Lexikografikoetan Bost Mota 
  
Nomenklaturaren Etorkia  Hizkuntza Baten Oinarrizko Lexikoa 
  
  
  
  
ditugun oinarrizko kontzeptuak

Keywords: Aurkezpena orokorra izango da, eta ahalik praktikoena, irakasgaiaren kreditu bigarren gairako utzirik, hobetsi dugu sinplifikazio bat egin izango dutela buruan, alfabetoaren araberako hurrenkera bakarrik gogoratuko ezaugarri formaletatik, eta hiztegietara zertarako jotzen duten galdetuta, esanahia eta ortografia aipatuko dituztela. Ikasleen eskarmentutik abiatuta, beraz, hiztegiez gehiagokoak. HIZKUNTZ KOPURUA. Hiru mota bereizi ohi dira gaur: elebakarrak, elebidunak eta eleaniztunak. Historikoki hirukoitz eta laukoitzak ere aintzat hartu beharko ditugunez mota gehiago azalduko zaizkigu: sasi-elebidunak eta LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 5 dagoena biltzen maiz hitzaurrea eta bestelako Batetik bestera igarotzen diren iratxoak duguna baizik. Honegatik, bilaketa errazteko baliabide zenbait garatu dira, artean nomenklatura nolabaiteko hurrenkeran ezartzeko hiztegiak gehienez ere, boladan jarri zenean, hiztegigileek azaldu mendea baino lehen izenburutxoek, zutabean agertzen den lehenengo zenbat zutabe, hainbat izenburutxo batetik, zutabean zehar aldaketak gertatzera ez zuen haien kontu ematerik ezkerrerantz aurreratzea edo, bestela esanda, hasierako lerroa izan ezik gainerako Hiztegia osatzen duten unitate lexiko guztietatik bakoitza azaltzeko eratzen den burua eta sarreraren gorputza Sarrera-buruaren itxura ez da nahitaez naturala eta jakina, aldaera fonetikoen, batzuetan hiztunek emango luketena baino egokiagorik edo dialekto hobetsi bat, aldaera 1970 arte euskal hiztegi guztiak gutxienez elebidunak izan direnez gero, Informazioa emateko erabiliko den hizkuntza LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 15 LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 16

Behin baino gehiagotan "hizkuntz

Bestelako hiztegi elebidunak

Metalexikografoek aztertu ohi dituzten hiztegi elebidunak, ohikotzat jotzen direnak, normaldutako hizkuntzenak izaten dira. Mendeetan normaldu gabe egon diren hizkuntzetan, teoria aplikatzeko oinarrizko arazo bat daukagu: zein da euskaldun baten H 1 , eta zein H 2 ? Gure hiztegiak ulertzen hasteko, gutxienez beste bi hiztegi mota hartu behar ditugu kontuan: GAITASUN HIZTEGIAK. Ohiko hiztegiak erabilera-hiztegiak dira. Gaitasun-hiztegiek, erabiltzen denaz gainera, hiztegigilearen hizkuntz gaitasunaren arabera hobeto esanda, hizkuntzaren hitz sorbideez dakienaren arabera erabil daitekeena edo litekeena ere jasotzen dute, hizkuntzaren ahalmen sortzailea ahal edo nahi beste garatuaz. Lexikoa finkatu gabe dagoen edota aberastu beharra sentitzen den garai eta hizkuntzetan agertzen dira.

ESTANDARRAREKIN LOTUTAKOAK. Lau mota bereiz daitezke, nahiz askotan hiztegi berean mota bat baino gehiago biltzen diren:

(1) Literatur hizkuntza sortzaileak: Estandar idatzia sortzeko helburua dutenak.

Elebidunak dira: noiz-nolako kultur hizkuntzan diren baina norberarenean falta diren berbak sartzeko asmoz biltzen dira, eta honegatik kultur hizkuntza da beti ere hiztegiko iturri-hizkuntza. Jakintzat ematen da badirela edo laster izango direla kultur hizkuntzan hezita izan arren, beren hizkuntzan idazteko laguntza beharko duten hiztunak.

(2) Eraberritzaileak: Estandarra eguneratu nahi dutenak, dela terminologian, dela zenbait erregistrotan hizkuntzak dituen gabeziak beteaz.

(3) Zaharzaleak: Estandarra aldatzetik gorde ez ezik, are lehengora eraman nahi dutenak (arkaismoak berreskuratuaz...).

(4) Deskribatzaileak: Estandarra deskribatzen dutenak, eta argitzen. • Definizio barruko hitz guztiak azaldu behar dira.

• Definizioak ez du azalgaia baino ulergaitzagoa den hitzik izan behar.

• Definitua ezin da definizioan erabili, ezta haren eratorririk ere, nahiz hauek beren aldetik ongi definiturik egon.

• Definizioak bat etorri behar du definituaren gramatika kategoriarekin Beste ezaugarri garrantzizko batzuk: Ordain azaltzaileak: iturri-hizkuntzako hitzaren esanahia agerian jartzen dutenak.

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 17 HELBURUAK Aurreko gaian hiztegiak tipologikoki definitu eta deskribatzeko irizpide eta kontzeptu nagusiak ikusi ondoren, honako honetan hiztegiak genetikoki ulertzeko ezinbestekoak diren zenbait gai jorratuko ditugu.

Batetik, Antzinateko hiztegigintzan sartu-irten bat eginez, gizakia lexikografian aritzera eraman duten zioak funtsean betierekoak direla azpimarratuko dugu.

Bestetik, Mendebaldeko Europako hiztegigintzaren historiari eutsiko diogu, honen barnean garatu baita Euskal Lexikografia. Gure bidaia Erdi Aroko glosetan hasi eta "hiztegigintza akademikoa" deitu ohi den mugimenduan (XVII-XVIII. ea.) bukatuko da, garapenaren ezaugarri nagusiez jabetzeko epe hau aski delakoan, orokorki ikertu ez den XIX. mendetik aurrerako hiztegigintzaren historiaren oihanean sartu gabe.

Berezi-bereziki interesatzen zaizkigu atal honetan genero lexikografikoen sorrera eta bilakaera, baita euren eragile soziokulturalak ere. 

AZALPENA

Lexikografia historia luzeko jardunbidea da. Idazkerarekin bateratsu sortzen da, edo idazkeraren lehenengo agerraldiekin bateratsu lekukotzen behinik behin, Ekialde Hurbileko antzinako kulturetan. Haatik, jauzi handia dago orduko hitz zerrendetatik egungo hiztegietara: esan liteke xedeek berdintsu dirautela, baina artean hiztegiaren itxura eta edukia nabarmen aldatu dira, aldez hiztegigintzaren berezko garapenagatik, aldez inguruan izan diren berrikuntzen eraginez (hizkuntzalaritzaren bilakaera, inprentaren asmakuntza...). Hona hemen, beraz, gai honetan azpimarratu nahi ditugun bi ezaugarri, hiztegiak azaltzeko ezinutzizkoak: a) Hiztegigintza tradizio luzeko jardunbidea da, ia artisau-lana. Oinarrizko kultur premia jakin batzuei berdintsu erantzuten dien heinean, funtsean ez da aldatu mendeetan zehar, oso gutxinaka baizik. Eta metatutako jakintzaren transmisio-bidea den heinean, maiz kopian edo egokitzapenean oinarritu da. b) Hiztegia kultur objektua da, unean uneko gizartearen premia zehatzak ere asetzeko pentsatua, hizkuntz eta kultur egoera hein batean baita soziopolitiko eta ekonomikoa ere islatzen duena eta, hortaz, gizartearekin bateratsu aldatuz doana.

Lexikografia modernoa Europan sortzen da, XV-XVI. mendeetan, Erdi Aroko latinezko hiztegigintzaren garapen gisa. Orduan gertatzen da "lehenengo iraultza lexikografikoa" dei dezakeguna: ondoko lau mendeetan ez dago ezer, Errenazimenduko bultzadarekin berdin daitekeenik, berriki ordenagailua hiztegigintzan erabiltzen hasi den arte. Erdi Aroaz eta Errenazimenduaz, bi garai hauetaz kezkatuko gara batez ere, bada, Europako hiztegigintzaren hastapenak deskribatzeko; gure historia une esanguratsu batean etengo da: "hiztegigintza akademikoa" deritzagunean, hizkuntz hiztegi elebakar handiak sortu zireneko mugimenduan, alegia. I. AURREKARIAK 1. Antzinateko lexikografia Antzinatean geroagoko eragile eta xede berberak aurkitzen dira jadanik. Izan ere, non-nahi ere dela, jarduera lexikografikoa heziketaren eskutik dator, idazten eta irakurtzen ikasi beharretik hasita. Halaber, beste bi faktore nagusirekin lotuta dago: hizkuntz ukitze egoerekin eta hizkuntzaren etengabeko aldaketarekin. Ukitze egoerak bi eratara ager daitezke: Kultur menpekotasuna: Geroago latina bezalaxe, sumeriera akadioen artean kultur hizkuntza eta hizkuntza sakratua izan zen. Honek sumeriera-akadiera zerrenda elebidunak (batzuetan oso luzeak, milaka hamarreko hitzekoak) sortarazi zituen (K. a. III. milurtekoan).

Nazioarteko harremanak: Erresuma akadioaren mugako herrietan zerrenda eleaniztunak aurkitu dira, aldameneko herrien hizkuntzak (hititera, hurritera, ugaritera) ere barneratzen dituztenak.

Hizkuntzaren etengabeko aldaketak eta denboraren iragateak berak beste premia bat sortzen du: tradizioa gorde beharra. Aurrekoen testuak ulertarazi behar dira, areago antzinako hizkuntza hura klasikotzat jotzen denean. Lexikografia grekoa hemendik dator neurri handi batean: azken buruan Homero ulertu beharretik. Honek hitz zail, ulergatiz edo ustelduak azaltzeko iruzkinak (glossai) pilarazi zituen.

Bada laugarren faktore orokorrago bat: mundua ezagutu eta ordenatu beharra, alegia. Dirudienez, zerrendarik zaharrenak honek eragindakoak dira: sumerioek egin zituzten zerrenda elebakarrak mundu ezagunaren erroldak baino ez omen ziren.

Faktore orokor hau, dakigularik, askoz beranduago arte ez zen bilakatu hizkuntzari buruzko hausnarketa. Hiru adibide baino ez:

• Sinonimia: Prodico (K. a. 470), sinonimiaren ñabartasunez ohartuta, itxuraz esanahi berekoak ziren hitzen artean bereizketak egiten saiatu zen, definizio kontzeptual trinkoen bidez.

• Etimologia: Luzaroan hiztegigintzaren lagun izango den jarduera hau Antzinatean (Bizanzioko Aristofanes, Malosko Cretes, Atenasko Apolodoro...) poesiaren interpretapenaren lagungarri gisa landu zen.

• Sormena: Aurkitu ahal izan dudan gaitasun-hiztegi zaharrena besteen aldean oso berria, halere Al-Jalil lexikografo arabearen Kitab al-'Ayn lana da (K. o. VIII. mn.): arabierazko erroak silaba kopuruaren arabera sailkatuaz, hizkuntzaren sormena (litezkeen hitzak, erabili gabeko konbinazioak) agerian jartzen saiatu zen.

Erdi Aroko genero lexikografikoak

Erdi Aroko latinezko hiztegigintza kultur premia ezagun batekin lotuta dago:

Europako mendebalde osoan latina izan zen kultur hizkuntza eta nazioarteko hizkuntza. Honek esan nahi du non-nahi bigarren hizkuntza gisa irakatsi eta ikasi behar zela. Ikasi behar honek berekin dakar baliabideak gerturatzea: gramatikekin batera, latina ikasten laguntzeko ez ezik, itzultzeko eta idazteko lan lexikografikoak egiten dira.

Premia azkarrago sentitu zen erromantzeez bestelako hizkuntzak zituzten herrietan (germaniko edo zeltikoetan), baina une batetik aurrera Erromanian bertan ere ohartzen hasi ziren idazten zena eta hitz egiten zena ez zetozela bat.

Erdi Aroan kultur transmisioa erreprodukzioan eta konpilazioan oinarritzen da: eskuizkribuak behin eta berriz kopiatzen dira, laburtzen edo hedatzen dira, euren artean biltzen edo premia ezberdinei egokitzen. Nazioartekotasuna da lan garrantzitsuenen ezaugarria.

Erdi Aroko hiztegigintza bi norabidetan garatzen da: (1) irakaskuntzakoa; [START_REF] Arg | [END_REF] jasoa, entziklopedi motakoa, Antzinatetik datorren kultur ondarea jasotzen eta Errenazimenduraino transmititzen duena.

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 22 Buridant-ek (1986) proposatu duen sailkapen ebolutiboaren arabera, honelatsu garatu zen hiztegigintza Erdi Aroan zehar: Haustura ez zen erabatekoa izan: aurreko lanetara jotzea lehen bezain ohikoa da, eta latinak oraindik oso betebehar garrantzizkoa dauka. Alabaina, faktore berri batzuek eragin zuten hiztegigintza: Ikasketa klasikoak itxuraberritzea. Idazle klasikoen argitalpen hobeak egiteaz gainera, tresna didaktiko berriak (hiztegi eta gramatikak) prestatu ziren, Erdi Aroko baliabide zaharkituen ordez.

Hizkuntza arruntek ordura artean ez bezalako garrantzia hartzea. Estatu modernoak finkatzen ari diren garai batez ari gara: hizkuntza botere-tresna eta sinbolo bihurtzen da, kanpora begira bereizgarri, barnera begira bateratzaile. Latinak kultur hizkuntza gisa pairatzen duen beherakada nabarmenarekin batera, hizkuntza arrunten erabilera goraka doa arlo gehienetan; ondorioz, Europako hizkuntza askoren lehen gramatikak eta hiztegiak egiten dira.

Nazioarteko harremanak lehen baino iraunkor eta garrantzizkoagoak bilakatzea. Nazioarteko hizkuntza gisa ere, latina ez da lehengoa: hizkuntza modernoak ikasi beharra agertzen da, nazio modernoen artean sortzen diren harreman komertzial, kultural eta soziopolitikoak bideratzeko. Xede honekin oinarrizko gramatikak eta hizkuntz eskuliburuak ugari ekoizten dira.

Inprentaren asmakuntza. Informazioa igortzeko bideak irauli zituen: eskuzko kopiak aldaketa eta hutsetarako zeukan joera nahikoa gutxitzeaz gainera, edozein idazki anitzez aise, ugari eta merkeago hedatzeko aukera ematen du.

Hiztegigintza elebidun klasikoa LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 25

Bide jasoaren Errenazimenduko ordezkari, eta maiz geroagoko hizkuntz hiztegi elebakar orokorren aitzindari. Bi tradizio biltzen dira: Erdi Aroko latinezko elebakar handiak eta hiztegi alfabetiko elebidunak; bietatik hartzen dute hiztegigileek.

Norberaren hizkuntza lexiko aberastasunean latinaren pareko dela frogatzeko zein latinaren pareko bihurtzeko begibistako bidea, latina-hizkuntza arrunta hurrenkeran egindako hiztegiak dira [START_REF] Nebrixa | Diccionario latino-español[END_REF], Estienne 1538, Cardoso 1551...).

Alderantziz antolatutako hiztegiak eskuarki horien ondoren ohi datoz, eta sarri euren zordun dira (Nebrixa 1495 (?), Estienne 1539, Cardoso 1562-63...); bide honetatik, hizkuntza arrunten lehen nomenklatura handiak sortu ziren.

Hizkuntza arruntak ikasteko baliabideak

Hizkuntz irakaskuntza Erdi Aroan baino garrantzizkoago bihurtzen da.

Hizkuntza arruntek gero eta leku gehiago kentzen diote latinari, nazioarteko harremanak ugaldu eta norberaren hizkuntza denetarako gehiago erabili ahala.

Hiztegietan lotuta agertzen diren hizkuntzak, garai hartako herrien arteko erlazioen isla dira hein handi batean, baita hizkuntza batzuek Europan izan zuten garrantziarena ere.

Hiztegigintza eleaniztuna

Garai honetan mundu ezaguneko hizkuntz aniztasunaz biziki interesatuta daude jakintsuak. Hiztegi eleaniztunak honen ondorioetako bat ditugu, hainbat hizkuntzaren ordain zerrendak biltzen zituztenak.

"Calepino" deitua izan zen garai honetako best-seller-etako bat: Ambrogio Calepinok latina-italiera hurrenkeran egina (1502), hizkuntza batzuk kendu eta beste batzuk jarri, zortzi, hamar eta are hamaika hizkuntza biltzeraino iritsi zen XVI. mendeko eta XVII. mende hasierako argitalpen anitzetako batzuetan. Genero bilakatu zen.

Hizkuntz eskuliburuak

Hiztegiak jakituriarekin lotzeko joera dugu: ezagutzen ez ditugun edo ongi ulertzen ez ditugun, sarritan inoiz ere erabiltzen ez ditugun hitzez betetako liburuak direla uste LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 26 dugu, hizkuntzaren altxor osoaren gordailu. Alabaina, halakoak ez dira ondu izan diren lan lexikografiko bakarrak, ez eta hurrik eman ere. Premia apalagoetarako ondutakoak hamaika izan dira, eta dira oraindik ere.

Zehatzago, hitz egin behar dugu herririk herri ibili behar zen jendearentzat (merkatariak, bidaiariak, soldaduak...) pentsatutako lanez. Honelakoek ez dute hiztegi handi baten beharrik: aski dute, gehienbat, oinarrizko hitz edo esapide zenbait eskura izatea. Europako hizkuntza nagusiak binaka edo batzen dituzten hiztegitxoak dira; hiztegioi bestelako osagaiak eransten zaizkie. Hiztegigintza elebakarra sor dadin, nork bere hizkuntza ikasi eta lantzeko premia sortu behar da aurrenik. Premia honek bi ondorio nagusi izan zituen lehen unean: Kodetzea: Europako hizkuntzen lehen gramatikak idazten dira, Nebrixaren gaztelaniazkotik (1492) hasita. Goratzea: espekulazio linguistikoaren barruan leku garaia izango duen korronte historiko-filologiko bat sortzen da, "apologia" izen orokorrarekin ezagutzen duguna: nork bere hizkuntza Babelgo nahastearen ondorengoen artean kokatzeko edo haiekin nola edo hala lotzeko argudio historikoak eta filologikoak (etimologikoak gehienbat) biltzen dituena.

Beranduago baizik ez du eragingo hiztegigintza elebakarraren sorrera: Europa osoan lehen nazio-hiztegiak denak elebidunak dira, dakigunez. Honegatik, hein handi batean hiztegigintza elebakarra aurreratuago zegoen elebidunaren ondorena da, bertan izan baitzuen abiapuntua, bai tekniken aldetik, baita maiz edukiaren aldetik ere.

Hiztegigintza elebakarraren beharra ez zen berdin sentitu Europako herri guztietan, eta ez zen arrazoi berengatik, ez eta bide beretik sortu. Hasikinetan bi eredu aurkitzen ditugu: "hard word" tradizioa ingelesez, eta summa antzekoa gaztelaniaz.

"Hard word" tradizioa

Ingelesez lehenengo hiztegi elebakarrak nahiko goiztarrak izan arren (Cawdrey 1604), txiki eta murritzak dira: hiztun arruntarentzat ulergaitz diren hitzak baino ez dituzte biltzen (kultur hitzak, terminoak, hitz zaharkituak...). Eguneroko hitzak ez dira sartzen oso berandu arte (Kersey 1702), eta honetarako hiztegigileak betidanik jasotzen zituen tradizio elebidunera (ingelesa-latina eta ingelesa-frantsesa hiztegietara) jo behar izan zuen.

Summa antzeko hiztegigintza elebakarra

Bide honek ordezkari goiztar eta ezagun bat du espainolez (Covarrubias 1611), Europan argitaratzen den lehen elebakar handia. Etimologiatik hasita, eta honetan LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 28 interes gehiena jarririk, hiztegiak hitzez (edota gauzez) egileak eman dezakeen informazio guztia (historikoa, linguistikoa, mitologikoa, geografikoa...) biltzen du.

2. Hiztegigintza akademikoa (XVII-XVII. mn.) Lau harkantoi ditugu, bata bestearen eraginez sortuak, baita bata bestearen eredura ere hein handi batean:

• Italieraz Vocabolario degli Accademici della Crusca (1612)
• Frantsesez Frantziako Akademiaren hiztegia (1694)

• Gaztelaniaz Espainiako Akademiaren Diccionario de Autoridades (1726-1739)

• Ingelesez Samuel Johnson-en hiztegia (1755).

Bi alderdi azpimarratu behar ditugu:

OSOTASUN NAHIA. Hizkuntz apologiaren ildotik ahalik hitz gehienak biltzeko ideia sortzen da, hizkuntza denetarakoa eta ezin aberatsagoa dela erakutsi beharrez.

ARAUEMAILETASUNA. Berariaz (akademiak) edo nahi gabe (Johnson), arauemaile dira hiztegiok, eta eragin handikoak. Hizkuntza maila jasoan erabiltzeko irizpideak finkatzen dituzte, hala gramatikagintzaren lana hainbat alderditatik osatuaz (idazkera, ahoskera...), nola batez ere hizkuntzaren lexikoari muga zenbait jarriaz: hitz tabuak, arruntegiak, mailegu iruntsi gabeak, neologismo gordinak... baita maizenik hitz dialektalak ere kanpoan uzten dituzte; bestela, hitzen artean bereizketak egiten dira, maila jakin batzuk (diatopikoak, diastratikoak eta diafasikoak) markatuaz.

Oso ideia zabaldu bat dute denek oinarrian: hizkuntza guztiek bere loraldia izaten dute; ondoren, finkatzeko modurik aurkitu ezean, hondatu eta galtzen dira.

Hortaz, zeinek bere hizkuntz eredua ("le bel usage") hautatuta, hura da finkatu eta betiko bilduta aurkeztu nahi dutena: Cruscaren Akademiak Florenziako tradizio humanistikoa, Frantziakoak garaikoa, Espainiakoak XVII. mendeko literatura eta Johnsonek aurreko bi mendeetakoa. Literatur aipuak izaten dira, beraz, euren sarreren euskarri eta arima, salbu eta Frantziako Akademiaren hiztegian, zeren eta: celebres Orateurs & de nos plus grands Poëtes y ont travaillé, & qu'on a creu s'en devoir tenir à leur sentimens (hitzaurrea, ap. Viscardi et al.,133).

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 30 IKASLEENTZAKO IRAKURKETAK Osselton (1995: 1-15): Hiztegiak deskribatzeko erabili ohi ditugun ezaugarrien bilakaera aztertuaz historia nola egiten den ikasteko eredugarri. BIBLIOGRAFIA [START_REF] Anderson | The development of the English-French, French-English Bilingual Dictionary: A Study in Comparative Lexicography[END_REF]. Azorín (2000). Bajo [START_REF] Bajo Pérez | Diccionarios. Introducción a la historia de la lexicografía del español[END_REF]. [START_REF] Benson | Lexicographic Description of English[END_REF]. [START_REF] Bischoff | A propos des gloses de Reichenau[END_REF]. [START_REF] Boisson | L'antiquité et la variété des dictionnaires bilingues[END_REF]. [START_REF] Bourland | The Spanish schoole-master and the polyglot derivatives of Noel de Berlamoint's vocabulaire[END_REF]. Bray (1989b). [START_REF] Buridant | La lexicographie au Moyen Age, Lexique 4[END_REF].

Carrera de la [START_REF] Carrera De La Red | El "problema de la lengua" en el Humanismo renacentista español[END_REF]. [START_REF] Castro | Glosarios latino-españoles de la Edad Media[END_REF]. Cooper (1960aCooper ( , 1960bCooper ( , 1962)). Della Casa (1981). [START_REF] Esparza | Las ideas lingüísticas de Antonio de Nebrija[END_REF]. [START_REF] Gallina | Contributi alla storia della lessicografia italo-spagnola dei secoli XVI e XVII[END_REF]. [START_REF] Green | Chasing de Sun. Dictionary-Makers and the Dictionaries They Made[END_REF]. [START_REF] Hayashi | The theory of english lexicography[END_REF]. [START_REF] Hüllen | In the beginning was the gloss. Remarks on the historical emergence of lexicographical paradigms[END_REF].

Lépinette (1987,1989,1992). [START_REF] Migliorini | Lessicografia[END_REF]. [START_REF] Niederehe | La lexicologie espagnole jusqu'à Covarrubias[END_REF]Niederehe ( , 1987)). [START_REF] Osselton | The Dumb Linguists. A Study of the Earliest English and Dutch Dictionaries[END_REF]Osselton ( , 1983Osselton ( , 1986Osselton ( , 1989aOsselton ( , 1989bOsselton ( , 1995)). [START_REF] Quemada | Les dictionnaires du français moderne (1539-1863). Etude sur leur histoire, leurs types et leurs méthodes[END_REF]Quemada ( , 1990)). [START_REF] Read | Dictionaries[END_REF]. Seco (1987). [START_REF] Starnes | Renaissance Dictionaries, English-Latin and Latin-English[END_REF]. [START_REF] Starnes | The English Dictionary from Cawdrey to Johnson[END_REF]. [START_REF] Stein | Sixteenth-century English-Vernacular Dictionaries[END_REF]Stein ( , 1988)). [START_REF] Steiner | Two Centuries of Spanish and English Bilingual Lexicography[END_REF]Steiner ( , 1986Steiner ( , 1989)). Van [START_REF] Van Lerberghe | Language in Sumer and Akkad[END_REF]. [START_REF] Verdonk | El diccionario plurilingüe llamado «Anónimo de Amberes» (1639), reflejo de la lexicografía española en Flandes[END_REF]Verdonk ( , 1990Verdonk ( , 1992)). [START_REF] Viscardi | Le prefazioni ai primi grandi vocabolari delle lingue europee. I. Le lingue romanze[END_REF]. bildu, sailkatu eta deskribatuko ditugu, beren tipologia eta historiaren oinarriak jartzeko, behar beste adibideekin.

Bi irizpide nagusik gidatuko gaituzte. Batetik, euskaldunen zerrendei atzerritarrenei baino garrantzi gehiago emango diegu, egiazki horiek bakarrik osatzen baitute "euskal tradizioa" deritzaguna: ondoko hiztegigintzaren aurrekaritzat jo daitekeena, Euskal Herriko kultur giroaren berri ematen diguna, eta euskaldunek lexikografiaren konbentzioak betetzeko hautatu zituzten irtenbideak ezagutzeko bidea ematen diguna, alegia. Hizkuntzalarien bigarren eskuko zerrendak. Siculoren eskutik "Babel deskubritzen ari den" garaian sartzen gara: hizkuntz ezberdintasunak txunditu eta biziki interesatuta, Errenazimenduaz geroz bilduma eleaniztunak ugari ekoizten dira, hitz zerrendak eta Aita Gure sortak, besteak beste. Testuinguru honetan, XVI. mendearen bukaeratik aurrera, hizkuntzalari zenbaitek euskarari buruz zer edo zer esan nahi eta nekez eman zezaketen haren erakusgarririk, aurreko lanetatik kopiatuaz baizik. Hitz zerrenda zahar-berriak egiten dira orduan.

Nahiz aurrekoak baino luzexeagoak izan, halabeharrez, zerrenda hauek guztiak codex descriptus dira, bigarren eskuko lekukotasunak: hitzen historiarako baliogabeak, beraz. Gure ikuspuntutik, ordea, gutxienez bi interes argi dituzte: Glossaria duo vasco-islandica. Biltzaile islandiar ezezagunei esker, euskal arrantzaleak eta islandiarren arteko harremanak biziak oso XVI eta XVII. mendeetan islatzen dituzte bi zerrendok eta, areago, euskaldunek harreman horiek bideratzeko sortu zuten pidginaren hizkuntz lekukotasun ezinutzizkoak eskaintzen.

Vocabularia Gallica izenekoak ohi ez bezalako aukera ematen digu, gutxi gorabehera gaika antolatutako zerrenda luzexka bat (520 sarrera) nola bildu zen aztertzeko: biltzaileak eta berriemaileak elkar ulertzeko bide ziurrik gabe eta eredu lexikografikorik gabe, antza denez, keinuak eta atzamarra erabili bide ziren gauzen izenak lortzeko, ikusi edo bururatu ahala.

Vocabularia Biscaica deritzanean, berriz, hasiera teozentrikoa Europako beste bazter batean bermatzeaz gainera, nominalia eta gainerako kategorien arteko bereizketa aurkitzen dugu lehenengoz; egitura bertsua ikusiko dugu Urteren gramatikako hiztegietan. II. TRADIZIOAREN SORRERA: GENERO LEXIKOGRAFIKO XUMEAK Atzerritarren zerrenden bitartez aise igaro dugu Erdi Arotik (Picaud, 1134 b. l.) 1745 inguru arte. Alabaina, tartean euskal lexikografia sortzen da, XVI. mendearen bigarren zatian, literaturarekin bateratsu, Europako beste hizkuntza batzuenak sortzen edo finkatzen diren garai beretsuan: gaztelaniaren lehen hiztegiak [START_REF] Nebrixa | Diccionario latino-español[END_REF] eta frantsesarenak (Estienne, 1531) neurria emango digute, goitik bada ere.

Errenazimendu ondoko giroa hartarako ezin hobea izan eta, egileen aldetik sorrera indartsua da: guztira hogei lan lexikografiko ezagutzen ditugu Landucciren hiztegian hasi (1562) eta Larramendirena arte (1745). Haatik, orduan ondu ziren tamaina bateko hiztegietatik bakar bat ere ez zen argitaratu: halako lanen eskaera sortarazten eta, jakina, finantzaketa erdiestarazten duten baldintza soziokultural bereziak falta ziren, nonbait, orduko Euskal Herrian (cf. hurrengo kapitulua).

Lan xumeagoetako batzuk, ez guztiak, argitara ziren. Euskal hiztegigintzak hasikin hauetan pairatu zuen inausketa izugarriak, hizkuntzaren estatusa garden adierazteaz gainera, bide ematen digu aurkako norabidean noraino iritsi ahal izan zen jakiteko edo, bestela esanda, zein genero lexikografikok nolabaiteko harrera edota zori hobea izan zuten egoera hartan. Genero hauek lau izan ziren, agertu ziren kronologiaren arabera zerrendatuak: literatur lanetako glosario eta hitz zerrendak, hizkuntz eskuliburuak, etimologi zerrendak eta gramatiketako hiztegi laburrak.

Hauetatik, hasiera batean, dena interesatzen zaigu, oraindik ere euskal hiztegigintzaren historiaz zeinen gutxi dakigun kontuan hartuta, bertan baitautza, gerokoek ezagutu ahal izan zituzten neurrian, haren ageriko tradizioaren hatsarreak.

Beraz, generoz genero eta zerrendaz zerrenda arituko bagara ere, guztiak zein bere testuinguruan kokatzea eta beren ezaugarriak sistematizatzea izango dugu helburu, bereizgarri esanguratsuak eta ohiko joerak identifikatzea euskal lexikografiaren bilakaera berreraikitzeko oinarrizko urratsa delako uste osoan. BIBLIOGRAFIA [START_REF] Aquesolo | Un diccionario vasco inserto en Mémoires de la Langue Celtique, de Bullet (1755-1760)[END_REF]. Bilbao (1991a). Bourland (1933). [START_REF] Dodgson | The Biscayan grammar. Vocabulary and bilingual dialogues of Rafael Micoleta (Bilbao, 1653)[END_REF]. Echenique (1987). Garate (1961). [START_REF] Gavel | Un pélerin de Saint-Jacques au Pays Basque a la fin du XV e siècle[END_REF]. [START_REF] Hualde | Icelandic Basque pidgin[END_REF]. Lakarra (1991Lakarra ( , 1992bLakarra ( , 1993Lakarra ( , 1994aLakarra ( , 1994cLakarra ( , 1997Lakarra ( , 1999)). [START_REF] Mañaricua | Los vascos vistos en dos momentos de su historia[END_REF]. [START_REF] Mitxelena | Introducción" in Agud & Mitxelena 1958. [END_REF]Mitxelena ( , 1964)). Oroz (1980[START_REF] Oroz Arizcuren | Lucubraciúncula sobre un glosario vasco-latino: El Parergon de Vulcanius (1597)[END_REF]. [START_REF] Oyharçabal | Les premières analyses des particularités morphosyntaxiques du basque au 17ème siècle[END_REF]. [START_REF] Ramos | Consideraciones sobre el léxico pretendidamente vasco de la Notitia[END_REF]. [START_REF] Rico | Glosa Emilianense[END_REF]. [START_REF] Robins | Breve historia de la Lingüística[END_REF]. Sarasola (1983Sarasola ( , 1998)). Urgell (2000). [START_REF] Urkizu | Voltoire[END_REF]Urkizu ( , 1983Urkizu ( , 1986Urkizu ( , 1989)). Urquijo (1925). [START_REF] Wolf | Las glosas emilianenses, S. Ruhstaller-en gazt[END_REF]. [START_REF] Zelaieta | Rafael Micoleta Çamudio: Modo breve de aprender la lengua vizcayna[END_REF]. mendearen bigarren zatian hasi zen aldatzen, Errenazimenduak berriztutako kultur haizeak azkenik paraje hauetara iritsi zirenean. Izan ere, orduan hizkuntza arruntak, latin, greko eta hebraieraz bestelakoak balioetsiak eta erabiliak izaten hasi ziren, eta ordukoak dira, beraz, latinaren ondoan hizkuntza arruntak jasotzen dituzten lehen hiztegiak; orduan sortu ziren, halaber, bi hizkuntza arrunt edo gehiago biltzen dituztenak, eta ezer gutxi falta da gure abiapuntua izango den garaian, lehen hiztegi akademikoa (Accademia della Crusca, 1612) kalera dadin. Bide luzexka ibilia du Europako Lexikografiak, hortaz, XVI.

mendearen bigarren zatirako (cf. 2. gaia).

Cruscarena baino 50 urte lehenago arte ez dugu edireiten tamaina bateko lehen euskal hiztegia, hain zuzen ere italiar bati zor dioguna (Landucci, 1562). Bederatzi urte beranduago argitaratzen dira euskaldun batek egindako lehen hitz-zerrendak (Leizarraga, 1571). Hasikin xume hauen ondotik, XVII. mendean zehar euskarak bazirudien abiada har zezakeela arlo honetan.

Baldin eguin baliz euscaraz hanbat liburu, nola eguin baita latinez, francesez edo bertce erdaraz eta hitzcuntçaz, hec beçain aberats eta complitu içanen cen euscara ere, eta baldin hala ezpada, euscaldunec berec dute falta eta ez euscarac (Gero 19) zioen Axularrek; baina, euskaldun guztien errua ote? Izan ere, Axularren gizaldian alde guztietatik "euskal hiztegi" dei ditzakegun lehenak ekoizten dira, hots, euskaldunek euskaldunentzat egindakoak. Orotara, bederatziren berri daukagu 1562-1745 bitartean.

Ez dira gutxi, hasteko; eta, hala ere, haietatik bat ere ez zen bere mendean ezta hurrengoetan ere argitaratu, eta bi herenak egun galdutzat eman behar ditugu. Honek ez du esan nahi etsi behar dugunik; aitzitik, gaiari oraindik ere lexikografiaren aldetik etekin gehiago atera dakiokeelakoan gaude. Irizpide honen arabera, honako gaiak azpimarratuko ditugu hiztegi bakoitzeko:

Joanes Etxeberri Ziburukoa. Pouvreauren hiztegiko eta O-SP eskuizkribuko aztarnen argitara, hiztegiak euskara eta latina biltzen zituen, ziurrenik euskara-latina hurrenkeran, euskal hitzaren alboan inoiz latinezko definizio luzexkak azaltzen dira eta ("durdoa, E. trocus qui baculo ejectur a pueris"). Egilearen lexiko jasotasun eta joritasuna ezagututa, pentsatzekoa da aberatsa zatekeela; edonola ere, lehen lekukotasunak eta hapaxak ugaritxo bide zituen, hitzberrigintza iradokitzen duten eratorri zenbait barne (eliçateguia, lagunkoia, modorrotsua, oholdia...).

Jakes Bela. Antza denez, gramatika eta hiztegia elkartu zituen lehena. Joan Felipe Bela hiztegigilearen birraitona denez gero, suposatu izan da hiztegiaren arrastoren bat egon litekeela birbilobarenean (ik. 6. gaia), beste oinarririk gabe oraingoz. Tablettes delakoaren hizkuntza nagusitik erator daiteke hiztegiak frantsesa ere gutxienez jasotzen zuela; ezin zabalegia izan, bestalde, galdutako liburukiaren zati bat besterik ez izanik. Dominique Bidegarai. Gramatika (Rudimens basques) eta hiztegia elkartzeaz gainera, euskararen egoera deitoratzen eta bere lanak "saltzeko" apologia erabiltzen duen lehen hiztegigilea. Hiztegia Euskal Herritik atera gabe gaztediari latina eta frantsesa ikastea erraz zezakeen lan gisa aurkeztu zuen arren, azpian zetzan helburua agerriki aitortua euskara eguneratzea zen. Hala asmo-eginetan nola eramandako patuan, begibistakoa da bera eta Etxeberri Sarakoaren artean paralelismoak ezarri beharra.

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 46

Hiztegia, hasieran hirukoitza, laukoitz bihurtu zuen, gaztelania ere erantsiaz (euskara-latina-frantsesa-gaztelania). Baxenabarre, Zuberoa eta Lapurdiko (hurrenkera honetan) hitz guztiak biltzen omen zituen eta, egilearen esanetan, zaila zatekeen "zabalago, modernoago eta fidelagorik egitea"; honek iradoki lezake erdal eredu garaikideren bat izan zukeela. Euskal hitzetan, aipagarri zeritzon izen berezien (?) eta aditzen ugaritasuna ("l'abondance merveilleuse des noms propres et des verbes basques"), aldameneko hizkuntzak aise gainditzeko modukoa.

Joanes Etxeberri Sarakoa. Gramatika, hiztegia eta apologia ondu zituen lehena.

Egitasmoaren helburuak: (1) munduko hizkuntzak ikasi behar dituzten euskaldunei lehendabizi latina irakastea; (2) euskaldunak euskaraz idaztera bultzatzea; eta (3) euskara zein altxor ederra den erakustea, behar bezala jabetu ez diren euskaldunei.

Hiztegiaz bestelako lanak soilik gorde izan dira. Laukoitza zen (euskara-latinafrantsesa-gaztelania) eta, dirudienez, ez oso handia. Ziurrenik lapurterazko literatura iturri izan zuen, baina egiantzekoa da, halaber, hitzberrigintzak ere parte izatea, egilearen idatziak eta honi buruzko ideiak ezagututa.

Larramendiren aurrekari zuzen gisa aurkezteaz gainera, egiletasun auziak lexikografian nola garbi daitezkeen lantzeko aukera ematen digu, garai batean "Sbarbi-Urquijo" deitu hiztegia Etxeberrirena bera izan zitekeela pentsatu baita, edo gutxienez haren bermoldaketa.

Melchor Oyanguren. Hiztegi hirukoitza (tagalog-gaztelania-euskara), gramatika (Arte de la lengua vascongada) eta agian apologiatzat-edo har daitekeen lan baten (Cantabrismo elucidado) egilea. Lan ezagunak Nebrixaren gramatikan oinarrituak direnez, baliteke besteak ere halatsukoak izatea; hiztegiari dagokionez ere, gogoan har dezakegu hainbat misiolarik Nebrixarena eredu erabili zutela.

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 47

II. GORDETAKO HIZTEGIAK

Prestatu dugun gaitegiak (cf. aurreko gaia) berdin balio dezake hiztegiei buruz atera daitekeen informazioa sistematizatzeko, zeren eta, hasiera batean, hitzzerrendetako joera berak edo beretsuak aurkitzea espero baitugu, guztiz hizkuntz hiztegi orokorretik hurbilen daudenetakoak (Voltoire, Urte eta Harriet Iparraldean;

Ibargüen-Cachopin eta Mikoleta Hegoaldean), baina jakintzat eman dezakegu, halaber, tamainaz besterik ere aldatuko dela: gutxienez asmoa (dudarik gabe gorabehera handiagokoa) eta nomenklatura zabalagoak berekin dakarren guztia (ausaz iturrien erabilera zabalagoa edo hitzberrigintza indartsuagoa), adibidez.

Ondokoan eskolan aurkezterakoan hiztegi bakoitzeko azpimarratuko diren alderdiak jasotzen dira:

Nicolao Landucci: Bokabulariua ezkeraz jakiteko, ezkeraz berba egiteko.

ASMOA. "Hiztegia" izena merezi duen lehendabiziko lana egin zuen, inork baino berrogeitaka urte lehenago. Euskal izenburuaren arabera, luzaroan inortxok ere sumatu ez bide zuen behar bati erantzuten dio: euskaraz ikasi nahiari, alegia.

ESKUAK. Berriemaile euskaldunak erabili zituen: hiru esku identifikatu dira, letraz baino hizkuntz ezaugarriez are ezberdinagoak. Ez bide zuen kezkarik nolako euskara jasotzen ari zen, eta honi esker hizkera oso berezi baten lekukotasun zuzena erdietsi dugu. Izan ere, baliteke hirurak arabarrak izatea, gutxieneko kontuan A eskua: aski euskara zabarrekoa, okerrez eta mailegu gordinez betea, arkaismo eta hapax ugari ditu bestalde, bazter-hizkera baten lekuko delako seinale. Baserriko lexikoa nekez eta hirikoa ondo menderatzen duenez gero, gainera, gasteiztarra zelakoan gaude. B eskua, ordea, gipuzkeratik gertuagoko hizkera baten ordezkari dugu, euskara zuzen eta garbiagokoa.

A eskua, hiztegiko garrantzizkoena (sarreren %96,5), badirudi ziurtasunik gabeko euskalduna izateaz gainera, "no muy buen castellano" (Larramendi) ere bazela. Maila batekoa, idazten baitzekien, Navaggiero (1528) eta Venturinoren (1571) lekukotasunen ildotik egiantzekoa da euskara noizbehinka baizik ez erabiltzea. ESKUIZKRIBUAK. Hiru gorde dira: A esk., hiztegi osoaren zirriborroa, etengabe erabili zuena eransketak-eta egiteko; B esk., A-ren une bateko kopia garbia, zati batzuk falta dituena; eta C txikia (arrayoa-aztorea zatia), bere egiazko asmoa gauzatzen bide duena:

hiztegi laukoitza (euskara-frantsesa-gaztelania-latina) idatzi eta argitaratzea, alegia.

MAKROEGITURA. Antolamendu nagusia alfabetoaren araberakoa izan arren, bigarren mailan etimologikoa da, hots, hitz familiaka bildua. Hitz nagusiaren azpian elkartueratorriak, esapide eta kolokazioak, literatur adibideak... azaltzen dira.

ITURRIAK. Oihenartek egindako oharrez landa (eta honen lanetatik jasotako hitzekin batera), Axular, Leizarraga, Etxeberri Ziburukoa (eta honen hiztegi galdua), Harizmendi eta honek moldatutako Haranbururen liburuko aipuak bildu zituen. IKASLEENTZAKO IRAKURKETAK Urkizu (1989: III.4.3): Urteren hiztegiaren aberastasunaz jabetzeko ezinutzizkoa. Lakarra (1994b): Aurrekoaren ondoan irakurtzekoa, Urteren hiztegigintza behar bezala ulertzeko. Lakarra (1995): Pouvreauren hiztegigintzaz jabetzeko ez ezik, "gaitasunaren hiztegiak"

Europan barrena nondik nora sortu ziren ulertzeko oinarrizko lana.

BIBLIOGRAFIA [START_REF] Bikendi | Pierre d'Urteren hiztegiaren azterketa[END_REF]. Bilbao (1991aBilbao ( , 1991bBilbao ( , 1992Bilbao ( , 2000)). [START_REF] Dubarat | Le dictionnaire basque et les rudiments du P. Dominique Bidegaray[END_REF]. Egaña (2002). [START_REF] Gallina | Contributi alla storia della lessicografia italo-spagnola dei secoli XVI e XVII[END_REF]. Garate (1972). [START_REF] Humboldt | Berichtigungen und Zusaetze zum ersten Abschnitte des zweyten Bandes des Mithridates über die Cantabrische oder Baskische Sprache[END_REF]. [START_REF] Jones | Lingua teutonum victrix? Landmarks in German lexicography[END_REF]. [START_REF] Kerejeta | Oihenart Silvain Pouvreauren hiztegian[END_REF]. [START_REF] Knörr | Arabako Euskararen Lekukoak. Ikerketak eta Testuak[END_REF]. Lakarra (1991Lakarra ( , 1992bLakarra ( , 1993Lakarra ( , 1994aLakarra ( , 1994bLakarra ( , 1994cLakarra ( , 1995Lakarra ( , 1996aLakarra ( , 1996b)). Mitxelena (1961Mitxelena ( , 1970)). [START_REF] Peillen | Bela-ko zaldunaren Zuberotar hiztegia, XVIII. mendean[END_REF]. [START_REF] Pérez | Los franciscanos en el Extremo Oriente. (Noticias bio-bibliográficas)[END_REF]. [START_REF] Sarasola | Historia social de la Literatura Vasca[END_REF]Sarasola ( , 1998)). [START_REF] Torrealdai | Euskal kultura gaur. Liburuaren mundua[END_REF]. Urgell (1997Urgell ( , 2000)). Urkizu (1989). Urquijo (1907Urquijo ( , 1909Urquijo ( , 1910Urquijo ( , 1934)). Hiztegigileen jarrera idazleena baino egituratuagoa izan ohi da: maiz hiztegigintzan sartu baino lehen, edo harekin batera, gramatikaren azterketan aritu dira, eta honek betaurrean jarri die hizkuntzaren ahalmen sortzailea. Gaur jakintzat ematen ditugun erator atzizkiak edo elkarbideak, orduan banan-banan deskubritu behar izan zituzten, eta zerk zertarako balio zuen eta nola funtzionatzen zuen asmatu.

Garai haietan gauzatzen dira Europako hizkuntza askoren lehen deskribapenak, eta Analisi morfologikoa: Badirudi iturriko formaren ulerkera, egokitze eta erabileran garrantzi handia duela haren etimologiaz Larramendik izan zuen inpresioak: aldaerak ezagutzeak, atzizkia antzeman uste izanak, mailegutasunak, baita elkarketak eta eratorpenak euskaraz dauzkaten jokabide eta arauez zituen iritziek ere. Ez da ezohikoa atzizkiaren edo atzizkitzakoaren arabera hitzak (forman zein esanahian) ulertzea; ezta iturrian aurkitutako formek besterik gogora ekartzea (esanahikideak, aldaerak, paronimoak, interpretapen etimologikoak...).

Hitzberrigintza: Berri-berria dirudien hitzen bat gorabehera, Erans-ak gardenkienik erakusten duen hitzberrigintza mota iturrien erabileraren alderdi bat baino ez da: iturrian aurkitutako oinarrizko forma eratortzea, edo iturrian aurkitutako eratorriaren azpian datzan oinarrizko forma erauztea.

Iturrien hurrenkera: Badirudi bata bestearen ondoan erantsi zituela: honen arrastoak daude hala sarrera konplexuetan, nola testu zenbaiten hitzak denak bateratsu sartzeagatik eginda diruditen alfabeto hurrenkeraren aurkako desbideratzeetan. ezinbestean etengabe bertan bermatzen da: ondorioz, DAut-en eragina oso handia da, hala forman nola edukian, euskal ordainak ere eragiterainokoa.

Hiztegi egitasmo aldakorra

Garai haietako hainbat hiztegi bezalaxe, HH eredu sasi-elebiduna sasihirueledun bihurtuaz eratutakoa dugu (cf. 1. gaia) eta, eredua bezalaxe, hizkuntz hiztegi orokorra. Izaeran elkarren antz handia izan arren, aurrean jarri baino ez, nabaria da oso hiztegi ezberdinak direla, bai tamainan, bai aurkezpenean. Bien arteko alderik handienak eta esanguratsuenak hiztegi elebakarra elebidun bihurtzetik datoz eta, jakina, hiztegiaren interesgunea gaztelaniatik euskarara aldatzetik.

AURKEZPEN GRAFIKOA. DAut-en sarrera konplexuetako osagai ezberdinak aski ongi ezaugarriztatu eta hierarkizatuta daude. HH-an, aldiz, begi-kolpera bereiztezinak dira. Larramendi bat dator garai beretsuko beste batzuekin hizkuntza denboraz kanpoko tramankulutzat hiztunek hartaz egiten duten erabilera arruntetik asketzat hartzean, lege aldaezinak dituen goi-isurizko zerizantzat, eta, horietako askok bezala, ondorioztatzen du hartara jarriez gero funtsezko legeez jabetu ahalko dela. Bat dator, halaber, intuizio honen botere sortzaileaz ohartu eta hiztegigintzara daramatenekin.

Gainerantzean, lexikoaren aberastasun eta egokitasunaz egiten duen argudiaketa eta praktikan jartzeko modua bilketa, etimologia tradizionala, morfofonologi analisiaren hasikin zenbait eta hitzberrigintza uztartuaz bere-bereak dira.

ABERASTASUN MOTAK. Feijooren ustetan (1726), hizkuntza baten aberastasuna frogatzeko aintzat hartu ohi diren hiru ezaugarrietatik -copia, propriedad y harmonía-, copia (hitz oparotasuna) bakarrik jo daiteke ziur eta nabaritzat. Hertsapen hau oso gogorra da gutxi landu izan diren hizkuntzentzat; honegatik Larramendik nahiago du aberastasun mota bi bereizi: formala edo berezkoa, eta materiala edo erantsia (halabeharrezkoa).

HITZ MOTAK. Larramendik bi hitz mota bereizten ditu: Ohiko hitzak: Bere ustez hasieran euskara bere aberastasun formalak aditzera ematen duen bezain aberatsa zen aberastasun materialean ere, baina antzinako copia hura egun euskalkietan LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 62 barreiatuta dago. Jakintza eta teknikako hitzak ("voces facultativas"): Euskarak eguneratu beharra daukanez, edozein hizkuntzak bezala bi aukera ditu: maileguak onartzea edo berezko ordainak sortzea; eta berak bigarren bidea hobesten du.

Funtsean Larramendik hiru alditan lan egin zuen:

BILKETA. Antzinako copia-ren sakabanatze geografikotik eratortzen da euskalki guztietako hiztunengandik eta liburuetatik ahal beste hitz bildu beharra. Frogatuta dago Larramendik galdeketa zabalak egin zituela, euskalki eta hizkera askotarikoak.

Frogatuta dago, berebat, aurreko euskal literatura ia guztia hustu zuela, baita helmenean izan zituen hiztegi urriak ere.

Euskarak Babeldik hona aldagabe iraun du. Ideia honetatik eratortzen da denboraren aldetik ere bilketa lana egin behar dela, eta honen emaitzak euskal lexikoan eskubide osoz ez arkaismo gisa sartzekoak direla. Iturri bitara jotzen du: Toponimia eta Antroponimia: Euskararen antzinatasuna eta hedadura frogatzeko mendeetan erabiliak izan ondoren, ez gaitu harritu behar Larramendik arlo hauetan antzinako hizkuntzaren fosilak bilatzeak. Etimologia: Bere ustetan euskararekin harremanen bat izan duten hizkuntzek euskal maileguak gorde dituzte, batzuetan egungo euskaran bizirik ez direnak. Beraz, etimologiek hiztegia elikatzen dute, mailegu sustraituez "jabetzeko" eta haien itzalpean mailegu berriak egiteko deretxa emanez.

BERRANALISIA. Bildutakoak oro berranalisiaren bahetik igaro zituen, erroak, atzizkiak eta elkarbideak lortzeko. Analisiaren ondorioak eskuarki agerian jartzen ez dituenez, zatika bakarrik ezagutzen ditugu oraindik, baina badirudi ez daukatela parerik aurreko hiztegi eta gramatikagileek erabiltzen dituztenekin. Alderdirik nabarienak: Euskal atzizki mordoa identifikatzea: Ondorioz, HH-ko eratorpen bidezko hitzberrigintza oso ñabarra da. Morfema mugan gertatzen diren (edo ziren) hots-aldaketa zenbaitez ohartzea: Badirudi zuzen igarritako hainbatekin batera, oker ulertutakoak ere ugaritxo direla. Baliteke honetan egotea HH-ko elkartu askoren ohiz kanpoko itxuraren zioa.

Halaber, dudarik gabe erlazionatuta daude testuinguru eta alomorfoaren arteko erlazioaren galerarekin eta atzizki zenbaiten alomorfo ezezagunak erabiltzearekin.

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 63

HITZBERRIGINTZA. Euskal hitzak motibatuak ez arbitrarioak dira. Beraz, behar bezalako berriak egiteko, eraketaren aldetik legeak errespetatzeaz gainera, filosofikoki euskararen bereizgarri hau ere gorde beharrekoa da. Hitz berri kratilikoak nola egiten diren jakiteko, aski da Covarrubiasen definizioa norabidez aldatzea: "En la etimología de cada vocablo está encerrado el ser de la cosa, sus cualidades, su uso, su materia, su forma, y de algunas dellas toma nombre" (s.v. etymología). Eta badakigu nondik atera zituen Larramendik osagaiak Covarrubiasen harako horietako batzuk hura:

nagusiki DAut-eko informaziotik (cf. § 3).

Hauxe da HH-ko hitzen iturburu nagusia: itemen %80 inguru lehen lekukotasunak dira; artean hitz herrikoiak ere asko izan arren (%14tik gora), esanguratsua da gehienak eratorriak (%50) edo elkartuak (%22) izatea. Izan ere, elkartu-eratorrien %90 lehen lekukotasunak dira, eta neurri handi batean eredu jakinen gainean eratuak: ezer baino lehenago gaitasunaren hiztegi delako seinale ezin argiagoak.

Euskal osagaien antolamendua eta erabilera

DAut-ekin eta bere gaitasunarekin lotuago dauden osagaiek bere buruaz beste indarrik eskatzen ez dutenak gehienbat lehen unean bertan barneratuta dirudite, ereduko sarrera irakurri eta bururatu ahala, gaztelaniazko azalpenak eta latinezko ordainak erabakitzearekin bateratsu: definizioak, ordain perifrastiko eta zehazgabeak, kalkoak, mailegu berriak, DAut-ek eskainitako informaziotik sortutako hitz berriak eta etimologiak, baita bere hizkerako hitz eta esapideak ere.

Bilketa lanetik datozenak, aldiz, hiztegia ondu bitartean edota bukatu aurretik egindako eransketak izan litezke, lehen osagai horien ondoan baitaude eskuarki.

Halere, argi dago ahaleginean irizpide trinkoagoak erabili direla: ordainaren izaera (bakuna vs perifrastikoa, jatorrizkoa vs mailegua), familiakidetasuna (aldaerak eta familiakideak biltzeko joera) eta euskalkia (G, B, L hurrenkera).

Iturri ezberdinetako datu hauek etengabe erdiesten zituenez, batzuk astiro erabili zituen, hiztegiaren hutsuneak (familiakideak, sinonimoak) haietaz edo haietatik ateratako elkartu-eratorriez hornitzeko; azken ordukoak, berriz, doi-doi jaso zituen, gehiago gabe, edo Erans-erako utzi.

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 64

IKASLEENTZAKO IRAKURKETAK Lakarra (1985a): Larramendiren egitasmo orokorra behar bezala ulertzeko eta Etxeberri Sarakoarenarekin dituen kidetasunez jabetzeko oinarrizkoa. Sarasola (1986): Larramendiren eraginaz datu erabakigarri eta intuizio bikainez beterikako lana.

Urgell (1998a: "Sarrera"): Azterketa lexikografikoan ereduak daukan garrantziari buruzko argudio ezberdinen bilduma.

BIBLIOGRAFIA [START_REF] Altuna | Larramendiren iztegi berria[END_REF]. Azkarate (1992). Azkue (1905Azkue ( -1906)). [START_REF] Ibar | [END_REF]. Lakarra (1985aLakarra ( , 1985bLakarra ( , 1991Lakarra ( , 1992bLakarra ( , 1993Lakarra ( , 1994aLakarra ( , 1996a)). [START_REF] Mitxelena | Introducción" in Agud & Mitxelena 1958. [END_REF][START_REF] Mitxelena | Introducción" in Agud & Mitxelena 1958. [END_REF]Mitxelena ( , 1961Mitxelena ( , 1970Mitxelena ( , 1983aMitxelena ( , 1983b[START_REF] Mitxelena | Maisuak Sarasolaren HautaL-aren aurkezpen gisa idatzi zuen lan bikaina; hiztegi berria testuinguruaren barruan kokatzeko, euskal lexikoak historian zehar izan dituen gorabeheren azalpena eta egun ere sortzen dituen arazoen kritika erabiltzen ditu[END_REF]. Sarasola (1986Sarasola ( , 1998)). Urgell (1992aUrgell ( , 1996Urgell ( , 1998aUrgell ( , 1998bUrgell ( , 1999aUrgell ( , 1999bUrgell ( , 2000Urgell ( , 2001aUrgell ( , 2001cUrgell ( , 2001dUrgell ( , 2002aUrgell ( , 2002bUrgell ( , 2003aUrgell ( , 2003b)).

hiztegigintzaren ikuspegi orokorra eskaini nahi genioke ikasleari: nondik sortzen den eta zer berri dakarren euskal tradizioaren barruan. IKASLEENTZAKO IRAKURKETAK Knörr (1985): Oraindik ere Harrieten hiztegiaren aurkezpenik zuhurrena. Lakarra (1985b): Larramendiren "segiziokoen" giroaz jabetzen hasteko lan garrantzizkoa. Urkizu (1991): Xaho hiztegigileari arreta jarri dion lan bakarra; hitzaurrearen aurkezpen eta hiztegiaren balioztatze egokiak eskaintzen ditu.

BIBLIOGRAFIA Altuna (1985). [START_REF] Aquesolo | Un diccionario vasco inserto en Mémoires de la Langue Celtique, de Bullet (1755-1760)[END_REF]. Arana (1880). [START_REF] Aranbarri | Aizkibelen hiztegia[END_REF]. [START_REF] Azkue | Curiosos documentos copiados en la Biblioteca Imperial de Berlín, de los manuscritos de Guillermo Humboldt[END_REF]. Bilbao (1978Bilbao ( -1981)). Cubero (2002). [START_REF] Echenique | Campomanes y el proyecto de un gran diccionario vasco[END_REF]. [START_REF] Etxebarria | XVIII eta XIX. gizaldietako sei hiztegi argitaragaberen berri[END_REF]Etxebarria ( , 1991Etxebarria ( , 1994)). Fita

(1881). [START_REF] Garate | La época de Pablo Astarloa y Juan Antonio Moguel[END_REF][START_REF] Garate | El Lexicógrafo José María de Aizpitarte, vecino de Vitoria[END_REF]. Garmendia (1968). Genette (1972Genette ( -1973)). Hirigoyen (xxx). [START_REF] Humboldt | Berichtigungen und Zusaetze zum ersten Abschnitte des zweyten Bandes des Mithridates über die Cantabrische oder Baskische Sprache[END_REF]. Kerejeta (1997). [START_REF] Knörr | Some New Documents concerning Aizpitarte's Dictionary[END_REF]Knörr ( , 1986Knörr ( , 1987Knörr ( , 1995)). Lakarra (1985aLakarra ( , 1985bLakarra ( , 1993)). [START_REF] Lakarra | Lécluse-ren Hiztegia. Euskalaritzaren Historiarako Lanabesak[END_REF]. Lhande (1926). [START_REF] Manterola | Curiosidades bascongadas[END_REF][START_REF] Manterola Agirre | Otxandioko eskuizkribua (Voces y frases vascongadas oídas en el señorío de Vizcaya[END_REF]. Mitxelena (1965Mitxelena ( , 1970)). [START_REF] Peillen | Bela-ko zaldunaren Zuberotar hiztegia, XVIII. mendean[END_REF]. [START_REF] Polin | Añibarroren Voces vascongadas diferenciales de Bizcaya, Guipúzcoa y Navarra...-ren azterketa[END_REF]. Sarasola (1998).

Sorarrain (1891). Urgell (1995Urgell ( , 1997Urgell ( , 1999bUrgell ( , 2001bUrgell ( , 2003c)). Urkizu (1991Urkizu ( , 1996)). [START_REF] Villasante | Voces Bascongadas[END_REF]. [START_REF] Vinson | Notice bibliographique relative à l'étude de la langue basque[END_REF]Vinson ( , 1891Vinson ( -1898)).

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 78

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 79

HELBURUAK

Azkueren hiztegia eta ondorengoak aztertuko ditugu. Garrantzizkoa da ikasleak ulertzea euskaltzaletasunaren gorakadak hiztegigintzan izan zituen ondorio onuragarriak eta, aldi berean, garbizalekeri giroak hiztegigileei sortu zizkien arazoak, maileguak uxarazi eta ordezko eredu argirik proposatu gabe.

Testuinguru historikoaz gain, Azkueren hiztegiaren on-gaitzak oinarri izango ditugu, aurreko garaiarekiko zer aldatu zen eta zer ez mugatzeko, eta aurrerantzean euskal lexikografiak hartu zituen bideez jabetzeko, beti bezala adibide sorta baten laguntzarekin.

ZAZPIGARREN GAIA

AZKUEREN GARAIA (1905GARAIA ( -1970) ) LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 80 EDUKIAK I. AZKUEREN DICCIONARIO VASCO-ESPAÑOL-FRANCÉS (1905[START_REF] Schuchardt | Baskisch und Romanisch; zu De Azkue baskischen Wöterbuch, Niemeyer, Halle. A. Goenagaren gaztelaniazko itzulp[END_REF] 1 DVEF-k euskara-erdara hiztegi on baten aspaldiko eskariari erantzuteko izan zen egina. Zio nagusia euskal lexikoaren bilduma ahalik osoena ikertzaileen eskura jartzea bide zen (ik. 6. gaia). Azkuek ederto erantzun zion honi, Aizkibelen argitalpen berankorrak ez bezala: bere bilketa lan erraldoiak ez du aurrekaririk, ez idatzizkoari, ezta ahozkoari dagokionez. Urteetako itxaropena mukuru bete zuen, [START_REF] Schuchardt | Baskisch und Romanisch; zu De Azkue baskischen Wöterbuch, Niemeyer, Halle. A. Goenagaren gaztelaniazko itzulp[END_REF], [START_REF] Urquijo | Los precursores de Azkue[END_REF] edo Orixe (1927) lekuko. Eta, gainera, bilketa lanean sakontzeko gogo bizia ere sortu zuen: "Azkue osatzeko" gaur arte iristen den lehia onuragarria.

Gainerako premiei eman zien erantzuna aski murriztailea izan zen, ordea, eta agian herabeegia. Giroan nagusi zebiltzan garbizaletasunak eta populismoak aurreko tradizioarekin hautsarazi zioten, maileguz eta hitz berriz garbitutako herri-euskaraz besterik proposatu gabe. Geroko hiztegigileek Azkue bera barne ezin izan zuten DVEF-aren muga hau osoki gainditu.

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 83

Lafittek (1965) garaiaren diagnosi zehatza egin zuen: "ahalegin handiak, baina nahaspilatsuak". Maileguak gaitzetsita daude baina, aldi berean, hitzberrigintza larramenditarra erdeinatzen den bitartean, neologi saio berriak sakabanatuak dira eta ez guztien gogoko; idazle zaharren autoritatea galdu-gordean dabil, eta idazle modernoena zalantzan... labur esanda, ez dago eredu argirik. Eta honek hiztegiak halakoak egiten ditu, bati baino gehiagori adorea galarazteaz eta aparteko egitasmoren bat berantarazteaz gainera (i.e. elebakarra).

Hau guztia ez da zehatz-mehatz kontuak oker dabiltzalako seinale. XIX.

mendearen erdialdetik aurrera hedatuz zihoan euskaltzaletasuna (cf. 6. gaia) areagotzen da garai honetan, oroimen gaitzeko parentesi latzak gorabehera.

Lexikografiari dagokionez, gero eta langile gehiago dago eta, anitzez erabakigarriago, inoiz baino erabiltzailegai gehiago, hiztegiren bat behar edo nahi duen jende gehiago, baita ziurrenik premia edo interes ñabarragorik ere.

I. AZKUEREN DICCIONARIO VASCO-ESPAÑOL-FRANCÉS (1905[START_REF] Schuchardt | Baskisch und Romanisch; zu De Azkue baskischen Wöterbuch, Niemeyer, Halle. A. Goenagaren gaztelaniazko itzulp[END_REF] Geroko hiztegigintzari begira DVEF deskribatzeko, bi gairi erreparatuko diegu nagusiki: nomenklaturaren hautapenari eta hiztegiaren alderdi teknikoei.

Euskal nomenklaturaren hautapena

Azkue hutsetik abiatu zen DVEF-ko nomenklatura eratzeko, aurreko hiztegirik ez euskarazko, ez erdarazkorik eredu gisa erabili gabe. Euskalki guztietako ahalik hitz eta aldaera gehienak biltzea izan zuen xede, mailegu eta hitz berriei dagozkienez beste mugarik gabe.

Hiztegi osoa zeharkatzen duen hiztegigilearen subjektibotasunaren gainetik edo azpitik, noiz nola, herriaren autoritatea da irizpide nagusia. Idazleen aipu eta erreferentziak ugari izan arren, Azkuek bere erara erabiltzen ditu, berak hala deritzanean beren jaioterriko hizkeraren isla direlakoan bakarrik.

Aurreko literaturari erdarak kutsatuegi zeritzan, eta bazekien herri-hizkerari berari ere hainbeste gertatzen zitzaiola. Beraz, ahaleginean mailegu guztiak hiztegitik at utzi zituen. Haatik, sabindarrak bezain muturreko izan nahi ez, eta kide jatorrik ez LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 84

duten mailegu iruntsiak onartu zituen. Irizpidea zehazgabeegia da: praktikan ohikoenetako hainbat kanpoan geratu ziren, nahiz herriarengan edo literaturan errotuak izan. Hari-haritik baimendutakoei bi galdera-marka jarri zizkien, eta marka bakarrak zalantzazkotzat joak salatzen ditu.

Garbizaletasunari populismoa gailendu zitzaion: hitz berri guztiak ere hiztegigik erbesteratu zituen, hala modernoak nola aspaldikoak, hala hiztegietakoak nola nolabaiteko literatur tradiziorik izan dutenak. Jakinaren gainean bildu zituen bakanak ere galdera-markarekin nabarmenduta daude, edo iruzkin zehatzagoekin.

Beraz, okertu ezean maila bakarreko hitzak, herri-hizkerakoak bakarrik jaso zituen, maileguak alde batera utzita. Erabaki honen ondorioz, DVEF-an bildu zuen lexikoa desorekatu eta murrizgarria da. Tradiziozko arlo semantikoak neurriz gain ordezkatuta daude, mundu modernoa ozta-ozta agertzen den bitartean: herri-hizkeran bertan bizirik zeuden mailegu beharrezkoak zein hauen ordez erabiltzen hasitako hitz berriak, denak kanpoan geratu ziren, ez batera ez bestera jaso ez zituelako.

Ez dago denborazko mugarik, ordea. Azkueren ustez (cf. Larramendi...), euskara denboraz kanpoko zerizana da, denborazko itxura narrasaren azpian bere hartan dagoena, eta ikertzaileak nolabait berreraiki lezakeena. Honek azaltzen du toponimia, etimologia eta adiera etimologikoak han-hemen agertzea, nahiz bere aitzindarietako batzuk baino neurritsuago izan; eta batez ere azaltzen du edozein garaitako hitzak denborazko markarik gabe jasotzea, salbu eta arc. laburdura aldean daramaten bakanak, eskuarki hobekien menderatzen zuen bizkaierara mugatuta.

Alderdi teknikoak

Azkueren borondate onak eta langiletasunak ezin dezakete erabat estali eskarmentu gabeko eta prestakuntza gutxiko hiztegigilearen lana dela.

FILOLOGIAN. Lekukotasunak irakurri, letraldatu edo euren forma zein esanahia interpretatzerakoan ohi baino huts gehiago daude.

DIALEKTOLOGIAN. Laburdurak erruz erabili zituen, ez soilik euskalkietarako, baita herri, bailara edo eremu trinkoetarako ere. Jakintzat eman ohi dugu "B-d" bezalako laburdura zehatzak zuzenean datozela ahozko euskaratik. Halere, joera handia izan LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 85

zuen idazleak (are hiztegigileak ere) beren jaioterriko hizkerarekin berdintzeko; hortaz, askotxo interpretapen aske (eta sarri oker) honi zor zaizkio.

Laburdura orokorrak Azkueren inferentzia gutxi-asko ziurrak baino ez dira, aurreko hiztegietan kausitu ditugunen taiukoak, eta pentsa zitekeen baino maizago literatur tradizioan oinarritutakoak, bere irizpide nagusiaren aurka. Areago, batzuk iturri lexikografikoetatik atera ditu, inolako kritika-lanik gabe.

LEXIKOGRAFIAN. Bere egin zituen, eta are inoiz gainditu, XIX. mendeko hiztegigintzan aurkitu ditugun aurkezpeneko berrikuntzak, hala nola letra tipo eta tamainak bereizgarri erabiltzea, edo adierak zenbatzea; baita eduki osagarriari dagozkion batzuk ere, hala nola adieraz adiera euskalki markak ezartzea eta erabilera adibideak ugari ematea. Halere, funtsean ezin esan daiteke teknikoki berritzaile denik.

Sarreraren definizioan eta antolakuntzan irizpide argirik ez izatea, edo azaleko irizpideak baino ez izatea, hauxe da arazorik larriena. Nolabaiteko sarrera sakabanatzea sumatzen da oraindik. Homofonoak sarrera berean bilduta daude; aldaerak, berriz, zein bere aldetik, maizenik elkarrekin lotzeko ezer gabe. Ez dago adieren hurrenkera erabakitzeko irizpide finkorik.

Azkuek gramatika-kategoria jasotzeari nahasgarri zeritzan (1905: xxxvi).

Atzerapenaz gainera, erabaki honek euskal hitza eta erdal ordainaren artean zenbait desegokitasun sortzeko oina ematen du, irakurlea nahasteko modukoak.

Euskal Herrian bizi diren hiru hizkuntzak hiztegian bildu zituen (cf. Xaho), baina ez behar beste arduraz. Kaltetuena frantsesa izan zen: nahiz iturrian frantsesezko bertsioa izan, gehienetan bere gaztelaniazkoa ez beti zuzena soilik gorde zuen, DVEF-ko frantsesa euskaraz ez zekien norbaitek gaztelaniatik zuzenean moldatua den bitartean; hamaika gaizki-ulerturen iturri, beraz. 

Egitasmo garaia

Orduan gauzatzen errazak izan ez ziren egitasmoak ere sorrarazi zituen aukerako giroak. Eraginik izan ez bide dutenak: Arana-Goiri (1886; 1905ean arg.) eta Vinson (1922). Luzarora nolabait beteko zirenak: elebakarra (Euskaltzaindia c. 1968; P. Mujika 1973) eta etimologikoa (Agud 1968).

Lan motak

Ez dago jauzi handiegirik lanen ñabartasunean; bai, ordea, kopuruan.

HIZTEGI OROKORRAK. 1965 arte ertainak dira (15.000-45.000 sarrera) edo txikiak.

DVEF-ak berak ez bide ditu 50.000 sarrera baino askoz gehiago, eta salduenak erdia inguru (BeraLzM DCV-k 25.000; DVC-k 30.000). Ohikoa da izenburuan iztegitxoa (Bera), de bolsillo (Azkue), labur (J. A. Etxebarria) edo petit eta de poche (Otokegy) hitzak aurkitzea. Eskaririk zabal eta errazenari erantzun nahiak baduke zerikusirik honetan, baina baita geroago aipatuko ditugun zailtasun batzuek ere. 1965etik aurrera, hiztegi handiak bata bestearen hurren agertzen dira: Mujika, Auñamendi eta Retana.

HIZTEGI BEREZIAK. Oraindik ere lantzen dira euskalki hiztegiak (Larrasquet, T.

Etxebarria, Izagirre), gramatiketako hiztegitxoak (Zamarripa, I. Lopez Mendizabal) eta

Euskal Herriko erdarari buruzkoak (Baraibar, Iribarren, Lopez de Guereñu, Echaide).

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 87

Hiztegi berezituak ñabartzen dira: hegaztiak (Dassance-Elisalde, M. Itziar), arrainak (V. Laffitte), landareak (Bouda-Baumgartl), itsasoa (Garmendia)... DVEF-ari egindako zuzenketak, urriagoak inondik ere, hauek ere garrantzi handikoak izan dira geroko garaiaren eraketan (Urquijo, Lafon, Mitxelena, Ondarra...).

Erdara-euskara hiztegiaren arazoa

Euskara-erdara hiztegia izateko desira bete bezain laster, erdara-euskara hiztegi eguneratuaren beharra agerian geratu zen. Haatik, ez zen beteko 1965 arte.

DVEF Azkueren egitasmoaren herena baino ez da. Ez dago argi zein zen hura baina, nolanahi ere, ez zuen behin ere osoki gauzatu. Bistan da uko egin ziola "Larramendi" berria izateko aukerari. Bere ustez, Euskaltzaindia izango zenaren egitekoa zen hitz berriak onartzea (1905: xviii).

Izan ere, bazen erakundearen izenean Azkue, Olabide eta Orixek egindako gazt. -eusk. hiztegi bat, 1934 inguruan argitaratzear izan zena. Halere, urte mordoan bera euskaltzainburu izanik ere , egitasmoa bertan behera utzi zuten, etxe barruko desadostasunengatik, antza denez. Sabindarren artean ere ez zen izan bere gain hartu zuenik. Hartara, aurre egin nahi liokeen edonoren eskuetan geratu zen.

Adore faltaren arrazoia: DVEF-aren alderantzizkoak ez zuen aski oinarririk ematen hiztegi modernoa osatzeko, eta haren hutsuneak betetzea ez zen lan xamurra, eredu argirik ez zegoenez gero. Hortaz, irizpideak aldatzen hasi arte, hiztegi ertainak baizik ezin izan, dagoena-edo biltzen dutenak, askoz urrunago iritsi gabe.

Hiztegi orokorren ezaugarriak

Epea denboraren aldetik zorrotz mugatu dugun arren, 1970 ondoren ere badira argi eta garbi garai honetakotzat jo behar diren hiru hiztegi, gutxienez: DBPT (1972-1975), Mujikaren DVC (1981) eta Retana (1976-1989).

ELEBIDUNTASUNA. Oraindik ere ez dago salbuespenik, nahiz batzuek orduan "euskal iztegi" izenarekin ezagutzen den elebakarra egiteko asmoa agertu. Izan ere, DVEF-aren ondoan denak dira elebidun huts: frantsesa edo gaztelania, bietatik bat GAI LABURDURAK. Mujikak noizbehinka "(Zool.)" bezalako laburdurak baliatzen ditu, baina "ave" edo "pez" erakoak nahiago ditu, Azkuek DVEF-n bezalaxe.

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 93

IKASLEENTZAKO IRAKURKETAK [START_REF] Lafitte | Bibliographie. Cinq dictionnaires basques[END_REF]: Hiztegi irtenberri zenbaiten erreseina zorrotza, garai hartako giroaren diagnosi bikaina eta geroko hiztegigintzarako baliagarri izango diren zenbait gairen aurrerapena. Mitxelena (1966): Azkueren asmoen eta DVEF-aren on-gaitzen ikuspegi bikaina, lexikografiaren arazoei buruzko ohar sarkorrez apaindua.

BIBLIOGRAFIA Bilbao (1978Bilbao ( -1981)). Gavel (1927). [START_REF] Lafitte | Bibliographie. Cinq dictionnaires basques[END_REF]. Mitxelena (1966aMitxelena ( , 1966bMitxelena ( , 1968Mitxelena ( , 1970)). Onaindia (1977). Sarasola (1998). [START_REF] Schuchardt | Baskisch und Romanisch; zu De Azkue baskischen Wöterbuch, Niemeyer, Halle. A. Goenagaren gaztelaniazko itzulp[END_REF]. Sorarrain (1891). Urgell (1997Urgell ( , 2000)). [START_REF] Urquijo | Los precursores de Azkue[END_REF]. Villasante (1979). [START_REF] Vinson | Notice bibliographique relative à l'étude de la langue basque[END_REF]Vinson ( , 1891Vinson ( -1898)). Aulestiak euskara-ingelesa hiztegi handia argitara zuen (1989), eta geroago, L. Whitekin elkarlanean, bi norabideko esku-hiztegia (1997), "bai euskara eta bai ingelesa ikasten diharduten ikasleei" eskainitako laguntza gisara; halere, jatorrizko egitasmoari zeharo uko egin gabe, laburdurak-eta ingelesez gorde dira.

Esku-hiztegi hau arlo berri batean kokatzen da. Izan ere, euskara irakaskuntzan sartzearekin bateratsu, ingelesa euskaraz ikasteko hiztegiak behar dira eta, hartara, egin ere egiten dira, handi eta txikiak, baita haurrentzako irudidunak ere. Aitzindaria (Lopez de Viñaspre, 1992) hitzaurrearen arabera oso euskara traketsekoa izan behar.

Ondotik "Morris" familia iritsi zen, ingelesezko gramatika eta hamaika kontu ere (gutunereduak, neurriak...) eskaintzen dituztenak, dena euskaraz azalduta.

HIZKERA HIZTEGIAK. Gutxienez bi arrazoi bildu dira honelako lanak ugal daitezen:

Udalek, tokian-tokiko elkarteek-eta euskararen kontuetan hartu duten iniziatiba, eta euskal filologo samaldatxoak, beren kabuz edo hartarako egindako deialdien bitartez, LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 102 lanean jarri direnak. Bide honetatik, hamaika hizkeraren hiztegiak edo deskribapen hiztegitxodunak kaleratu dira azken urteotan, eta hainbat prestatzen ari dira, orokorrak zein gai baten ingurukoak (arrantzaleak...).

Lan taldeak eta hiztegi familiak

Oraindik ere badira lanari bakarrik eutsi dioten egileak, baina gero eta zailago eta ohiz kanpokoagoa da: hiztegigintza talde-lana izaten da gehienbat, dela talde egonkorretan, dela hiztegi baterako edo hiztegi mota baterako berariaz eratzen diren taldetan. BKutxa-k Arestiren nomenklatura eta Kintanaren definizioak biltzen ditu.

"Kintanaren hiztegia" egiatan J. Tobarrena ere bada, gehi beste sei lankide, "irakasleekin elkarlanean"; hemendik Ekiten taldea sortu zen. Beste lau izen gogora daitezke: Elhuyar (1972), UZEI (1977), Bostak Bat (1981) eta OEH (1984).

Talde hauetan EHU-ko irakasleen partaidetza azpimarratuko nuke, hala euren arloko terminologi hiztegietan inplikatu direnak, nola hainbat hiztegiren egile, zuzendari edo begirale ditugun Euskal Filologiakoak. Eta, honekin batera, lehen ofizioko hiztegigileak agertzea, hiztegigintzan bakarrik edo bereziki ari direnak.

Hiztegi familiak ere garai honetako berrikuntzetako bat dira, nahiz aurrekariren bat aipa litekeen. Bi eratara uler daiteke "hiztegi familia" kontzeptua: (a) hiztegi bat eta beraren bata bestearen ondoko bertsioak, hala nola "Kintana" familia (EHM > 80 > 2000 > 3000); (b) egile edo talde batek egindako edota marka beraren inguruan egindako hiztegi mota ezberdinek osatzen dituztenak, hala nola "Bostak Bat" familia (SinonH, EuskararakoH, Oinarrizkoa, Eskola-hizt).

Beste hizkuntza batzuetan erakutsi den bezala, ezinbestean ia, familiaren partaideek elkarrekin halako erlazio bat izaten dute, hiztegi bat aztertzerakoan oso kontuan hartzekoa: hiztegiz hiztegi inertziari eusteko joera, bertsio batetik bestera gertatzen diren aldaketak, beste hiztegi mota bat lortzeko egindako egokitzapenak...

Informatika eta Internet

Ordenagailua lanerakoan egundoko aldaketa izan da hiztegigileentzat, datubaseak osatu eta eroso erabiltzeko, idazteko, diseinu grafikoa eratzeko, sarrerak hurrenkeran jartzeko, etab. eskaintzen dituen erraztasunengatik. -k (1977-1979) hausten du, lehen elebakar orokorra izanik, nahiz saio-saioa baino ez izan, eta ondotik beraren HautaLak (1984HautaLak ( -1995)). Harrezkero, elebakarrek eta euskara-gaztelania hurrenkerako elebidunek azalpenak euskaraz daramatzate, eta gaztelania-euskarakoek erdaraz.

NOMENKLATURA HAUTATZEN. Garai honetako hiztegiek praktikotasuna dute helburu, hots, beharrezko izan litezkeen baliabide lexiko guztiak eskumenean jartzea.

Honetarako, berariaz alde batera uzten dute aurreko garaiko irizpide nagusia mailegurik ez, eta hiru irizpide zeharo berriak erabiltzen dituzte: hitzaren hedadura, Bestalde, "Kintana" familiakoek, guztiek aditzoinaren arabera ordenatzen dute aditza, ziurrenik erabiltzaileak espero duten ez bezala.

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 109

ADIERAK. OEH-HautaL bikotean lan handia egin da, euskal hitzen adierak ahalik koherente eta zehatzenik bereizteko, eta izan litezkeen irizpideen artean eskuarki kronologiaren arabera ordenatzeko. Lan honi esker, paradigmako hiztegietan adierak gehiago, ordenatuago eta zehatzagoak dira.

ORDAINAK. Gaztelania-euskara hiztegien menpekotasunetik eratortzen da alderantzizkoetan erdal ordainak pilatzea. Paradigma berriko elebidunetan, adieren zehaztapenean egindako hobekuntzen kariaz, aukeraketa egiten da eta, behar izanez gero, azpiadierak bereizten. Bestalde, beharrezkotzat jotzen den bakoitzean ordainaren ingurunea ere zehazten da, eta parentesi artean egoki bereizten.

GRAMATIKA KATEGORIA. Berrikuntza Sarasola HArau-koa da (1977), hitzaurrean eskaini zuen "Gramatik kategoriak" izeneko gramatika deskriptiboko lanean oinarrizko kontzeptuak finkatu ondokoa. Ohitura hedatu da 1996ko hiztegietatik (3000 eta Elhuyar). Hiztegi berean markatzen da lehenengoz aditzen jokoa da / du, zaio /dio sistemaren bitartez; harrezkero orokortu da. Aldiz, paradigmako hiztegiek bakarrik zehazten dituzte, hala dagokionean, aditzaren lagunak (norekin, zertara...).

ERABILERA-ADIBIDEAK. Paradigmaz kanpoko hiztegietan gutxi eta denak-edo asmatuak izaten dira; batzuk erabilerari ezer gutxi laguntzen diotenak.

Paradigmakoetan OEH-aren corpusetik hautatuak dira maiz, nahiz zuzenean, nahiz HautaL-aren bitartez; edonola ere, erabilerari begira zuzen-zuzen aukeratuak.

EUSKALKI-MARKAK. Ezagutzen dugun joera fintzen da: "Ipar." eta "Heg.", edo "batez ere B" bezalako laburdurak erantsi dira, OEH-aren azterlanari esker.

HIZKUNTZ MAILAK. HautaL-eko berrikuntzetako bat maila adierazteko markak ezartzea da: zaharkitua, klasikoa, literaturazkoa eta jasoa, alde batetik; herrikoia eta lagunartekoa, bestetik. Elhuyar-ek ere halako zenbait baditu, batzuk oso ondo azalduak: arrunta ("gizabidearen arauek gaitzesten dutena"), herri-mailakoa ("idatziz erabili ohi ez dena"), lagunartekoa eta zaharra.

III

  Definizioaren sorrera eta izaera BEREZKO DEFINIZIOA edo DEFINIZIO NATURALA.  Hiztunak ematen duena, hitz baten esanahiaz galdetzen diotenean. OINARRIZKO DEFINIZIOA edo DEFINIZIO NAGUSIA. Hiztunek aintzat hartzen dutena; ez du zientziarekin bat etorri beharrik. DEFINIZIOAREN ALDAKORTASUNA. Honako arlo hauetan gertatzen den edozein aldaketa garrantzitsuk alda dezake aldatu ohi du hiztegietako definizioa: . Definizioa hiztegigintza tradizio luzean oinarrituta dago. Hizkuntzalaritzaren aurrerapenak gorabehera, definizio lexikografikoa goitik behera berrizta dezakeen metodorik ez da inoiz azaldu, nahiz hobekuntza zenbait bideratu dituzten. Azken batean, ez dirudi hiztegiak hitzaren esanahiaren analisia aurkeztu behar duenik: aski bide da definizio orokorra, erabiltzaileak hitza ongi ulertu eta erabiltzeko adinakoa. 1.2. Definizioaren inguruko kontzeptu garrantzizko batzuk METAHIZKUNTZA. Hizkuntzari buruz hitz egiterakoan erabiltzen dugun hizkuntza. Definizioa metahizkuntzaz egiten da. Metahizkuntza honen adierazgarrietako batzuk izaten dira (izaten ziren) Dícese... Honela deritza... ADIERA. Hitzaren esanahi ezberdinetako bakoitza, bat baino gehiago dituenean. Adierak sarrera barruko atal ezberdinak (zenbakiekin, etab.ekin bereiziak) izan ohi dira. . Homonimia: esanahi ezberdineko hitzen forma berdintasuna. Polisemia: hitz berak esanahi bat baino gehiago izatea. Hiztegigileak bien artean hautatu behar du, baina ez dago irizpide trinkorik. Honako hauek erabiltzen dira:

  -ZOROA. Hiztegiaren xedea esanahia argitzea izanik, ez dago akats larriagorik; halere, tamalez, oso zaila da saihesten. Bi mota daude: A B-ren arabera definitzen da, eta B A-ren arabera Definizioak inora ere ez eramatea LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 13 1.4. Definizio motak Hiztegiak erabiltzaileari delako hitz bat ongi erabiltzeko edo ongi ulertzeko aski diren informazioak eskaini behar baldin badizkio, honek berez bezala dakar definizio motak hitzen arabera, eta hiztegien arabera ezberdinak izatea. A) Metahizkuntzaren izaeraren arabera A 1 ) Metahizkuntzazko definizioa edo ohiz kanpoko definizioa a) Defini ezin daitezkeen hitzak b) hala deritza, -ri dagokio... aurkezpendunak c) -ri dagokiona formuladunak d) Testuinguruaren araberakoak A 2 ) Definizio parafrastikoa edo ohiko definizioa aizaera eta definizioan emandako informazioaren arabera B 1 ) Definizio lexikografikoa vs definizio entziklopedikoa B 2 ) Definizio azaltzailea vs definizio sortzaile edo hitzartua 2. Ordainak ANISOMORFISMOA. Hizkuntzen egitura lexikoak ez datoz denetan bat; hauxe da hiztegigintza elebidunaren (eta itzulpengintzaren) arazo nagusia. Ez dago erabateko baliokiderik, terminologian izan ezik: gehienak zatikazko ordainak baino ez dira, adiera batean edo batzuetan, testuinguru batean edo batzuetan baliokide direnak. ORDAIN MOTAK. Ordain itzultzaileak: taiu bereko testuinguruetan ager daitezkeenak.

  eskuizkribuetan egindako glosetatik, maiz erabiltzen ziren liburuen edo biziki garrantzitsu ziren gaien glosarioak biltzera igaro zen. Glosario garrantzitsu eta nazioartekoenak latinezkoak ziren, baina xede-hizkuntza gisa bertako hizkuntza ageri deneko glosarioak Europako herri askotan aurkitzen dira. maiz hurrenkera alfabetikoan (A edo ABraino bakarrik), erabilera errazteko Adibiderik esanguratsuena: Richenau-ko abadiarena (Frantziako ipar., X. mn.) Ondokoak: literatur lanetako glosarioak eta, oro har, "hard word" tradizioa 2.2. Nominalia edo nomenclator-ak Gaika antolatutako hitz bildumak, gai bakarreko txikietatik entziklopedia gisako handietaraino Didaktikotasun handiko antolamendua (mnemoteknikoa), latina edo tokian tokiko hizkuntza irakasteko profitatua Nagusiki izen konkretuak biltzen dituzte Sarritan lan handiagoen (gramatikak, solasak...) eranskin Erdi Arotik aurrera erraz iraungo zuten. XVI. mendean garairik onena hasten da 2.3. Colloquia Eredu gisa aurkeztutako solasak LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 23 Galderak aitzakia, gai bati buruzko informazioa harekin lotutako lexikoa barne eskaintzen dute Latina irakasteko erabiliak Errenazimenduan berragertuko dira, bi eratara: Latina ikasteko (cf. Erasmoren Colloquia) Hizkuntza modernoak ikasteko hizkuntz eskuliburuetan (Berlaimont, Minsheu...) 2.4. Alfabetoaren arabera antolatutakoak Hasikinak: glosario alfabetikoak (Abavus, Aalma...) Gaiak sakabanatuta daude: didaktikotasunean galtzen dena, kontsultagarritasunean irabazten da (irakaskuntzarako baino, itzulpengintzarako egokiagoak) Gutxieneko mikroegitura, sarrera-buruaren esanahia azaltzeko adinakoa: Elebakarretan: perifrasiak edo esanahikideak Elebidunetan: ordainak Latinezko elebakarrak hasieran, gutxinaka hizkuntza arrunteko glosak erantsiko dituzte. XV. mendean hizkuntza arrunta-latina hurrenkerara igaroko da Europako herri askotan (= Errenazimenduko hiztegigintza elebidunaren aurrekari hurbilak) 2.5. Summa-k Latinezko bilduma handiak Metatzaileak: lexikoa + gramatika + inguruaren ezagupena, maiz etimologiaren azalpenaren bitartez. Sinonimoez gainera, objektua deskribatzeko balio duten edozertariko azalpen edo parafrasiak Adibide garaiak: Papias, Elementarium doctrinae erudimentum (XI. ea. ) Hugucio, Magnae derivationes (XII. b.) Balbi, Summa grammaticalis quae vocatur Catholicon (1286) LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 24 Humanistek Erdi Aroko tradizio zaharkitua berariaz hatsi zuten hainbat arlotan, baita hiztegigintzan ere. Errenazimenduan hiztegia genero gisa definitzen duten funtsezko ezaugarriak finkatu ziren, Europako mendebal osoan garatuko zen lexikografia baldintzatuaz.

  Adibiderik garaiena: Berlaimont, Vocabulaire pour aprendre legierement a bien lire, escripre & parler Francois & Flameng... (c. 1530): eskuliburu familia erraldoi baten oinarrian dago, beste hizkuntza batzuetako eransketak eginda. Edukia: , eredu gisa, nagusiki merkataritza eta negozioei buruzkoak Otoitzik beharrenak Ahoskerari buruzko atal laburra, gramatika nozio zenbaitekin 2.3. Hiztegigintza elebidun modernoa Gramatikei edo hizkuntz eskuliburuei erantsitako hiztegi txikien alboan, nazioarteko harremanen ohiko norabideen arabera, hizkuntza moderno bi biltzen dituzten lehen hiztegi handiak ere antolatzen dira. Garai hartan, ezaguna denez, gaztelania da erreferentzia hizkuntzetako bat: gaztelania italierarekin (Las Casas 1570), frantsesarekin (Hornkens 1599), ingelesarekin (Percyvall 1591) edo neerlanderarekin (Rodriguez 1624) biltzen duten hiztegiak ez dira falta; baina nork bere erreferenteak ere badituzte Europako herriek: adib. neederlandera lehen eta nagusiki frantsesarekin lotzen da (Naembouck 1546), eta gero ingelesarekin (Hexham 1647). III. HIZTEGIGINTZA ELEBAKARRAREN JAIOTZA 1. Hasikinak (XVII. mn.)

  Il [hiztegia] a esté commencé & achevé dans le siecle le plus florissant de la Langue Françoise. Et c'est pour cela qu'il ne cite point, parce que plusieurs de nos plus LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 29

  LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 36 a) Kultur historiaren aldetik, Europan barrena euskarak izan zuen izena ezagutzeko ezinbestekoak dira; bidenabar, Leizarragaren Testamentu Berriaren euskarazko itzulpenak arrazoi erlijioso eta linguistikoengatik lortutako nazioarteko oihartzunaren berri ere bademaigute. b) Lexikografiaren aldetik, iturritasun ariketa errazak egiteko balio dute, zeren eta ezaguna baita, neurri batean bederen, zerrenda hauetako batzuek (Vulcanius, Lhwyd) Leizarragaren testuarekin daukaten erlazio zuzena, baita euren artean daukatena ere.

  LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 44Ondorio latz hauek ulertzeko, lehenik agerian jarri behar dugu literatur hizkuntzaren sorrera eta hiztegigintzaren artean dagoen erlazioa hitz-zerrendetan baino, hiztegietan are nabariagoa dela: bederatzi hiztegigileetatik zazpi Iparraldekoak dira, bost aldi berean euskal idazle edo itzultzaile, eta lau "Sarako Eskola" deritzagunaren barruan kokatzekoak (Etxeberri Ziburukoa, Pouvreau, Etxeberri Sarakoa eta Urte). Argi dago, honezkero, literatur hizkuntzaren sorrerak hiztegiaren beharra azalarazi zuela, baina sentitu, egileek bakarrik ia sentitu zutela: gizartea beste norabide batetik zebilen, antza.Argitaratuak eskariaren isla diren heinean, ari garen epean lapurteraz orotara 25 liburu argitaratu ziren behin bederen; haien artean %15 inguru ditugu erlijio gaiez bestelakoak eta, bestalde, tartean hizkuntz liburu bi baino ez ziren kaleratu: Voltoirerena (c. 1620) eta Harrietena (1741). Eskariaren erretratu hertsiagoa lor daiteke, gainera, Ziburuko Etxeberriren Noelac-en bederatzi argitalpenak, egile beraren Manuala-ren edo Axularren Gero-aren bina argitalpenekin erkatuaz; edo Voltoireren zazpiak Harrieten bakarrarekin. Non-nahi eta noiznahi bezala edo areago, maila apaleko liburuak, errazak eta merkeak, maila jasokoak, zailak eta garestiak baino aiseago saltzen ziren.Pentsatzekoa da hiztegien eroslegaiak ez ziratekeela Etxeberri edo Axularren liburuenak baino gehiago inondik ere.Gaurko hitzetan esanda, eskaintza handia izan zen ia eskaririk ez zegokeen unean; halaxe ulertu bide zuten erlijio liburuen argitalpenak bai, baina hiztegienak diruz laguntzeko prest izan ez zirenak. Instituzioek eurek ere ez zioten erronkari behar bezala eutsi, Bidegarai eta Sarako Etxeberri lekuko. Bidenabar, egoera beretsua aurkituko dugu hurrengo bi mendeetan, euskaraz argitaratzeko debekuak gaineratuta (ik. 6. gaia).I. GALDUTAKO HIZTEGIAKHiru hiztegitan bat bakarrik gorde izana oso kontuan hartzeko galera da, nekez berdin baitaiteke galdutakoez ditugun berri apurrekin. Denak ez daude egoera berean, dena dela: alde handia dago inoren hiztegian aztarnak utzi dituzten Etxeberri bien hiztegietatik, Larramendiren aurreko edo ondokoa den ere ez dakigun Duhalderen hiztegira, esate baterako. Nolanahi ere, gogoan izan behar dugu azterketak ziur aski garai honetako hiztegigintzaz ikuspegi mugatua baino ezin diezagukela eman.

  NOMENKLATURA. Gaztelaniazko nomenklatura Nebrixaren gaztelania-latina hiztegitik (Vocabulario de Romance en Latín, 1495) hartu zuen eta laburtu, batez ere adieren LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 48 aldetik. Italierazko hiztegiaren aldean, badirudi euskarazkoan are murritzagoa dela, jatorrizkoaren erdia baino gutxiagokoa. EDUKIA. Denetariko hitzak, aurrerantzean nekez aurkituko dugun arlo batekoak barne: hitz tabuak, alegia. FORMA KANONIKOA. Atzerritarren hitz zerrendetan bezala, honetan ere erantzun naturala espero dugu. Alabaina, harrigarriki, C eskuak gaztelaniazko infinitiboaren ordain gisa partizipio mugatua ematen du, eta bada A eskuaren adibideren bat ere. BIZITZA. Lehenengo aipua Mayansena da (1737: 347); honen bitartez ezagutu zuen Larramendik (1745: xxxv-xxxvi) eta hiztegian erabili. Ondoko guztiek zuzen edo zeharka handik aipatzen dute, euren begiz ikusi gabe. Larramendiren erdeinuzko hitzek (Mayansen euskararen aurkako ondorioak deusezteko idatziak) atzeratu bide zuten XX.mendean berreskuratzea: esanguratsuki, Azkuek ez zuen bere hiztegirako erabili. Agud eta Mitxelenaren argitalpenaz geroz (1958) bere patua aldatu da. Silvain Pouvreau: Hiztegi laukoitzerako zirriborroak Hiztegigintzan aritu den lehen euskaldun berria. Honek ere gramatika eta hiztegia elkartzeko asmoa zeukan (hiztegian zehar "V. Gram." laburdura erabiltzen du hari erreferentzia egiteko), baina lehenengotik zati batzuk baino ez zaizkigu iritsi.

  NOMENKLATURA MURRIZTUA. DAut-eko sarrerak, adierak, esapideak eta errefrauak bakandu samartuta agertzen dira HH-an, hurrenkera horretan zenbat eta aurrerago, hainbat eta bakanduago. Bakanketa, jakina, HH-aren elebiduntasunarekin lotu behar, baita lekua irabazi beharrarekin ere, ziurrenik. NOMENKLATURA ZABALDUA. Zenbait hitz batzuetan familia osoak, adiera eta esapide eransten ditu. Eransketa interesgarrienak: (a) euskal familia etimologikoak osatzeko egiten dituenak; (b) euskal esapideak jasotzeko egindakoak. MAKROEGITURA. Ereduari zor dio alfabetoaren arabera antolatutako hiztegia izatea. Orobat, eredutik hartu du sarritan adieren, esapideen eta atsotitzen hurrenkera, hala nola partizipio aktibo eta pasiboak eta -se aditzak infinitiboaren ondoan emateko ohitura. Halere, Larramendik familia etimologikoak biltzeko joera dauka, eta familiaren barruan adieraren araberako azpifamiliak egiteko; bide honetatik, euskal ordainak batzuk besteetatik erosoago eratortzea eta adieren ezaugarriztatze semantikoan errepikapenik ez egitea lortzen du. MIKROEGITURA. HH-ko sarrera bakun eta laburragoa da, espero bezala. Sarrera kanonikoa bat dator hiztegi itzultzailearen gutxieneko edukiarekin: "gazt. sarrera-burua + euskal ordaina(k) + latinezko ordaina(k)". Eduki osagarriak: (a) gaztelaniazko sarrera-buruaren adierak ezberdintzeko balio duten azalpen laburrak (sinonimoak, zehaztapenak); (b) gaztelaniazko hitz batzuen euskal etimologia; (c) euskarari buruzko gramatikazko edo semantikazko azalpenak. LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 61EREDUAREN ERAGINA SARRERAREN OSAGAIETAN. Gaztelaniazko azalpen laburrak bertatik hartuak dira ia beti. Latina ere bertakoa izan ohi da, nahiz eskuarki laburtua.EREDUAREN ERAGINA EUSKAL ATALEAN. Bai etimologia asko, bai hitz berrien osagaietako asko DAut-en definizioan edo etimologian oinarritzen dira. Beste hitz berri batzuk gaztelaniazko sarrera-buruaren, latinezko ordainaren eta are grekozko etimoaren kalkoak edo itzulpenak dira.4. Euskal osagaiakJakintzat eman ohi dugu HH-ak hiru etorkiko hitzak jasotzen dituela: berriak, ahozkoak eta literaturakoak. Gaingiroki egia bada ere, HH-ko lehengaiak ñabarxeagoak dira eta, batez ere, sailen arteko mugak ez hain argiak. Hau ulertzeko, orain artean apologia soiltzat jotzen zen teoriaren barruan dauden ideia batzuk berreskuratu behar ditugu, euskal lexikoa bildu eta eguneratzeko Larramendik izan zituen oinarri teorikoak, hain zuzen.

  ezinaz hitz egin dugu batez ere. Ez dago horrelakorikXX. mendean, Bizkaiko Foru Aldundiak ordaindu zuen DVEF-etik hasita. Haatik, babesleak idorotzeko erraztasunarekin baino, eskariaren gorakadarekin lotuago dago aldaketa, eta hiztegigileak erabiltzaileen premiak asmatzeko izan zuten trebetasunarekin, jakina.BeraLzM-k 1975-1976rako bospasei argitaraldi zituen. Gure hiztegigintzaren historiako lehen produktu normaldu hau esku-hiztegia da, ia edonork erosteko modukoa.1965etik aurrera erabiltzaile jasoagoak ere merkatu bihurtu ziren: Mujikaren DCV-aren lehen argitaraldia sei urte baino lehen agortu zen, eta 1965-1980 bitartean hiru izan zituen (17.000 ale orotara), laugarrena 1987an.

  aldizkarietan barreiaturik dauden hamaika lan txikiez gain. Garai honetan, baina, kimika eta matematika sartzen dira lehenengoz hiztegigintzan (Mondragón 1968). Deitura-hiztegiak dira garai honetako berrikuntzetako bat. Badaude pare bat lehenago (Irigoien 1809, Pott 1875), baina Arana-Goirirenetik (1897) abertzaletasunak oso erakargarri bihurtu zituen; betiko etimologiazaletasunak aurkitzen duen esparru berria ere bada; gehienak halakoak izanik, Mitxelenarena (1953) bereizi beharra dugu. Halaber, Arana-Goiriren Deun-ixendegi euskotarra-k (1910) izendegiak egiteko ateak irekiko ditu. Bi arloetan lan xumeagoak nahiko daude aldizkarietan, eta bien kariaz antzinako dokumentuak aztertzeko grina ere sortzen da. GLOSARIOAK. Lehen baino handiagoa da hitz zailak nolabait azaldu beharra. Glosarioak nahiko aurkitzen dira, Azkue aitzindari (Ardi galdua, 1918): Otxoluaren Bertolda (1932), Orixeren Aitorkizunak (1956)... Literatur lanak ez dira bakarrak: Lopez Mendizabalen Zenbakizti-ak (1933ko arg.) ere "Akeita = café. Axot = tinta..." hasten den hiztegiñoa darama atzean, adibidez. HIZKUNTZ ESKULIBURUAK. Arlo honetan ezinbestekoa da Isaak Lopez Mendizabal nekaezina aipatzea. Betiko moduan, hiztegitxoak gaika antolatuta daude. Azkue osatu (eta zuzendu) beharrez DVFE-aren hitzaurrean Azkuek eskatu zuen "...me envíen cuantas adiciones y correcciones estimen convenientes" (xii); ez zen hor erretorikarik: bizitza osoan zehar bilketan aritu zen. Euskaltzaindiak ahalik gehiena biltzeko deia berretsi zuen Euskera aldizkarian (Irigoien 1965), DVEF berrargitaratzeko erabakia hartu zuenean.Gainerakoek ere ez zuten erretorikoki ulertu: hasiera-hasieratik osatze eta zuzentze aldera egindako lanak erruz aurkitzen dira, baina dudarik gabe garrantzizkoena zeritzen lana, "Azkueren hiztegian ez dauden hitzak" biltzea izan zen, DVEF euskal lexikoaren errolda bailitzan legetxe(Garate, Bozas Urrutia, Azpiroz, Bouda...). Herri-hizkera ez zen osatzeko bide bakarra, nahiz ibiliena izan: testu eta hiztegi zaharrak ere baliagarri izan dira, DVEF-ak alde honetatik hutsuneak dituela ohartu ahala. 50eko hamarkadatik aurrera hala testu hiztegi hautatuak (F. Mendizabal, LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 88 B. Fagoaga, A. de Lizarza...) nola, askoz bakanago, testu hiztegi osoak (Gorostiaga, Villasante, Altuna...) eratzen dira; hiztegi zaharren argitalpenak, Landucciren gogoangarritik aurrera(Agud & Mitxelena 1958).

  Aztertzeko ditugu: (a) Definizioak: Lehen gaztelania-euskara hiztegietan (Azkue DEV, Euskaltzaindia) bakarrik. Itzulpenik gabeko gaztelaniazko hitz kulturaletan erabiltzen dira. (b) Sinonimoen arteko esanahi-banaketa: Azkueren ideia (1905: xxixxii); Lafittek (1965) ere aipatzen du, eta badirudi oihartzunen bat izan lezakeela Mujika DCV-n. (c) Euskal ordainen zehazgabetasuna: Garbizaletasunak izan zuen beste ondorio bat, Tournier-Lafitterako bakarrik (oraingoz) seinalatua. ALDAERA PILAKETA. Azkuek bazekien DVEF-ko aldaera pilaketak anabasa sortzen zuela, baina bere ustez Euskaltzaindiari zegokion aukera egitea (1905: xxi). Honen hiztegian nagusiak behintzat denak ematen ziren, gomendagarrienei lehentasuna eman arren (Orixe, c. 1934). Honetan ere ez zen erabakitzeko gaitasunik izan. DVEF-ak eta ondoko lan osagarriek gauzak franko nahasi zituzten hiztegi orokorrei begira, aukera erabiltzailearen eskuetan uzten baita, Mitxelenak (1968) salatu bezala. Aldaerak DVEF-tik hartu eta irizpiderik gabe pilatzen dira hiztegi ertainetan (BeraLzM...), eta joera areagotzen da hiztegi handietan (Azkue DEV, Mujika, Auñamendi, Retana). Hedatuenei lehentasuna eman ohi zaie erd.-eusk. hiztegietan, eta inoiz (Mujika DCV, 1973) garrantzigabekoak ezabatu direla iragartzen da. Eusk.erd. hiztegietan, berriz, DVEF-ko sakabanatzea kalkatzen da, edo areagotzen, asi eta hasi bezalakoak ere zein bere lekuan azalduaz (Retana).

  LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 91 IDAZLEEN AUTORITATEA. Azkueren uzkurtasunak ez du epea beteko. Orixek hitz berri mota biak bereizteko, idazle onen autoritatera jo zuen. EtaMujikak (1965) zuzenean aurre egin zion: "Una voz queda legítimamente autorizada, no sólo porque la usa el pueblo sencillo, sino también cuando la emplean los buenos escritores". HEGOALDEKOTASUNA. Garaiko hiztegi ia guztiak hala nola lexikoari buruzko zalaparta gehienak Hegoaldekoak izanik, Iparraldeko hiztunez behar baino gehiago ahazten dira: bertako hitzak ez dira alde batera uzten, DVEF-n bilduta dauden neurrian behintzat, baina Hegoaldeko aldaerak hobesten dira eta Iparraldeko formak desitxuratuta (<h> gabe...) ematen. Lafitteren ustetan, ezinulertuzkoa da hiztegirik erabilienetan Axularren hitz asko ez agertzea, eta haien laguntzaz Iparraldeko idazle modernoak zein tradiziozko kantak ezin ulertzea. HITZAK ETA TERMINOAK. Ordain jatorrak edo kalko argiak hobesten direnez, hitza eta terminoaren artean egon behar lukeen ezberdintasuna aise galtzen da: erdal terminoen ordainetan (a) ohiko hitzak ematen dira, konnotazioari ere begiratu gabe; (b) aldaera eta sinonimoak metatuta (are euskalki markaz ere), adierazle bakartasunaren aurka. Lexikografi tekniketako geraldia DVEF-aren ildotik, garai honetan ez dago aurrerapen garrantzizkorik. Erdaraeuskara hiztegietan atzerriko ereduen (DRAE, esaterako) abantailak profitatzen diren bitartean, euskara-erdara hiztegien egitura oso badaezpadakoa da oraindik. ADIERAK. Era batera edo bestera, adierak formalki ondo bereizten dira (zenbakiak, plekak...). Erd.-eusk. hiztegietan erdarazko azalgarriak erabiltzen dira (Azkue DEV, Tournier-Lafitte, Mujika, Auñamendi); eusk.-erd. hiztegietan beti bezala erdal ordainen beren zeregina da (Azkue DBols, Mujika DVC, Retana). Gainera, ez dago euskal hitzen adierak antolatzeko irizpiderik; DVEF-n bezalaxe, formak agintea du mamiaren gainetik: homofonoak sarrera berean bilduta agertzen dira, eta aldaerak bereizita. FORMA KANONIKOA. DVEF-az geroz izenkietan mugagabea orokortzen da (salbuespena: T. Etxebarria). Halere, gaztelaniazko partizipioen ordainetako partizipioak mugaturik ematen dira (cf. oraindik Ekin, Auñamendi...), nahiz Mujika 1973ko DCV-n erdizka bederen konpondu, gehienbat erredundantzia ezabatuaz. GRAMATIKA-KATEGORIA. Euskalki hiztegietan izan ezik (Larrasquet, T. Etxebarria), ez da euskal hitzen kategoria behin ere azaltzen, Mujikaren DCV-ko salbuespenen batean izan ezik. Erraza da, hortaz, DVEF-ko itzulpen desegokitasunak oharkabean igarotzea, eta luzaro mantentzea. Berrikuntzarik handiena Lafitteren erreseinan dago, ez hiztegietan: ondoko garaian beteko ziren berrikuntzetako batzuk proposatzen ditu, hala nola da / du eta zaio / dio bereizkuntza. EUSKALKI-MARKAK. Zehaztasun eta maiztasun gehiago edo gutxiagoz, garai honetako hiztegien ezaugarri ditugu, aurreko garaian sumatu dugun joeraren ildotik eta, ziurrenik, eskuarki DVEF-ko berriak baliatuta. Azkueren markak denak nahi bezain egiazkoak ez direla jakinik, ohargarria da Mujika bide dela, idazlea eta jaioterriaren identifikazioa badaezpadakotzat jotzen duen lehena. ETIMOLOGIA. Lehengo garrantzia galduz doa. Hasierako hiztegietan bada bat edo bat, guztiz maileguetan (Bera, BeraLzM) edo maileguetan bakarrik (Lhande), baina ez gainerakoetan. Antolakuntzaren aldetik, DVEF-ean erroak (letra larriz) eta eratorriak (letra txikiz) bereizten dira; Lhanderenean hitzak familiaka bilduta daude. FILOLOGIA. DVEF-ko hutsetako zenbait pixkanaka zuzentzen dira (Azkuek berak baditu zuzenketak beste hiztegietan), baina beste asko errepikatzen, are salatuak izan ondoren. Esan gabe doa batzuetan berriak eransten direla, batez ere hala moduz moldatu zen Retanaren hiztegian. ERABILERA ADIBIDEAK. Ia ez dago halakorik ertainetan (bat edo bat BeraLzM-n, irizpide argirik gabe), baina bai handietan (Auñamendi, Mujika DCV eta DVC, Retana).

  LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 105 erabilera maiztasuna eta nazioartekotasuna. P. Mujikak irekitako bidetik, gainera, "idazle zaharrak" autoritatetzat jotzen dira.NOMENKLATURA NORMALTZEN. Hiztegi batuen ezaugarririk esanguratsuena nomenklaturan egiten diren hautuak dira, aurreko aldaera eta aukera pilaketari aitzi.Hiztegigileak Euskaltzaindiaren gomendio-erabakiei atxikitzen zaizkie, baina erakundea astiro doa lexikoari dagokionez.Bat-etik (1969; 2.000 hitz inguru) HBat-en argitalpen osoraino (2000; 20.000 inguru) zatikazko arauak (zenbakien idazkera...) edo arau orokorrak (maileguen idazkera...) baino eman ez dituenez, bereak heltzen ez diren alderdietan, hiztegigileek eurek hartzen dute bere esku hautapena egitea, erabiltzaileek gehiago behar dutelakoan. Badirudi hiztegiak batzuetan joeren sustatzaile eta hedatzaile izan direla, bestetan ziurrenik aitzindariak. (a) Forma edo idazkera finkatzea: Bat (1969) oinarri-oinarrizkoa baino ez da, eta aukerez betea oraindik (abantail(a), ai(h)en...). Hasierako hiztegigile guztiek <h>aren alde egiten dute; bestalde, argi ikusten da zalantzazko formak nola doazen hiztegietan erabakitzen. (b) Aldaerak eta sinonimoak hobestea: Aurreko hiztegietan jasotzen ziren aldaera batzuk zeharo desagertzen dira, eskuarki bigarren mailako, eremu laburreko edo tradizio gutxikoak. Aldaera batzuk gordetzen dira, baina elebakarretan edo euskara-erdara hurrenkerakoetan bakarrik, eta handik aldaera hobetsiraino bidaltzeko baino ez; ohiturak gaur arte iraun du.(c) Maileguak: Maileguak agerriki onartzen direnez, hiztegiz hiztegi tradiziozko zenbait berreskuratzen dira, eta erraz berri batzuk egiten ere. Hasierako hiztegietan forma zalantzak daude, eta nolabaiteko gehiegikeria, gero orekatuz joango dena.Areago, gero eta errotuago dago beharrik gabeko maileguen aurkako sarrerak eratzea.(c) Hitz berriak: Elkartu-eratorri zenbait ere tradiziozko bihurtzen dira hiztegietan une batetik aurrera. Sabindarretatik oso gutxik iraun dute, baina hauek ere beharrezko izaten dira. Aipatzekoa da, besteak beste, -pen / -zio zalantza maileguetan, eskuarki -zio-ren alde erabakiz joan dena.Azkueren "banaketa" garai honetan gauzatzen hasten da hitz bikote batzuetan, gehienbat Iparraldeko aldaerak adiera jasoagoetan berezituaz. Hiztegigile batzuk LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 106 zeharo alde agertzen dira, eta proposamen berriak eskaintzen dituzte ("Kintana" familia); beste batzuk, berriz, zeharo kontra(Sarasola).NOMENKLATURA MODERNOTZEA. Berariaz, boladan diren eta batzuetan oraindik gaztelaniazko hiztegiek jasotzen ez dituzten hitzak sartzen dituzte hasierako hiztegigileek, eta hauekin batera zientzia eta teknika arloetako ahal beste hitz, terminologia finkatu ahala gero eta errazago. Bereiz aipatu behar dira tabuak, eskuzabal jasoak.NOMENKLATURA EGONKORTZEN. Aurreko nahaspila ez da garai honetan erraz ezabatzen diren ezaugarrietakoa. Erabateko aldaketa sumatzen da nomenklaturan BeraLzM eta oraingo tamaina beretsuko hiztegien artean:Kintanak eta Mujikak (1977) aurrekoaren %35 inguru soilik jasotzen dute. Halere, joera berriak ere ez dira argiak hasieran: euren artean ez dute askoz berdintasun handiagorik (%40 inguru). Kontuak aldatuz doaz, dena dela: urte bereko eta tamaina beretsuko 3000 eta Elhuyar erkatuta(1996), adostasuna %70 inguruan dabil, lehenak sarrera ezberdin gehiago baditu ere. EUSKALKI-MARKAK. Aukerako bihurtzen dira. Agertzekotan, esanahi trinko bat izan ohi dute: irakurleari abisatzea hitza ez dela orokorra. Hitzen jatorria ez da interesekoa (cf. ulertu), egungo euskaran (idatzian batez ere) daukaten hedadura bakarrik baizik."OEH paradigma" definitzenHiztegigintza batuaren hasieratik bertatik aurrerapenak egiten dira euskararen tratamenduan, ikusi dugunez. Lehenengo hiztegi elebakarrak egiteak berak euskara gainerako hizkuntzen parean jartzen hasi beharra ekarri zuen eta, gainera, beste arlo batzuetan (gramatikan, esaterako) normalduz zihoan heinean une batetik aurrera honetan sakontzea errazago bilakatu zen. Dena dela, aise defini daiteke paradigma berria, irizpide eta tekniketan dakartzan berrikuntzengatik. Jakintzat emango dut lehen ordezkaria Sarasolaren HautaL dela eta, beraz, paradigma 1984-1995 bitartean eratuz doala. Urte hauetatik aurrera, berriz, hiru talde egingo ditugu, eta ordezkari bana hartu: batuaren irizpideen arazoa honetan datza, alegia: nola neurtu behar den hitz baten hedadura, erabilera maiztasuna edota nazioartekotasuna. Ikerlanik egin ezean, balirudike hiztegigileek belarriz-edo ebatzi behar dituztela. Erabilera maiztasuna neurtzeko saio bakarra dugu artean, SarasolarenMaizH (1977MaizH ( -1979)), urte bakarreko erakusgarri baten gainean oinarritutakoa.OEH-ak neurbide trinkoagoa eskaintzen du, ordea: literatur tradizioa, hots, hitzak noiztik noiz arte erabili diren, eta non, eta zeinek erabili dituen jakiteko modua.Honegatik, HautaL-ak OEH-aren corpusean oinarritutako lexiko hautaketa egiten du, 1750-1964 epeko literatur tradizioan zehatzago, euskal hitz ohikoak bildu nahiz. Behin honetara helduta, tradizioan agertu ez arren "ezinbestean hartu behar ditugun nazioarteko hitz orokorrak" ere ematen eta finkatzen ahalegintzen da.Elhuyar-ek urte bereko 3000-k baino sarrera ezberdin gutxiago izateko arrazoietako bat OEH (edota HautaL) nomenklaturaren eredu eta bermetzat hartzean datza: izan ere, 3000-ko sarreretatik %40 ez dago OEH-n, sarrera-buru behintzat, Elhuyar-en %20aren aldean.MAILEGUEN TRATAMENDUA. Hiztegi modernoak arauemaile dira maileguei dagokienez: kide jatorrik dutenak baztertutako aldaerak bezalaxe markatuak ageri dira, ikusi bezala. Paradigmako hiztegietan, ordea, hemen ere tradizioak agintzen du: kontuan hartzen da, esaterako, Iparraldeko literatura klasikoan ohikoa izan zen maileguak ordezko berriak ez dituen konnotazioak badituela. Labur esanda, maileguen arteko mailak ezartzeko irizpide finagoak erabiltzen dituzte.2. Lexikografi teknikakSARRERA SAKABANATZEAREN BUKAERA. Elhuyar eta 3000-ren arteko aldearen bigarren arrazoia honetan datza, alegia, sarreraren kontzeptua fintzean eta sarrera hobeto antolatzean. "Kintana" familiako hiztegi guztietan sakabanatze pixka bat badago: forma jokatuak, aditz perifrastikoak, kolokazioak... sarrera-buru agertzen dira; zenbat eta hiztegia zaharrago, hainbat eta errazago. Berbera edo areago dugu, beraz, HTipia-n eta batez ere LMuj-en. Sakabanatzea, hein batean bederen, euskara-erdara hiztegiak erdara-euskarazkoen alderantzizkoak izateari zor zaio edo, nahiago bada, LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 108 oraindik ere erdal baliokideen menpekoegi (cf. LMuj abataren "abacial"). Hau hiztegi elebakar landuagoekin bukatzen da (HautaL, HiztMod...), OEH-aren izpirituaren haritik: hitza bihurtzen da sarrera-buru, eta honelako guztiak, agertzekotan, sarreraren parte baino ez dira. Beraz, sarrera barruko atalen antolamendua nahiko konplexu bilakatzen da, adierez gainera azpiadierak, esapideak, lexikalizazioak, kolokazioak, elkartu batzuk, etab. ordenatu behar baitira.TERMINOLOGIA ETA AZALPEN TEKNIKOAK. Hiztegigileen profesionaltzeagatik edota euskaraz aritu beharragatik, oro har lexikografi terminologia agertuz doa garai honetako hiztegietan. Paradigmako hiztegietan, sarrerak konplexuago bilakatu ahala, hitzaurrean irizpideak ez ezik, azalpen teknikoak ere agertzen dira, luze ("Sarasola" familia) edo irudien bitartez ("Elhuyar" familia). HOMOGRAFOAK ETA BESTE. Sarrera hobeto antolatzeak beste ondorio bat dauka: homografoak sarrera banatan agertu beharra. Honek nazioarteko hiztegigintzan oso ezaguna den arazoa ekarri du gurera: zer hartu behar den aintzat. Paradigmako hiztegietan halako batasun bat lortu da, esanahi eta kategorian oinarri harturik. ADITZEN FORMA KANONIKOA. Orain arte ez bezala, Hegoaldekoak aditza egoki aurkezteaz kezkatzen dira: batuak bultzatzen duen aditzoina, zalantzak sortzen dituzten aditzizenen formak... hiztegietan islatu behar dira, erabiltzailearen mesedetan. Lehen unean neurriz gaineko isla du joera berri honek: aipatutako forma guztiak, gehi betiko partizipioa, gehi geroaldiko formak, denak sarrera-buru agertzen dira (HTipia, HArau). Harrezkero, hiztegiak lautan banatzen dira honi dagokionez: (a) hiru formak (abaildu, abail, abailtzen) ematen dituztenak ("Sarasola" familia, HBat); (b) hiru formak kasu arazotsuetan bakarrik ematen dituztenak (aberastu, aberats, aberasten), eskuarki abail(du) erako formak baino ez eman arren (Elhuyar 2000); (c) abail(du) erako formak bakarrik ematen dituztenak ("Kintana" familia, "Elhuyar" familiako aurreko guztiak, EuskararakoH); (d) oraindik ere partizipioa huts-hutsean ematen dutenak (Gereño).

garrantzi handia batzuetan apartekoa izan arren, euskal lexikografi tradizioan ez dute inolako jarraipenik edo eraginik izan. Honegatik, sorrarazi zituen testuinguruaz eta euren kultur esanguraz gehiago kezkatuko gara, eurak deskribatzeaz baino.

  

	LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 32 LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 34 LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 35
	tradizioak sortu ziren hainbat herritan (cf. aurreko gaia). Euskal Herrian, ostera,
	EDUKIAK Donemiliagako bi glosez besterik ez dugu. 3. Etimologi zerrendak
	Euskal hiztegigintzaren hasiera berankorra eta bilakaera arazotsua ulertzeko 3.1. Oihenarten Notitia-koa (1638?, 1656) HIRUGARREN GAIA I. ZEHARKAKO LEKUKOTASUNAK baliagarri den heinean, batez ere euskaraz idazten ez hasteko bildu bide ziren
	EUSKAL HIZTEGIGINTZAREN HASTAPENAK 3.2. Larramendiren De la Antigüedad...-ekoa (1728) AZALPENA arrazoiak Lacarrak (1957) bikain azalduak gogoratzeko balioko digute.
	1. Glosak 4. Gramatiketako hiztegitxoak
	2. Atzerritarren hitz zerrenda eta hiztegitxoak 4.1. Pierre d'Urte: Gramaire Cantabrique (1712) Bidaiarien bildumak. Europako bideak ugaldu eta seguruago bihurtzearen ondorio
	2.1. Bidaiarien bildumak 4.2. Martin Harriet: Gramatica escuaraz eta francesez, composatua argiak, hiru alderdi azpimarratzeko baliatuko ditugu:
	2.2. Hizkuntzalarien bigarren eskuko zerrendak francez hizcunça ikhasi nahi dutenen faboretan (1741) a) Lekukotasun askea ematen digute XV. mendetik aurrera bederen euskaldunen
	2.3. Glossaria duo vasco-islandica (XVII. mn.) Euskal Lexikografiaren jaiotza euskararen Erdi Aroko lehen agerpenekin bat erantzun naturala izenkietan nominatibo singular mugatua dela. Erantzun natural honek
	eginda aurkeztu ohi da. Alabaina, metodologia eta xedeen aldetik banatu behar baldintzatu du mendeetan izenkiei hiztegietan eman zaien forma kanonikoa.
	genituzke lexikografiaren eta hizkuntzaren historiak orainokoan bainoago, zeinek bere b) Hasiera ere aipatu behar da, gaikako hiztegitxoen ildotik datorrena, zehazkiago
	bideak urra eta, behar izanez gero, elkar susta dezaten. Oinarrizko banaketa honetatik eskema teozentrikoaren arabera antolatutakoen Erdi Aroz gerozko tradiziotik: Jainkoa
	zuzenean datoz gai honek dituen bi atalak: "Zeharkako lekukotasunak" eta lehen, Andredena Maria bigarren... goitik behera, gorenetik lurrazalera. Tradizio indartsua II. TRADIZIOAREN SORRERA: GENERO LEXIKOGRAFIKO XUMEAK "Tradizioaren sorrera: genero lexikografiko xumeak". izan zenez, aurrerantzean behin baino gehiagotan azalduko zaigu.
	1. Literatur lanetako glosario eta hitz zerrendak c) Multzo honetako zerrendagileen artean bat bereizi behar da, Marineo Siculo
	1.1. Leizarragaren Testamentu Berri-koak (1571) I. ZEHARKAKO LEKUKOTASUNAK humanista (1530), lehenengoz euskarari buruz anekdotaz goitiko jakin-mina islatu baitzuen;
	1.1.1. Testamentu Berrian diraden icen propri Hebraico eta Greco honek hurrengo azpiataleko zerrenden aurrekari ez gutxitan iturri ere bihurtzen du.
	batzuén declarationea Atal honetako lekukotasunek, euskararen barneko edo kanpoko historian
	1.1.2. Testamentu berrico hitz eta minçatzeco manera difficil bakoitz batzu
	bere declarationéquin
	1.1.3. Çuberoaco herrian usançatan eztiraden hitz bakoitz batzu hango
	ançora itzuliac Atalak bi zati ditu, oso asimetrikoak ezinbestean: euskaldunen aldetik glosak
	Bestetik, euskal zerrenda hauek ohi baino arreta gehiagoz aztertuko ditugu, bakarrik aipa daitezke, gainerako lekukotasun guztiak "Atzerritarren zerrenda eta
	nahikotxo argitaratuak izan baitziren, garai bereko hiztegiak ez bezala: hartara, 1.2. Oihenarten Neurtitz hautaco hiz bekanen adigarria (1657) hiztegitxoak" deritzan atalean sartu beharrekoak diren bitartean.
	gerokoengan eraginik izatekotan, badirudi hauek aukera gehien izan zutela. 1.3. Ibargüen-Cachopinen kronikako hiztegitxoak (c. 1600)
	2. Hizkuntz eskuliburuak Glosak. Hizkuntzen arteko urruntasunagatik, latinezko eskuizkribuetan
	egindako glosak erromantzeez bestelako hizkuntzetan goizago agertu ziren Europan
	2.1. Voltoire: Tresora hirur lenguaietakua (c. 1620) barrena, eta handik abiatuta, ondoko hiztegigintzaren oinarrian dauden glosario
	2.2. Rafael Mikoleta: Modo breve para aprender la lengua vizcaína (1653)

  LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 55 sarri bidenabar erdiesten dira, hizkuntza klasikoen ezaugarri hobezinak berdintzekotan edota hiztegia egiteko asmoaren ondorioz (cf. Etxeberri Sarakoa eta Larramendi).Egoera zeharo aldatu zen XIX. mendearen azken urteetatik aurrera: Arana Goirik eta Azkuek nork bere arrazoiengatik erabat arbuiatu zuten Larramendiren lana, guztiz hiztegikoa, eta urte gutxiren buruan euskara idatzitik bere itzala ia osoki suntsiarazi.

	LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 57
	zen. Baionako egotaldia (1730-1733): Iparraldeko literatura ia guztia ezagutzeko
	egokiera. Loiolako erretiroa (1734tik aurrera): Gogoa hiztegi lanetan biltzeko, baita
	Egoera honetatik berez bezala sortzen da "gaitasunaren hiztegia" deritzaguna, ahozko galdeketak egiteko aukera bikaina.
	dena, daitekeena eta litekeena, denetatik biltzen duena. Alabaina, Larramendiren hiztegia Hiztegigintzaren alorrean, Azkueren hiztegiak mugarri berri bat ezarri zuen (cf. 7. gaia). Alderantzizko hiztegia ere beharrezkotzat jo zuen, halere. Euskara-gaztelania
	(Harriet eta agian Urterenarekin batera) sail hertsiago batean sartu behar dugu, "literatur Hiztegiaren interpretazio historikoari dagokionez, harrezkero gainbehera baino ez zen baten hasikinak eskuizkribuan gorde ditugu: HH-aren bihurketa bukagabea, haren
	hizkuntza sortzaileak" deritzenen artean (cf. 1. gaia). joan, Azkuez geroz baliogabekotzat joa, Ibarrez geroz ondoko garbizalekeriaren iturburu eduki osoa zertxobait bahetuta eta emendatuta jaso nahian egindakoa.
	bilakatua, Mitxelenaz geroz euskal lexikoaren azterketa diakronikoaren crux izendatua.
	Funtsezko berdintasun hauen aldean, esan gabe doa Hiztegi Hirukoitza-k (HH)
	bereizgarriak ere badituela. Batetik, egitasmoa handinahi eta hats handiagokoa da, Arestian, Larramendiren lanak hobeto ezagutzeari eta Europako testuinguruan
	kultur hizkuntzen hiztegien pareko, erdal eredu erraldoiak (Espainiako Akademiaren behar bezala kokatzeari esker, agerian utzi da aurreko hurbilketak utilitarista, anakroniko
	edota azterketaren eragozgarri zirela. Honek Larramendiren helburuaz ez ezik,
	I. LARRAMENDIREN EGITASMOAREN XEDEA ETA GARAPENA
	1. Gaiaren bilakaera Egokitzapenak eta arazoak: Iturriko informazioa egokitzeko premia lau aldetatik
	sortzen zaio: zalantzazko edo bereizmen gutxiko grafiek estaltzen duten forma zuzena Aitzindaririk gabe ia, eta aurrekoek baino egitasmo handinahiago bat esku artean Gramatika: Hiztegitik hasi nahi zuen arren, berehala ohartu zen euskararen legeak berreraiki nahitik, itemak hiztegi formatoan ezarri beharretik (forma kanonikoa...), zuela, Larramendik ezinbestean hutsetik hasi beharra izan zuen, bere indarretan bakarrik ezagutu gabe alferrik arituko zela. Apologia: Bertan daude hiztegi egitasmoa bera eta gaztelaniazko itzulpena eman beharretik eta, gutxiagotan, ahalik formarik oso eta fidatuta. Lana ondo ala gaizki egin zuen, hau gutxienekoa izan zen orduan: sekulako haren oinarri teorikoak, baita hiztegi etimologiko hasikin bat ere (cf. 3. gaia). Hizkuntz egokiena eskaini nahitik. Honek arazoak sortzen dizkio batzuetan, interpretazioa iraultza eragin zuen euskal letren munduan, eta gorabehera historikoengatik ondoko mende eta erdian ez zen izan aukerarik inork gaindi zezan (cf. hurrengo gaia). eskatzen duten lanak baitira: gaizki ulertutako grafiak, oker biluzitako formak,

Diccionario de Autoridades, = DAut) aditzera ematen duen bezala; pareka lekiokeen bakarra Urteren hiztegia dateke, bukatzerik izan balu. Bestetik, egitasmoari dagokionez, hitzberrigintza aberats eta ausartagoa da: aberatsagoa, euskal hitz eraketaz bestek baino informazio gehiago erdietsi zuelako; eta ausartagoa, erabili zituen askotariko gaien eta egin zuen berranalisi berezi eta bere-berezkoaren kariaz.

Alabaina, alderik handiena bere izaerarekin zerikusi gutxiago duen gertakari batean datza: argitaratua izan zen eta, honegatik besterik gabe, mugarri gertatu zen hala Hegoaldean nola Iparraldean, hala hiztegigileen nola idazleen artean, hala etxean nola kanpoan: ez dago aurrekoetan antzekorik, ez eta izaterik ere.

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 56 lehenagoko eta geroagoko hiztegigileenaz ere hausnarrean aritzera behartu gaitu, eta HH-an sakondu beharrez hiztegien azterbideak zorroztera (cf. aurkezpeneko § 2).

2. Egitasmoaren garapena

Larramendik hiru urrats nagusiko egitasmoa garatu zuen, bata bestearen ondoan apologia (1728), gramatika (1729) eta hiztegia (1745) argitaratuaz. Lehena ezinbestekoa zen euskaldunen gogoa iraultzeko, euskararen ahalmen mugagabean sinetsaraziaz; beste biak, euskaldunak euren ama-hizkuntzan alfabetatu eta edozein gairi buruz duintasunez aritu ahal izateko azpiegitura lan nahitaezkoak. Hirurak, Europako hainbat hizkuntzatan aurkitzen ditugunen taiu berekoak.

Egitasmoa gaztelaniatik abiatuta gauzatu zuen, Hegoaldeko euskaldun jantzien kultur hizkuntzatik, hain zuzen. Hemendik hasita, egitasmo osoan zehar eraginkortasun nahia nabaria da, are honek etengabe egoerari egokitu beharra dakarrenean ere. HIZTEGIRANZKO MUGARRIAK. DAut-en lehen liburukiaren argitalpena (1726): Egitasmoaren pizgarria, bere esanetan, euskarari nahita ezikusia egiten zaiolako. hurrenkera: Gaztelania-euskarakoa hautatzeak bide eman zion DAut-en liburukiak atera ahala (1726-1739) HH osatuaz joateko. Bataz beste 13-14 urteko lana izan bide II. HIZTEGI HIRUKOITZA-REN BILKETA METODOAK 1. Eranskina-ren lekukotasuna LAN-HIPOTESIAK. (1) HH-aren hainbat berezitasun iturrien ñabartasunari zor zaizkio. (2) Erans ez da HH-az bestelakoa, "egiazkoagoa", haren eranskin xumea baizik; hortaz, lehen hipotesiaren egiaztalekua izan daiteke. IRAKASPEN NAGUSIAK. Iturrien ñabartasuna: Iparraldeko zein Hegoaldekoak, eta tankera guztietakoak: hiztegiak (Landucci, Harriet), literaturakoak (Axular, RS), hizkera ezberdinetako ahozkoak eta, neurri apalagoan, etimologia eta toponimia-antroponimiak. Iturriekiko fideltasuna: Arazorik ez egotera, iturrikoa kopiatzen du, besterik gabe. Akatsak zuzentzeko gai da, baina inoiz iturriko hutsak errepikatu ditu (huts bateratzaileak), zenbait irakurketa txar egiteaz gainera. Honek esan nahi du maiz HH-ko lekukotasunak iturriaren arrasto argiak gorde ditzakeela edozein mailatan. testuinguruaren edo (ustezko) etimologiaren arabera hala-hola itzulitakoak... LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 58

  GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 59 adibideak eta, behar izatekotan, oharrak ere ugari. Grafia: DAut gainditzen du, irakurlearen ortografi zalantzak saihesteko sarbide ezberdinak eskaintzen baititu. GEROKO HIZTEGIA. Sarrerak uniformeago dira, dudarik gabe lan jarraikiaren ondorioz.Ziurrenik eskuizkribu bakarra izan zen, inprentara joan zena, alegia. Ez dirudi sarrerak berrantolatzeko astirik hartu zuenik, ez hiztegia garbi jartzeko, ezta osoki berrirakurtzeko ere. Eta agian hasi eta buka idatzi zuen, atzera-aurrera gehiegi begiratu gabe.Azkar behar honetan, DAut-en nomenklaturari ia erabat atxikita jarduteaz gain, lehengo gai zenbait alde batera utzi zituen: Grafi istiluak, letra beraren barruan aldatu ahal izan zituenak izan ezik. Osotasun nahia: Ez du sarrerarik erantsi ohi eratorri automatikoak sartzeko, eta oinarriak eta atzizkiak aldizkatzera mugatzen da, edo oinarri batzuk soilik eratortzera. Adibideak desagertzen dira. Oharrak zeharo bakantzen ditu, eta iruzkin beharrenak (aditzen jokoa) markatzeko adierazpide normalduak bilatzen.

	LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 60
	HH ordura arteko eta luzaroko euskal hiztegirik handi eta aberatsena da (2
	liburuki, 828 or.): gaztelaniazko 43.000 bat sarrera eta azpisarrera, 87.000 bat euskal testu-
	hitz, agian 40.000 bat lema ezberdin. Eta hau, oinarrian bederen, ereduari zor zaio, ez
	biltzen du, hurrenkerari gehiegi begiratu gabe, eta kupidarik gabe nahi adina kendu zein baita nolanahiko hiztegia, aurki zitekeen berri eta osoena baizik, gaztelaniazko kultura
	erantsiaz. Muturrerainoko eratorpen automatikoa: Oinarri guztiak atzizki guztiekin guztia itzuli ahal izateko Larramendiren asmoarekin ezin hobeto datorrena. DAut
	konbinatzen dira, litezkeen ordainak oro jasotzearren. Argibideak: Euskal ordainen erraldoia (6 liburuki, 4.183 or.) berdintzeak sekulako ahalegina eskatzen du, eta
	erabilera azaltzeko behar beste ematen dira, mota askotakoak; gutxieneko kontuan hiztegigilea, bertatik bertara nomenklatura zabala eta ordenatua lortzeaz gainera, ia

A LETRAREN BEREZITASUNA. Letra honetako bereizgarrien arabera, hiztegiak gutxienez bi idaztaldi izan zituen: A letra osoa, edo haren zati handi xamar bat, eta gainerakoa. Lehenengo idaztaldian zehar egitasmoa bakunduz doa. Gogoan hartu bide zuen, hartutako bideari jarraituz gero, ez zela hiztegia sekula bukatzeko gai izango, eta egingarriago bilakatzeko modua bilatu zuen. Ez dirudi zorakeria denik pentsatzea lehen idaztaldia Loiolara baino lehenagoko gorabehera handiko garaiari dagokiokeela, eta bigarrena bertaratzearekin lotuta dagokeela.

HASIERAKO HIZTEGIA. Gerokoa baino handinahiagoa, halaxe jarraitzera, ereduarekin zerikusi gutxi izango zukeen. Ezaugarriak: DAut inspirazio iturri: Burura datorkion guztia LEHEN 3. Antolakuntza eta erdal ereduaren erabilera Nahiz oraintsu arte gure hiztegi guztiak gutxienez elebidunak izan, euskarazko alderdiari bakarrik begiratzeko ohitura handia izan dugu. Oker handia da, eredurik izan denentz jakitea eta izatekotan nola erabili den zehaztea azterketaren osagarri ezinutzizkoa baita. Lexikografiaren ikuspegitik, jakina da garaian garaiko eredu aurreratuenek garrantzi handia dutela beste hiztegigintza tradizioen garapenean eta teknika berrien hedapenean. Lexikoaren historiaren ikuspegitik, aztertzen hasiak gara Europako hizkuntza askoren hasierako hiztegigintza elebiduna eta norberaren hizkuntzaren lexikoa jaso eta aberasteko premiaren artean dagoen erlazioa.

  GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 76 aldizka besteek (Iztueta, Xaho, Duvoisin, Aizkibel, Lakoizketa...). Xaho da sistematikoki laburdurarik erabiltzen ez duen bakarra ("Cristau et Cristinau sont du dialecte cantabre;

	LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 66 LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 68 LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 69 LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 70 LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 71 LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 72 LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 73 LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 74 LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 75
	Aizkibel) eta Astarloaren lanek (Humboldt), besteak beste, geroko hiztegiak aberasten harpidedunei esker, eta 1887an Novia de Salcedorena. Garai honetan aurkitzen b) Ez dago lan ertainik, antza denez; gainerako guztiak, ezagutzen ditugun Landare hiztegiak [Larramendiren hiztegia] por ochenta pesetas, me quedaré sin ello, como que el que va a eta bi eratara bereizita: (1) zeinuen bitartez: ohikoena pleka bikoitza da (||): Fabre, Aditzen forma kanonikoa
	EDUKIAK III. LEXIKOGRAFI TEKNIKEN ERABERRITZEA I. LEXIKOGRAFI LAN MOTAK 1. Sarrera sakabanatzearen bukaera dituzte. Honek ez du esan nahi egoera normaldu zenik. Garai honetako lanen zerrenda (cf. eranskina), argitaratuetara mugaturik ere, hainbestekoa da, alderdi soziolinguistiko eta ditugun ia lan guztiak argitalpenak dira, eta ñabar xamarrak. Labur bilduz, garaia oso emankorra izan zen, baina baita oso gorabeheratsua ere. Esan behar dugu, bestalde, oraingoz azal-azaletik baino ez dugula ezagutzen: neurrian, 10.000 sarreratik beherakoak dira. Hauetatik Iparraldekoak bakarrik argitaratzen dira, guztiz 1850 ondokoak. Atzerritarren ohiko hiztegiez gainera (Bullet, Goldmann; cf. 3. gaia), garai salir a luz [...] me será de mayor utilidad para escribir en bascuence, pues que empieza Gèze, Harriet, Aizkibel; (2) letra tipoen bitartez: Van Eys, Manterola. Euskaraz egin izan diren lehen hiztegi berezituak, denak landare hiztegiak dira, bi argitaratu (Lakoizketa, Althabe) eta egile ezezaguneko argitaragabe bat, botanikazaletasuna gurean indarrez sartu zelako seinale. cada artículo por la voz bascongada, ventaja que no tiene el de Larramendi" (Iztuetari, Hegoaldean kontua egonean dago gehienbat: aditzaren forma kanonikoa beti Khiristi est du dialecte vasco-souletin"). Hauetan tradiziozkoena Aizkibel da: esapideak, konparatibo eta superlatiboak, ere partizipio mugagabea da, eta tradizio honi lotzen zaio Lécluse Gorputza-n. 1827-X-20ko gutuna). adizkiak... zeinek bere sarrera daukate, guztiz hiztegiaren hasieran. Eta berritzaileena Oso orokorrak izan ohi dira (euskalki nagusiak) eta, dena sailkatu beharrez,
	SEIGARREN GAIA AZALPENA kulturalean zer edo zer aldatzen hasi zelako seinale; haatik, gorabehera historikoek obren zerrenda osatzeak berak lanak ditu, eta ez bide dugu behar bestean gainditu honetan lehenengoz euskalari atzerritarrek egindako hiztegi homologagarriak aurkitzen Nolanahi ere den, euskal hiztegigile askorentzat, lanari hasiera emateko bide Harriet: adierak zenbatzen dituen lehena dugu (1º, 2º...), baita homofonoak ere (I, II...). Konpondu gabe dago, hala Hegoaldean nola Iparraldean, partizipio mugatuaren ardura belarriz ebatziak, edo iturriaren araberakoak (Larramendi = gipuzkera). Han-1. Hiztegi orokorrak 2. Gramatika kategoriak euskal lan askoren argitalpena atzeratu egin zuten (batzuetan sine die) eta, beti bezala, hiztegigile zintzo eta baliogabeen arteko dikotomia (cf. Novia). Nolanahi ere den, garai ditugu (Humboldt, Lécluse, van Eys), euskaldunek aintzat hartuak, erabiliak eta geroko naturala HH atzekoz aurrera jartzea da, gero honi bestelako gaiak erants badakizkioke gaia, partizipio erromantzearen ohiko ordaina. Garai honetan jadanik gutxi ikusten dira: hemen zehaztasun gehiago eta egozpen ziurragoak aurkitzen dira, halere. LARRAMENDIREN ONDORENGO HIZTEGIGINTZA (1745-1905) 1.1. Galdutakoak 1.2. Hiztegi handiak (40.000 sarreratik gorakoak) lan teknikoak kaltetuenak izan ziren, guztiz hiztegiak: aurreko garaian bezalaxe, batzuk hau definitzerakoan, badirudi hasteko gutxienez hiru alderdi aintzat hartu beharrekoak hiztegigintzan (aukera izan zen heinean) eraginkorrak. Etimologiazaletasuna eta hiztegi etimologikoa Gramatika kategoriak bat edo bat Añibarro, Lécluseren Manual eta, batez ere, Fabre eta Aizkibelengan, ere. Batzuk lanaren fase honetan geratu ziren nahigabe (Aizpitarte) edo nahita 3. Izenkien forma kanonikoa 4. Aditzen forma kanonikoa Zenbat eta ikertuago, hainbat eta argiago dago Larramendiren hiztegiaren eragina gaur galdutzat jotzen dira (Astarloa, Humboldt, Lécluse, Iturriaga, Lardizabal). Dena dela, garai hau ez da beti bat eta bera, ezta alderdi horri dagokionez. Argi direla: (1) lanen ñabartasuna (tamainan, xedean...), ordura arte parerik ez duena; (2) Larramendiren eragina, hala lexikoa nola lexikografikoa; (3) lexikografi tekniken Garai honetako hiztegien funtsezko osagarria izaten da etimologia, dela baina ez, oso oker ez banago, gainerako hiztegietan. Adibideak eta erreferentziak (Humboldt, gero honekin oraindik ezagutzen ez dugun Primitiva osatzeko); beste Kategoriaka antolatutako zerrendetan izan ezik (cf. Urte), XIX. mendearen Hizkuntz eskuliburuak informazio lagungarri (Iztueta, Hiribarren, Manterola, Lakoizketa... baita EHAE ere), batzuek lana bukatu zuten askoz urrunago iritsi gabe (Lécluse, Aizkibel, Novia...); erdialderaino ez dugu aurkitzen euskal hitzen gramatika-kategoria adierazten duenik, Interesgarriago dugu Iparraldean sortzen den arazoa. Hemen tradiziozko forma Larramendiz geroko denboran testuak hustea euskal nomenklatura sortu edo 1.3. Hiztegi txikiak (10.000 sarreratik beherakoak) 1.4. Gramatiketako hiztegiak pixka bat egiteko asmoz, hiru azpigarai ezar ditzakegu, bi argitalpen mugarri hartuz: eraberritzea. Aldatzen ez den gauza bakarra: elebiduntasuna. Azpimarratzekoa da oso, hizkuntz eskuliburuek garai honetan hartzen duten dela nomenklaturaren erabakitzaile (Xaho: maileguak eta hitz jatorrak hiztegi banatan) Harrietek bakarrik lortu zuen alde askotatik aberatsago den hiztegia egitea. hazteko bide usua da (cf. Manterola). Hiztegi handiek (Harriet, Duvoisin, Aizkibel) 5. Euskalki markak edo antolatzaile (van Eys, Harriet). Ez da harrigarria, bada, Noviari hiztegi etimologikoa Dakusgunez, HH-aren alderantzizkoa hiztegi handien oinarrizko gaia dugu, Duvoisinen adibideak ugari dakartzate, batez ere literaturakoak, hitzaren erabileraren argibide edo
	1.5. Hitz-zerrendak 6. Adibideak eta erreferentziak egitea bururatzea. salbuespen garaiarekin. Larramendik berak egindako hasikina ez da erabat ezezaguna egiaztabide, nahiz egokituak izan (Harriet) edo batzuetan erreferentziara mugatu
	(Arana 1880), baina ez zen inor hartaz baliatu, dakigularik.
	1.6. Atzerritarren hiztegiak 7. Beste berrikuntza batzuk
	2. Hiztegi bereziak 7.1. Bidalketa-deiak III. LEXIKOGRAFI TEKNIKEN ERABERRITZEA
	7.2. Sinonimoak 2.1. Euskalki hiztegiak fonologikoan oinarritutakoa. Bigarrena hizkuntzaren deskribapenean hotsak garrantzia Batzuetan Europako berrikuntzak bere eginda (ereduak aztertu gabe daude,
	2.2. Landare hiztegiak eta beste hartuaz doazen garai baten isla hutsa bide den bitartean, lehenengoan ohartzekoak baina), bestetan berezko premiek hartaratuta, garai honetan hamaika alderditan
	2.3. Glosarioak eta eranskinak dira, gutxieneko kontuan: (1) hamaika atzizki eta elkarbideren esplizitazioa, sarri aldatzen da euskal hiztegiaren itxura. Bi izen aipatu behar dira berritzaile nagusi eta
	Asmo honekin, garai aberats honetako lexikografi lanen zerrenda ahalik osoena 2.4. Etimologi hiztegiak eta zerrendak ziurrenik lehendabizikoz; (2) Larramendiren elkartu zatikagaitzen bere kabuzko aitzindari gisa: Xaho (1855-56) eta Salaberri (1856). Izenkien forma kanonikoa Beste berrikuntza batzuk
	eratzeko ahalegina egin dugun arren, mota nagusi, arrakastatsu eta berrienetan jarriko dugu arreta gehiena, eta garaiko ezaugarriak azaleratzen saiatuko gara, adibide azalpenak eta erator atzizkien alomorfo ezezagunen identifikazioak, batzuk eta Sarrera sakabanatzearen bukaera Lehen hiztegigileen zalantzetatik (cf. 3. gaia) nominatibo singular mugatua 2.5. Klasikoen lexikoiak besteak maiz zuzenak. orokortzera igaro zen, eta halaxe mantenduko da indarrez XX. menderaino:
	esanguratsu zenbaiten laguntzarekin. 2.6. Euskal Herriko erdararen hiztegiak Hiztegi Hirukoitza-ren argitalpenak egoera behin betiko aldatu zuen. Alde honetatik, Euskalki hiztegiak Nahiz osoki eta betiko izan ez, esan daiteke hiztegi zaharren sarrera eskuliburuez gainera, Añibarro, Lécluse, Iztueta, Fabre, Harriet, Aizkibel, Novia eta
	2.7. Deitura hiztegiak 3. Hizkuntz eskuliburuak II. HIZTEGI HIRUKOITZA-REN ALDERANTZIZKOA ETA EUSKARA-ERDARA ORDENA Sarasolarekin bat, "Larramendiren paradigmaz" hitz egin dezakegu garai honetako hiztegigintza definitzerakoan: XVIII. mendearen bigarren erdialdetik aurrera eta XIX. mende osoan zehar, HH nahitaezko erreferente lexikografiko bihurtu zen, euskal lexikoaz ezer egiteko ikasi zein irakasteko, bildu, aberastu zein aztertzeko abiapuntu. Halere, ez da erreferente bakarra: aurreko hiztegi eskuizkribatuak zerrendatu eta berreskuratzeko ahaleginak egiten dira, inoiz arrakastarik gabe bada ere (Landucci). Bide honetatik Pouvreau (Humboldt, van Eys, Aizkibel, Duvoisin...), Aizpitarte (Humboldt, Iparraldeak aurrea hartzen du orain: Xahoren hiztegiaren argitalpen bukagabetik hasita (1855), Salaberri (1856), Fabre (1870) eta van Eysenak (1873) ikusten dute argia, lan xume zenbaitekin batera. Tamainan, gehienbat bi muturretan biltzen dira: sakabanaketa Xahoren hiztegiarekin bukatzen dela, sarrera-buruari buruzko informazio Lakoizketa, denak tradizio hari atxikitzen zaizkio. Hauxe da garai honetako bereizgarrienetako bat: zuzenean lotu behar dugu II. HIZTEGI HIRUKOITZA-REN ALDERANTZIZKOA ETA EUSKARA-ERDARA ORDENA guzti-guztia lerrokada berean ematen baitu, eta sarrerako osagaiak lehenengoz a) Hiztegi erraldoiak (40.000 sarreratik gorakoak), haien artean oraintsu arteko hiztegirik handiena (Harriet). Badirudi HH-ak hautsi beharreko marka ezarri zuela. Halere, hauek dira okerren dabiltzanak, ez bakarrik argitaratzeko, baita are burutzeko ere: cf. EHAE-ren egitasmo bugakabea, Xahoren hiztegiaren zati bat soilik argitaratua, Bonaparteren eraginarekin (cf. Salaberri, Otaegi) eta zeharka dialektologiak Europan barrena XIX. mendean izan zuen garrantziarekin. Erlazioa dauka, halaber, Larramendiz geroz euskalkiak markatzeko joera handiarekin (ik. beherago, § III). Garai honetako temarik nabarienetako bat euskara-erdara hiztegi handia lortzea dugu, eta honek hautsi egiten du ordura arte erdara-euskara hiztegiak egiteko Hegoaldeko joera. Hiztegi handi guztiek euskara dute iturri-hizkuntza, baita txikietako Berrikuntza Iparraldekoa da, eta lehen urratsa Xahoren hiztegikoa, sarrera-Euskalki markak zeinuen bitartez bereizten: marra zut edo plekak (|) bereizten ditu frantses ordain-burua mugagabe ematen baitu, eta mugatzailea argi bereizita (CROCODILO,  A). definizioak gaztelaniazkoetatik; gurutzeak ( †) latinezkoak, eta lerrokada zeinuak ( §) Larramendik berariaz hitzen etorkia ez zehaztea erabaki bazuen ere (cf. 5. Sistema beretsua darabil Manterolak, Xahorengan ikasitakoa inolaz ere (abere-a). etimologi azalpenak edota "Tabl. gram."-erako (gramatika taulak) deiak. gaia), ia bere ondorengo guztiek egiten dute, zio ezberdinengatik. Jadanik EHAE-ren Salaberrik ematen du lehenengoz mugagabe soila sarrera-buruan (Bonaparteren 3) 1883-1905: Foruen desagerpenari (1876) egotzi ohi zaio mendearen azken Lécluse harpidedunik bildu ezinik-edo azkenean galdua, Harriet eta Duvoisin gehienek ere. Arrazoi nagusiak bi dira: (1) Gehien aipatzen dena: ikertzaileari euskal Atzera-aurrerak egon arren, ondoko hiztegi gehienetan sarrerak itxura egitasmoan jasotzen da honen beharra ("...en cada voz se ha de advertir el Dialecto a eraginez, ziurrenik), eta ondotik van Eys, Gèze eta Duvoisinek ere. Arxu erdibidean laurdenean gertatzen den susperraldia. Gure arloan behintzat, aldaketa erabatekotzat jo dezakegu: 1883tik aurrera, emanaldika, Aizkibelen hiztegi erraldoia argitaratzen da, argitaragabeak, Aizkibel eta Novia egilea hil ondoan argitaratuak... lexikoa eroso eskaintzea (EHAE, Humboldt, Aizkibel...); (2) Abbadiek ematen digu modernoa dauka, osagai guztiak edo ia sarrera-buruaren azpian nola edo hala bilduta, geratzen da: izenak mugaturik, frantsesez ere ("Bazterra, le bord"), eta izenondoak que pertenece..." § 3º, 7º). Euskalki markak, eskuarki laburduren bitartez adieraziak,
	bigarrenaren lekukotasun ezinutzizkoa: "Si su Dueño no quiere vendérmelo mugagabean ("Aberats, riche").

erabatekoa izan zela garai honetako hiztegigintzan, pare bat salbuespenekin. Azkuek honegatik arbuiatu zituen hiztegiez gainera

(Novia, Fabre eta, ia-ia, Aizkibel)

, are argitaratzaile modernoek Larramendiren eragin gutxikotzat, beren kabuzko bilketatik lortutako hitz jatorrez betetakotzat aurkeztu dituzten hiztegietan (Añibarro, Odriozola), ikuspegi utilitaristatik "salbatzeko" asmoz edo, HH-aren ekarria %70-90 bitartekoa izaten da; areago, azkenotan ohartu ahal izan gara, hiztegi originalak berak ere itxuraz bakarrik daudela eragin horretatik at (cf. Duvoisin).

Izan ere, Larramendiren eragina ez da mugatzen ageriko alderdietara (hitz berri nabarmenak, etimologiadun maileguak): hitz "arruntak" eta ohiko hitzen aldaeren arteko hautuak ere horren adierazgarri ditugu, ez hain begi-bistako, baina (horregatik ere) besteak baino iraunkorragoak.

Bi mendetan zehar (1562-1745) euskal lexikografiaren gaitz larriena aurreko lanak ezagutzeko eta, beraz, tradizio bati atxikitzeko zailtasuna izan zen (cf. 4 eta 5. gaiak).

HH-aren bigarrena (1853) eta Aizkibelen hiztegiarena (1883):

1) 1745-1852: Hegoaldekoak dira orain arloari nagusiki eusten diotenak, Euskal Herriko Adiskideen Elkartearen (EHAE) egitarautik hasita (1773). Mota ezberdineko lanak nahiko agertzen dira, baina denborak txarrak izan eta burutzen direnak ere ez dira inprentara iristen, ez bada lan txikiak: liburuxkak (Mogel, 1801), gramatiketako hiztegitxoak (Lécluse, 1826) eta hizkuntz eskuliburuak (Astigarraga, 1825). Galdutako hiztegiak hasierako garai honetakoak dira guztiak.

2) 1853-1883: Larramendiren berrargitalpenarekin (1853) azkenik ere aurreko garaiaren gutxieneko asmoa lortzen da (cf. Iturriaga, Lécluse). Izan ere, bestelako giroa sumatzen da oro har, Iturriagaren Arte de aprender a hablar la lengua castellana... delakoaren argitalpenaz geroz (1841) behinik behin, eta gertu dagoen masa kritiko baten seinaletzat har dezakegu; dena den, oraindik ere ez dago ia ezer argitaratzerik Hegoaldean, hizkuntz eskuliburuak izan ezik. Hauxe da Manterolak (lehenago Astigarragak bezala) ematen duen aitzakia, hain zuzen.

I. LEXIKOGRAFI LAN MOTAK

Argitaratzea erraza ez izan arren, euskalariak askotariko lanetan sartzen dira; argitaratuak eurak inoizko ñabarrenak dira, guztiz XIX. mendearen bigarren zatian.

Hizkuntz hiztegi orokorrak

Lan gehienak, gaingiroki mintzaturik, hizkuntz hiztegi orokor elebidunak dira, hirueledunak edo sasi-hirueledunak (gazt. eta fr.: Lécluse, Manterola, Agirre, Darricarrere; gazt. eta lat.: Novia), laueledunak (gehi latina: SbUrq eta Xaho) eta eleaniztunak (Bela) falta ez badira ere. 1902 arte (Lopez Mendizabal) ez dago norabide biko hiztegirik, gramatiketakoez besterik (Lécluse, Géze), ohi bezala; halere, batzuetan alderantzizko aurkibidea eskaintzen da (Novia, Lakoizketa). garrantzia. Astigarraga (1825) best seller erabatekoa da, nekez berdintzekoa: 44 argitaraldi zenbatu dira, eta Arrese-Beitiak (1884) bizkaierara itzuli zuen. Azkueren mugarria gainditu zuen lan lexikografiko bakarra dugu, nahiz eta garai berriari egokituta, nonbait. Euskara oinarrizko hezkuntzan irakasteko pentsatutakoa da (cf. Iturriaga). Lexikografi edukia kategoriaka txertatuta dago gramatika azalpenetan, eta izenak gaika antolatuta, betiko moduan Jaungoiko-tik hasita.

Haur euskaldunei gaztelania erakusteko egindakoa dugu Egurenen Metodoa.

Gainerakoak bidaiarientzat zehatzago turistentzat eginak dira. Egurenen Guía-k bi zati ditu: "Vocabulario castellano-vascongado", izenkiak eta aditzak bereiz ematen dituena, eta bi sailak gaika antolatuak, eta "Ejercicios sobre la declinación, conjugación y diferentes formas de construcción". Latasarena, izenburuaren arabera, gazt.-fr.ingelesa-euskara hiztegi txikia da, marrazkiduna.

Lorpenek ia ez dute jakin-minik sortu orain arte, ezin konta ahala etimologia fantasiatsu eta okerren artean ezkutatuta daudelako, nonbait. Noviaren hiztegiak berak baduke interesik, halere. Bi etimologibide erabiltzen ditu, maiz biak elkarrekin: tradiziozkoa, morfologian batez ere oinarritutakoa, eta berria (astarloarra), cratilismo nahiz EHAE-ren egitasmoan jadanik jasota egon ("Se ha de individualizar en cada artículo o voz, qué parte de la oración sea...", § 3º, 1º).

Berrikuntza Salaberriri zor zaio, baina Xahok ere frantses eta gaztelaniazko ordainak sistematikoki markatzen ditu, eta euskarazkoetarako gramatikazko tauletara bidaltzen. Halere, ez zen orduan orokortu, ezta XX. mendearen zati on batean (cf. hurrengo gaiak): garai honetako salbuespen bakarra Gèze dugu. Fabrek frantses sarrera-buruena bakarrik ematen du, van Eysek gutxi-gutxitan baino ez (antza, definiziorik ez duten "interj." bezalakoetan soilik) eta Duvoisinek beharrezkoa deritzanean bakarrik (kategoria bikoitzekoetan: "adj. eta subst."). kanonikoa aditzizena da, Lécluseren Manual, Arxu eta Fabrerengan topatzen duguna, baina ez da garai honetako ohikoena, ez da "modernoa". Izan ere, Xaho berritzaileak euskal lexikografiaren historian lehen aldiz aditzoina sarrera-buru jartzen du, partizipio eta aditzizenaren atzizkiak ondoren dituela (CRISTALISA, tu, tze, etc.). Sistema ezin ekonomikoagoa izan arren, Duvoisin da bere jarraitzaile bakarra (sosega, tze, tu edo sosegaraz, te, i). Dena dela, harrezkero aditzoinak garrantzia hartzen du ondoko hiztegie batzuetan, sarrera-buruko lehen forma edo forma nagusi bihurtuta: Salaberri (protesta, protesta-tu),

Géze (eusk.-fr.: Orhit, orhitze, orhitu; fr. -eusk.: orhit)

.

Van Eysek, buruan gipuzkerazko formak eman ohi dituenez, partizipioa eta aditzizena hautatzen ditu sarrera-buru (tolestu, tolestutzen), edo partizipioa bakarrik (tirriatu); Manterolak bere egiten du sistema (abiatu, abiatzen), arlo honetan ere berritzaile ageri den Hegoaldeko bakarra.

Harrietek erabiltzen du sistemarik garestiena, sarrera-buru aditzizena jarri ondoren, eman beharreko bilakatu diren forma guztien bilduma egiten baitu

(PISATCEA, pisa, pisatu, pisatcen)

. beti edo ia beti ematen dituzte batzuek (Añibarro, van Eys, Manterola, Harriet), eta LEHEN (Aizkibel). Txikiago zenbaitetan ere adibideak agertzen dira, gehiago edo gutxiago, ahozkoak (Salaberri), asmatuak (Hiribarren) edo irakurriak (van Eys). Hauen aldean, hiztegi orokortzat nekez har daitezkeenak (Zabala, Iztueta) hein handi batean hanhemen entzun edo irakurritako hitz, adibide eta esapide bildumak dira funtsean. Salbuespenak salbuespen, iturriak zintzo aitortu ohi dira, eskuarki laburduren bitartez (van Eys, Harriet, Duvoisin, Aizkibel...). BIDALTZE-DEIAK. Hiztegigile askok aldaerak lotzeko, eta hala ohiko informazioa batean bakarrik emateko erabiltzen dituzte

(Xaho, van Eys, Manterola, Harriet, Duvoisin, Novia)

. SINONIMOAK. Bi hiztegitan sinonimoek atal egonkorra osatzen dute, laburduraz markatua: Manterola (Sin.) eta Harrietenean (Sy.).

LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 77

  HautaL-an (1984HautaL-an ( -1995)), honek nagusiki OEH-aren corpusean oinarritutako lexiko hautapena eskaintzen baitu. Corpus berak, bestalde, oinarri gisa balioko du 1995etik aurrera Euskaltzaindiak HBat egin dezan.

	LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 103 LEHEN GAIA: LEXIKOGRAFI OINARRI TEORIKOAK 104
	Hiztegia zabaltzerakoan ere bi bide berri eskaini ditu: CD-ROM formatua OEH-AREN HASIERA (1984). Oraingoz euskal hiztegigintzak izan duen azken
	(Europako Hiztegia, 1994) eta sarean aurki daitezkeen hiztegiak (ik. www.euskadi.net mugarria. 1956an K. Mitxelenak Azkueren hiztegia berregiteko Euskaltzaindiaren
	eta mandatua onartu eta bitartean hartarako fitxa mordoa bildua zuen. Erakundeen www.ivap.com, denetarikoak aurkitzeko, eta EUSKALTERM-erako
	www1.euskadi.net/euskalterm). laguntzarekin, 1984an euskaraz izan den hiztegi egitasmorik handiena abian jarri zuen:
	Hegoaldekotasuna tradizio guztiaren lexikoa kritikoki biltzea, alegia. Data beretsuan Mitxelenaren
	egitasmoa eta Sarasolak aspaldixko zerabilena (HArau 1977-1979, MaizH 1982)
	Aurreko joera indartu baino ez da egiten. Batetik, ez dago frantsesa jasotzen duen elebidun baturik (ezta ia bestelakorik ere) Kintana eta Charrittonen hiztegiraino (1997). Bestetik, Hegoaldeko hiztegietan hango hiztunentzat ulertezinak diren hamaika mailegu sartu dira; areago, euskalki hilak bailiran, Iparraldeko hitzekin nahi beste bidegabekeria egin izan dira, orain formari ez, esanahiari baizik gagozkiola (cf. nolabait bat egin ziren, Hiztegigintza batuaren ezaugarriak
	beherago "banaketa"). Halere, Hegoaldekoak arazo honetaz kontzientzia handixeagoa
	hartuz doazen heinean, eta batez ere hango hiztun jantziak egitasmoetan parte
	hartzen hasi diren heinean, baliteke joera gutxinaka ematzea.
	II. HIZTEGI OROKORREN BILAKAERA
	Bi data ditugu mugarri hiztegigintzan:
	ARANTZAZUKO BILTZARRA (1968). Euskaltzaindiak abian jartzen du eta gobernatzen
	euskararen batasuneko aspaldiko egitasmoa, Villasante buru eta Mitxelena "gidari".
	Hurrengo urtean oinarrizko zerrenda bat (Batasunerako hiztegia, 1969) argitaratu zuen.
	Labur eta herabegia izanik batzuen ustetan, 1970ean Euskal Idazleen Elkartearen
	izenean Batasunaren Kutxa argitaratu zen, G. Arestik eta X. Kintanak egina; bertan,
	oinarrizko hari "beste hitz mordoska bat" eransten zitzaion, Elkarteak hartutako
	erabakien ildotik. Ordutik aurrera hiztegi orokor guztiak batukoak izango dira, P.
	Mujikaren DVC (1981) eta Umandiren Asmo-hiztegia (2000) izan ezik.
	Mujikarena nahita garaiz kanpo irten zen. Azkueren DVEF bezalaxe, thesaurus
	modukoa da, dena jaso nahikoa, baina honek baino are kritikotasun gutxiagorekin.
	Bestalde, proposamenak ugari eskaintzen ditu, nahiz garaiko joeretatik urrun xamar
	dagoen bere kabuzko hitzberrigintzari atxikita. Dena den, hiztegigile batzuek erabili
	dute (L. M. Mujikak batez ere).

METAHIZKUNTZA. Lehen unetik

(Bat 1969, BKutxa 1970...) 

naturaltasunez agertzen dira euskarazko hitzaurreak. Oro har, hiztegi elebakarrari euskarazko hitzaurrea dagokio, jakina, eta elebidunari bi hizkuntzetakoak. Salbuespen interesgarriak daude, hiztegia norentzat den eta honen araberakoak: ingelesez (Aulestia 1989), euskaraz (EuskararakoH 1986, Morris 1998); eta salbuespen nabariak, giro honetan antigoaleko suertatzen direnak: gaztelaniaz bakarrik (aurreko garaikotzat jo ditugunak: PMuj DVC, Retana, DBPT) edo ia osoki (LMuj, Gereño). Izenak ere euskarazkoak dira edo elebidunak lehengo modukoetan izan ezik (Gereño barne). Hitzaurrea baino adierazgarriagoa da euskaldunentzat egindako hiztegietan gainerako osagaiak (guztiz sarrera barrukoak) euskaraz egotea, honek esan nahi baitu nola edo hala aurrez hainbat kontu normaldu direla. Hasierako hiztegietan urrats txikiak ematen dira: laburdura zenbait paratu, adierak (Bat 1969) eta are definizioak (BKutxa 1970) euskaraz eman... Muga Sarasolaren HArau