Rozchodzi się o to, że jesteś obcym, kumasz

Jak podkreśla Ilaria Vitali, proza Benmilouda odzwierciedla nowy etap refleksji nad obecnością w kulturze francuskiej pisarzy wywodzących się z północnej Afryki 5 . Przekracza właściwe prozie lat osiemdziesiątych poczucie wykorzenienia: "zagubionych między dwiema kulturami, dwiema historiami, dwoma językami i kolorami skóry, ani czarnych, ani białychsynów imigrantów […]", o których pisał Mehdi Charef (1952-) w roku 1983 6 . W istocie od początku lat osiemdziesiątych po lata dwutysięczne w samej Francji ukazało się kilkaset pozycji, w większości powieści, których autorzy wywodzą się z pierwszego i drugiego pokolenia migrantów z Maghrebu 7 . Obecność w polu literatury tak obszernego korpusu literatury postmigracyjnej przez długi czas pozostawała jednak problematyczna tak dla francuskiej krytyki literackiej, jak i, co znamienne, dla literaturoznawstwa. Ujmowana jako literatura "francuko-arabska", "literatura przedmieść" czy "francuskojęzyczna" twórczość ta, jak i poświęcone jej badania zdają się odzwierciedlać tyleż napięcia tożsamościowe i nieuregulowane zagadnienia przynależności kulturowej, co trudność wykroczenia poza tradycyjne kategorie badawcze -z frankofonią na czele.

W niniejszym artykule chciałbym podjąć się selektywnego przeglądu badań nad prozą intrangers, w szczególności zaś -problemów kategorialnych, które okazać się mogą znamiennym punktem odniesienia zarówno dla tożsamościowych, jak i literaturoznawczych dylematów w badaniach nad kulturami Europy Środkowej. Moim celem będzie nie tyle wyczerpujące przedstawienie zagadnienia literatury postmigracyjnej we Francji (które wymagałoby ram zdecydowanie obszerniejszych), ile naszkicowanie tych aspektów ewolucji poświęconych jej badań literaturoznawczych, które wydają mi się inspirujące dla refleksji nad kulturami naszego regionu.

Cień frankofonii, "pęknięcie kolonialne" i impas kultury pamięci

To wy, Francuzi metropolii, stanowicie także négritude czy arabizm. To naszymi wartościami tętnią dziś książki, które czytacie, a język, którym mówicie, promienieje niczym słońce daleko poza macierzą 8 .

Tymi słowy jeden z ojców zapoczątkowanego w latach trzydziestych emancypacyjnego ruchu négritude, poeta i prezydent Senegalu Léopold Sedar Sénghor (1906-2001) nawoływał do dostrzeżenia we francuskojęzycznej produkcji kulturowej ideału humanizmu, który miał zmienić świat po zniesieniu imperiów kolonialnych -niezależnie od pochodzenia jego autorów. Słowa te wyznaczały nowe rozumienie pojęcia frankofonii w chwili, gdy świat odetchnął po kryzysie kubańskim, Afryka wydobywała się spod europejskiej dominacji, a w Algierii kończyła się wojna wyzwoleńcza, o której (nie)pamięć kładzie się aż do dziś cieniem na rzeczywistość kulturową we Francji 9 . Zbieg tych trzech czynników okaże się znamienny dla dalszych losów samej kategorii i jej politycznych, społecznych i kulturowych realizacji. systemu rozwijała się tradycja wiodąca od négritude po Frantza Fanona 21 czy prozę i "archipeliczną" myśl Edouarda Glissant [START_REF] Por | Discours antllais, Paryż 1981, tegoż, Poétique de la relation[END_REF] . Centralizm i elitaryzm krążenia myśli i funkcjonowania pola literatury, światowa (i paryska) "republika literatury" 23 oraz prawa "frankofońskiego systemu literackiego" [START_REF] Zob | Notes pour une topologie institutionnelle du système littéraire francophone[END_REF] -utrudniały jednak (i, zdaje się, utrudniają do dziś) rewizję kanonicznych modeli myśli (i struktur mentalnych) metropolii. Po trzecie, bujny rozwój francuskiej myśli strukturalnej i poststrukturalnej wiązał się zaś przy tym, schematycznie rzecz ujmując, z fokalizacją na tekście na niekorzyść kontekstu. Słowem: wzmiankowane opóźnienie to stanowi nie tyle samo w sobie problem, co raczej zdaje się wskazywać na dużo szerszy zespół zjawisk społeczno-kulturowych, który wpływa też pośrednio na ewolucję humanistyki i nauk społecznych: chodzi o "pęknięcie kolonialne" (fracture coloniale) w obrębie francuskiej pamięci zbiorowej czy sceny politycznej [START_REF]Pojęcie to zostało wprowadzone przez interdyscyplinarny zespół autorów w studium[END_REF] .

Wystarczy wspomnieć, że w monumentalnym studium poświęconym francuskim miejscom pamięci (lieux de mémoire) Pierre'a Nora (1984-1993), które zainspirowało liczne badania na całym świecie, brak właściwie miejsca dla dziedzictwa kolonialnego. To symptomatyczne wyparcie z pamięci zbiorowej ma zaś zdaniem licznych badaczy konsekwencje dotyczące sfer tak różnych jak "reprezentacja Innego, kultura polityczna, stosunki między wspólnotami kulturowymi czy międzynarodowymi, polityka imigracyjna, świat wyobrażeń…" [START_REF] Bancel | Introduction[END_REF] . Na tym tle pytanie o miejsce dziedzictwa kolonialnego we współczesnym obrazie dziejów literatury francuskiej i francuskojęzycznej pozostaje kwestią niezwykle aktualną, na którą odpowiedź -tym trudniejszą, im trudniejsza okazuje się w ostatnich latach sytuacja geopolityczna -przyniosą zapewne dopiero przyszłe dziesięciolecia.

Rozwijany nieustannie wysiłek intelektualny w celu przekroczenia "pęknięcia" 27 wymagać będzie przepracowania historii francuskiej ekspansji kolonialnej, jej współczesnych konsekwencji politycznych i społeczno kulturowych, a w szczególności także -poddania krytycznej rewizji kategorii frankofonii we wszystkich jej wymiarach. O ile krytyczna refleksja nad dziejami literatur francuskojęzycznych czy otwarcie ich kanonicznego obrazu na tradycje dotychczas przez metropolię wyparte dokonują się bowiem stopniowo, choć nie bez trudności, w kręgach specjalistów 28 , o tyle przekroczenie pęknięcia kolonialnego w obrębie społeczeństwa z pewnością nie nadejdzie równie szybko.

Proces ten okazuje się tym trudniejszy, im wyraźniejsze są pęknięcia w jego obrębie.

Autorzy La Fracture coloniale… swe najnowsze studium poświęcili narastającym w jego łonie napięciom, które mogłyby wręcz doprowadzić (czy też prowadzą powoli) do swoistej "wojny tożsamościowej" (guerre des identités). Zwracają uwagę na fakt, że pokolenia postmigracyjne pozostają dalej określane przez ich pochodzenie: "łączą się tak ze sobą stygmatyzacja i wykluczenie", a młodzież urodzona i wychowana we Francji zmuszona jest i do "przyjęcia na siebie tożsamości transnarodowej" 29 . Brak dla nich miejsca w niepoddanej jeszcze globalnej rewizji francuskiej historii postkolonialnej. Stąd niezbędne okazuje się: Niesamowitość [das Unheimliche, MCh] historii nie stała się wszak naszą sprawą, naszym przedmiotem i domem? Czy nie jest nią właśnie "kultura pamięci"? Komemoracja i jej rytuały, scena świadectwa, efekt dokumentu, moda na rodzinne badania genealogiczne i przekaz pamięci -wszystko to stanowi dziś naszą tradycję rozpiętą między wiedzą historyczną, nakazami politycznymi i literacką wyobraźnią 33 .

Omawiając kolejno dzisiejszy status świadectwa jako utopię, funkcje pamięci czy znaczenie katharsis, tragedii i mitu w kulturze współczesnej -Coquio wyprowadza wnioski, które łączą refleksję społeczno-kulturową z analizą filozoficzną i literaturoznawczą.

Wielosieczną pracę pamięci pojmuje jako klucz do zrozumienia społeczeństw rozdartych przez napięcia indywidualnych traum i zbiorowych walk o ich uznanie. Omawia autonomiczną kulturę pamięci wyposażoną we własny słownik pojęciowy (i polityczny), rynek, a także pole badań naukowych.

W obliczu różnych przejawów polityki tożsamościowej i historycznej, które ogarniają dużą część Europy, trudno też nie zgodzić się z jej tezą, że kultura -czy wręcz religiapamięci zdaje się zaś ukrywać za sobą lęk przed prawdą (a więc także -"historią wspólną, ogólną, wszechobejmującą") 34 . Jej znaczenie wydaje się jednym z kluczy do zrozumienia mechanizmów tak pęknięcia kolonialnego, jak i rozwoju europejskich (w tym polskich i regionalnych) form ultranacjonalizmu ostatnich lat.

Literatura beur: między wyparciem a przekroczeniem kanonu

Spójrzmy więc na dzieje recepcji literatury francuskich intrangers w ostatnich trzech dekadach, ze szczególnym uwzględnieniem trudności kategorialnych, które wydają się 31 Literaturę tę w krytyce i badaniach długo określano jednak za pomocą konstrukcji kategorialnych, których ilość i charakter ukazują dobrze trudność wykroczenia poza dwójpodział na literatury francuską i frankofońską. Elisabetta Quarta dokonała niedawno ich analitycznego przeglądu, który ukazuje rozpiętość problemów interpretacyjnych: W pierwszej dekadzie badań (schematycznie ujętej datami 1985-1995) dominowały pojęcia literatury: "frankofońskiej" (francophone), "francuskiej ekspresji imigranckiej" (française d'expression immigrée [sic!]), "arabsko-francuskiej" (arabo-française), "wywodzącej się z imigracji maghrebskiej" (issue de l'immigration maghrébine), "imigracyjnej" (des immigrations), "drugiego pokolenia" (de la deuxième génération) czy "francusko-maghrébskiej" (franco-maghrébine 36 A. Hargreaves, La littérature issue de l'immigration maghrébine en France : recensement et évolution du corpus narratif, [w:] tenże, A.-M. Gans-Guinoune (red.), Au-delà de la littérature « beur » ? Nouveaux écrits, nouvelles approches critiques, "Expressions maghrébines", t. 7, lato 2008, nr 1, s. 193-213. 37 E. Quarta, Des appellations trompeuses aux approches esthétiques : la nécessité de nouvelles perspectives pour l'étude de la littérature beure, [w:] I. Vitali (red.), dz. cyt., s. 122n.

Lata dziewięćdziesiąte i kolejne (1995-2005) przynoszą nacisk na kryteria tematyczne:

pojęcia "literatury wygnania" (d'exil), "peryferycznej" (périphérique), "marginalnej" (marginale), "mniejszej" (mineure), "odśrodkowej" (décentrée) stopniowo ustępują naciskowi na pochodzenie i tematykę w postaci kategoryzacji w rodzaju literatury "młodej" (jeune), "miejskiej" (urbaine) czy -"przedmieść" (de banlieue). Obszerniejszego komentarza nie wymagają tu waloryzacje, jakie niesie w sobie każde tych określeń 38 . Okazuje się tak, że "akcent kładziony jest na podziały społeczne, [a tym samym, MCh] przeciwstawia się dominujące warstwy populacji zbiorowi grup etnicyzowanych […]" [START_REF] Hargreaves | Intoduction[END_REF] .

Podobne analizy ukazują siłę pęknięcia kolonialnego: o ile kanoniczna literatura francuską od wieków była w stanie wchłaniać autorów innego niż francuskie pochodzenia (innojęzycznych [allophones], od Becketa po Kunderę), o tyle warunkiem integracji było wyłączenie z niej twórców pochodzących z kolonii, których produkcja literacka wpisywana jest w ramy frankofonii. Gdy byli poddani zamorskich posiadłości pojawiają się masowo w metropolii, gdy ich kolejne pokolenia w prozie wybitnej jakości ujmują doświadczenia (post)migracyjne, krytykom i literaturoznawcom trudność sprawia pogodzenie utrwalonych schematów ze zmianami zachodzącymi faktycznie na scenie literackiej Francji od lat siedemdziesiątych.

Przez ponad dwa dziesięciolecia przyswajanie obszernego korpusu dokonywało się więc najczęściej za pomocą kryteriów wskazujących na różnorako pojęty dystans: przestrzenny, językowy czy też kulturowy.

Wszystkie te aspekty łączy w sobie najczęściej stosowane określenie, tj. littérature beur.

Przymiotnik "beur" jest odwróceniem przymiotnika "arabski" (arabe) na zasadzie właściwej verlan, tj. slangowi miejskiemu końca XX wieku [START_REF] Por | Parler verlan : règles et usages[END_REF] Od kilku lat te spory wydają się wreszcie przemijać. Same próby podsumowania zjawiska littérature beur świadczyłyby, że najnowsza literatura, jej krytyka i badania wkraczają w fazę określaną schematycznie mianem estetyki "post-Beur". Pojawiają się podsumowanie ostatnich trzech dziesięcioleci historii tego zjawiska, proponowane są także próby sukces literacki przyniosła tematyzacja odrębności własnej pozycji. Choć więc zasługą manifestu była "mediatyzacja szeregu dysfunkcji w »literackiego systemu frankofonii«" i otwarcie debaty na jego temat [START_REF] Porra | Pour une littérature-monde en français" : les limites d'un discours utopique[END_REF] , to niewątpliwie:

Historii nie zmienia się prostym manifestem, a oświadczenie woli nie wystarczy do zmiany ani wielowiekowej percepcji kultury i języka, ani jej zakorzenienia w polityce socjalizacji prowadzonej zarówno w dawnych koloniach, co na przykład w biurach Alliance Française […] 51 .

Niezbędna jest "desakralizacja myślenia o języku francuskim" 52 . Sednem debaty pozostaje wszak polityka, nie -sama kultura. Na zakończenie refleksji o postmigracyjnej literaturze beur warto przy tym dodać, że w tym samym 2007 roku ukazał się także manifest grupy młodych pisarzy postmigracyjnych zrzeszonych w grupie Qui fait la France? (Kto tworzy Francję?) [START_REF] Boulin | Chroniques d'une société annoncée[END_REF] . Domagają się oni włączenia w obieg literatury i dyskurs publiczny różnorodności etnicznej i kulturowej dzisiejszego społeczeństwa francuskiego. O ile celem pierwszego manifestu była relatywizacja i dezintegracja dotychczasowych kategorii, o tyle drugiego -legitymizacja rozwoju literatury i kultury, którą kategorie te przysłaniają.

Dążenie to w największym skrócie ujmuje jedno ze zdań manifestu: "by Francja zaakceptowała siebie taką, jaką jest, nie -taką, jaka była" 54 . Dyskursy labilnej przynależności wokół tej "literatura tożsamości zawieszonej" [START_REF] Galaï | L'identité en suspens. A propos de la littérature beur[END_REF] rozwijają się więc równolegle. Z jednej strony przekroczenie tradycyjnych kategorii badawczych wydaje się coraz wyraźniejsze, z drugiej -przemiany te z trudnością wpisują się we współczesne dyskursy społeczno-kulturowe (i polityczne). Siła pęknięcia w obrębie społeczeństwa francuskiego ukazuje wreszcie polityczny wymiar badań w humanistyce. I wydawałoby się to truizmem, gdyby nie fakt, że od Warszawy po Paryż słychać pragnienie nawrotu do wyrazistych narracji tożsamościowych i kategoryzacji "bez światło-cienia", za którymi tęsknił Norwid. "Prawdziwy koniec XIX wieku" dalej nie nadszedł [START_REF] Zob | Prawdziwy koniec XIX wieku. Sladami nowoczesności[END_REF] . Lecz od kiedy Milan Kundera nawoływał do wykroczenia poza dziedzictwo dziewiętnastowiecznych podziałów filologicznych w badaniach nad jej kulturami -"terror zawężonego kontekstu" (Terror des engen Kontext) i "Jałtę uniwersytetów" (Yalta der Universitäten) [START_REF] Kundera | Einleitung zu einer Anthologie oder Über drei Kontexte[END_REF] -liczne prace poświęcone przekraczaniu niepokojów społeczeństw regionu nie znalazły jednak szerokiego odzewu społecznego. Od kiedy w roku 1946 István Bibó opisał zaś "szczególny rodzaj choroby duchowej" w postaci środkowoeuropejskiego poczucia "egzystencjalnego lęku o los wspólnoty", zrodzonego z sytuacji politycznej, pomyłek Historii czy stosunków społeczno-ekonomicznych -wbrew licznym zmianom na wielu poziomach "narodowe samopotwierdzanie się" trwa jednak dalej [START_REF] Bibó | Eseje polityczne, przeł[END_REF] . Jedną z naukowych odpowiedzi na ten stan rzeczy wydają się badania postzależnościowe, napotykające nieraz znamienny opór w środowisku akademickim [START_REF] Por | Wychodzenie z cienia imperium. Wątki postzależnościowe w literaturze polskiej XX i XXI wieku, Kraków 2015 a także prace m[END_REF] .W tym kontekście warto spytać, czy wspólnego problemu (i wyzwania dla) humanistyki zarówno we Francji, jak i w Polsce czy Europie Środkowej, nie stanowi dziś zagadnienie pamięci potrójnie nie/pełnej, przedłużające stare lęki Europy "w cieniu imperiów" w świecie ponowoczesnosnym? Z jednej strony chodzi o problem kultury pamięci (i nieskończonej żałoby) zrodzonej z traum XX stulecia i lęku przed niejednoznaczną o nich prawdą 61 : od dziedzictwa Shoah po przesiedlenia czy dalsze konflikty w regionie, o które do dziś trwają wszak spory. Z drugiej

Nie/pełna pamięć w cieniu imperiów: zamiast podsumowania

  Samo pojęcie pojawiło się po raz pierwszy pod piórem geografa Onésime'a Reclus w jego pracy, France, Algérie et colonies (1880), której tytuł już wówczas wydobywał szczególny status Algierii (resp. Maghrebu) w obrębie francuskiego systemu kolonialnego 10 . Kategoria ta, początkowo wykorzystywana wyłącznie deskryptywnie, zyskała w ubiegłym stuleciu wymiar polityczny. Nie chodziło już wyłącznie o ogół ludzi posługujących się językiem francuskim czy krajów, w których jest on jednym z języków oficjalnych, ale o wynikający z tej świadomości model kulturowy, czy wręcz "chęć zbudowania nowego humanizmu" 11 . W tym celu powołano też do życia liczne instytucje międzynarodowe, których zadaniem jest rozwijanie współpracy krajów francuskojęzycznych 12 . Dziś frankofonię definiuje się na płaszczyznach instytucjonalnej, językowej czy geograficznej 13 . Ponad pół wieku od manifestu Sénghora wydaje się jednak, że uniwersalizm jego przesłania nie do końca odpowiada praktyce, co pokazały na swój sposób zamieszki na paryskich przedmieściach w roku 2005, o wydarzeniach roku 2015 już nie wspominając 14 . Przyczyn tego stanu rzeczy dopatrywać się można już w samym pojęciu: nosi ono wszak w sobie postkolonialną dychotomię między centrum (Francją) a peryferiami (resztą francuskojęzycznego świata), a innymi słowy: między kolonialną "macierzą" a powiązanymi z nią (i w różnym stopniu podporządkowanymi jej) politycznie czy kulturowo terytoriami. Dychotomia ta najwyraźniej jawi się na płaszczyźnie językowej w postaci 9 Zob. np. R. Branche, La Guerre d'Algérie : une histoire apaisée ?, Paryż 2005; B. Stora, La guerre des mémoires oraz D. Rivet, La France et l'Algérie : le présent du passé colonial, "Maghreb -Machrek", 2008, nr 3 (197), s. 13-18 i 19-30. 10 O. Reclus, France, Algérie et colonies, Paryż 1880. Por. M.

  Odnalezienie równowagi w obrębie narodowej narracji[która] nie może być jednoznacznym odczytaniem przeszłości. Wówczas odnajdziemy także jej nić przewodnią. Historię wspólną, ogólną, wszechobejmującą. Wydawało się nam, że przemilczenie przeszłości kolonialnej doprowadzi do jej zaniku. Lecz tak nie jest. Dążenie do wojny tożsamościowej zrodziło się z tej ciszy, z tego zaślepienia. Z historii niewidocznej, niesłyszalnej i z odmowy wzięcia na poważnie żądania równości 30 . Pęknięcie kolonialne, o którego konsekwencjach tu mowa, z szerszej perspektywy wydaje się wreszcie specyficznym dla Francji wariantem wspólnego Europie problemu pamięci, który nowe stulecie odziedziczyło po wieku XX. Catherine Coquio w błyskotliwy sposób omówiła ostatnio problem rozwiniętej po II wojnie światowej europejskiej "kultury pamięci" (culture de la mémoire), która okazuje się (niemożliwą) żałobą po traumach minionego 27 Zob. bibliografię [w:] N. Bancel, P. Blanchard, D. Thomas, Introduction [w:] tychże (red.), Vers la guerre…, dz. cyt., s. 10nn. 28 Zob. N. Veldwachter, Littérature française et littératures francophones : une union inconvenante ?, "Fabula-LhT", nr 8, Le partage des disciplines, maj 2011, http://www.fabula.org/lht/8/veldwachter.html [dostęp 5.06.2016]. Por. także. analizę etnocentryzmu postkolonialnych wystaw paryskich muzeów: M. Fauvel, Exposer l'"autre": essai sur la Cité nationale de l'histoire de l'immigration et le Musée du quai Branly, Paryż 2014. 29 N. Bancel, P. Blanchard, D. Thomas, Introduction [w:] tychże (red.), Vers la guerre…, dz. cyt., s. 41. 30 Tamże, s. 42 [Podkr. moje, MCh]. stulecia -z Auschwitz na czele. Jej zainspirowane m.in. pismami Imre Kertésza (Holokaust jako kultura 31 ) uwagi warte są obszerniejszego przytoczenia: Historia kolonialna Europy, jej rola w rozwoju faszyzmów i wybuchu dwóch wojen światowych czy "kwestii wschodniej" [Orientalische Frage, MCh] -powodują, że europejski niepokój historyczny zyskał znaczną natężenie. Zmieniają się tylko jego warianty narodowe: zraniony narcyzm Francji, kraju Praw człowieka i Vichy, od Sétif do Kigali 32 ; poczucie winy w Niemczech Blut und Boden i Muru Berlińskiego; pragnienie "pojednania" w Hiszpanii […]. W rzeczywistości nikt nie wie jednak, co zrobić z tym potwornym dziedzictwem. […] Jeżeli "głęboki cień nieszczęśliwego wieku XX" unosi się nad światem, my, obywatele demokracji, wydajemy się czuć w nim jak u siebie w domu.

  pośrednim efektem pęknięcia kolonialnego, ustępującego dziś nowym propozycjomprzynajmniej w badaniach naukowych. Za konkretny przykład posłużyć może recepcja literatury drugiego pokolenia migrantów z Maghrebu, która sama w sobie wydaje się zjawiskiem znamiennym dla funkcjonowania pola literatury we współczesnej Francji, którego sama próba nazwania okazuje się przedmiotem dyskusji. Od kiedy pojawiły się pierwsze teksty ukazujące doświadczenie migracji, trudności integracyjne i codzienną rzeczywistość przybyłych z północnej Afryki we Francji lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, kolejne dziesięciolecia przyniosły coraz liczniejsze dzieła, w szczególności powieści, ukazujące migrację nie jako stan przejściowy, cofaktycznie dokonany. Lata osiemdziesiąte określić można jako dobę walki o widzialność, której równoległym przejawem są liczne inicjatywy społeczne i polityczne: od powołania znanych stowarzyszeń do walki z rasizmem (z SOS Racisme na czele, założoną w roku 1984) po Nienawiść (La Haine), film Mathieu Kassovitza z roku 1995 35 . Z literaturoznawczego punktu widzenia w tym czasie rozwija się bujnie maghrebska proza postmigracyjna: badania wskazują np. na 51 tekstów prozy narracyjnej powstałych w latach 1981-1989, które torują drogę kolejnym -62 w latach 1990-1999 oraz aż 86 w pierwszym siedmioleciu XXI wieku 36 .

  . Jego wykorzystanie jako wspólnego mianownika literatury, którą dziś coraz częściej określa się mianem postmigracyjnej, pozwalało na zasadzie skrótu myślowego łączyć jej trzy kluczowe aspekty: pochodzenie autorów, "młodzieżową", miejską tematykę (a w szczególności tematyzację rzeczywistości przedmieść), oraz jej krytyczny potencjał -udział w walce o widzialność, która przetoczyła się przez francuską kulturę od lat osiemdziesiątych. Wbrew wszystkim wadom kategoria ta, najszerzej rozpowszechniona w dotychczasowej literaturze przedmiotu, posiada więc niewątpliwą zaletę: już w samej nazwie podkreśla nową, subwersywną jakość przekraczającą dotychczasowe podziały literaturoznawcze i kulturowe. Przeprowadzone w ostatnich latach badania pozwoliły podkreślić, że dyskurs beur stanowił "reakcję na społecznie dominujące, zmonopolizowane dyskursy społeczne, polityczne i, nade wszystko, literackie" 41 . Jak udowadnia w swojej rozprawie Kenneth Olsson, dziennikarska recepcja literatury beur pozwala także dostrzec dominację tematycznych schematów interpretacyjnych: odczytania w kategoriach świadectwa zjawisk socjologicznych z zupełnym niemal pominięciem (!) jakości literackich. Badacz przytacza przykłady zaiste kuriozalne, jak przeoczenie przez krytykę gry intertekstualnej z Bel-Ami Maupassanta w Bel-Avenir Akli Tadjera (2006), czy -nawiązań do Atali Chateaubrianda w La Déchirure Touhami Moualeka (2005) 42 . Ostatnia dekada przyniosła jednak coraz liczniejsze przejawy wykorzystywania narzędzi krytyki postkolonialnej we Francji, pozwalające uniknąć wartościujących i esencjalistycznych problemów właściwych poprzednim próbom ujęcia tego zjawiska. Podobne badania często rozwijały się też bujnie za granicą, m.in. dzięki pracy romanistów szwedzkich (Olsson), włoskich (Vitali) czy niemieckich 43 . Warto dodać, że przyczyniły się do tego sukcesy rynkowe autorów takich, jak Faïza Guène (1985-). Dzieje jej debiutanckiej powieści wiele mówią zresztą o najnowszej ewolucji francuskiego pola literatury: podczas gdy w roku 2004 wydawcy zgadzają się opublikować Kiffe kiffe demain w nakładzie 1 500 egzemplarzy, w ciągu dwóch kolejnych lat sprzedano ich ogółem nie mniej niż 400 000, a tekst dostępny jest dziś w 26 przekładach 44 . W upraszczającym skrócie już te trzy cyfry ukazują rozziew między oceną oczekiwań rynku a rzeczywistym zapotrzebowaniem na prozę postmigracyjną. Sam wydawca, Guillaume Allary, wyznał zresztą w wywiadzie przeprowadzonym przez Olssona: Zainteresowani natychmiastowo jej pracą dziennikarze nie byli wszak specjalistami od literatury, akronikarzami życia społecznego. Chodziło więc oczywiście o powieść, którą omawiano wszak także jako powieść będącą zjawiskiem społecznym. Nie -literaturą 45 .

  Co tak przedstawiona analiza wnieść może do badań nad kulturami Europy Środkowej? Po pierwsze, zwraca uwagę na znamienną dla ponowoczesnej rzeczywistości kulturowej dychotomię: o ile rekonfiguracje konceptualne na miarę wyzwań świata zglobalizowanego (i rewizji traumatycznej historii nowoczesności) rozwijają się szybko, o tyle tempo zmian instytucjonalnych pozostaje niezwykle wolne, co tym groźniejsze, im silniej narasta społeczne żądanie wyrazistych konstrukcji tożsamościowych. Złożoność francuskich debat o dziedzictwie postkolonialnym przypomina nie tylko trudności w poszukiwaniu wspólnej narracji środkowoeuropejskiej, ale również -europejskiej. Europa Środkowa stanowi swoisty wariant "wspólnoty pamięci" Starego Kontynentu 57 .

  Critique francophone du postcolonial et critique postcoloniale de la francophonie, [w:] C. Joubert (red.), Le postcolonial comparé…, dz. cyt., s. 81-96. 16 Zob. O. Milhaud, Post-Francophonie?, "EspacesTemps.net", 07.08.2006, www.espacestemps.net/articles/post-francophonie/ [dostęp: 02.06.2016]; G. O. Midiohouan, Savoir et aliénation en francophonie, Mots pluriels et grands thèmes de notre temps, t. 4, czerwiec 2000, nr 14, motspluriels.arts.uwa.edu.au/MP1400GOMfr.html [dostęp: 02.06.2016]. 17J.-M. Moura, Littératures francophones et théorie postcoloniale, Paryż 1999, s. 11. 18 Zob. A. Brüske, H.-Ch. Jensen, Littératures transculturelles à Montréal et New York, [w:] taż, tenże (red.), Dialogues transculturels dans les Amériques -Diálogos transculturales en las Américas. Nouvelles littératures romanes à Montréal et New York -Nuevas literaturas románicas en Montreal y en Nueva York, Tübingen 2013, s. 7-29.

	rozziewu między normatywną funkcją Akademii Francuskiej a wielością wariantów samego
	języka, których, jako instytucja regulatywna, częstokroć nie uznaje 15 . Co więcej, sprawę
	komplikuje jeszcze fakt, że w obręb frankofonii zaliczane są zarówno kraje powiązane
	historycznie z francuskim imperium kolonialnym, jak i -zupełnie z nim niepowiązane, jak
	Belgia czy Szwajcaria. Nic więc dziwnego, że liczne prace poddają dziś krytyce zastosowania
	tej kategorii z punktu widzenia metodologii postzależnościowych jako wpisanego w matryce
	europocentryczne systemu neokolonialnego 16 . Nie wnikając w te złożone debaty, warto
	wskazać na wynikające z tej sytuacji konsekwencje dla badań kulturo-i literaturoznawczych.
	W jednej z pierwszych prac poświęconych literaturom francuskojęzycznym z punktu
	widzenia teorii postkolonialnych, Jean-Marc Moura wprowadził rozróżnienie na zjawiska
	powiązane z dziedzictwem imperium ("postkolonialne": postcolonial) i te, których celem jest
	przeciwstawienie się dominacji centrum nad oddzielonymi od niego politycznie peryferiami
	("post-kolonialne": post-colonial -symboliczne okazuje się tu znów wprowadzenie
	myślnika) 17 . Lecz wystarczy zwrócić uwagę na moment, w którym pojawia się jego studium,
	by dostrzec także francuskie opóźnienie refleksji postzależnościowej. Podczas gdy np. w
	Kanadzie pierwsze studia o "nomadycznym pisarstwie" (écritures nomades) 18 pojawiły się
	równocześnie z pracami Gayatri Spivak czy Homiego Bhabhy, Moura swoją pionierską
	książkę wydaje dwie dekady później. Co więcej, na przekład tych pierwszych czytelnik
	francuski musiał przy tym poczekać jeszcze kilka dalszych lat 19 . Pół żartem, pół serio dodać
	zresztą można, że niektórzy przyspieszenie refleksji post-kolonialnej we Francji wiążą także z
	rozwojem anglosaskich prac poświęconych francuskiemu systemowi postkolonialnemu 20 .
	Tétu, La Francophonie. Histoire, problématique,
	perspectives, Paryż 1988.
	11 List L. S. Senghora na konferencję w Niamey (1969) [cyt. za:] G. Zarate; D. Lévy, C. Kramsch, Précis du
	plurilinguisme et du pluriculturalisme, Paryż 2008, s. 344. Zob. także: J.-M. Léger, Souvenirs de la première
	conférence de Niamey, [w:] tegoż, Le temps dissipé, souvenirs, Montréal 1999, s. 395-397, http://agora-
	2.org/francophonie.nsf/Documents/Jean-Marc_Leger--
	Souvenirs_de_la_premiere_conference_de_Niamey_par_Jean-Marc_Leger [dostęp 02.06.2016].
	12 Jak np. Międzynarodowa Organizacja Frankofonii (Organisation internationale de la francophonie), zob.
	www.francophonie.org [dostęp 06.06.2016].
	13 Zob. X. Deniau, La Francophonie, Paryż 1998.
	14 Zob. np. L. Mucchielli, V. Le Goaziou (red.), Quand les banlieues brûlent… Retour sur les émeutes de
	novembre 2005, Paryż 2007.

Ten schematyczny (i teleologiczny) obraz ewolucji kulturo-i literaturoznawczej należy oczywiście poddać kilku korektom. Po pierwsze, opóźnienie francuskiej refleksji pozostaje względne: wystarczy wspomnieć, że nie tyle w centrum, co na obrzeżach tego samego 15 Zob. np. J.-M. Moura, 19 Por. np. G. Spivak, Can the Subaltern Speak ?, wyd. ang. Basingstoke, 1988, wyd. fr.: tejże, Les subalternes peuvent-elles parler?, przeł. J. Vidal, Paryż, 2006; H. Bhabha, The Location of Culture, Londyn, 1994, wyd. fr.: tegoż, Les lieux de la culture, przeł. F. Bouillot, Paryż 2007. 20 Zob. Ch. Forsdick, D. Murphy, Francophone Postcolonial Studies. A Critical Introduction, Oxford 2003. Por. L. Allard, Qui a peur des Post Colonial Studies en France ?, "Multitudes", 2004, nr 5 (19), s. 201-206.

  /forms.international.ucla.edu/files/mvngcyso_hpp.pdf [dostęp 09.06.2016].

							).	Najważniejszym	kryterium	było
	pochodzenie autorów, jak gdyby stanowiło ono samo w sobie (na wskroś esencjalistycznie)
	pojętą dominantę twórczości 37 .						
	35 Por. C. Moffat, A State of Double Unbelonging: French Film and the Question of Beur Integration in France,
	praca	mgr	na	kierunku	global	studies,	University	of	California	(Berkeley),	2014,
	http:/