possa imparare a mente, 1597an argitaratu zen italieraz, eta Frantzisko Saleskoak oihartzuna eman zion Frantzian. Bellarminok berak Dichiarazione più copiosa della dottrina cristiana luzeagoa eta mamitsuagoa kaleratu zuen 1598an, eta 1604an frantsesez argitaratu zen Catéchisme, et ample déclaration de la doctrine chrétienne izenburupean. Hala lan horrek nola aurrekoak Klemente VIII.a aita santuaren babesa izan zuten: ahal bezainbeste hedatzeko aginduaz gain, dotrina eskoletako eta Kristau Dotrinaren Artxikofradiaren testu bakartzat jotzeko agindu zuen (Catto 2015). Horren ondorioz, 56 hizkuntzatara itzuli zen eta 500 ediziotik gora izan zituen (Catto 2015).

Bellarminoren dotrina laburra soila eta praktikoa da, eta lehenengoa da haurrak haurtzat tratatzen dituena; izan ere, ordura arte haurrentzako katiximak helduentzat egindakoen laburpen hutsak ziren, eta zailegi gertatu ohi zitzaizkien. Haurrentzat idaztean pasarte zailenak baztertu zituen testutik, apaiz eta eskolen bidez dotrina buruz ikastea errazte aldera, hura izan zedin hezkuntza kristaua barneratzeko bide bakarra.

Aipatuez gain, nolanahi ere den, beste dotrina batzuk ere argitaratu ziren, hala nola Guillaume Bailerena (Catéchisme, et abbrégé des controverses de nostre temps, touchant la Religion, 1608).

IV.-ESTEVE MATERRAREN DOCTRINA CHRISTIANA: ITURRIAK Materra eta bere Doctrina christiana Lapurdiko testuinguruan kokatu eta Europan XVI-XVII. mendeetan katiximek izandako garrantzia aipatu ondoren, orain arte argitzeke zegoen gai bati helduko diogu: Materraren iturriei. Izan ere, hizpide dugun dotrinaren iturriak zein izan ziren ezagutzeak argi gehiago ekar dezake bai obraren izaeraz, bai egileak Lapurdin eginiko egonaldian egiazki izandako zereginez.

Kristau-dotrina baten iturriak aurkitzea ez da beti aise, erlijio-testuen esparruan ohikoa baita liburuen edukia errepikatzea eta, are gehiago, egitura bertsuen arabera errepikatzea. Zer esanik ez otoitzen iturriak aurkitu nahi direnean: batzuk hain izan dira arruntak hainbat tradiziotan, non ezinezkoa baita iturri argirik aurkitzea.

Materrari dagokionez, lana XVII. mendearen hasierakoa izateak badu abantailarik; izan ere, zenbat eta atzerago egin denboran, orduan eta gutxiago dira iturri posibleak, nahiz eta abantaila horrek baduen bere binperra: aspaldiko lana izanik, lanen arteko lotura sendoak irudikatzea zailagoa suertatu ohi da, iturri izan zitezkeen eta ezagutu ez ditugun (edo zeharka ezagutu ditugun) lanak desagertuta egon daitezkeelako, eta ez delako beti erraz eskualde edo herrialde Bellarminoren eta Materraren lanen artean. Hori dela eta, Bellarmino -Materra lotura hartu dugu ikergai nagusi, eta bien lanen erkaketan sakonduko dugu lan honetan. Materra frantsesa zela eta, Bellarminoren frantsesezko itzulpenak 4 Badirudi, ikertu beharreko kontua bada ere, Lapurdin sasoi hartan frantziskotarren eragina jesuitena baino handiagoa zela. Etxauzek urte batzuk lehenago ekarri zituen frantziskotarrak Ziburura, eta komentua sortu zuen. Aldiz, jesuiten eragina Lapurdira geroago iritsi zela ematen du, Etxauz 1618an Baionako apezpiku izateari utzi ondoren [START_REF] Hourmat | Autour de Bertrand d'Etchauz[END_REF]. 1622an zabaldu zen Lapurditik gertuen zegoen Jesusen Konpainiaren kolegioa Pauen (Grendler 2019: 57), eta bertan hezitako lapurtera klasikoaren autoreak, Bernard Gazteluzar (1619-1701) eta Joannes Etxeberri Sarakoa (1668-1749), gutxienez, geroagokoak ditugu. Materraren garaitik gertuen daudenetarik bat, Joannes Haranburu, frantziskotarra zen eta Joannes Etxeberri Ziburukoak, jesuita izanik ere, olerkigintza landu zuen batez ere. 

Zenbait adibide zehatz

Aurreko koadroko erkaketaren ondoren, egoki iritzi diogu bildutako adibideetako batzuk hona ekartzeari, emandako informazioa osatzeko eta baieztapenak funtsatzeko lagungarri direlakoan. Erkaketak nahiko argi islatzen du Bellarminoren lanak Materraren iturri nagusi izan zirela, nahiz eta horrek ez duen esan nahi bat etortzea erabatekoa denik eta iturri bakarra izan zenik: parekotasunak agerikoak izan arren, edukia ez da beti berbera; are gehiago, zenbait kasutan ez dugu iturri ziurra identifikatzerik izan Bellarminoren lanen artean.

Bigarren atal honetan erkaketa-lanak azaleratutako egoerak eta gorabeherak erakutsi nahi ditugu, eta, horretarako, zenbait adibide hautatu aurkeztuko ditugu.

(a) Sorta honetako adibideek Materraren eta Bellarminoren testuen arteko lotura islatzen dute, edukia bera baita batean eta bestean, itzulpen-eta moldatze-lanek eragindako gorabeherak gorabehera. Hona hemen pasarte batzuk: (d) Aurrekoaren ildotik, pasarte batzuetan berbera edo bertsua da edukia, baina ez da ordena berean agertzen Materraren eta Bellarminoren lanetan. Adibideok edukia eta egitura berrantolatu zirela erakusten dute (zenbakien bidez adierazi dugu zein pasarte dagokion zeini).

Materra (1617) Bellarmino

Galdeguitea. Cer erran nahi du «trinitate» hitz hunec? Ihardestea. Iainco-bat dela hirur presunatan.

(1) Galdeguitea. Eta, berriz, cer erran nahi du «incarnacino» bertce hitz hunec? Ihardestea. Hirur presuna hetaric bigarrena (cein bai-ta semea) haraguiz beztitu cela, eguinirur presuna hetaric bi-garrena (cein bai-ta se guiçon, eta hil gurutcean, gure salbatceagatic.

(2) Galdeguitea. Nola aditcen duçu Iainco-bat dela hirur presunatan? Ihardestea. Aditcen dut Iaincoa baithan ez-tela edireiten iaincotassunbat, içaite-bat eta naturaleça-bat baicen, cein ala baiña bai-tago hirur presunatan, deitcen bai-tira aita, seme eta Espiritu Saindu.

(3) galdeguitea. Cergatic erraiten duçu hirur presuna hec ez-tirela Iainco-bat baicen? Ihardestea. Ceren hirurec ez-paitute naturaleça ber-bat, içaite-bat eta botherebat baicen. [28][29][30] ( 

ONDORIOAK

Ondorio orokorrak iturriez

Arakatze-lanaren ondoren, argi ikusi dugu Doctrina christianaren lehenengo bi edizioak (1617 eta 1623) prestatzeko Roberto Bellarmino italiarraren bi lan baliatu zituela Materrak, gutxienez; zehazki, Brieve doctrine chrestienne eta Catéchisme et ample déclaration de la doctrine chrétienne. Europan XVI. eta XVII. mendeetan argitaratutako dotrinak eta zenbait egilek izandako arrakasta ezagututa ( §III), emaitza ez da guztiz harrigarria, baina orain arte argitzeke zegoen nondik edan zuen lapurtera klasikoa abiarazi zuen dotrinaren egileak.

Lan honetan egindako erkaketek erakutsi dute Materraren 1617ko edizioaren atalek Bellarminoren Brieve doctrine chrestienne laburraren ordenari jarraitu ziotela, oro har, nahiz eta alde txikiak dauden egituran; esate baterako, Bellarminoren laneko atal batzuk zatikatu egin zituen Materrak. Halaber, Materrarenean badago Bellarminoren lanetan agertzen ez den pasarterik; beraz, pentsatzekoa da italiarraren lanak oinarri izan arren, bestelako lan batzuk ere baliatu zituela Materrak bere ustez osatu beharrekoak osatzeko.

Beste alde batetik, badirudi Bellarminoren dotrina laburraz gain, egile beraren Catéchisme et ample déclaration de la doctrine chrétienne luzeagoa ere baliatu zuela Materrak tarteka. Egia aitortzera, zailagoa da bigarren horren erabileraren zantzuak aurkitzea, lan luzeagoa eta zehatzagoa baita, eta gehienetan Materrak egokitzera eta laburtzera jo baitzuen. Oraindik identifikatzeko ditugun liburuak balia zitzakeen: Doctrina christianako bederatzigarren atalean Bellarminoren bi lanetako edukia aurki daiteke, baina badira, orobat, batean nahiz bestean agertzen ez diren pasarteak ere.

Hona iritsita, garrantzitsua da azpimarratzea Materraren lana ez dela «itzulpen hutsa»: euskarazko dotrinaren hizkera aztertzean ere (Krajewska et al. 2017: §6) atzemana zen Materraren testuak duen jariakortasuna eta jatortasuna urrun daudela garai bateko hitzez hitzeko itzulpen-nahiak edo -beharrak eragindako trakestasunetik. Ezer egitekotan, Materrak moldatu egin zituen Bellarminoren lanak: ez dugu hitzez hitz itzulitako atal bakar bat ere aurkitu.

Aurrekoari lotuta, egokitze-lana egilearen lehentasun edo beharrizanei jarraikiz egindakotzat ez ezik, Lapurdiko errealitatera hurbiltzeko saiakeratzat RLLCGV_25_2020.indd 261 RLLCGV_25_2020.indd 261 08/10/2020 11:06:37 08/10/2020 11:06:37 ere jo behar da; esate baterako, Doctrina christianako hamargarren atalean sorginei eta federik gabekoei buruzko pasarteak agertzen dira, Bellarminoren lanetan ez bezala: pasarteak ondo ezkontzen zaizkio Lapurdiko (eta egungo Xareta eskualdeko) sasoi hartako gorabehera sozial eta erlijiosoei.

Materraren dotrinaren lehenengo bi edizioez (1617 & 1623)

Aurretik esan bezala, lan honetan Materraren dotrinaren lehenengo bi edizioak, 1617koa eta 1623koa, izan ditugu aztergai. Dotrinak argitalpen gehiago izan zituen XVII. mendean bertan, baina lehenengo biak dira egilea bizi zela (nahiz eta Lapurditik kanpo bizi) argitaratutako bakarrak.

Lehenengo edizioan argi ikusten da Bellarminoren oinarria, erakutsi dugunez. Bigarren edizioari dagokionez, oinarrian lehenengo edizioko testua du, baina 1617koak zuen bezainbat testu gehitu zitzaion 1623koari; hots, edizio osatutzat edo zabaldutzat jo daiteke.

Bigarren edizioaz denaz bezainbatean, lehenengoan agertzen ez diren zenbait kapituluk ere Bellarminoren Brieve doctrine chrestienne dute oinarri; adibidez, Bellarminoren lan horretako zazpigarren eta zortzigarren kapituluak agertzen dira Materraren 1623ko edizioan, baina ez 1617koan. Dena den, Materraren dotrinan Bellarminorenean baino askoz ere luzeagoak dira bekatuei buruzko atalak: Bellarminoren dotrina laburrak kapitulu bakarra dakar gaiaren inguruan, eta Materrarenak sei. Egia esatera, ezin bazter daiteke atal luzeago horiek neurri batean Bellarminoren Catéchisme et ample déclaration de la doctrine chrétienne luzeagoa izatea oinarri, baina Materraren egokitzapenek zaildu egiten dute lotura garbiak egiteko aukera. Bestalde, aurkitzeke dago Materraren 1623ko hirugarren atalaren iturria (bigarren edizioari gehitu zitzaion eta funtsean otoitzak biltzen ditu). Lan honetarako zenbait bilaketa-eta erkaketa-lan egin ditugun arren, ez dugu aurkitu otoitz horien jatorri zehatza, eta lan honek irekita uzten duen ikerketa-ildotxoa da.

Materraren dotrinaren iturriak aurkitzeko, berebizikoa izan da 1617ko lehenengo edizioaren aurkikuntza; izan ere, 1623ko edizioarekin bakarrik zailagoa zatekeen ikustea Bellarminoren lanekiko lotura, dotrinen egitura ezberdina baita. Oro har, Materraren dotrina (batez ere 1623ko edizioa, nahiz eta 1617koarekin ere hala gertatzen den) luzeagoa eta zehatzagoa da Bellarminoren Brieve doctrine chrestienne baino; baina, Bellarminoren Catéchisme et ample déclaration de la doctrine chrétienne baino laburragoa eta soilagoa ere bada.

Azken hitza

Obra baten iturriak ikertzea ohiko aztergaia izan da filologiaren esparruan, baina iturriak aurkitzeak ez du zertan azken helburu izan. Idazle batek nondik edan duen aztertzean idazlea bera garai eta giro jakin batean kokatzeko abiapuntu bikaina izan daiteke, bai eta idazlearen izaeraz (mailaz, jakintzaz, RLLCGV_25_2020.indd 262 RLLCGV_25_2020.indd 262 08/10/2020 11:06:37 08/10/2020 11:06:37

  Lyonen 1622an argitaratutako Brieve doctrine chrestienne 5 eta Frantziako Tolosan 1616an argitaraturako Catéchisme et ample déclaration de la doctrine chrétienne bertsioez ariko gara.Atal honetan, lehenik eta behin obren egiturak konparatuko ditugu. Erkaketa-lanari heltzean, lehenik Materraren 1617ko edizioaren (M1 esango diogu) iturriak arakatu ditugu. Ondoren, 1623ko edizioan (M2 esango diogu) dotrinari gehitutako atalak erkatu ditugu. Erkaketa-lana errazteko eta emaitzak agerikoagoak izan daitezen, koadro bat sortu eta parez pare jarri ditugu Materraren lehenengo bi edizioetako testua eta Bellarminoren bi lanetakoa: laburtzearren, Bellarminoren Brieve doctrine chrestienne lanari B1 deituko diogu, eta Catéchisme et ample déclaration de la doctrine chrétienne lanari B2. Hirugarren zutabe batean, bestalde, zenbait ohar argigarri bildu ditugu.6 

	Materra (1617) Materra (1617) Bigarren edizioan (1623) gehitutako dotrinaren atalak 8 Bellarmino (B1 & B2) Oharrak Bellarmino (B1 & B2) Oharrak erabili ditugu: 4.2 R. Bellarmino eta E. Materra: dotrinak aurrez aurre 4.2.1 Atalez ataleko erkaketa 5. kap. «Articulu fedezcoez» (43. or.) B1: «Declaration du Credo, appelle le Symbole de la Foy» (2. kap.) 6. kap. «Articulu fedezcoen declaracinoa» (47. or.) B1: «Declaration du Credo, appellé le Symbole de la Foy» (2. kap.) 11. kap. «Eliça Ama Sainduaren manamenduez» (124. or.) B1: «Des Commandemens de l'Eglise & des Conceils» (5. kap.) [XIII. «Çortci Ez da garbia, baina B2ko «Des M1en «Conceils» atala falta da, eta «Ba-da bertce dohatsutassunac»] (24. or.) huict Beatitudes» (14. kap.) gauçaric Eliçac manatcen edo 13. kap. «Çortci izan daiteke iturria. debecatcen duenic?» (125-126. dohatsutasunen or.) atalaren iturria ez da B1. declaracinoa» (155. or.) M1eko 1. artikulu fedezkoaren iturria (47-49. or.): B2ko 14-15. or. delakoan gaude; Elizari buruz mintzo den zatiarena (57-62. or.), aldiz, B2ko 40. or. 12. kap. «Eliçaco sagaramenduez» (126. or.) B1: «Des Sacraments» (6. kap.) M1eko «Cer da [XIV. «Bekatuen Ez dugu iturri ziurra sagaramendua?» (127. or.) 140. or.) B1ekoak baino declaracinoa» (161. or.) zehatzagoak dira. diferenciaren M1eko erantzunak (129-14. kap. «Bekatuen atalaren iturria ez da B1. differenciac»] (25. or.) identiikatzerik izan.	
	Materra (1617) 1. kap. «Guiristinoaren icenaz» (25. or.) 7. kap. «Credoan diren hamabi articuluen errepartimenduaz (66. or.)» 8. kap. «Pater nosterraren declaracinoa» (72. or.) 13. kap. «Gure azquen fineco gauçez» (140. or.) [XV. Bekatu mortal buruçaguiac] (26. or.) [XVI. Çazpi bekatu mortalen erremedioac] (27. or.) Bigarren edizioan (1623) gehitutako dotrinaren atalak 7 Bellarmino (B1 & B2) Oharrak B1: «De la fin du Chretien, & du signe de la Croix» (1. kap.) Ez dugu iturri ziurra identifikatzerik izan. B1: «Declaration du Pater & de l'Ave Maria» (3. kap.) Iturria ez da garbia, baina Ez da garbia, baina B2ko «Des B1en azken atala («Des quatre sept pechez capitaux» (19. Fins derniers, & du Rosaire») kap.) izan daiteke iturria. izan daiteke, moldatua. M1eko 72-74. orrialdeen iturria ez da B1, eta M1eko 15. kap. «Bekatu mortal 76-78. orrialdeena B2ko 74. or. eta hurrengoak izan [IX. «Verthuteac»] (18. B1: «Des vertus buruçaguien declaracinoa» daitezke. or.) Theologales & (168. or.) M1eko «Nondic heldu da "guiristino" icen haur?» galdera ez dago B1n. 2. kap. «Guiristinoaren seinaleaz» (30. or.) Iturria ez da garbia. Pasarteren bat B2tik aterea izan daiteke; zehazki, «Declaration du signe de la Croix» (2. kap.) delako ataletik. 3. kap. «Guiristinoaren eguinbideaz» (34. or.) B2: «Que c'est que la Doctrine Chrestienne, & quelles sont les parties principales» 9. kap. «Ave Mariaren eta Salvearen declaracinoa» (89. or.) B1: «Declaration du Pater & de l'Ave Maria» (3. kap.) M1eko 92-95. orrialdeen iturria B2ko 99. eta hh. eta 102 eta hh. izan daitezke; M1eko 10. kap. «Çazpi verthute Cardenales» (7. kap.) [XVII. Espiritu Sainduaren Ez da garbia, baina B2ko «Des principalen declaracinoa» contraco bekatuac] (28. or.) pechez contre le S. Esprit» (139. or.) 16. kap. «Espiritu (20. kap.) izan daiteke iturria. 96-97. orrialdeen atzean, aldiz, [X. «Perfecioneko Ez da garbia, baina B2ko Sainduaren contraco B2ko 104. or. dagoke. conseilluac»] (19. or.) «Declaration de Conseils bekatuen declaracinoa» «"Iesus" hitz hunec cer erran nahi du?» eta «Cergatic 11. kap. «Perfecioneko Evangeliques» (8. kap.) (172. or.) deitcen da "salbatçaille"?» (95-96. or.) atalen iturria ez da B1. Orobat gertatzen da conseilluen declaracinoa» (146. or.) izan daiteke, galdera batzuk [XVIII. Iaincoaren Ez da garbia, baina B2ko «Des gehituta. aitcinean oihuz mendecu pechez qui crient vengeance au «Erraçu orai Salve Regina [XI. «Obra B1: «Des oeuvres de esque dauden bekatuac] Ciel» (21. kap.) izan daiteke euscaraz» (97-99. or.) atalekin. misericordiazcoac»] (20. misericorde» (8. kap.) (30. or.) iturria. (1. kap.) 4. kap. «Fedeaz» (29. or.) Ez dugu iturri ziurra identifikatzerik izan. 10. kap. «Iaincoaren manamenduez» (99. or.) B1: «Des Commandemens de Dieu» (4. kap.) M1eko 99-101., eta 104. eta or.) [XIX. Bertceren bekatu Ez dugu iturri ziurra hh. eta 120-123. orrialdeen [XII. «Espiritu Sainduaren B1: «Des dons de S. uquitcen gaituztenac] (31. identiikatzerik izan. iturria ez da B1. dohaiñac»] (23. or.) Esprit» (7. Kap., 2. or.) M1eko 109-117. orrialdeetako galderak B1ko 4. kapitulukoak bezalakoak dira, baina M1eko erantzunetan B1koetan baino zehaztasun gehiago dago. 12. kap. «Espiritu zatia) [XX. Arimaren etsayac] Oso atal laburra da. Ez dugu Sainduaren dohaiñen (33. or.) iturri ziurra identiikatzerik declaracinoa» (152. or.) izan.	
	RLLCGV_25_2020.indd 250 RLLCGV_25_2020.indd 250 RLLCGV_25_2020.indd 252 RLLCGV_25_2020.indd 252	08/10/2020 11:06:36 08/10/2020 11:06:36 08/10/2020 11:06:36 08/10/2020 11:06:36

  Batzuetan, aldaketak oso txikiak dira: esaldiak zertxobait luzatu edo osatu zituen Materrak, adibidez, edukian gehiegi sakondu gabe.

	2) M. Que veut dire Unité, & Trinité de Dieu? D. C'est à dire, qu'en Dieu il y a une seule Divinité, ou bien une seule essence, & Nature divine, laquelle est pourtant en trois Personnes divines, qui s'appellent, le Pere, le Fils, & S. Esprit. [M. Pourquoy dit-on, qu'il y a trois Personnes divines? galdera eta erantzuna falta dira Mn] (3) M. Pourquoy ces trois personnes divines sont-elles un seul Dieu? D. Pource qu'elles ont une mesme essence, une mesme puissance, une mesme sapience, & une mesme bonté. (1) M. Que veut dire Incarnation, & mort de nostre Sauveur? D. C'est que le Fils de Dieu, à scavoir, la seconde Personne de la tres-saincte Trinité, s'est faict homme, & est mort en Croix pour nous sauver. [3-4] (e) Orain arteko adibideek erakusten dute Materrak iturria moldatu edo egokitu egin zuela. Ildo horretatik, gainera, aintzat hartzekoa da Mate-rraren dotrinako testua ez dela hitzez hitzeko itzulpena: hori erakusten dute, adibidez, edukia bat etorri arren galderak egiteko eredu ezberdinak islatzen dituzten galdera-erantzunek. Materra (1617) Bellarmino Galdeguitea. Nola aditcen duçu laur-garren articulua, erraiten denean «pairatu çuen Poncio Pilatusen manuaren azpian, itçatua içan cen gurutcean, hil cen, eta ehorci»? Ihardestea. Iesu-Christo guere iaunac pairatu çuela añhitz gaitz Poncio Pilatus Iudeaco gobernadoreac sentencia emanic, eta harc açota araciric, eta arancezco khoroa buruan eçarriric, itçatu çutela gurutcean, eta hartan hil cela bere odol guztia issuriric, eta guero, gurutcetic erautsiric, ehorci çutela thomba berri batetan. [51-52] M. Declarez-moy le quatrieme. D. Ie croy que Iesus-Christ, pour racheter le Monde, avec son precieux sang, a enduré sous Ponce Pilate, Governeur de la Iudée, ayant este flagellé, couronné d'espines, & mis en Croix, en laquelle il est mort, & de laquelle estant destaché, il fut ensevely, & mis en un sepulchre neuf. [8] Galdeguitea. Nola aditcen duçu çazpi-garrena, erraiten denean «handic ethorrico da hilen eta bicien iuiatcera»? Ihardestea. Iesu-Christo gure iauna iautsico dela munduaren azquen finean cerutic maiestate handiarequin, egundaiñoco guiçon eta emazte guztien iuiatcera, eta bat-bederari emanen dioela bere obren arauaz bere merecia, onei seculaco loria, eta gaixtoei seculaco ifernua. [55-56] M. Declarez la septieme. D. Ie croy que le mesme mostre Seigneur à la fin du monde viendra du Ciel en grande puissance & gloire, & iugera tous les hommes, rendant à un chacun le loyer ou la peine qu'il aura merité. [9] Galdeguitea. Bi-garren sagaramenduaren icenac (cein bai-ta confirmacinoa) cer erran nahi du? Ihardestea. Hambat nola fermu eta finco eçartea. Eta handic du bere icena, ceren bathaiatuei berretcen deraue Iaincoaren garacia, eta emaiten deraue etsai gaixto guztien contraco fermutassun-bat, eta-are fede sainduaren mantenatceco, eta Iaincoa gatic biciaren (behar ba-da) emaiteco esporçua eta ausartcia. [129-130] D. Quel effet vient de la Confirmation? D. Elle fortifie l'homme, à ce qu'il n'aye crainte de confesser la Foy de Iesus-Christ nostre Seigneur, & ainsi nous faict devenir vrays soldats du Sauveur. [25] (f) Bellarminoren B2 lanaz denaz bezainbatean, Materraren lanaren iturri izan izana frogatzea ez da B1ekin bezain erraza, baina Materraren hiru-garren kapituluan zalantzarako tarte gutxiago geratzen da, ondoko pasarteek erakusten dutenez. Materra (1617) Bellarmino Galdeguitea. Cer iaquin behar du guiristinoac bere eguinbidearen eguiteco? Ihardestea. Doctrina christiana. Galdeguitea. Cer deitcen duçu «doctrina christiana»? Ihardestea. Iesu-Christo gure iaunac arimaren salbamenduco eracutsi derauzquigun gauçen declaracino-bat. Galdeguitea. Cembat parte ditu doctrina hunec? Ihardestea. Laur principalenac. Galdeguitea. Cein dira hec? Ihardestea. Articulu fedezcoac, oracinoac, manamenduac eta sagaramenduac. Galdeguitea. Cergatic ez-tira laur baiño guehiago edo gutiago? Ihardestea. Ceren guiristinoac (salbatua içaitecotçat) laur gauça behar bai-titu bere baithan eduqui: fedea, esperança, caritatea eta Iaincoaren garacia. Fedezco gauçac Credoan daunça, esperançazcoac Pater nosterrean, caritatezcoac hamar manamenduetan, eta Iaincoaren garaciaren ardietstecoac çazpi sagaramenduetan. Galdeguitea. Laur gauça hautan sartcen othe da guiristinoaren eguin-bide guztia? Ihardestea. Bai, ceren hautan garacia. [34-38] sainduequin batean emaiten çaicun Ihardestea. Eliçaco sagaramendu errecibitu? Galdeguitea. Eta cer behar dugu manamenduetan manatcen dutena. Ihardestea. Iaincoac eta Eliçac bere beguiratu? Galdeguitea. Cer behar dugu Ihardestea. Oracinoetan datçana. galdeguin? Galdeguitea. Cer behar dugu erraiten dena. Ihardestea. Articulu fedezcoetan Galdeguitea. Cer behar dugu sinhetsi? galdeguin, beguiratu eta errecibitu. eracutsten da cer behar dugun sinhetsi, Puisque ie recognis qu'il est necessaire de sçavoir la doctrine Chrestienne (g) Materra (1617) Bellarmino pout estre sauvé, ie desire que vous me declariez que c'est que ceste Doctrine. M. La Doctrine Chrestienne est un brief recueil ou sommaire de toutes les choses que nostre Seigneur Iesus-Christ nous a necessaires pour estre sauvé. [B2 3-5] lesquelles nous avons dit estre trois vertus sont receues & conservees comme les instrumens avec lesquels ces aussi necessaires, d'autant qu'ils sont Dieu. Quand aux Sacrement ils sont que nous devons faire pour plaire à la Charité, car il nous enseignent ce commandemens sont necessaires pout ce que nous devons esperer. Les dix pour l'Esperance, car il nous enseigne croire. Le Pater noster est necessaire il nous enseigne ce que nous devons Le Credo est necessaire poir la Foy, car vertus, la Foy, l'Esperance, & la Charité. M. D'autant qu'il y a trois principales plus ou moins? D. Pourqouy y en a-it quatre, et non pas les sept Sacramens. Pater noster, les dix Commandemens, et M. Il y en a quatre, a sçavoir le Credo, le & plus necessaires en ceste Doctrine? D. Combien y a il de parties principales salut. enseigné, pour nous monstrer la voye de Galdeguitea. Cer erran nahi du M. Que veut dire Amen? «amen» hitz hunec? Ihardestea. Lekhu hunetan hambat sinhetsten dut nola erran bai-tut». [65] nola «hala da eguiazqui», edo «hala D. C'est à dire, il est ainsi en verité. [11]
	RLLCGV_25_2020.indd 258 RLLCGV_25_2020.indd 258 RLLCGV_25_2020.indd 260 RLLCGV_25_2020.indd 260	08/10/2020 11:06:37 08/10/2020 11:06:37 08/10/2020 11:06:37 08/10/2020 11:06:37

Atal honetarako, nagusiki Dhotelen (1967) lana hartu dugu oinarri.

Kontzilioak prestakuntza erlijiosoa apaizen artean ere hedatzeko eta bateratzeko beharra azaleratu zuen. Horregatik, katixima luze bat prestatu zen apaizei zuzendurik (Catechismus ex decreto Concilii Tridentini ad parochos, 1566). Hain zuzen, hura izan zen mendeetan dotrina ofiziala apaizentzat.

Summa doctrinae christianae, per quaestiones tradita et in usum Christianae pueritiae nunc primum edita (1555), irakurle ikasientzat idatzia; Catechismus minor (1556), nerabeei zuzendua; eta Parvus catechismus catholicuroum (1558), haurrentzat prestatua. RLLCGV_25_2020.indd 248 RLLCGV_25_2020.indd 248 08/10/2020 11:06:36 08/10/2020 11:06:36

Ziurrenik lehenago argitaratu zen frantsesez, baina edizio hau erabili dugu, osorik dagoen edizio digitalizatu zaharrenetarikoa baita. Gaztelaniaz 1610ean argitaratutako itzulpen bat ere badago. Catéchisme et ample déclaration de la doctrine chrétienne 1604an argitaratu zen lehenbizikoz frantsesez.

Kasu batzuetan ez dugu iturri argirik aurkitu (halakoetan, beraz, gehienez ere esan liteke iturria ez zela Bellarmino), eta beste batzuetan eragina ikus daitekeen arren, frogak ez dira nahi bezain sendoak.

Zenbaki erromatarrekin 1623ko edizioaren 1. zatiko atalak eman ditugu. 1617koan dotrina hutsa eta horren deklarazioa batera daude, eta 1623koan lehen eta bigarren zatietan banatu dira horiek.

Zenbaki erromatarrekin 1623ko edizioaren 1. zatiko atalak eman ditugu. 1617koan dotrina hutsa eta horren deklarazioa batera daude, eta 1623koan lehen eta bigarren zatietan banatu dira horiek. RLLCGV_25_2020.indd 254 RLLCGV_25_2020.indd 254 08/10/2020 11:06:36 08/10/2020 11:06:36

Monumenta Linguae Vasconum (V): cronología y periodización" (FFI2016-76032-P), "Historia de la lengua vasca y