Edizio Paleografiko Konparatua 
  
Ekaitz Santazilia 
  
EDOUARD BOURCIEZEN HAUR PRODIGOAREN PARABOLA

We report some mistakes found in the transcription of the French original text published together with the Basque translations in Gotzon Aurrekoetxea and Xarles Videgain's Haur Prodigoaren Parabola Ipar Euskal Herriko 150 Bertsiotan (2004). We consider it important to let the researchers know precisely the model the Basque translators made use of around 1894.

On the other hand, we want to report another transcription of the French text published by J.

Vinson in RIEV, about which Aurrekoetxea and Videgain had no previous acquaintance. We thus present a paleographical edition of the text published around 1895, and compare it to Vinson's and Aurrekoetxea & Videgain's versions. 

Sarrera 1

Gotzon Aurrekoetxea eta Xarles Videgainek 2004an Haur Prodigoaren Parabola Ipar Euskal

Herriko 150 bertsiotan liburua kaleratu zuten. Bertan, Edouard Bourciez hizkuntzalariak 1895ean egindako lan baten berri eman zuten: Bourciezek Haur Prodigoaren Parabolaren bertsio moldatu bat frantsesetik Gaskoniako herri askotako mintzairara itzularazi zuen, "Recueil des Idiomes de la Région de la Gasconne" lana burutzeko asmoz. Testuak gaskoieraz edo euskaraz bildu zituen tokian toki, eta azken hauek dira Aurrekoetxea eta Videgainek beren liburuan dakartzatenak; 150 euskal-itzulpen, alegia.

Informazio-iturri garrantzitsu honen metodologia ez da inondik ere hutsetik abiatzen.

Dialektologia eta soziolinguistika lanetarako ohikoak izan ziren XIX. mendean horrelako itzulpen sistematikoak Frantzian; Bonaparterenak ezagunak zaizkigu. Napoleonen gobernuak Inperioan zeuden hizkuntzek zuten hedadura eta hiztun kopurua neurtzeko ahaleginetan, horrelako bestelako lanak bultzatu zituen eta Haur Prodigoaren Parabola askotan erabili izan zen horrelako aferetan. Dudarik gabe, tankera horretako lanik ezagunena Coquebert de Montbret aita-semeek XIX. mende hastapenean bultzatu zutena izan zen, zeinean besteak beste Lukasen ebanjelioko Haur Prodigoaren Parabola itzularaztea eskatzen baitzen (Oyharçabal 1992a(Oyharçabal , 1992b(Oyharçabal , 1994(Oyharçabal , 1995;;[START_REF] Simoni-Aurembou | La couverture géolinguistique de l'Empire français : l'enquête de l'enfant prodigue[END_REF].

Baina gatozen Aurrekoetxea eta Videgainek egindako ediziora. Herriz herriko testuekin batera, Bourciezek itzularazi zuen frantsesezko testua transkribatu zuten. Traskribapen hori akasduna eta sobera fidela izan ez,2 eta 1894ko jatorrizko testuaren eta Aurrekoetxea & Videgainen edizioaren artean gero aipatuko dugun beste edizio bat aurkitu izanak, testu guztiak kontuan hartzen dituen edizio berria egitera bultzatu gaitu. Edizio paleografikoa egin nahi izan dugu, Bourciezentzat itzulpenak egin zituztenek esku artean izan zuten frantsesezko testua ahal bezain modu fidelean ematea interesatzen baitzaigu, itzulpenetan aurkitzen diren hainbat ezaugarri eta joera azaltzeko bide izaki.

Testuak

Esan bezala, hiru dira edizio honetan kontuan hartu ditugun bertsioak. Bourciezek 1894an itzulia izan zedin banatu zuena hartu dugu oinarri gisa (hemendik aurrera B laburdura erabiliko dugu). Aurrekoetxea & Videgainen liburuak dakarren CDan aurkituko dugu B-ren digitalizazioa [START_REF] Bourciez | L'Enfant Prodigue[END_REF]. Liburu horretan berean bertsio horren transkribapena dator (2004: 421), baina gogoan izan ez dela sobera zehatza eta hutsak dituela: A laburdura egokituko diogu bertsio horri. Ustekabean eta duela gutxi agertu zitzaigun RIEVen bosgarren alean Jules Vinsonek Bourciezen lanaren berri ematean egindako beste transkribapen bat (Vinson 1907: 630). Aurrekoetxea & Videgainek ez zuten hura ezagutzen, beraz beraien bertsioa argitaratu zutenean ez zuten kontuan hartzerik izan. Hori izanen da, hortaz, baliatuko dugun hirugarren testua, V laburduraz izendatua: baditu honek ere XIX. mendeko jatorrizkoarekin desberdintasunak. Bada, egia esan, testuaren laugarren bertsio bat, RIEVen bertsio digitalari dagokiona, baina paperezko bertsioaren kopia den honek, OCR programa baten bidez egindako transkribapen mekanikoa den aldetik, akats tipografikoak baditu, ondorioz, baztertzea erabaki dugu, paperezko bertsioaren mesedetan.

Edizioari buruzko oharrak

Edizio paleografikoa egitea dugunez helburu, aurkezten dugun transkribapena jatorrizko testuari (B) atxiki zaio fidelki, izan ditzakeen hutsak zuzendu ez, baina aparatu kritikoan aipatu ditugularik. Barraren bidez (/) jatorrizko lerro banaketa adierazi dugu eta alboan dakarren zenbaki gainidatziak lerroa zenbatzen du, hortaz, zenbaketa ere, jatorrizko testuari so burutu dugu.

Aparatu kritikoan lehenik zenbaki bat aurkituko du irakurleak: lerroari dagokio. Horren ondotik aldaera bera dator: jatorrizko grafia eta puntuazioa atxiki dugu. Letra etzaneko laburdurek (A edo V) testuaren edizio bakoitzari egiten diote men, lehen azaldu dugun bezala.

Kortxeteek ([]) gure iruzkinaren hasiera eta amaiera mugatzen dute. Hutsak deskribatzerako orduan, Alberto [START_REF] Blecua | Manual de crítica textual[END_REF] liburutik ateratako terminologia baliatu dugu. Lerro berean elementu bat baino gehiago iruzkindu dugunean, plika bikoitza erabili dugu beroriek bereizteko (||).

Edizioen arteko puntuazio sistemak ere konparatu ditugu eta emaitzak aparatu kritikoan daude ikusgai. Frantses grafiari dagokion bezala, jatorrizko testuan bi puntuak (:), puntu eta koma (;) eta galdera markak espazio baten bidez bereizten badira ere, A edizioan hori ez da sistematikoa eta V-n badira salbuespen batzuk. Horrek testuaren interpretazioan eraginik ez baitu, ez dugu aparatu kritikoan iruzkindu. Gauza bera egin dugu komatxoen eta puntuaren arteko hurrenkerarekin: jatorrizko testuan eta A-n .» hurrenkera dugu, V-n ordea, ». hurrenkera; hau ere ez da aparatu kritikoan sartu.

Azentuazio diakritikoari begiratuz, esan beharrean gaude eskuartean izan dugun B edizioaren digitalizazioaren kalitateak azentu grabeak (`) eta zirkunflexuak (^) ongi bereiztea eta irakurtzea oztopatu digula zenbaitetan. Hartara, beste edizioetako (A eta V) azentuazio sistema erabiltzea erabaki dugu, bi testuetan bat datozelako eta segur aski B-rena ere berdina izanen delako zalantzak sortu dizkiguten kasuetan ere, kontuan izanik B eta V garaikideak direla kasik.

Azentuazio-zeinu diakritikoei begira, testuen arteko ezberdintasun bakarrak V-ren bertsio digitalean aurkitu ditugu, baina gogoan izan edizio hori alde batera utzi dugula, paperezko bertsioaren digitalizazio akasduna baita. Dudarik gabe, azentuazio ezberdintasunok, lehen esan dugun bezala, informatika hutsei zor dizkiegu, OCR programaren akatsei alegia.

Besterik ezean, sar gaitezen testuan: L'Enfant Prodigue 

1.

  Un homme n'avait que deux fils. Le plus jeune dit à son père : « Il est temps / 2 que je sois mon maître et que j'aie de l'argent. Il faut que je puisse m'en aller et que / 3 je voie du pays. Partagez votre bien, et donnez-moi ce que je dois avoir. -Oui, mon / 4 fils, dit le père; comme tu voudras. Tu es un méchant et tu seras puni. » Puis ouvrant / 5 un tiroir, il partagea son bien et en fit deux portions égales. / 6 2. Peu de jours après, le mauvais fils s'en alla du village en faisant le fier, et / 7 sans dire adieu à personne. Il traversa beaucoup de landes, des bois, des rivières, et / 8 vint dans une grande ville, où il dépensa tout son argent. Au bout de quelques mois, / 9 il dut vendre ses hardes à une vieille femme et se louer pour être valet : on l'envoya / 10 aux champs pour y garder les ânes et les boeufs. / 11 3. Alors, il fut très malheureux. Il n'eut plus de lit pour dormir la nuit, ni de / 12 feu pour se chauffer quand il faisait froid. Il avait quelquefois si grand faim qu'il / 13 aurait bien mangé ces feuilles de choux et ces fruits pourris que mangent les porcs; / 14 mais personne ne lui donnait rien. / 15 4. Un soir, le ventre vide, il se laissa tomber sur un escabeau, regardant par la / 16 fenètre les oiseaux qui volaient légèrement. Puis il vit paraître dans le ciel la lune et / 17 les étoiles, et se dit en pleurant : Là-bas, la maison de mon père est 4. père : comme A || méchant, et A 5. le tiroir A [Lectio facilior bidezko immutatio bat] 6. fier et V 7. rivières et V 9. loua V [Vinsonek infinitibozko forma testu osoan zehar agertzen den iraganaldi sinplearekin trukatu du, lectio facilior bat eginez] 10. boeufs A 11. Alors il A 13-14. porcs. Mais A porcs, mais V 17. étoiles et A || pleurant : « Là-bas V [komatxo hauek egoki jarri ditu Vinsonek, baina ez ditu itxi]

Mila esker testu honen prestakuntzan horrenbeste lagundu didaten Gotzon Aurrekoetxea (UPV-EHU) eta Ricardo Gómez (UPV-EHU) irakasleei.

Baliteke traskribapenean aurkitutako akats zenbait autoreek ezagutzen dituzten eta aipatu ditugun beste bertsioen interferentziaz gertatu izana, Videgainek berak aitortu duenez.