Sylwia Kaczmarek 
  
Jaroslaw Kazimierczak 
  
Lydia Coudroy De Lille 
  
Pracownia Uniwersytet Łodzki 
  
Rewitalizacji Miast 
  
  
  
  
Demolowanie terenów miejskich: synergia w badaniach geograficznych w Polsce i we Francji [La démolition urbaine : synergies dans les

teaching and research institutions in France or abroad, or from public or private research centers.  

Termin demolowanie planowe jest rozumiany jako proces wyburzania istniejącej zabudowy o różnym przeznaczeniu funkcjonalnym, który ma miejsce w ścisłym powiązaniu z procesem rewitalizacji terenów miejskich. Znaczenie demolowania jako instrumentu w procesie rewitalizacji istotnie wzrosło w XXI wieku, tym samym proces stał się przedmiotem analizy naukowej w nowym ujęciu. Dotychczas bowiem demolowanie rozpatrywano przede wszystkim jako wyburzenia w miastach będące konsekwencję katastrof naturalnych lub zniszczeń spowodowanych konfliktami [START_REF] Tung | Preserving the world's great cities. The destruction and renewal of the historic metropolis[END_REF] Fundamentalne pytanie, które należy w tym momencie postawić brzmi -co nazywamy demolowaniem miasta? Czasownik "demolować" [francuskie: demolir] zapożyczony z łaciny (demoliri -niszczyć, burzyć), zawiera w swojej budowie rdzeń «moliri», który z kolei wywodzi się od «moles» oznaczającego «ciężar, brzemię». W języku francuskim od XV wieku słowo to występuje w znaczeniu dosłownym jako «rozebrać konstrukcję kawałek po kawałku», natomiast jako «niszczyć» w przenośnym. 1 Współczesny słownik języka francuskiego Le Robert (2016) jako znaczenie podstawowe podaje dla demolir: «wyburzenie/rozebranie (konstrukcji, budowli) zniszczonej, opuszczonej, zaniedbanej, która grozi zawaleniem». W języku polskim czasownik « demolować » oznaczający destrukcję, zniszczenie, wyburzenie, również w kontekście dotyczącym urbanistyki posiada identyczne korzenie łacińskie. 2 (Słownik Języka Polskiego, PWN, 2016).

Budynek, kwartał czy też miasto mogą zostać zdemolowane z wielu przyczyn i w różny sposób: niektóre budynki tracą swoją wartość użytkową i są zastępowane nowymi, inne rozpadają się niespodziewanie z powodu katastrof naturalnych czy też działań wojennych, które mogą unicestwiać fragmenty miast. Dlatego też demolowanie jako proces dotyczy wszelkiego rodzaju terenów zabudowanych i występuje we wszystkich epokach co znakomicie zostało określone przez Françoise Choay, jako: « cycle universel de création/destruction » czyli w przekładzie na język polski: « uniwersalny cykl kreacji i destrukcji » [START_REF] Choay | L'allégorie du patrimoine[END_REF] 3 , lub też jak podsumowuje ten proces Guy Burgel, który przypomina nam, że: « les villes (…) n'ont cessé de se détruire et de se reconstruire sur elles-mêmes » czyli «miasta (…) nie ustają w niszczeniu siebie i odbudowie» [START_REF] Burgel | Mémoire de la ville et recomposition urbaine[END_REF].

Termin destrukcja czyli « działania polegające na usuwaniu [konstrukcji], jej eliminacji », który choć pozornie jest bliski znaczeniowo wyraża jednak dążenie do unicestwienia, a więc zawiera element przemocy, nie występujący w słowie demolowanie, które zarówno w języku francuskim ale podobnie i w polskim ma wydźwięk neutralny, bardziej techniczny i odnosi się znaczeniowo bardziej do opisu procesu niż do jego rezultatu. Demolowanie planowane będące jako proces integralnym elementem polityki miejskiej w XXI wieku, jest równolegle przedmiotem zainteresowania badaczy w Polsce i we Francji; od pewnego czasu pracują oni wspólnie nad tym zagadnieniem. Niniejszy artykuł przedstawia ramy instytucjonalne tej współpracy oraz syntezę uzyskanych dzięki niej rezultatów. 

Kontekst instytucjonalny

1.2.Badania procesu demolowania realizowane w Lyonie i w Łodzi

Studia nad procesem demolowania terenów miejskich rozpoczęte w Lyonie od końca pierwszej dekady XXI w., i prowadzone przez Vincenta Veschambre [START_REF] Veschambre | Traces et mémoires urbaines : enjeux sociaux de la patrimonialisation et de la démolition, PUR, Rennes VESCHAMBRE V[END_REF][START_REF] Veschambre | Traces et mémoires urbaines : enjeux sociaux de la patrimonialisation et de la démolition, PUR, Rennes VESCHAMBRE V[END_REF], które doprowadziły do sformułowania refleksji ogólnej dotyczącej cyklu obiegu materii (w rozumieniu substancji fizycznych, materiałów budowlanych ) w mieście zostały zainicjowane w roku 2012 w laboratorium CNRS Environnement Ville Société. W efekcie powstała grupa robocza, która podjęła badania dotyczące procesu zarządzania odpadami powstającymi jako skutek procesu demolowania w mieście 10 . Zespól badaczy pozytywnie odpowiedział na propozycję finansowania dysertacji doktorskiej 11 , ponadto zorganizował cykliczne seminarium naukowe poświęcone temu zagadnieniu. Trzy edycje seminarium miały miejsce między czerwcem 2012 i czerwcem 2013r., podczas tego ostatniego profesor Sylwia Kaczmarek, autorka licznych publikacji poświęconych rewitalizacji terenów miejskich (Kaczmarek, 2010a(Kaczmarek, ,b, 2015)), przedstawiła prezentację poświęconą specyfice procesu demolowania w Łodzi. Warto zaznaczyć w tym miejscu, że wówczas w Łodzi następowały znaczące przekształcenia: dworzec w centrum miasta oraz otaczające go kwartały podlegały planowemu demolowaniu w celu utworzenia tzw.

Nowego Centrum (Coudroy de Lille, 2013). Włączenie badaczy polskich, zwłaszcza pracujących w Łodzi do tej tematyki było więc nieprzypadkowe, a zbieżność zainteresowań oczywista.

Jednocześnie rozpoczęto tworzenie bazy danych dokumentujących w formie fotografii przekształcenia przestrzeni miejskiej w Lyonie od lat 1970., w aspekcie zmian zachodzących w architekturze. Owa kolekcja dokumentacji fotograficznej koordynowana przez Anne-Sophie Clemençon, zawiera liczne ujęcia dokumentujące proces demolowania terenów miejskich 12 .

Wspomniane tu działalności są również powiązane z innym programem badawczym rozpoczętym w Lyonie w 2016 roku, który wprawdzie nie koncentruje się bezpośrednio na procesie demolowania, dotyczy bowiem krytycznej analizy skutków zrealizowanych procesów odnowy miast we Francji, w Polsce i Wielkiej Brytanii, to jednak pośrednio również podejmuje tę kwestię 13 . W Łodzi, badania nad procesem demolowania terenów miejskich są ważnym fragmentem zakrojonych na szeroką skalę i prowadzonych od wielu lat studiów nad rewitalizacja, kierowanych przez prof. Sylwię Kaczmarek, która była promotorem rozprawy doktorskiej 10 Nazwa grupy, od której pochodzi tytuł seminarium brzmi: Gestion du Recyclage des Architectures en Ville : Analyses TerritorialiséeS (GRAVATS). 11 Vincent Veschambre i Lydia Coudroy de Lille przedstawili w laboratorium doskonałości naukowej w zakresie studiów miejskich propozycję finansownia badań, stanowiących podstawę przygotowania rozprawy doktorskiej, która jednocześnie stymulowała działania w zespole GRAVATS. Równoloegle dodatkowe źrodło finansowania tego rodzaju studiów uzyskano z programu « Recybéton » de l'IREX poswięconemu kontekstowi społecznemu i terytorialnemu procesu ponownego użycia betonu (recykling), który był realizowany we Francji w latach 2012-13. 12 Dotyczy to fototeki dostępnej online pod nazwą « Territoires formes urbaines » https://phototheque.bibliotheque-diderot.fr/app/photopro.sk/ens/?#sessionhistory-ready 13 Katedra jako zespól badawczy « Habiter ensemble la ville de demain » labex IMU, jest koordynowana przez Lydię Coudroy de Lille (2016-2020) ; Caroline Bouloc (UMR EVS) uczestniczy w programie w osi poświęconej efektom procesu odnowy miast prowadzonej w miastach europejskich w tym m.in. w Łodzi .

Jarosława Kazimierczaka poświęconej rewitalizacji byłych terenów przemysłowych w obszarach centralnych w Lyonie, Manchesterze i Łodzi. 14 

Kwestie badawcze i rezultaty naukowe

We Francji i w Polsce na początku XXI wieku proces planowego demolowania dotyczy różnych obiektów, a ponadto w różny sposób wpisuje sie on w obu krajach w politykę publiczna dotycząca rozwoju miast. Tym samym trudno jest porównać bezpośrednio przebieg i rezultaty tego procesu w obu krajach. Natomiast jest oczywiście możliwe i uzasadnione naukowo porównanie kontekstu społecznego, jaki towarzyszu procesowi demolowania podobnie jak i ewolucji samego procesu. Można i należy również analizować formułowane pytania badawcze i porównywać uzyskane na nie odpowiedzi będące wynikiem analizy procesu demolowaniem prowadzonej w obu krajach. Obecnie recykling tych materiałów polega głównie na zastosowania gruzu w technologii budowy 18 Bâtiment Travaux Publics (BTP) czyli sektor budowlany. dróg. W tym celu już na placu budowy odpady po wyburzeniach są rozdrobnione i następnie sprzedawane firmom prowadzącym inwestycje robót publicznych, zwykle za pośrednictwem neutralnej instytucji stanowiącej platformę recyklingu odpadów. Innym rozwiązaniem jest wykorzystanie odpadów po wyburzeniach bezpośrednio na tym samym placu budowy jako kruszywa do wypełniania fundamentów pod nowe budynki. Podejście do gospodarki odpadami będącymi pozostałością demolowania (odzyskiwanie części materiałów i surowców z jednej strony, usuwanie niebezpiecznych materiałów, takich jak azbest z drugiej) jest swoistym wyzwaniem we współczesnej technologii budownictwa, a jednocześnie główną siłą napędowa ewolucji tej profesji. W swoich praktykach firmy rozbiórkowe i właściciele budynków muszą radykalnie zmieniać procedury postępowania: już podczas prac wyburzeniowych, cześć pozostałości wymaga segregowania na placu budowy, dlatego też powoli rezygnuje się z dotychczas stosowanych technologii wyburzania. Niszczenie budynków materiałem wybuchowym i usuwanie pozostałości (foto 1) zastępowane jest sukcesywnie technologii tzw. dekonstrukcji. Termin ten istniał już w XX wieku i oznaczał demontaż poszczególnych elementów budynku ręcznie, w celu odzyskiwanie różnych materiałów budowlanych, ale zarzucono wówczas ten sposób, ze względu na wysokie koszty technologii. Dzisiaj stosowana praktyka dekonstrukcji przebiega w ściśle określony odpowiednimi procedurami sposób, polega przede wszystkim na oczyszczeniu budynku poprzez usunięcie niebezpiecznych elementów (ołów, azbest), a następnie zastępowanie ich innymi bezpiecznymi materiałami wykończeniowymi. Ma miejsce również celowe obniżenie struktur poprzez zmniejszenie liczby kondygnacji (demontaż) (foto 2). W efekcie operacji rozbiórkowych i wyburzeniowych powstają trzy rodzaje odpadów segregowanych według stopnia szkodliwości a mianowicie: niebezpieczne, nie obojętne, bezpieczne i obojętne. (Kaczmarek, 2010a,b). Zdecydowaną większość terenów zdegradowanych, które podlegają w Polsce procesowi rewitalizacji stanowią obszary poprzemysłowe i powojskowe zlokalizowane w strefie wewnętrznej miast oraz zaniedbane fragmenty śródmieść wypełnione wielorodzinną zabudową mieszkaniowa powstałą w XIX wieku. Wymienione rodzaje kwartałów znajdują się w miastach różnej wielkości (dużych, średnich i małych) co istotnie wpływa na przebieg i zakres prowadzonej tam rewitalizacji [START_REF] Kaczmarek | Kultura gospodarowania przestrzenią miasta[END_REF]2015). 

1. 1 .

 1 Współpraca miedzy uniwersytetami w Lyonie i Łodzi w ujęciu historycznym Kontakty naukowe między Lyonem i Łodzią istnieją od wielu lat i są trwałe, bowiem umowa o bezpośredniej, dwustronnej współpracy miedzy Uniwersytetem Lumière Lyon 2 i Uniwersytetem Łódzkim została podpisana w latach 70. XX w. 4 Owocna kooperacja naukowa między uczelniami przyczyniła się do nawiązania szerszych kontaktów w tym politycznych i administracyjnych między dwoma miastami. Znaczącym momentem tej współpracy stało się podpisanie w roku 1991 umowy o współpracy miast partnerskich (tzw. "miasta bliźniacze"), następnie ich wzajemne członkostwo w sieci Eurocities i ich wspólny udział w europejskim programie URBACT w zakresie rewitalizacji miast . W kontekście współpracy uniwersyteckiej umowa dwustronna została uzupełniona umową programu wymiany studenckiej Erasmus, która dała możliwość pobytu w obu ośrodkach wielu studentom i wykładowcom. Ponadto od 1987 r. Uniwersytet Łódzki organizuje coroczną konferencję z geografii miast zatytułowaną Konwersatorium Wiedzy o Mieście. Uczestnictwo we wspomnianej konferencji, pobyty studentów i wykładowców w formule wymiany dwustronnej między Francją a Polską doprowadziły do powstania kilku francusko-polskich publikacji naukowych, które ukazały się po roku 2000 5 . Uczestnictwo w przewodach doktorskich 6 i habilitacyjnych 7 , inne formy wymiany naukowej umożliwiające kolegom z Łodzi dłuższe pobyty w Lyonie w latach 2016 8 i 2017 9 , a także regularnie odbywane krótkie wizyty w ramach mobilności w programie Erasmus, pozwoliły na pogłębienie współpracy naukowej i badawczej , w szczególności w zakresie problematyki procesu demolowanie terenów miejskich.

  . Szeroko rozumiane studia nad demolowaniem w kontekście procesów rewitalizacji terenów miejskich zostały podjęte w 2015 roku przez zespół badawczy kierowany przez prof. Sylwię Kaczmarek. Badania są realizowane w ramach projektu naukowego p.t. Demolowanie a rewitalizacja -analiza przekształceń przestrzennych i funkcjonalnych miast w różnych kontekstach społeczno-kulturowych, finansowanego z środków Narodowego Centrum Nauki Opus 8 w latach 2015-2018. W skład zespołu badawczego wchodzą adiunkci w Pracowni Rewitalizacji Miast w Instytucie Geografii Miast i Turyzmu na Wydziale Nauk Geograficznych UŁ: dr Armina Kapusta i dr Jarosław Kazimierczak oraz doktorant -mgr Piotr Kosmowski. Inspiracją dla podjętych studiów były francuskie doświadczenia w zakresie demolowania stanowiącego etap procesów rewitalizacji oraz liczne dyskusje naukowe podjęte m.in. w ramach seminariów, które odbyły się w Lyonie w latach 2013 i 2014. Demolowanie jako element procesu kształtowania nowych przestrzeni miejskich na terenach poprzemysłowych było też jednym z wątków badawczych w projekcie naukowym NCN Preludium 2 p.t. Wpływ rewitalizacji terenów poprzemysłowych na kształtowanie przestrzeni publicznej w centrum miasta -identyfikacja czynników w świetle teorii rozwoju miast. Angielsko-francusko-polskie studium porównawcze, realizowanym przez Jarosława Kazimierczaka w latach 2012-2014 (DEC-2011/03/N/HS4/03145).

2. 1 .

 1 Francja: demolowanie w odnowie miast oraz w zrównoważonym gospodarowaniu surowcami i materiałami budowlanymi Demolowanie terenów mieszkaniowych używane jako remedium przy rozwiązywaniu problemów występujących na terenach miejskich pojawiło się we Francji w XIX wieku wraz z tzw. haussmanizacją 15 . Stała się ona jednym z symboli francuskiej polityki miejskiej również w końcu XX wieku. Została bowiem wprowadzona jako odpowiedź na dramatycznie rosnący we Francji od lat 50. XX wieku głód mieszkaniowy, którego przyczyną był notowany wówczas nadzwyczaj szybki wzrost liczby ludności. Powszechne budowanie wielkich wielorodzinnych osiedli mieszkaniowych wznoszonych w konstrukcji betonowej zostało zatrzymane rozporządzeniem Ministra Zagospodarowania Olivera Guichard, wydanym w 1971 roku i nazywanym powszechnie «rozporządzeniem wież i ścian » co bezpośrednio nawiązywało do modernistycznej formy powstających obiektów (Mongeard & Veschambre, 2016). Degradacja niektórych wielkich zespołów mieszkaniowych oraz konflikty i zamieszki wśród mieszkańców, które wystąpiły w 1983 roku w Vaulx-en-Velin usytuowanym na obrzeżach Lyonu skłoniły ówczesnych decydentów polityki miejskiej do wprowadzenia rozwiązania radykalnego, polegającego na zdemolowaniu obszarów problemowych a następnie przeprowadzenia tam działań rehabilitacyjnych. Wyjątkiem było wyburzenie w latach 1978-1984 zespołu miejskiego Olivier de Serre zlokalizowanego w Villeurbanne, który nie został następnie odtworzony w nowej formie. Zburzenie wieżowców « Démocratie » na osiedlu Minguettes w Vénissieux (1994) zainaugurowało otwarcie nowej karty w polityce miejskiej, którą następnie powszechnie stosowano w miastach na terenie Francji, gdzie występowały podobne obszary problemowe. W latach 90. XX wieku demolowanie traktowano jako « pewien etap, środek, narzędzie będące częścią projektów miejskich » 16 ; ta praktyka postępowania upowszechniła się wraz z powołaniem w roku 1998 przez Caisse des Dépôts 17 pożyczek typu « construction-démolition » [odbudowa po demolowaniu] przeznaczonych na wsparcie projektów realizowanych jako etapy polityki miejskiej (Mongeard et Veschambre, 2016). Sukcesywnie więc proces demolowania rozpowszechnił się jako radykalne, jedyne rozwiązanie istniejących problemów, stosowane po niepowodzeniach innych form interwencji, z jednej strony aby poprawić wizerunek wielkich zespołów mieszkaniowych zlokalizowanych zazwyczaj na peryferiach miast, postrzeganych powszechnie jako obszary problemowe, zdegradowane, odcinające się od pozostałych części miasta i z tej racji klasyfikowane jako priorytetowe strefy miejskie [zones à urbaniser en priorité (ZUP)], a z drugiej aby wzrastała wartość tych terenów na rynku nieruchomości, co pozwoliłoby na ich reintegrację. Demolowanie jako narzędzie przekształcania miasta usankcjonowano prawnie w polityce 15 Eugene Haussmann prefekt departamentu Seine, który dokonał przebudowy Paryża poprzez radykalne wyburzenia w centrum miasta i wybudowanie nowych domów przy na nowo wytyczonych, szerokich ulicach. 16 Circulaire n°96-46 du 8 juillet 1996 17 Instytucja finansowa publiczna we Francji istniejąca od 1816 roku, nadzorowana przez Parlament powołana w celu stymulowania rozwoju ekonomicznego poprzez system kredytów i pozyczek miejskiej we Francji wraz z wprowadzeniem aktu prawnego z dnia 01 sierpnia 2003r. o utworzeniu Narodowej Agencji Odnowy Miast [ l'Agence Nationale de la Rénovation Urbaine], uznano bowiem w tym dokumencie za uzasadnioną konieczność wyburzenie niektórych bloków w latach 2004-2008 w około jednej czwartej istniejących w kraju wielkich zespołów osiedli mieszkaniowych, czemu towarzyszyły odpowiednie uregulowania legislacyjne i zachęty w systemie finansowania procesu przekształceń. Nawet jeśli w realizacji programu odnowy nie osiągnięto założonych wówczas wskaźników realizacji, to jednak od połowy pierwszej dekady XXI w. przestał obowiązywać istniejący dotąd we Francji « temat tabu » jakim było stosowanie planowanego demolowanie jako narzędzie przemian miasta (Berland-Berthon, 2009). Paradygmat miasta zrównoważonego rozwoju zachęca do prowadzenia procesu rozwojowego miasta poprzez sukcesywną zmianę w obrębie istniejących już terenów, a nie zabudowywanie nowych, do tej pory nie zurbanizowanych. W tym kontekście planowe demolowanie staje się jednym z uzasadnionych instrumentów przekształceń przestrzennych i funkcjonalnych w celu odnowy miast pozwalających między innymi na zagęszczenie zagospodarowania. Uważa się tym samym od ponad dekady demolowanie za uzasadnione postępowanie nawet biorąc pod uwagę że takie podejście do odnowy miasta, z punktu widzenia koncepcji zrównoważonego rozwoju wymaga większych nakładów w aspekcie « energii niezbędnej do produkcji i transportu materiałów budowlanych, usuwania pozostałości po wyburzeniach oraz wznoszenia nowych budynków» (Costa, 2012). Sektor działalności powiązanych z procesem planowego demolowania powinien uwzględniać w postępowaniu aspekty społeczne oraz te odnoszące się do środowiska, wśród których kwestia ponownego wykorzystania materiałów budowlanych będących pozostałością po demolowaniu jest bardzo istotnym krokiem na drodze zrównoważonej gospodarki naturalnymi surowcami mineralnymi. Wymienia się w tym kontekście odpady demineralizacyjne, które będąc zasadniczo obojętnym materiałem, może być ponownie użyty lub poddany recyklingowi i wykorzystany jako substytut materiałów naturalnych. W 2012 roku tego typu pozostałości (gruz po demolowaniu obiektów, pozostałości rehabilitacji i konstrukcyjne) stanowiły we Francji wielkość porównywalną z ilością odpadów wytwarzanych przez gospodarstwa domowe, a więc niewątpliwie znacząca objętościowo. Postępowanie z odpadami pochodzącymi z prac prowadzonych we Francji przez BTP 18 podczas inwestycji publicznych podlegają przepisom mającym na celu wdrożenie europejskiej dyrektywy ramowej 2008/98 / WE z dnia 19 listopada 2008 r., której celem w horyzoncie do 2020 r jest powtórne wykorzystanie 70% odpadów budowlanych i rozbiórkowych.

Foto 1 :

 1 Demolowanie bez preparacji budynku dla segragacii odpadów-Villeurbanne, L. Mongeard, 2013 Foto 2 : Dekonstrukcja szczypcem struktury betonowej po usunięciu materiału wewnętrznego -Lyon, L. Mongeard, 2013 Są one oddzielane od siebie, oznaczane odpowiednio i następnie traktowane w różny sposób i przy ewentualnym ponownym wykorzystaniu. Tym samym funkcjonowanie sektora profesjonalnego powiązanego z procesem demolowania jest ważnym zagadnieniem, ponieważ kolejne etapy dekonstrukcji i relacje między rozbiórką a recyklingiem, pokazują, że technologia wyburzeń i rozbiórek może być częścią polityki "zrównoważonego miasta". Działania przeprowadzone w tym zakresie na terenie aglomeracji w Lyonie doskonale dokumentują znaczenie sektora budowlanego w procesie zarządzania odpadami wytwarzanymi podczas przekształcania miasta. Ponadto jak wskazuje praktyka powtórnie użycie odpadów rozbiórkowych ma również istotna wartość ekonomiczną (pośrednio obniża koszty prowadzonych inwestycji), i staje się w ten sposób w rzeczywistości najbardziej atrakcyjnym rozwiązaniem, często stosowanym. Skuteczność wprowadzenia tego typu postępowania do sektora budowlanego wynika po części także z faktu istnienia silnych, powiązań lokalnych społecznych i instytucjonalnych oraz z zastosowania odpowiednich rozwiązań organizacyjnych na obszarze miasta ale i regionu w Lyonie (np. utworzenie platform recyklingowych ułatwiających kontakty miedzy interesariuszami tych działań).

  

  

  

  

4

  Dokument znajdujący się w Uniwersytecie Lumière Lyon 2 nie jest datowany ale widnieje na nim podpis rektora Bernadet, który piastował tę funkcje w latach 1974 -1979. 5 Porównaj zestawienie bibliografii na końcu niniejszego tekstu. 6 Lydia Coudroy de Lille była recenzentka rozprawy p.t. Wpływ rewitalizacji terenów poprzemysłowych na organizację przestrzeni centralnej miast europejskich na przykładzie Manchesteru, Lyonu i Łodzi w przewodzie doktorskim Jarosława Kazimierczaka, która została obroniona na Wydziale Nauk Geograficznych UŁ 21 stycznia 2014r.. Pobyt przez miesiąc jako profesor wizytujący Sylwii Kaczmarek w roku 2017 na Uniwersytecie Lumière Lyon 2 ; Wystąpienie Jarosława Kazimierczaka podczas kursu Master Altervilles na Uniwersytecie w Saint-Etienne w 2017 roku.

7 Sylwia Kaczmarek była recenzentem dorobku w przewodzie habilitacyjnym Lydii Coudroy de Lille (tytuł rozprawy habilitacyjnej: «Métropolisation et habitat : mutations urbaines en Europe centrale et orientale » [Metropolizacja i zamieszkanie: mutacje miejskie w Europie centralnej i wschodniej], Université Lumière Lyon 2, 2006). 8 Stypendium naukowe rządu francuskiego w formule 1 miesiąca pobytu badawczego uzyskane przez Jarosława Kazimierczaka w 2016 roku . 9

  Łodzi od początku lat 90. XX wieku wiązał się z utratą części materialnego dziedzictwa miasta kluczowego z punktu widzenia kształtowania lub wzmacniania tożsamości mieszkańców Łodzi. Demolowanie tej części zabudowy miasta realizowane było nie tylko przez prywatnych właścicieli obiektów pofabrycznych zdeterminowanych potencjalnym zyskiem z renty gruntowej i wykorzystujących brak skutecznej ochrony prawnej zabytków, ale również w ramach procesów inwestycyjnych oraz rewitalizacji obszarów zdegradowanych. Interesującym i wartościowym elementem wzajemnej współpracy naukowej są badania prowadzone nad podobnymi kwestiami w miastach polskich i francuskich. Dają one bowiem możliwość nie tylko porównania uzyskanych rezultatów ale przede wszystkim stymulują dyskusję naukową dotyczącą uwarunkowań wykorzystanej metodologii oraz interpretacji wyników. Kwestią zasadniczą, która inspiruje badania jest zasadność zastosowania procesu demolowania fragmentów tkanki miejskiej w warunkach pokojowych (bez zniszczeń bedących pochodną konfliktów, katastrof czy zagrożeń. Można postawić następujące pytanie: czy usprawiedliwiona jest polityka władz publicznych, która akceptuje wyburzanie całych obiektów z innych przyczyn niż ich zły stan techniczny? Punktem wspólnym, który wykazuje podobieństwo sytuacji w Polsce i we Francji jest fakt, że demolowanie staje się niezbędnym elementem, narzędziem umożliwiającym prawidłowe przeprowadzenie procesu rewitalizacji, odnowy czy renowacji zdegradowanej fizycznie (materialnie) i społecznie tkanki miejskiej. Natomiast fundamentalna różnicą jest wiek obiektów, które są eliminowane w procesie demolowania w obu krajach: we Francji wyburzenia tego rodzaju dotyczą wielorodzinnych modernistycznych budynków mieszkalnych wznoszonych w latach 1960. i 1970., podczas gdy w Polsce proces planowego demolowania obejmuje obiekty znacznie starsze, przede wszystkim poprzemysłowe i komunikacyjno-transportowe. W konsekwencji surowcowymi pozostałościami procesu demolowania we Francji są przede wszystkim odpady betonowe, natomiast w Polsce są to surowce mieszanego typu (cegła) jako,ze pochodzą ze starszego typu tkanki miejskiej. Kolejną zidentyfikowaną różnicą jest miejsce jakie zajmuje proces demolowania w polityce miejskiej w obu krajach. We Francji, zwłaszcza po roku 2000 jest on częścią krajowego programu przekształceń demolowanie/rekonstrukcja, który realizowany jest w wielu miastach. Tego typu krajowy program nie istnieje jeszcze w Polsce, gdzie z kolei analizowane przykłady przebiegu procesu demolowania występują jako element strategii odnowy miast realizowany poprzez ambitne programy poszczególnych miast przez lokalne władz samorządu terytorialnego. Niniejsza publikacja przedstawia wyniki badań polskich finansowanych przez granty Narodowego Centrum Nauki, decyzje: DEC-2011/03/N/HS4/03145 i DEC-2014/15/B/HS4/01940, oraz rezultaty badań francuskich finansowanych w ramach Chaire Habiter Ensemble la Ville de Demain i Labex Intelligences des Mondes Urbains.

	Polsce w procesie przekształceń terenów poprzemysłowych o znacznej powierzchni m.in. w Przykładem kryzysu w jakim nadal znajduje się Łódź jest postępująca degradacja substancji Tereny poprzemysłowe w Łodzi są przekształcane również w ramach projektów rewitalizacji. wschodniej (strefa II) Nowego Centrum Łodzi powstanie całkowicie nowy układ przestrzenny,
	Krakowie (dawna fabryka Solvay), Katowicach (dawna kopalnia Gottwald) czy w Łodzi (obszar w miejskiej, w szczególności XIX-wiecznych terenów poprzemysłowych zlokalizowanych w Ich celem jest modernizacja obiektów pofabrycznych, poprzez adaptację na funkcje za wyjątkiem kompleksu dawnej elektrociepłowni EC-1 adaptowanej na funkcje kulturalne (rys.
	sąsiedztwie przebudowanego dworca Łódź Fabryczna), ale proces ten dotyczył również śródmieściu. mieszkaniowe, biurowe, kulturalne i rozrywkowe. Inwestycje te miały różną skalę, punktową 3).
	niewielkich obiektów pofabrycznych, rozmieszczonych punktowo w wielu miastach różnej Na podstawie szacunków różnych instytucji badających stan zagospodarowania Łodzi, zakłada kiedy dotyczyły pojedynczych obiektów lub obszarową kiedy obejmowały kwartały lub ich Przeprowadzone studia wskazują na przewagę destrukcyjnego charakteru demolowania w Łodzi i
	wielkości w Polsce. Zastosowanie demolowania jest zatem każdorazowo uwarunkowane się, że od początku lat 90. XX wieku wyburzeniom na prywatnych działkach w Łodzi uległo ok. znaczne fragmenty. Większość z tych projektów była realizowana przez prywatnych jego związek z kryzysem społeczno-ekonomicznym miasta po transformacji ustrojowej w 1989
	kontekstem miejsca w jakim jest zlokalizowany rewitalizowany obszar, w mieście, stopniem jego 50% historycznej zabudowy przemysłowej. Przyczyną owych działań była m.in. reprywatyzacja deweloperów, którzy w procesie inwestycyjnym dokonywali prac rozbiórkowych części z roku Jednocześnie demolowanie jest istotnym narzędziem w procesach rewitalizacji
	degradacji oraz zakresem działań przewidzianych przez inwestora. Istotnym czynnikiem jest tutaj oraz brak skutecznej ochrony prawnej obiektów zabytkowych. Wśród przykładów największych zachowanych obiektów. Przykład mogą stanowić m.in. dawne zakłady Karola Kretschmera przy zdegradowanych terenów śródmiejskich, które można utożsamiać z kreatywną destrukcją,
	również uznanie obiektu poprzemysłowego za wartościowy przykład dziedzictwa historycznego powierzchniowo i najstarszych kompleksów fabrycznych, które uległy niemal całkowitej ul. Kopernika 62, które od 1999 roku są sukcesywnie przekształcane na tereny mieszkaniowe, szczególnie w przypadku obszarów poprzemysłowych. Negatywny skutek planowego
	(wpisanie na listę zabytków). Demolowanie stosowane jest ponadto jako narzędzie sanacji przestrzeni zdegradowanej w śródmieściach miast w odniesieniu, do zabudowy mieszkaniowej, której stopień zniszczenia można określić mianem śmierci technicznej. W takiej sytuacji wyburzenie obiektów oraz wzniesienie w tym miejscu nowych budowli jest rozwiązaniem optymalnym ekonomicznie, które pozwala nadać nową, atrakcyjną formę zdegradowanym kwartałom, czyli przeprowadzić ich rewitalizację. Interesującą odmiennością odnotowaną w Polsce w porównaniu do innych krajów Europy Zachodniej (Francja, Wielka Brytania czy Niemcy) jest natomiast brak wyburzeń wielkich zespołów mieszkaniowych wielorodzinnej zabudowy blokowej. Kondycja techniczna, stan utrzymania, przeprowadzona w okresie transformacji ustrojowej i ekonomicznej początku lat 90. eliminacji z krajobrazu miasta można wskazać m.in. zakłady: Ludwika Geyera z 1829 roku (rys. 1a), Leona Allarta z 1883 roku (rys. 1b), Karola Eiserta z 1905 roku (rys. 1c) bądź Roberta Biedermanna z 1983 roku (rys. 1d). Współcześnie są to ugory poprzemysłowe. Zgodnie z podziałem stosowanym przez Gasidłę (1998) tereny te są "odłogowane" w oczekiwaniu na korzystne możliwości zagospodarowania lub sprzedaży w przyszłości. Oczywiście istnieją też przykłady radykalnych przekształceń terenów poprzemysłowych, które zostały przeznaczone pod nową zabudowę i funkcje jak np. dawna fabryka maszyn Józefa Johna, przy ul. Piotrkowskiej przeznaczona na siedzibę międzynarodowej korporacji Hewlett-Packard czy dawne zakłady Juliusza Albrechta i Józefa Gampe przy al. Politechniki, w miejscu których w 2015 roku otwarto galerię handlową "Sukcesja". biurowe i hotel w ramach projektu Tobaco Park (Drzewiecki&Kazimierczak, 2014) oraz dawne demolowania terenów poprzemysłowych w Konkluzje
	XX wieku prywatyzacja tych zasobów i zróżnicowana struktura społeczna mieszkańców są
	czynnikami, które sprawiają że wielkie zespoły mieszkaniowe w Polsce nie generują problemów,
	które wymagałyby zastosowania tak radykalnych kroków jak wyburzenia (Coudroy de Lille, 2000;
	Szafrańska, 2013; 2014; 2015). Wręcz przeciwnie nadal są to obszary mieszkaniowe stabilne,
	dobrze utrzymane i zagospodarowane, wyposażone w różnorodne usługi, a w efekcie postrzegane
	pozytywnie.
	Dominujące wśród obszarów rewitalizowanych tereny poprzemysłowe są zróżnicowane pod Można zatem uznać, ze proces demolowania występujący w miastach polskich dotyczy
	względem zajmowanej powierzchni, rodzaju zachowanej zabudowy, stopnia degradacji oraz przede wszystkich terenów zdegradowanych, które są ugorami poprzemysłowymi lub obiektów,
	położenia w mieście w kontekście jego struktury funkcjonalnej. Wymienione uwarunkowania których stan techniczny uniemożliwia dalsze funkcjonowanie. Skala procesu jest bezpośrednio
	oraz przewidywany w procesie rewitalizacji nowy program użytkowania terenów mają istotne uzależniona od rodzaju ugorów miejskich oraz programu przekształceń struktury przestrzenno-podziemny dworzec kolejowo-autobusowy, natomiast tereny pond tunelem i dworcem w
	znaczenie przy wyborze zastosowania demolowania jako narzędzia w procesie przekształceń. funkcjonalnej, a także od wielkości miasta i jego rangi w sieci osadniczej. kwartałach ograniczonych ulicami Piotrkowską, Narutowicza, Kopcińskiego i Tuwima są
	Wśród zdegradowanych obszarów poprzemysłowych w polskich miastach znajdujemy dawne Jednym z miast europejskich badanych w zrealizowanym projekcie NCN Preludium 2 i przeznaczone pod nową zabudowę o zróżnicowanych funkcjach z dominacją usług (47%) i
	fabryki chemiczne, kopalnie, zakłady włókiennicze, huty i stalowanie. W zależności od stanu aktualnie realizowanym projekcie NCN Opus 8 jest Łódź -trzecie co do liczby ludności miasto terenów mieszkaniowych (12%). W ramach prowadzonych działań rewitalizacyjnych planowane
	technicznego budynków znajdujących się w tych zespołach oraz możliwości ich przystosowania w Polsce (688830 mieszkańców, styczeń 2017 roku), które od upadku przemysłu tekstylnego na są liczna prace rozbiórkowe finansowane z środków publicznych, co ma zwiększyć atrakcyjność
	do nowych programów funkcjonalnych podlegają one adaptacji lub są wyburzane. Wybór początku lat 90. XX wieku boryka się z licznymi problemami ekonomicznymi i społecznymi. inwestycyjną tej części miasta. Zgodnie z planami przebudowy w części centralnej (strefa I) oraz
	demolowania jako radykalnej formy oczyszczenia zdegradowanego obszaru zastosowano w

zakłady Izraela Poznańskiego przy ul. Ogrodowej 17, które w latach 2000-2006 zostały przebudowane na Centrum Handlowo-Kulturalne "Manufaktura". Podczas realizacji projektu na obszarze "Manufaktury" w latach 2000-2006 wyburzono 47% powierzchni istniejącej historycznej zabudowy industrialnej (rys. 2) (Kazimierczak, 2014a,b; 2016).

Rys. 2. Przekształcenia przestrzenne w dawnym kompleksie fabrycznym I. Poznańskiego w latach 2000-2006, aktualnie -"Manufaktura". Źródło: Kazimierczak (2016) Rys. 3. Przekształcenia przestrzenne w kwartałach śródmiejskiej objętych projektem "Nowe Centrum Łodzi". Źródło: Kazimierczak (2014a) W roku 2007 Rada Miasta podjęła uchwałę o odnowie obszaru poprzemysłowego wzdłuż linii kolejowej prowadzącej do dworca kolejowego Łódź Fabryczna. W ramach wielkoskalowego projektu pod nazwą "Nowe Centrum Łodzi" o powierzchni 100 ha został wybudowany

REY A. (dir.), Dictionnaire historique de la langue française, Paris, Le Robert,

2 Słownik Języka Polskiego, PWN en ligne sur http://sjp.pwn.pl/ 3 CHOAY Françoise, 1992, L'allégorie du patrimoine, Paris, Seuil, p. 181.

Wpływ rewitalizacji terenów poprzemysłowych na organizację przestrzeni centralnej miast europejskich na przykładzie Manchesteru, Lyonu i Łodzi [L'influence de la revitalisation urbaine des terrains industriels sur l'organisation spatiale du centre des villes européennes : l'exemple de Manchester, Lyon, Łódź], Université de Łódź, 21 stycznia 2014.