issn 0210-1564

Artikulu honetan Chahoren Grammaire euskarienne delakoa (1836) aztertzen da. Lanaren argitaratzeko modua azaldu ondoan, haren egitura aurkezten da, eta dituen hiru parteetako edukia argitzen. Chahok hizkuntzaz eta euskaraz zituen ideiak garaikoak baziren (naturaltasuna bereziki), ez da dudarik lan originala dela. Ondoko hamarkadetan guziz arrakastatsua izanen zen aditz bakarraren teoriak Chahoren azterketan hartzen du itxura garbia. Eskaintzen dituen hizkuntza datuak ere, aditz paradigmak eta hauen sailkapena bereziki, harenak dira, eta zubereran oinarrituak.

hitz-gakoak: Chaho, euskal gramatika, aditz bakarra, zuberera.

En este artículo se analiza el Grammaire euskarienne (1836) de Chaho. Después de explicar el modo de publicación de la obra, se presenta la estructura de la misma, aportando luz sobre el contenido de sus tres partes. Si las ideas que tenía Chaho sobre la lengua y el euskera (sobre todo la naturalidad), son contemporáneas, no cabe duda que es un trabajo original. La teoria del único verbo, que fue totalmente exitosa en posteriores décadas, se presenta de forma nítida en el análisis de Chaho. Los datos lingüísticos que se ofrecen, especialmente los paradigmas verbales y la clasificación de éstos, también son de él, extraídos del dialecto suletino.

Palabras clave: Chaho, gramática vasca, verbo único, dialecto suletino.

Cet article analyse la Grammaire euskarienne (1836) de Chaho. Après une explication du type de publication de cette oeuvre, on en explique la structure et le contenu de ses trois parties. Si les idées qu'avait Chaho sur la langue basque sont contemporaines, il ne fait aucun doute qu'il s'agit d'un travail original. La théorie du verbe unique, qui eut beaucoup de succès au cours des décennies postérieures, est présentée de façon très claire dans l'analyse de Chaho. Les données linguistiques, et plus particulièrement les paradigmes verbaux et leur classification, sont aussi de lui et viennent du dialecte souletin. mots-clés : Chaho, grammaire basque, verbe unique, dialecte souletin. This paper examines Chaho's Grammaire euskarienne (1836). After explaining how the work was published, its structure is presented and the content of its three parts is explained. Even though Chao's ideas about languages and Basque are contemporary (above all their natural aspect), there is no doubt that this is an original work. The theory of the single verb, which became highly successful over the decades to come, is clearly presented in Chaho's analysis. The linguistic data offered, in particular the verb paradigms and their classification, are his and are based on the dialect of Zuberoa (Soule). keywords: Chaho, Basque grammar, single verb, dialect of Zuberoa (Soule). Chahoren sortzearen mendemuga honetan, gramatika sailean egin zuen lanaren aipatzea galdegin zidan duela zenbait denbora J. Haritschelharrek, eskerrak ematen baitizkiot, egun, zuen aitzinean, 1836an argitara eman zen Grammaire euskarienne delakoaz zenbait hitzen errateko parada emanik. Alabaina lan hori izan zen, B. Coyosek geroxeago aipatuko dituen hiztegi eta ortografia lanak bazterrean uzten badira bederen, euskal gramatika azalduz Chahok argitara eman zuen lan bakarra. Gómezek (2006) azpimarratzen duen bezala, aipamen zerbait izan bazuen gramatika lan horrek 19. mendean, eta uste baino eragin handiagoa ere ondoko hamarkadetan (Oyharçabal 1991), ez dute gramatika lanek famatu Chaho, bai, ordea, egungo biltzar honetan ideien historia ikertzen dutenek bereziki aztertuko dituzten bertzelako batzuek.

Bizkitartean, euskarari buruzko gramatikografia den bezalakoa delarik, uste dut merezi duela lan honek, gaur doi bat aipa dezagun. Has nadin beraz.

Etudes grammaticales sur la grammaire euskarienne : liburu bakarra, bi idazlan 1836an, Parisen, Etudes grammaticales sur la grammaire euskarienne izenburuko liburu bat argitaratu zen, bi egileren deiturekin, hauek honela emanak baitziren: A. Th. d'Abbadie eta J. Agustin Chaho, de Navarre, auteur des paroles d'un voyant. Liburu bakarra izatea engainagarri gerta daiteke kasu honetan, ezen, egiazki, liburuak bi idazlan dauzka, lan bakoitza bere egileak izenpetzen duelarik : lehena, Prolégomènes deitua, A. d'Abbadiek sinatu zuen, eta bigarrena, Grammaire euskarienne izenburua dakarrena, A. Chahok. Orrialdeen zenbaketa bera ere bereiz egina da bi lanetan. Baina liburuak ez baitu ez aurkibiderik, ez bertze paratesturik,1 eta bereziki ez ira- Euskera. 2011, 56, 3. 663-686. Bilbo issn 0210-1564 kurtzaileari egin aitzinsolasik, ez dakigu zer gisaz batera, liburu bakarrean, argitara eman ziren bi estudioak. 2 Guziz desberdinak dira bi idazlanak. Alabaina Abbadiek 50 orrialde dituen bere sarreran, euskararen aurkezpen tipologikoa egin zuen, eta ordu arteko euskalaritzaren historia labur bat ere, ezagutzen zituen euskarazko eta euskalaritzako liburuen zerrenda jakingarri batekin aurkeztua (Oyharçabal 1998, Gómez 2006). Ez du iduri deusetan parte hartu zuen lan horretan Chahok, eta beraz ez dugu gehiago aipatuko hemen, non ez den bazter ohar zenbaiten egiteko. Bertze lana, Grammaire euskarienne delakoa, 184 orrialdekoa, egiazko gramatika da, eta Chahok bere izendeituren lehen letrekin hondarrean izenpetu zuen : J.A.C. Gramatika hasten den lehen orrialdean egilearen izenik ez da agertzen, bai haatik, Leloren kantako azken kopla, honela izenpetua : Improvisateur cantabre (Siècle d'Auguste). Humboldtenganik hartua bide zen kopla, zeharka seguraz ere.3 

Gramatikaren egitura

Chahoren gramatikak hiru parte ditu, orrialde kopuruaren aldetik guziz desorekatuak direnak :

-De la vocalisation (132 or.) -De la déclinaison (3347 or.) -Du verbe (49184 or.) Gure gaurko kontzeptuen arabera interpretatuz eta gauzak pixka bat bortxatuz erran daiteke lehen partean fonologia aztertua dela, bigarrenean izen morfologia, eta hirugarrenean aditz jokatuen morfologia. Ikus daitekeen bezala, aditzaren parteak kasik lanaren hiru laurdenak hartzen ditu, orrialde Euskera. 2011, 56, 3. 663-686. Bilbo issn 0210-1564 haiek aditz jokatuen paradigmez bereziki osatuak direlarik. Alderdi horretarik (eta bertze batzuetarik ere, gero ikusiko dugun bezala), gramatika hau 19. mendean eginen diren bertze gramatika lan askoren aitzindaria da, haietan ere aditz paradigmek izigarriko tokia hartuko baitute. Frantsesez idatzia da gramatika, eta euskarazko datuak zubereratik hartuak nagusiki, euskalki hura baita egilearentzat euskalkirik osoena. 4 Lanaren hastapeneko orrialdeetan Chahok lanaren helburua, eta lengoaiaz oro har, eta euskaraz bereziki, duen ikuspegia azaltzen ditu. Euskal gramatika konparazio lan zabalago baten parte gisa aurkezten du, konparazio lan hura bera ere hizkuntzez haragoko obra are handiago batean sartzekoa zelarik :

Je me propose d'examiner dans un livre spécial les rapports qui existent entre la langue euskarienne, le Sanscrit, ou sam-skra-da des brames indiens, et les dialectes primitifs de l'Amérique. Ce travail exigera des rapprochements de vocabulaires et des tables philologiques, qui ne peuvent trouver de place dans cet aperçu grammatical, destiné à lui servir d'introduction ; comme il sera lui-même le précurseur d'un livre plus vaste, où je déroulerai, conformément à la promesse que j'ai faite au public, l'Explication comparée de tous les mythes connus dans la religion universelle. (4. orr)5 

Ikusten denaz, Chahok euskararen gramatika gogoeta ingurumen zabalago batean ezartzen zuen, mitologia eta ohiz kanpoko pentsamendu erlijiozkoa baitzituen urrunagoko gogamenak. Ez da gure asmoa hemen mitologiaz eta erlijioaz zituen ideiez aritzea, gai horietan gu baino ikasiago norbaitek egin behar bailuke (orduko frantses literaturan pentsamolde horrek izan zuen oihartzunaz, ikus Juden 1971), baina on da gibeleko irudi hori Euskera. 2011, 56, 3. 663-686. Bilbo issn 0210-1564 gogoan atxikitzea gramatikan eskaintzen dituen azterbideen hobeki ulertzeko (ikus 13. oinoharra).

Chahoren ikusmoldean, Astarloarenean bezala, hizkuntzak ez dira Jainkoak emanikakoak, baizik ere gizakien ahalmen baten adierazpenak. Trufarik baizik ez zuen Chahok hizkuntzen jatorria jainkozkoa zela sinestedunen aldera. Hizkuntzez jabetzeko ahalmena gizakiak berezkoa zuela zeukan berak, jabetze hori garaien eta gizartearen aitzinamenduaren araberakoa izanik : Nos Croyans6 , à qui les miracles ne coûtent rien, on fait tomber du ciel une langue toute faite ; en cela, les bonnes gens ont pris à la lettre quelques allégories ; ils ont été la dupe de quelques mythes. Admettons un instant que l'homme est doué d'une organisation assez parfaite pour acquérir de lui-même un idiome, suivant les développements de la société et le progrès de ses besoins. (5. or.) Hizkuntzaren naturaltasuna 18. mendeko ideia da bereziki, nahiz asko autorek bestalde konbentzioz ere eratuak zirela defendatzen zuten. Chahok, ordea, hizkuntza konbentzionalismoa osoki baztertzen du:

La convention n'entre pour rien dans l'invention du langage. L'homme naturel et passif se fait un dialecte par instinct, par organisation, par besoin, à peu près comme il se reproduit. (6. or.)

Ikuspegi hori izanik, Chahok ez ditu hizkuntza guziak maila berean ematen eta bi oinarrizko tipotara bil daitezkeela uste du: ipar aldekoak eta hego aldekoak, tipologia honen oinarriak klimak eragin gizarte antolamendu desberdinak izanik :7 

Les savants finiront quelque jour par ne plus reconnaître avec l'histoire que les deux idiomes types du nord et du midi, qui, par une communauté Euskera. 2011, 56, 3. 663-686. Bilbo issn 0210-1564

de causes et d'effets, tirée de l'organisation de l'homme en rapport avec les climats, doivent toujours renaître les mêmes et différer fort peu dans la succession des Temps géodésiques. (5. or.)

euskararen goraipamena

Nahiz iduri duen Astarloaren ikusmoldeen berri ez zuela Chahok garai horretan, lehen hizkuntza kutsatugabearen ideia aurkitzen da haren idatzian. Erran gabe doa, euskara dela haren ustez hizkuntza hori : «lehen denboretan hego aldean sortu mintzaira» baita, «bokalizazio jainkozkoa» eta «izendadura sinple eta nahasigabea» dituena, «gramatikaren egitura ere sinple eta erregularra» duena, hots, «giza hizkuntzarik filosofikoena» : Hizkuntza batek hastapeneko garbitasuna eta naturaltasuna atxiki duelako ideiak berez ondorio hau dakar : hizkuntza horren oinarrizko osagaiak ez direla arbitrarioki sortuak, hots, hartan hizkuntz unitateen adieraziaren eta adierazlearen arteko lotura nolabait naturala eta zuzena dela. Chahok hizkuntzaren maila desberdinetan ikusten zuen lotura hori, eta soinuen mailan lehenbizikorik («bokalizazioa» haren hitzetan). Maila horretan hiru unitate mota bereizten zituen : bokalak («bozak» ere deituak), kontsonanteak («artikulazioak» ere deitzen zituenak) eta doinua, eta bakoitzak bere eduki semantiko berezia zuela zeukan. Gisa horretan, bokalek adieraren oinarria ematen zuten, kontsonanteek bokalen adiera erlatiboa, eta akzentu-doinuak, berriz, solas mementoko sentsazio mailak : Chahoren ikusmoldean, oinarri horretarik abiaturik eraikitze-joko batean bezala moldatzen dira hitzak.8 Astarloaren lanen berri ez zukeenagatik Chahok, azpimarratzekoa da bien ideiek zuten antzekotasuna. Guretzat hain urrun diren ikusmolde hauen hobeki ulertzeko, har dezagun Chahok berak azpimarratzen duen adibide bat.

Naturazko motibazioa hitzetan : iao eta iz > [h]itz > izen

Iao zen Chahoren arabera euskaldunek jainkoari ematen dioten izena (hitza deklinatzerakoan jaun bihurtzen bada ere). Hitz horren egokitasun eta naturaltasunaren erakusteko, dituen hiru bolaken berezko adiera agerian eman zuen, bokal horien ahoskagunea edo ahoskamoldea kontuan hartuz. Horrela a bokala, gizonak ahoa irekirik heriotzako azken hatsa ematean egiten duen korrokarekin lotu zuen. Alderantziz, i bokalean bizi indarren sinboloa ikusi zuen. Hau soinurik zorrotzena izanik,9 Brasilgo indiarrek jainkoari ematen dioten izena ere (hi) zela zioen. Azkenik o erdiko bokala miresmenaren adierazlea zela erranez osatu zuen hitzaren azalpena: Contemplez l'homme qui se meurt: l'angle guttural reste ouvert, et laisse errer la vocale a sur le ton de plus bas et le plus creux, dernier accent de la voix humaine, que nous appelons râle. Tout au contraire, dans une plénitude de force et de santé, lorsqu'un sentiment énergique de plaisir soulève comme un levier toutes les puissances de la vie, le Brésilien fait entendre son Euskera. 2011, 56, 3. 663-686 Hitz hitzaren motibazioa ere molde bertsuan adierazia da. Lehenik iz izatearen erro gisa aztertu zuen Chahok, haren barnean i (biziindarraren adierazlea nolabait, goragoko aipuan ikusi bezala) eta z (jabegoa adierazten duen deklinatzizkia) bereziz:10 La vocale i dont l'émission exige la plus grande contraction de l'organe vocal, et qui se trouve être la note la plus aiguë et la plus vibrante, le son le plus élevé de l'échelle parlée, se combine en euskarien avec la forme déclinative z, signifiant appartenance, pour exprimer l'idée de la vie et de l 'existence, iz est, sois, soit. (10. or.) Erro konposatu horren erdian t sartuz, errepikatzearen ideia adierazten omen da, halako gisaz non [h] Erro horretarik abiaturik bertze hitz bat azaldu zuen Chahok, beti ere hitzeko formak eta haien adiera nolabait lotuz eta -en atzizkia baliatuz horretarako :

Le mot supposant toujours une sensation réfléchie est essentiellement appellatif ; il s'applique à tout, à la chose comme à l'idée, au nombre, à un rapport isolé, c'est le nom, iz-en, c'est-à-dire, suivant la définition euskarienne, ce qui est applicable à toute existence idéale ou physique (10. or.)

Naturazko motibazioa morfema funtzionaletan

Soinuek berezko adiera izanik, morfema funkzionaletan agertzen direnean ere balia daiteke gorago ikusi azterbidea. Hala egin zuen Chahok. Adibidez, kontsonante txistukariak soinu gisa «gizen eta mamitsu» izanik, hala nola ikus omen baitaiteke haz, has, aski, iz [an], hisi, hitz hitzetan, bazioen guziz naturalki erabiliak direla euskaraz s eta z txistukariak, gaia edo bidea adierazten duen deklinabidean : 12 Les articulations sifflantes expriment richessse, abondance, valeur qui est parfaitement harmonique avec leur prononciation grasse et substantielle : az, nourrir ; ass, rassasier ; asski, assez ; iz, être ; issi, fixité, entêtement ; itz parole. (…) Les sifflantes s, z sont donc naturellement employées comme terminaisons déclinatives, exprimant une idée de matière, d'élément ou moyen (16. or.) Chahok aditz forma jokatuak ere molde horri jarraikiz azaltzen zituen. Adibidez, Darrigoli (1829, 110. or.) Pluraleko adizkerak doi bat desberdinki azaltzen zituen : haietan pertsona izenordainak existentzia adierazten duen i erroari eta gero ra mugimendu atzizkiari lotzen zaizkiola zioen, zira bezalako adizkera batek (<zu-i-ra) «vous qui vers être» erran nahi zuela adieraziz : erregulartasuna eta produktibitatea : eratorketa eta deklinabidea

Euskal gramatikaren idealizazio prozesu horretan, naturaltasunari gaineratzen zaizkio bertze bi ezaugarri, 19. mendeko gramatikek maiz aipatuak : erregulartasuna eta produktibitatea. Lehen ikusi dugun bezalako araurik eta mugarik gabeko erabide batek bidea ematen zuen euskaran bi ezaugarri horien aurkitzeko:

La régularité parfaite des formations obtenues sur les mots, soit radicaux, soit composés, à l'aide des terminatives, fait que le vocabulaire euskarien unit la plus merveilleuse richesse à une extrême simplicité. (27. or.) Eratorbidean adibide bat emanez, handi izenondotik 25 hitz sortzen zirela zioen Chahok. Azpimarratzen zuen bestalde, atzizki ttipigarri eta handigarrien bidez are aberatsagoa agertzen zela hizkuntza :

Le qualificatif handi subit à lui seul vingt-cinq formations, dont la langue française ne saurait traduire que quatre ou cinq par des adjectifs équivalents ; tandis que ces vingt-cinq expressions composées ont toutes le même radical. Je n'ai point fait entrer dans ce calcul la série innombrable des augmentatifs, diminutifs et approximatifs, que tous les mots euskariens peuvent revêtir. (id.)

Ikusmolde sistematiko horren adibideak eratzerakoan, atzizkiak meta daitezkeela erakutsi nahiz, datuak doi bat bortxatzen ditu (forma agramatikalik eratu gabe, halere). Adibidez, gizon izenetik sortu 40 bat forma eskaintzen ditu, bertzeak bertze -kari, -tu, -xe, -ago, -egi, -tto, -ñi atzikiak aipatuz, ondorioz, ondoko formak eskainiz, bertzeak bertze : Erran gabe doa, gramatika euskara ez dakitenentzat idatzia izanagatik, Chahok ez duela seinalatzen molde sistematikoan eratorri forma horietan gehienak ez direla erabiliak.

Deklinabidea da gramatikaren bigarren zatiaren gaia. Ez dio toki handirik eskaintzen Chahok, gorago erran bezala zati hori baita laburrena gramatikan. Eskaintzen dituen paradigmak, Darrigolek zenbait urte lehenago eratu zituenen araberakoak dira. Ez die kasuei izenik ematen, eta determinakuntzari dagozkionei bereziki ematen die garrantzia. Euskarak generorik ez izanez, eta kasu paradigma bakarra, mugagabeari tokia eginez, 15 Chahok dio «aldaezina» eta «unibertsala» dela, baita guziz erregularra ere, salbuespen bihirik gabekoa, hots. Ohargarria da, bestalde, kasu ergatiboa zerrendetan ematen badu, deus ere ez diola hartaz. Halaber, Larramendik bere gramatikan seinalatu zuen deklinabide sintagmatikoa ez du argiki zehazten, ohar batean horretaz zerbait badio ere, kasu atzizkia sintagmaren bukaeran ematen dela erranez, eta horretan ere euskal «sistemaren arrazionaltasunaren» marka ikusiz:

La déclinaison euskarienne (…) est invariable comme elle est universelle, et ne présente pas une seule exception. (…) Par suite de l'absence de genres et de l'unité de la déclinaison, la déclinaison euskarienne ne prescrit que l'accord des nombres. lorsque deux ou plusieurs mots sont en relation dans la phrase, le cas distinctif de leur modification commune se rejette toujours à la fin et ne s'énonce qu'une fois : ghizon ederra, le bel homme.

Ce système rationnel est (…) exigé par l'unité du mot euskarien. (40. or.) Deklinabideaz aritzean, euskal gramatiketan arazotsuak izan diren egitura genitiboetan gelditzen da. Harrietek (1741) jadanik seinalatu zuen euskarak hitz bakarreko sintagma genitiboen metatzeko ahala eskaintzen zuela, ikusi gabe, haatik, egiturazko errekurtsibitatea izanik, azkenik gabe errepi-15 Abbadiek arrazoinekin azpimarratzen du Oihenart zela lehenbizikorik mugagabeko deklinabideaz ohartu, eta gero, Chahok berak egin aitzin, Darrigolek zuela berriz argian ezarri : la déclinaison indéfinie indiquée par Oihénart, qui l'appelle inarticulée, a été imparfaitement présentée par tous les auteurs qui l'ont suivi, à l'exception de feu l'abbé Darrigol. On verra dans le travail de M. Chaho l'admirable économie de ces inflexions dont le sens ne donne aucune idée de singularité ou de pluralité. (Abbadie 1836, 11. or ghizon-karitu-cheghi-ñitho-aren-aren-arekilakoñiarenareki avec celui de l'infiniment petit, qui est avec le ou celui de la très chère petite, qui est devenue aimant tant soit peu trop les hommes (46. or.) neretuchagoñitiarenekoarenareki «avec celui qui appartient à celui qui est devenu ou a été rendu tant soit peu plus mien» (178. or.).

Adizkera jokatuak

Aditzaren atala da Chahoren gramatikan garrantzizkoena, haren hiru laurdenak hartzen baititu. Parterik gehienean adizkera jokatuez osatua da. Adizkera zubererazkoak izanik, Chahok berak eratuak dira, ez baitzukeen euskalki horretan aitzineko eredurik jarraikitzeko.

Aditzaren aurkezpena, NIZ eta DUT deitzen dituen bi aditzen jokadura substantiboaren (conjugaison substantive) bidez egiten du, 10 aldi bereziz: Ikus daitekeenaz, Chahok ez ditu bereizten bere paradigmetan aspektu marka eskatzen duten aditz laguntzaileak aditzoinak eskatzen dituztenetarik. Kontuan hartzen badugu zubereran guziz argia dela aditz lexikaletan aditzoinen eta adizkera aspektudunen arteko bereizkuntza, galda daiteke zergatik Chahok ez zuen molde batean edo bertzean bildu bereizkuntza hori. 18 Aditz bakoitzaren/bikoitzaren teoriaren ondorioz gertatu zela dirudi. Alabaina, teoria honi jarraikiz, aditz lexikalak ez dira egiazko aditzak (jokatzen direnak, hots), eta Chahok haiek kontuan hartu gabe eratu zituen bere paradigmak. 19 Chahok zubererazko adizkerak hobetzeko arrazoietan geroaldiaren paradigma aipatzen du:20 La conjugaison substantive de niz, pour le mode futur, n'existe que dans le dialecte vasco-souletin, et c'est l'une des raisons qui nous l'ont fait choisir de préférence. Le dialecte cantabre forme le futur, en donnant au verbe essentiel une valeur auxiliaire: izanen naiz «je serai existant», etc., ukhanen dut «j'aurai, je serai ayant», etc. zake) ez ditu aipatzen, bai haatik, baina laburzki ohar batean *iro laguntzaileari dagozkionak (173. or.). Egun ahalezko forma gisa sailkatzen ditugun naiteke/nintekeen edo dezaket/nezakeen adizkerak ere ez ditu aipatzen, ez eta bere zerrendetan agerrarazten, haren azterbidean ez baitute tokirik. Gogoan izan izan eta *edunen araberako formak (orainaldian bederen) geroko forma gisa aztertzen dituela. Azkenik derragun, gramatikaren azken partean, Chahok sartzen dituela bere aurkezmoldean bazterturik gelditu ziren zenbait paradigma eta bereziki aurrizkiak dituzten adizkerak: baldintzazkoak: banintz / banu ; banendi / baneza, edo agiantzazkoak: aïnintz / aïnu. (158. or.) Euskera. 2011, 56, 3. 663-686. Bilbo issn 0210-1564

Paradigmen berezitasunetan, haietan adizkera alokatiboen agerraraztea seinalatzeko da. Bestalde forma atzizkidun batzuk ere (mendeko perpausetakoak) zerrendatzen ditu, adizkera «deklinatu» gisa aurkezten dituelarik. Hona, adibidez, nola aurkezten duen izan-en orainaldiko jokadura, subjektua lehen pertsona pluralekoa denean eta datiboa agertzen denean, bigarren pertsonakoa denean: Ikus daitekeenaz, ongi bereizten ditu Chahok bigarren pertsona datiboa eta alokutiboa, forma atzizkidunak azken hauekin soilik eskainirik.

Oro har guziz erregularrak eta ongi eratuak dira Chahok emanikako paradigmak. Hona zenbait berezitasun, gure ustez seinalatzeko direnak:

-Aldi bakoitzean, paradigmak subjektuaren komunztaduraren arabera bilduak dira forma «deklinatuak» ere haiekin batean emanak izanik, goragoko adibidean ikus daitekeen bezala. Aditz bakoitzaren/bikoitzaren teoria Gómezek (2005) erakutsi bezala, Lécluse eta Darrigolen gramatiketan agertu zen lehen aldikotz euskal aditz guzia bi aditzen paradigmatara bil zitekeelako ideia: naiz eta dut aditzen paradigmetara, hots. 22 Chaho bide berari jarraiki zitzaion, ikusi dugun bezala hark ere bi jokadura «substantibo» berezi baitzituen (niz eta dutena). Halere, dut aditzaren paradigmak aurkeztean, urrunago eraman zuen azterketa. Aditzaren bitasuna azalezkoa baizik ez zela erranez,23 eta dut aditza niz aditzaren aldaera zela erakutsiz, funtsean euskarak aditz bakarra zuela proposatu zuen :24 L'on a dit que la langue euskarienne reconnaît deux verbes niz et dut, «je suis» et «j'ai». Cette assertion n'est exacte que sous un point de vue de division grammaticale. Il est certain que la forme dut n'est que la troisième personne du verbe niz; da, avec combinaison d'un double rapport: dahoura «lui est, il est»: le t final exprimant une relation personnelle à l'individu qui parle. dut signifie en définition, «lui est à moi, je l'ai, j'ai». Voilà la vraie raison pour laquelle la conjugaison de dut emporte l'expression d'un régime «j'ai, je l'ai». Le passé de dut, nian ou nuen, «j'avais, Euskera. 2011, 56, 3. 663-686 Aditz bakarraren teoria hori ondoko hamarkadetan garrantzi handikoa izanen dena, Abbadieren «Prolégomènes» idazlanean agertzen baita, eta bi autoreen lanak liburu berean agertu baitziren, ez da erraz jakitea norena izan zen zuzen: Abbadierena ala Chahorena?. 25 Abbadiek gai hori aipatzean Euskera. 2011, 56, 3. 663-686. Bilbo issn 0210-1564 erabiltzen duen erranmoldea ez da guziz argia; badio ordu arte filologo guti ohartu zirela dut adizkera niz/nintzan adizkeren forma baizik ez dela, eta azken hondarrean denak iz, izan, izaïte izenetara biltzen direla. 26 Hitzez hitz harturik bederen, Abbadieren solas horiek adierazten zuten ideia hori hizkuntzalari bakar zenbaitek bakarrik izan zutela, eta kasu horretan Chahoz mintzatzen bide zen. 27 Honek, gainera, ideia ez zuen aipatu bakarrik, baina azterketa morfologiko batean ere oinarritu zuen, gaineko aipuetan ikus daitekeen bezala.

Gramatika datuen beren ikuspegitik, aditz bakarraren teoriak ez zuen ondorio handirik, ikusi dugun bezala, Chahok bi paradigma berezitan aurkeztu baitzituen euskal adizkerak. Bizkitartean, haren azterketak, eta bereziki, haren oinarritzeko proposatu zuen adizkeren deskonposaketa morfologikoa ondoriotsua izan zen, handik mende erdira Stempfek (1890) berriz hartu baitzuen, eta handik abiarazi baitzuen euskal aditzaren pasibitatearen teoria, gero, Schuchardten eraginez, 20. mendeko lehen bi herenetan hizkuntzalaritzako lanetan guziz nagusituko zena (Oyharçabal 1991).

Stempfek Chahoren azterketa ez zuen osoki segitu, eta adizkeren morfologian oinarritzen zena bereziki beretu zuen. Gainera, Chahok defendatu aditz bakarraren teoriari ez zitzaion alde bat jarraiki, zeren adizkera irangankorrak aztertzerakoan, bitasunaren ideia berriz hartu nahiago izan baitzuen. Alabaina, Stempfen ikusmoldean adizkera horietako morfologian bi aditz erro aurkitzen ziren, elkartuak: izan aditzarena (ezkerreko osagai gisa) eta ukan aditzarena (eskuineko osagaia) : 

hondar hitza

Aurkezpen honi azken hitzak josterakoan, hitz laburretan hemen ikusia bil dezagun. Chahok hizkuntzaz zeukan ikuspegi orokorra 18. mendeko ideia batzuetan funtsatzen baitzen, haren azterketaren oinarrian diren zenbait ideiak (hizkuntza natural eta primitiboaren kontzeptua, sinpletasuna,28 erregulartasuna, produktibitatea, hizkuntza unitateen gardentasun semantikoa, soinuzkoena bereziki), antz handia dute Astarloak ere aldeztu zituenekin. Antzekotasun hori, bi autoreek euskararen aldera hartu zuten apologiazko jarreran ere kausitzen dugu. Batzuetan, karikatura aire bat dute azterketaren eraginez Chahok eskaintzen dituen zenbait formak, hala nola hitz bakarrean biltzen diren sintagma konplexu haiek, jadanik beste molde batean Harrietek ere aitzineko mendean ageria eman zituenak. Halere, euskal gramatikako datuak eskaintzean, Lécluse eta Darrigolek zenbait urte lehenago egin lanak oroz gainetik kontuan hartu zituen. Euskararen deklinabidea eta aditz jokadura haiei jarraikiz moldatu zuen, aditzari dagokionaz zenbait berrikuntza eginik, haatik. Ohargarria da, adizkera paradigma aukeratzerakoan zubereraz baliatu zela, eta bere ezagutza pertsonalaz baliatu zela haien eratzeko, ez baitzukeen garai hartan eredurik segitzeko. Oro har, ongi emanak dira aditz zerrenda haiek (forma alokutiboak barne), nahiz batzuetan aditzaz duen ikuspegiak bazterrean utzarazten dizkion aitzineko gramatiketan (hala nola, Larramendirenean) ongi bilduak ziren zenbait paradigma, ahalezkoarenak bereziki (azken kasu honetan zubererazko datuetan oinarritzeak ekarri ondorio bat ere izan daiteke menturaz). Badira berak sartu zenbait forma ustegabekoak direnak: bai aiaurrizkia dutenak («ainintz eta ainu bezalakoak), seguraz ere tradizio idatzitik hartuak eta ordukotz zaharkituak, eta bai objektu zuzenik gabeko eta 3. pertsona singularreko adizkerak bereizten dituztenak (ezozu vs izozu, adibidez). Dena den, Chahoren gramatikak toki berezia hartzen badu euskalaritzaren historian, aditz bakarraren ideia bururaino defendatzera saiatzen delako da. Eta ez da

  La vocale O, médium exact de la gamme parlée, est dans sa valeur moyenne une exclamation admirative. (14. or.)Chahoren arabera, beraz, a eta i bi muturretako soinuak izanki eta o, aldiz, erdikoa, «bizia eta inkarnazio unibertsalaren ideiak» (?) biltzen zituen iao hitzak, denbora berean miresmena adieraziz. Haren ustez, irakurleak hori ikusirik, ez zuen zalantzarik izanen guziz «inspiratua», «primitiboa», «jainkozkoa» dela euskaldunek jainkoari ematen dioten izena:Je laisse à juger au lecteur s'il est inspiré, primitif, divin le nom que les Basques pyrénéens donnent à l'Eternel ; ce nom qui par la réunion savante de deux sons extrêmes et du son médial de la voix humaine, combine les idées de vie et d'incarnation universelle, et les confond dans un cri d'admi-

. Bilbo issn 0210-1564 cri d'allégresse hii, sur une note aiguë, qui est certainement la dernière limite du chant dans chaque individu. Or le cri de nature hi est le nom que la langue brésilienne donne à l'Etre suprême ! Ainsi se trouve fixée la valeur absolue des vocales A, I. ration : Iao !...

(14. or.) 

  itz hitzaren adiera nolabait aurkitzen baita :11 Le radical hitz désignant en euskarien le mot, le verbe, la parole, n'est autre que le iz essentiel, renforcé par un t médiatif ; il signifie harmonique-

	ment, reproduction, double existence. Le mot ou hitz exprime une modi-
	fication de l'être dans un état irrélatif et abstrait, et marquant le contact
	mystérieux des images sur le principe actif, dessine une idée indéterminée,
	vague et pour ainsi dire volatile, comme une première vue de l'intelligence,
	une lueur flottante dont les rayons se jouent sans direction. (10. or.)
	Euskera. 2011, 56, 3. 663-686. Bilbo
	issn 0210-1564

  jarraikiz izan aditzaren adizkeren erabi-

	dea azaltzeko, pertsona izenordainak mediatiboan deklinatzen zirela
	zioen : 13
	La déclinaison abstraite des pronominatifs ni, moi ; hi, toi, fournit la
	conjugaison substantive : niz, je suis, hiz, tu es.
	Euskera. 2011, 56, 3. 663-686. Bilbo
	issn 0210-1564

  Les pronominatifs zu vous (singulier), gu, nous, combinée avec le radical i, signifiant existence, et la terminaison -ra, vers, jusqu'à, donnent les formes verbales suivantes : zira vous ètes, ghira, ghire, nous sommes. C'est-à-dire en définition «vous qui vers être ou jusqu'à être». (17. or.)Azkenean, hizkuntzako osagai guziak (erroak, hitz elkartuak, deklinabideko atzizkiak, adizkera jokatuak) horrela sor zitezkeela pentsaturik, hizkuntza osoa bokal eta kontsonante gutitan aplikatu «imitazio printzipio» baten bidez azaltzen zuen Chahok :14 Ainsi par le principe d'imitation appliqué à un petit nombre de vocales et d'articulations, nous avons découvert la création des mots radicaux et composés, et l'art naturel de marquer, par les terminatives de la déclinaison et les inflexions du verbe, toutes les relations qu'ils peuvent subir dans la pensée et le discours : ce qui est toute la langue.(17. or.) 

	Euskera. 2011, 56, 3. 663-686. Bilbo
	issn 0210-1564

  .)

	katuz aplika zitekeen arau bati zerraiola dena. Bertze molde batean, gauza	
	bera egiten du Chahok ere, hitz espantagarriak emanez, hala nola ondoko	
	bi hauek :	
	Euskera. 2011, 56, 3. 663-686. Bilbo	
	issn 0210-1564	
	Euskera 2011_3.indd 675	19/11/12 08:24

  'impératif de dut, ezak, ezadak, qui n'a jamais de valeur que comme forme auxiliaire, dérive de l'impératif iz avec déterminante a et relation k; il s'écrit izak, izadak, dans la plupart des dialectes, et se combine avec les noms actifs pour compléter la conjugaison (82. or.) Forma alokutibo batzuetan gertatzen den aditz erro aldaketa ere baliatu zitzaion Chahori. Alabaina, NOR bakarreko forma alokutiboetan *edun aditzaren adizkerak erabiltzen baitira, egoki gertatzen zitzaizkion forma horiek dut aditzeko adizkerak niz aditzetik eratortzen zirela erakusteko:Une autre remarque qui achève de démontrer que le dut n'est qu'une modification de Niz avec expression de divers rapports, et intervertissement de personnes, c'est que la conjugaison de Niz avec relation de personnes et celle de dut régissant des personnes, sont parfaitement identiques.

	je l'avais», offre dans sa décomposition syllabique nihurane «lui était de
	moi, à moi»; ainsi des autres modes. (82. or.)
	Gisa bereko azterketa proposatu zuen ezak edo ezadak bezalako adizke-
	rentzat (erran gabe doa Chahoren gramatikan hauek ere dut aditzaren pa-
	radigmetan sartzen zirela) :
	Nuzu vous m'avez
	Nuzu je suis (vous dis-je) (...)
	duzu vous l'avez
	duzu il est (vous dis-je) (...)
	Gutuzu vous nous avez
	Gutuzu nous sommes (je vous le dis) (...)
	dutuzu vous les avez
	dutuzu ils sont (vous dis-je) (8283. or.)
	. Bilbo
	issn 0210-1564

L

nauzu = naiz + ukan + zuk

  Mais peu d'entre eux [les philologues] avaient vu que ce qu'ils appelaient verbes n'était que des noms employés sous diverses formes d'inflexions: que leur auxiliaire dut n'est qu'un cas particulier de la forme conjuguée niz, nintzan, et que tout se réduit, en dernière analyse, à des noms iz, izan, izaïte.(Abbadie 1836: 2) 27 Terminologian bada diferentzia bat Abbadie eta Chahoren artean. Abbadie «laguntzaileaz» mintzo da, Chaho, aldiz, ikuspegi horretako ondorioei hurbilagotik jarraikirik, aditzaz.

	tu m'as = je suis + eu + par toi	(Stempf 1890, 4)
	nintuzun	= nintze(n) + ukan + zuk + n
	vous m'aviez = j'étais	+ eu + par vous (Stempf 1890, 8)

26 Euskera 2011_3.indd 682 19/11/12 08:24 Euskera. 2011, 56, 3. 663-686. Bilbo issn 0210-1564

Halere, liburuaren estalkiko orrialdean, euskararen garbitasuna azpimarratzen duen Axularren aipu bat agertzen da, frantseserako itzulpenarekin, eta hirugarren orrialdean zazpi uskal-herrietako uskalduner egin eskaintza.Euskera

2011_3.indd 665 19/11/12 08:24

Abbadieren idazlana Chahok idatzi gramatikaren sarrera gisa ere har daiteke, izenburuak gisa hartara interpretaturik(Gómez 2006). Halere, Abbadiek Chahoren estudioa aipatu bazuen ere (Prolégomènes, 11. or.), ez zuen haren aurkezpenik egin.

Honela emana da kopla liburuan: Andi arichak, / Guezto seïndoaz, / Betigo naïaz / Nardoa ! Kopla horien bertsioez eta kopiez, ikus J. de Urquijo (1922). Euskera 2011_3.indd 666 19/11/12 08:24

Gramatikaren lehen lerroetan, Chahok sei euskalki bereizten ditu (garai nafarrera, zuberera, baxenabarrera, lapurtera, gipuzkera, bizkaiera), baina zuberera iduritzen zitzaion perfektuena (fonetikari dagozkion arrazoiengatik, iduriz): Nous avons employé le plus régulier et le plus parfait des dialectes vascons, qui est le souletin ; non sans regretter vivement de ne pouvoir reproduire avec l'alphabet français les aspirations, l'accent et la prosodie qui servent à graduer et à différencier leur prononciation significative.

5 Orripeko ohar batean Parole d'un voyant urte berean argitaratu liburua aipatzen du Chahok eta baita Philosophie des Révélations ere; hau 1835 argitaratu zen. Euskera 2011_3.

indd 667 19/11/12 08:24

Chahok letra berezietan markatzen du hitza. Hitz hau kasu honetan Lammenais-en liburuaren izenburuaren oihartzun gisa heldu da, urte horretan berean «Paroles d'un croyant» liburuari (1834) ihartdetsiz «Parole d'un voyant» argitara eman zuen Chahok.

Ez da argi eduki linguistiko zehatzik ematen zion Chahok tipología horri. Itxuren arabera, hizkuntzarekin lotura laxoa zuten bertze ideia batzuetan finkatua baitzen bereizkuntza. Halere, gramatika hanhemenka barreiatuak diren ideiak kontuan harturik, iduri luke «hego aldeko» hizkuntzak naturaltasuna atxikia zutenak zirela, eta «ipar aldekoak» berriz, nahasiak izanik, konbentzionalismoan oinarritzen zirenak.Euskera 2011_3.indd 668 19/11/12 08:24

Chahok, halere, kontsonanteak eta bokalak elkartzean erlazio anizkun eta iheskorrak sortzen zirela zioen : si l'on vient à rechercher la valeur propre à chaque articulation ou consonne, dans sa fusion avec les voies simples, les rapports deviennent tellement multipliés et fugitifs qu'il est assez difficile de les saisir (15. or.). Haien ulertzea are zailagoa zen, haren ustez, hizkuntza mistoetan usatuak diren jendeentzat, haiek galdu baitute lehen hizkuntza eta idealitate sentikorren artean dagoen erlazio harmonikoa (maiz manera horretan adierazten du naturazko motibazioa). Aitzineko aipua honela jarrikitzen da : et surtout de la rendre sensibles à des esprits auxquels l'habitude des langues mixtes aurait créé un sentiment tout conventionnel, et qui n'auraient point ainsi la mesure commune du rapport harmonique qui existe entre le langage primitif et les idéalités sensibles dont il lest l'expression. (id.) 

9 Ikus beherago, iz erroa aztertzean i bokalaz egiten duen deskripzio fonetikoa. Euskera 2011_3.indd 670 19/11/12 08:24

Chahok etimologia horri jarraikiz, gizon ustegabeko molde batean aztertzen zuen : g+iz-on «bonêtre, appliqué à l'homme» (29. or.)

Zuberotar batentzat bitxi bada bitxi, Chahok h ez zuen kontuan hartzen bere azalpenetan (hitzetan agerrarazten bazuen ere). Euskera 2011_3.indd 671 19/11/12 08:24

Hemen -z atzizkiak gaia eta bitartea adierazten duela dio Chahok. Lehen ikusi bezala, hitz aztertzean, jabegoa («l'appartenance») adierazten zuela azaldu zuen.Euskera 2011_3.indd 672 19/11/12 08:24

Darrigolek, erabide horrek «lengoaiaren lehen urratsak» («l'enfance du langage») gogoratzen zituela zeukan.

Horiek hurbiletik aztertuz, Chahok mito eta erlijiozko sinbolo zaharrak argitzen ahalko zirela pentsatzen zuen : Ce serait une étude curieuse et féconde d'appliquer les principes que nous avons posés au dépouillement des racines euskariennes et à l'harmonie expressive de leur vocalisation, pour tracer l'histoire étymologique de toute la nomenclature de cette langue, suivant l'ordre logique de l'inspiration et de la génération des idées. Ce travail jetterait une vive lumière sur une infinité d'anciens mythes et de symboles religieux, dont le sens rationnel est dès longtemps perdu dans la pensée humaine, et que la définition intelligente du verbe inspiré nous permettrait de transfigurer et de rendre à leur signification primitive. (17. or.) Euskera 2011_3.indd 673 19/11/12 08:24

Oihenartek aditz laguntzaileak bereiziz egiten zuen bereizkuntza, Larramendik ordea, moduen bidez (adibidez, bizkaierazko egin laguntzailearen agerpena zehaztean). Chahok, gisa batez, aldien bidez bereizten zituen batzuen eta bertzeen paradigmak optatiboa, eta agintera , baina argiki dio haren aburuz aditz bakar bati dagozkiola.

Gramatikaren azken orrialdeetan zerbait erraten du Chahok aditz lexikalek har ditzaketen aspektu atzizkiez, baina ez ditu argiki marka morfologiko gisa aztertzen : Une règle sans exception veut que tous les noms verbaux terminés par une consonne concourent sans autre modification à la conjugaison de l'optatif. (…) Les noms verbaux de la première classe, terminés par une voyelle ou une liquide n restent invariables pour former la conjugaison des imparfaits et du mode passé ; il n'en est pas de même des autres, dont quelques un prennent la terminaison tu et du ; les radicaux qui finissent par r ou s reçoivent l'i du datif. (174.

or.)20 Euskalkirik erregularrena eta perfektuena ere dela dio, haren berezitasunetan aspirazioa, akzentua eta prosodia azpimarratuz; ikus 4. oh.Euskera 2011_3.indd 677 19/11/12 08:24

Euskera 2011_3.indd 678 19/11/12 08:24

Bereizkuntza morfologiko hori aitzineko eta ondokorik gabekoa da euskal gramatiketan. Euskera 2011_3.indd 679 19/11/12 08:24

Irakurle zenbaitek galda dezake zer zioen Chahok aditz trinkoez. Arras guti aipatu zituen, nahiz gramatikaren azken hiru orrialdeetan, jakin eta, molde laburragoan, egon eta joan aditzen adizkera trinko zenbait eskaini zituen. Argiki erran zuen, haatik, forma horiek «sinkopatuak» zirela eta ez zutela deus kanbiatzen euskal aditzaren sisteman. Horretan Darrigoli osoki jarraiki zitzaion Chaho, honek ere adizkera trinkoak jokabide orokorraren arabera azterka zitezkeela erakutsi baitzuen.

 23 Inchauspek emanen zion ideia hori itxura argiena. Bere liburu gotorreko lehen perpausean berean : La langue basque n'a qu'un verbe. Ce verbe a deux voix : la voix transitive et la voixintransitive (1858,

2).24 Batzuetan ideiaren adierazteko «verbe unique nizdut» erranbidea erabiltzen du (171. or.).Euskera 2011_3.indd 680 19/11/12 08:24

Ideia bera ez zen berria hizkuntzalaritzako lanetan (Gómez 2005). Berritasuna euskal aditza haren arabera aztertzean zetzan. Euskera 2011_3.indd 681 19/11/12 08:24

Ez dugu aipatu gure azterketan gai honi datxikion puntu bat, Chahoren gramatikan (eta Abbadierenean ere) agertzen dena : euskarak hitz kategoriarik ez duela, edo nahiago bada, hitz kategoria bakarra duela. Chahorentzat euskal hitz guziak izenak ziren eta denek, ikusi dugun bezala, deklinatzizkiak har zitzaketen. Euskera 2011_3.indd 683 19/11/12 08:24