Wstęp

Celem niniejszej rozprawy jest zbadanie studenckiego odbioru współczesnej francuskiej literatury kobiecej, potraktowanej jako propozycja lekturowa warta uwagi ze względu na społecznie zaangażowany charakter. Odpowiedź na pytanie, w jaki sposób francuska literatura tworzona przez kobiety postrzega problemy drążące współczesne społeczeństwo oraz w jaki sposób podejmuje z nimi dialog, wykazując starania o ład społeczno-polityczny, wydaje się w interesujący sposób poszerzać nie tylko perspektywy badania literatury, lecz także dydaktyki literatury. Ta ostatnia stale poszukuje sposobów aktualizowania metod kształtowania krytycznoliterackich i interpretacyjnych umiejętności i wiedzy studentów, a ogląd kondycji zachodniego społeczeństwa, jaki odnajdujemy w kobiecych narracjach, stanowi specyficzne przesłanie, które zasługuje na odczytanie i uwagę, tym bardziej że dostarcza aktualnych i istotnych bodźców analitycznych, interpretacyjnych oraz świadomościowych. Oczywiście konkretne przekonania co do tego, jak powinna się kształtować treść owego ładu społecznego, pojmowane są rozmaicie przez różne pisarki, każda z nich udziela własnej odpowiedzi na pytanie o to, jak kształtują się związki na linii podmiot (kobiecy) -życie społeczneliteratura. Niemniej teza o społecznym zaangażowaniu piszących kobiet wydaje się możliwa do potwierdzenia w toku analizy prowadzonej przede wszystkim z perspektywy socjokrytycznej oraz socjologicznej. W związku z powyższym istotna jest również refleksja nad miejscem i znaczeniem literatury kobiecej, zaangażowanej społecznie, w programach nauczania na studiach neofilologicznych.

Omówienie twórczości współczesnych pisarek ma na celu przegląd sposobów zaangażowania oraz stopnia natężenia widocznego w traktowaniu problematycznych obszarów życia społecznego, wpływających na kondycję jednostki i formowanych przez nią wspólnot, z których najmniejsza jest rodzina. Na przykładzie twórczości Claire Castillon, która czerpie z wzorców wytworzonych przez pisarki wcześniejszych pokoleń, możemy przyjrzeć się, w jaki sposób piszące kobiety podejmują krytyczną refleksję nad swoim miejscem i rolą w społecznej tkance, a także nad ogólną kondycją społeczeństwa, w którym funkcjonują, oraz przekonać się, które ze społecznych problemów wydają się najbardziej drażliwe z ich punktu widzenia. Istotne dla prześledzenia ewolucji kobiecego pisania i zrozumienia miejsca, w jakim znajduje się ono obecnie, jest omówienie przyczyn, dla których 1 kobiety chwytały za pióro, zwłaszcza od okresu Wielkiej Rewolucji Francuskiej, kiedy postulaty społeczne nabierały szczególnego znaczenia w dyskursie publicznym, także tym toczącym się na polu literackim.

Badanie literatury z perspektywy socjokrytycznej zakłada umieszczenie jej w kontekście społecznym, co pozwala na "defetyszyzację" oglądu, jak pisze Robert Barsky [START_REF]Adamczuk-Stęplewska Anna, Polska literatura najnowsza[END_REF] . Socjokrytycy uważają, że literatura nie rozumie świata lepiej niż inne praktyki dyskursywne, ale udowadnia, że łudzą się ci, którzy twierdzą, iż świat poznali. Podejście socjokrytyczne, jak przekonuje Barsky, wyczula odbiorców literatury na zagrożenia wynikające z przyjęcia zbyt limitatywnej i zamkniętej wizji świata: "Nous avons besoin les uns des autres pour compléter notre point de vue" 2 . Przefiltrowana przez spojrzenie drugiego człowieka nasza wizja świata staje się bardziej kompletna, homologiczna. Takie uzupełnienie jest jednym z nadrzędnych celów socjokrytyki, który staje się również moim celem na tym niewielkim wycinku rzeczywistości i o którym traktuje niniejsza praca. Obok perspektywy socjokrytycznej biorę pod uwagę ustalenia krytyki feministycznej i narzędzia dostarczane przez narratologię, teorię odbioru oraz dydaktykę literatury. Krytyka feministyczna jest interesująca w zakresie podania w wątpliwość wartości przypisywanej rzeczom i bytom oraz ich aksjologicznemu podziałowi na paradygmaty kobiecy i męski. Narratologia wychodzi na spotkanie ludzkiej potrzebie porządkowania rzeczywistości, która jest warunkiem jej poznania, zrozumienia i oswojenia, przyznaje także wartość "małym narracjom indywidualnych podmiotów" 3 , wpływając znacząco na zmianę statusu podmiotu jako kategorii filozoficznej. Teoria odbioru natomiast płynnie łączy się z perspektywą socjologiczną. Wpłynęła znacząco, o czym pisał Michał Głowiński, na socjologię literatury, której zwolennicy "całkowicie pochłonięci szukaniem społeczno-historycznych czynników" determinujących dzieło zaniedbywali kwestie funkcjonowania jego odbioru, zapominając niejako, że "dzieło literackie istnieje po to, by być czytane, przeznaczone jest dla czytelnika" 4 . Sądzę, że takie połączenie jest właściwe dla lektury pragmatycznie zaangażowanej, spychającej niejako kwestie estetyczne i formalne na drugi plan. Zaproponowane podejście otwiera szerszą przestrzeń dla dialogu, wydaje mi się również ciekawsze i bardziej efektywne z punktu widzenia czytelnika (studenta), gdyż ułatwia utożsamienie się z postacią literacką, co wydaje mi się niezbędnym czynnikiem pisania/czytania literatury zaangażowanej.

Dialog socjokrytyki, krytyki feministycznej, narratologii, teorii odbioru, socjologii i dydaktyki literatury wydaje mi się żyzną podbudową teoretyczną dla niniejszej rozprawy.

Mimo różnic istniejących między wskazanymi nurtami, teoriami i dyscyplinami wyłaniają się również wspólne przestrzenie, które inspirują sposób myślenia o kobiecie, kondycji współczesnego społeczeństwa oraz roli kształcenia literackiego na uniwersytecie. Dialog jest tropem prowadzącym również do wytyczenia idei warsztatów lekturowych, które zostaną omówione w ostatnim rozdziale.

Dla dalszych rozważań istotna jest odpowiedź na pytanie, czy pisanie/mówienie o literaturze kobiecej ma sens w obecnej dobie? Wielu badaczy uważa, że nie, ponieważ literacka twórczość kobiet bywa kojarzona często z literaturą feministyczną lat 70. ubiegłego stulecia, a obecnie feminizm zabiega o wprowadzanie w życie swoich postulatów na polach innych niż literatura. Faktem jest też, że wiele pisarek, a także badaczy, zdecydowanie sprzeciwia się klasyfikowaniu twórczości kobiet w kategorii literatury kobiecej, odbierając takie zaszeregowanie jako deprecjonujące i gettoizujące ich twórczość.

Co właściwie miałoby znaczyć czytanie lub pisanie "jako kobieta"? Ewa Kraskowska, podobnie jak Rosi Braidotti, podejmując próbę odpowiedzi na to pytanie, wskazuje na kondycję podmiotu, który w jej przekonaniu nigdy nie jest "pełnią", stabilną i spójną całością przynależącą do ustalonej raz na zawsze tożsamości kulturowej. Jego kondycja to stałe stawanie się, przeobrażanie, dialog między poszczególnymi wiązkami składającymi się na jego podmiotowość. Nasuwa się odniesienie do konceptu sujet en procès, o którym Julia Kristeva pisała w Polylogue, opisując podmiot pojawiający się w miejsce wyodrębnionego przez Lacanowską psychoanalizę sujet unaire. Projektowany przez Kristevą sujet en procès charakteryzuje się ruchomością, mobilnością, zmiennością, które pozwalają mu na produktywność wynikającą z wzajemnego wpływu le sémiotique na le symbolique 5 , czyli tego, co psychoanaliza uznaje za wewnętrznie stłumione w podmiocie, na to, co tworzy społeczny porządek. Właśnie w ten sposób piszą współczesne kobiety, zauważają Gill Rye i Michael Worton, przemieszczając się pomiędzy tymi dwoma obrazami, "fikcja literacka nie jest jedynie miejscem dyseminacji informacji czy konstruowania znaczeń, ale jest również miejscem intensywnej eksploracji tożsamości swojej i innego" 6 . Podążając za Kristevą, Rosi Braidotti pisze: "Ja nie jest jednorodnym, trwałym i zamkniętym bytem, ale raczej płynnym i dynamicznym procesem stawania się" [START_REF] Aliette | Le plus difficile, c'est de se laisser faire[END_REF] . Urodzona we Włoszech, wychowana w Australii, wykształcona we Francji, a żyjąca w Holandii badaczka tworzy koncepcję podmiotu nomadycznego, zachęcając do wyjścia poza etniczne, narodowe, kulturowe więzy i otworzenia się na różnorodność wewnątrz naszej kultury, którą niesłusznie, jej zdaniem, uznajemy za homogeniczną. Podobnie czyni Ewa Kraskowska namawiająca do uznania świata partykularności, cząstkowości, wielości, w którym żyjemy. Kraskowska pisze w duchu Braidotti i jej teorii podmiotu nomadycznego: "człowiek -także jako czytelnik -jest dla mnie «wiązką cech»: stałych i zmiennych, spójnych i niespójnych. Jego -mój -«fenotyp» jest wciąż w ruchu" 8 . Podobnie jak włoska badaczka zachęca do dostrzeżenia w samym sobie Innego, do wyjścia poza ograniczenia uniwersalizmu społecznego, kulturowego czy etnicznego, a także do przyznania sobie i innym prawa do czytania/pisania jako kobieta, mężczyzna, biały, czarny, heteroseksualny, homoseksualny itp., ponieważ "czytanie literatury i czytanie świata są jednako, moim zdaniem, zdeterminowane tym, kim, jakim, gdzie i kiedy się jest" 9 . Na takim założeniu opiera się, jak zauważa Kraskowska, nie tylko krytyka feministyczna, lecz także teorie odbioru uwzględniające horyzonty doświadczenia i oczekiwań (Fish, Iser, Jauss) i style odbioru (Głowiński). Celem krytyki feministycznej, jak przypomina polska badaczka, jest swoiste upomnienie się o płeć jako o jeden z najważniejszych czynników determinujących życie człowieka od samego urodzenia i konstytuujących jego psychikę, a który nie jest brany pod uwagę przez większość teorii i narzędzi metodologicznych składających się na zdobywanie wiedzy o człowieku i świecie.

Proponowane przez Kraskowską uznanie wielości i zmienność podmiotowych "fenotypów", zwrócenie większej uwagi na kategorię płci może okazać się interesujące również w kontekście edukacyjnym, a konkretnie w projektowaniu i realizowaniu kształcenia literackiego [START_REF] Bard | Les Femmes dans la société française au 20e siècle[END_REF] na studiach neofilologicznych. Nie chodzi o budowanie murów ufundowanych na binarnych opozycjach, które w opinii badaczy związanych z krytyką feministyczną Manchester 2002, s. 9-10. 7 R. Braidotti, Podmioty nomadyczne. Ucieleśnienie i różnica seksualna w feminizmie współczesnym, przeł. A.

Derra, Warszawa 2009, s. 17. 8 E. Kraskowska, Czytelnik jako kobieta, [w:] Wiek kobiet w literaturze, red. J. Zacharska, M. Kochanowski, Białystok 2002, s. 16. 9 Ibidem. 10 Dla potrzeb niniejszej rozprawy przeanalizowano tzw. sylabusy programowe opracowane dla potrzeb nauczania historii literatury francuskiej w następujących przykładowych polskich uczelniach: Uniwersytet Szczeciński, Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Opolski, Uniwersytet Łódzki.

"kodyfikują sposób, w jaki jednostka partycypuje w życiu społecznymi" 11 , a wskrzeszają podziały zakłócające społeczne współistnienie pierwiastków męskiego i żeńskiego. Wręcz przeciwnie, większa liczba pozycji autorstwa kobiet w programach edukacji literackiej mogłaby, według tezy stawianej w niniejszej rozprawie, uspójniać dyskurs, uzupełniać o brakujący element niezbędny do prowadzenia dialogu z drugim człowiekiem i ze światem.

Pozwoli dojść do głosu kobiecemu doświadczeniu po to, aby poszerzyć horyzonty literatury, która uczy nas rozumieć życie, rozumieć drugiego człowieka, społeczeństwo i kulturę, z którymi każdego dnia negocjujemy swoje w nich uczestnictwo.

Przeanalizowanie na podstawie kryterium obecności w programach nauczania historii literatury francuskiej realizowanych w polskich uczelniach wybranych podręczników i antologii 12 pozwala stwierdzić, że nazwiska kobiet stanowią około 10% wszystkich omawianych w danej pozycji autorów. Podobne wartości przytacza Martine Reid w Des femmes en littérature, która przeanalizowała pod względem ilościowego udziału tekstów autorstwa kobiet wiele najważniejszych we Francji podręczników, diagnozując: "surprenante résistance du champ académique français et de ses acteurs, des enseignants, éditeurs et médias" [START_REF] Georges | Historia erotyzmu[END_REF] , mimo że aktywność pisarska kobiet, od czasów średniowiecza, jest cechą charakterystyczną dla literatury francuskiej, w przeciwieństwie, jak twierdzi Reid, do pozostałych literatur europejskich.

Inna francuska badaczka, Audrey Lasserre, wysuwa tezę o palimpsestowym funkcjonowaniu literatury kobiet w opracowaniach historiograficznych. Przytacza przykład Histoire de la littérature française Henri Clouarda z 1962 roku, tu w części zatytułowanej Prolifération du roman féminin wymieniono 31 powieściopisarek, z których zdecydowana większość znika w kolejnych wydaniach z lat 70., aby częściowo pojawić się na nowo w wydaniu z 2000 roku. Zdaniem Lasserre, twórczość kobiet nie ma charakteru kumulatywnego, ponieważ kobiety są "alternatywnie wpisywane lub eliminowane z kart kolejnych wydań podręczników i antologii z zakresu historii literatury" 14 . Wydaje się zatem, że pewne uzupełnienia literackiej historiografii, szczególnie tej przekazywanej w uniwersytetach, byłyby pożądane z perspektywy poszerzania problematycznych i metodologicznych horyzontów literatury oraz dydaktyki literatury. W przeciwnym wypadku literatura kobiet wydaje się skazana na istnienie poza kanonem, wśród literatur mniejszych.

Postrzegana będzie nadal stereotypowo, dla jednych będzie oznaczała sentymentalne romanse, dla innych teksty walczącego feminizmu, nadal będzie polecana głównie kobietom, co oznacza, że jej potencjał, na przykład dydaktyczny, nie zostanie w pełni wykorzystany.

W związku z powyższym, być może w sposób zbyt uproszczony, przyjmuję na potrzeby niniejszej rozprawy definicję określającą mianem literatury kobiecej literaturę pisaną przez kobiety. Abstrahując od sporów dotyczących jej cech, tropionych i wyodrębnianych przez poszczególne nurty badawcze, proponuję literaturę pisaną przez kobiety potraktować jako głos komplementarny, uzupełnienie literackiej historiografii i szerzej, wiedzy o ludzkim doświadczeniu. Kobieca perspektywa wydaje się istotna, aby zauważyć pewne fakty kulturowe o szerokim zasięgu, zrozumieć je i poddać aktualnej refleksji. Proponuję spojrzeć na literaturę kobiet jako na poszukiwanie i poznanie, w projekcie uniwersyteckiego nauczania literatury, głosu niedoreprezentowanej połowy ludzkości. W moim przekonaniu literacka twórczość kobiet nie powinna być traktowana jako swoista, odrębna subkultura przeznaczona dla szerokiego grona czytelniczek, nieufnych wobec dokonań teoretycznoliterackich -Cortázarowskich el lector-hembra uosabiających "fioletową masą" 15 , symbolizującą de facto ignorancję. "Czytać jako kobieta" oznacza przełamywanie utartych konwencji i schematycznych reguł obcowania z literaturą. Jak pisze Ewa Kraskowska, utwory kobiet, poza indywidualnymi wartościami, są ważne, gdyż jako zbiór przedstawiają egzystencjalną sytuację kobiet, ważnej i licznej grupy społecznej, która ma prawo, a w moim odczuciu również obowiązek, zabrać głos, zachowując własną specyfikę ekspresji, na tematy dotyczące nie tylko kobiet, lecz także całego społeczeństwa i przemian w nim zachodzących, które mają wpływ na życie wszystkich, bez wyjątku, jego uczestników.

Niniejsza praca składa się z czterech rozdziałów, z których każdy jest poprzedzony wstępem prezentującym główne tezy i cele oraz zakończony krótkim podsumowaniem, zawierającym konkluzje wypływające z przeprowadzonego wywodu.

Pierwszy rozdział pracy zatytułowany Społeczne uwarunkowania pisarstwa kobiet przedstawia kreację literacką kobiet jako fakt społeczny wynikający z zakorzenienia kobiecości w rzeczywistości społeczno-historycznej. Rzeczywistość ta nie ma charakteru spetryfikowanego, ulega ciągłym przemianom i jako zmienne continuum podlega badaniu i reprezentacji. Oczywiście kobieta/kobiecość/literatura kobiet jest często kojarzona i analizowana z perspektywy cielesności, jako owoc doświadczeń ciała, ale poza wymiarem biologicznym wartej uwagi ocenie podlega jej wymiar socjologiczny. Socjalizacja społecznokulturowa determinuje socjalizację literacką, czego przejawem jest poruszanie tematów, wykorzystywanie form i swoistego języka kreacji literackiej.

Drugi rozdział nosi tytuł Główne problemy współczesnej francuskiej powieści kobiecej.

Jego celem jest przedstawienie najnowszych tendencji we współczesnej francuskiej literaturze kobiet na przykładzie wybranych tekstów Annie Ernaux, Marie Darrieussecq, Christine Angot, Lydie Salvayre, Marie NDiaye, Amélie Nothomb oraz Virginie Despentes w kontekście problemów jednostki funkcjonującej we współczesnym społeczeństwie zachodnim. Wyboru tekstów oraz poszczególnych autorek, które potwierdzają, w moim odczuciu, przyjmowaną hipotezę o społecznym zaangażowaniu współczesnej francuskiej prozy kobiet (celowo unikam słowa "reprezentatywne" dla literatury współczesnych kobiet, ponieważ kryterium reprezentatywności jest kontrowersyjne w przypadku literatury, zwłaszcza tej postmodernistycznej), dokonałam na podstawie analizy o charakterze socjologiczno-psychoanalitycznym. Ich wartość dla niniejszej rozprawy postrzegam w dużej mierze nie w kategoriach literackości, formy, wartości literackiej, a właśnie jako tekstów zaangażowanych, usiłujących zarówno zdiagnozować problemy określające społeczne funkcjonowanie podmiotu, jak i dokonać pewnych przesunięć w postrzeganiu współczesnego podmiotu kobiecego. Nie podejmuję próby zidentyfikowania rodzajowej, stylistycznej czy tematycznej jednorodności współczesnego kobiecego pisania, a raczej usiłuję przedstawić serię migawek wybranych spośród ogromu kobiecej produkcji literackiej, nie odżegnując się od osobistych gustów i przyjemności czytelniczych. Wybrane teksty podejmują kwestie związane z indywidualną osobowością, dostarczając jednocześnie wskazówek odnoszących się do społeczno-politycznej rzeczywistości (francuskiej) oraz wyłaniających się trendów ideowych. Podejście analityczne skupia się na czterech oddzielnych, ale powiązanych zagadnieniach -powrót podmiotu, ciało/cielesność, relacje rodzinne i miłosne, codziennośća także umiejscawia teksty w kontekście debat odbywających się wokół wskazanych zagadnień.

Trzeci rozdział, Życie i twórczość Claire Castillon na tle współczesnej francuskiej literatury kobiecej, prezentuje twórczość młodej francuskiej pisarki w kontekście analiz przeprowadzonych w drugim rozdziale. Skupiam się zatem na krytyce społeczeństwa, jakiej dokonuje w swym literackim dyskursie, podejmując wątki, które stanowią, moim zdaniem, dość nowatorskie, a na pewno wymagające aktualizacji motywy badań w literaturze (m.in. konsumpcyjny styl życia, rozpad tradycyjnego modelu rodziny, choroby, problemy opieki nad dziećmi i osobami starszymi i ich wpływ na funkcjonowanie społeczności, która sama w sobie ulega poważnym przemianom). Wykorzystywane wzorce literackie, tematyczne i stylistyczne inspiracje, podejmowane wątki wpisują twórczość młodej autorki w pewną ciągłość kultury literackiej kobiet, nawiązując dialog z pisarkami należącymi do przeszłości zarówno tej bardzo bliskiej, jak i tej odległej.

Ostatni, czwarty rozdział nosi tytuł Francuska współczesna proza kobieca w odbiorze studentów filologii romańskiej na przykładzie tekstów Claire Castillon i podzielony jest na dwie części. Pierwsza część pt. Teoria odbioru w warunkach kształcenia akademickiego ma na celu przedstawienie teoretycznych rozważań o roli odbiorcy w procesie komunikacji literackiej przy założeniu, że odbiorcą jest student, "digitalny tubylca", czyli młody człowiek poszukujący swojej tożsamości w świecie, w którym jedyną stałą jest zmienność. Druga część czwartego rozdziału zatytułowana Praktyka odbioru na przykładzie wybranych dzieł Claire Castillon przedstawia rezultaty warsztatów lekturowych, które miałam okazję zrealizować z grupą studentów V roku filologii romańskiej. Przedstawiam również wyniki ankiet przeprowadzonych wśród szerszej grupy uczestników studiów romanistycznych. Odważne pisanie Claire Castillon wydało mi się dobrym punktem wyjścia do podjęcia wspólnych rozważań o samej literaturze, jej funkcjach prywatnych i instytucjonalnych, o literaturze kobiet i jej ewolucji zakorzenionej mocno w przemianach społecznych, a wreszcie o socjokrytycznych efektach lektury wybranych tekstów.

Rozdział I Społeczne uwarunkowania pisarstwa kobiet

Wstęp

Rozdział pierwszy niniejszej rozprawy ma na celu przedstawienie procesu ewolucji społecznych uwarunkowań determinujących pisanie kobiet, które łączy się ściśle z kobiecym (nie)byciem w przestrzeni publicznej. Na tle wydarzeń historycznych, dzięki którym postępowała emancypacja kobiet, czyli procesów zachodzących od końca XIX wieku do lat 70. XX wieku, definiowanych jako pierwsza i druga fala feminizmu, zostaną zaprezentowane kobiety, które miały ogromny wpływ nie tylko na literaturę, lecz także na myśl polityczną i społeczną narastającą wokół tzw. kwestii kobiecej. Interesuje mnie również reakcja społeczna towarzysząca kobiecej aktywności literackiej, odbiór ich dzieł i relacje między samymi pisarkami coraz silniej determinowane przez prawa rynku i marketingu, co widoczne jest zwłaszcza w ostatnich latach.

Pierwsza część rozdziału zatytułowana Ewolucja perspektywy socjologicznej w literaturze francuskiej ma na celu prześledzenie rozwoju socjologii literatury przede wszystkim w kontekście francuskim z uwzględnieniem wkładu, jaki do rozwoju badań literackich (i nie tylko) wniosły teoretyczne poszukiwania Luciena Goldmanna, Michaiła Bachtina, Rolanda Barthes'a, ale także innych badaczy, takich jak Pierre Zima, Michel Foucault czy Pierre Bourdieu. Postaram się również wyjaśnić, dlaczego ważne jest spojrzenie na kobiece pisanie jak na zjawisko społeczne, czyli z punktu widzenia socjokrytyki i socjologii literatury.

Problem relacji literatury kobiet i rzeczywistości społecznej pozostaje nadal niewystarczająco zbadany. Źródeł odsunięcia kobiet od świata myśli i artystycznej kreacji należy szukać już w czasach antycznych, skąd wywodzi się utożsamianie kobiety z dziką naturą i nieskodyfikowaną duchowością, a mężczyzny z kulturą. Feministyczną krytykę literacką uznałam za narzędzie pomocne w konstruowaniu socjologicznego spojrzenia na literaturę tworzoną przez kobiety. Ostatecznie kategoria płci oraz role płciowe wyznaczane przez daną kulturę mają determinujący wpływ na dynamikę społecznych relacji i uwarunkowań.

Druga część rozdziału, zatytułowana Kobieta w społeczeństwie. Pierwsza i druga fala feminizmu, ma na celu opisanie przemian, jakim ulegała kondycja kobiety od końca XIX wieku do lat 70. XX wieku, na skutek działalności ewoluujących ruchów kobiecych inspirowanych często przez charyzmatyczne postacie pisarek. Za istotne dla zrozumienia dynamiki przemian emancypacyjnych uznałam rozpoczęcie analizy społecznego statusu kobiety od momentu węzłowego, jakim są bez wątpienia wydarzenia zapoczątkowane we Francji w 1789 roku. Wielka Rewolucja Francuska inauguruje nową epokę, to pierwsza w historii zbiorowa aspiracja do równości między ludźmi. Rewolucja daje głos, być może w sposób bezprecedensowy w historii, kobietom z ludu. O ile kobiety urodzone w rodzinach arystokratycznych zawsze mogły, mniej lub bardziej intensywnie, wyrażać swój głos, o tyle kobiety urodzone w niższych sferach dopiero pod koniec XVIII wieku wyszły ze strefy milczenia i nieobecności. Maria Janion jest zdania, że to właśnie Wielka Rewolucja Francuska dała początek wszelkim nowożytnym duchowym i politycznym dylematom popychającym zarówno kobiety, jak i mężczyzn ku coraz mniej ograniczonej wolności.

Polska badaczka zwraca uwagę na dwoistość rewolucji, która "z jednej strony uczyniła kobietę swoim symbolem, z drugiej strony odmówiła jej praw politycznych" 16 . Rewolucja zniszczyła pomniki przeszłości, ale też dała impuls do utworzenia znakomitych szkół, zainicjowała terror, jak również ogłosiła deklarację praw człowieka. Ostatecznie, jeśli ocenimy jej bezpośrednie efekty, rewolucja nie przyniosła ważnych dla kobiet rozwiązań, a wraz z dojściem Napoleona do władzy wręcz pogorszyła znacząco ich społeczne usytuowanie. Trzeba było czekać niemal kolejnych sto lat na ruch sufrażystek, a prawie dwieście na to, aby kobiety mogły wstępować na uniwersytety i głosować.

W tej części pierwszego rozdziału staram się prześledzić wpływ na literaturę i społeczną kondycję kobiety wielkich autorek, takich jak polityczna Madame de Staël, społecznie zaangażowana Flora Tristan, ideologiczna André Léo, profesjonalna George Sand czy nowatorska Colette. Równolegle opisuję rodzącą się publicystykę proemancypacyjną oraz rosnące w siłę kluby i inne formy organizacji kobiecych, które odegrają ważną rolę w osiąganiu kolejnych postulatów pierwszofalowych. Kolejnym celem tej części rozprawy jest ukazanie, jak zaangażowanie literatury, które stało się ewidentne od momentu afery Dreyfusa i J'accuse Zoli, naznacza niemalże cały XX wiek ze zmienną intensywnością, przyczyniając się do umacniania się w społecznej świadomości tzw. kwestii kobiecej. Wydarzeniem otwierającym drugą falę feminizmu jest niewątpliwie publikacja eseju Simone de Beauvoir Druga płeć w 1949 roku. Esej ten wzbudza ogromne kontrowersje, ma tylu przeciwników, ilu zwolenników i niewątpliwie wpływa na kształtujące się pokolenie intelektualistek, których praca składa się na powstawanie tzw. women studies, szczególnie intensywne w latach 70.

Równolegle do tego, co nazywamy feminizmem akademickim, rozwijają się niezwykle dynamicznie organizacje i stowarzyszenia kobiece, które zajmują się przede wszystkim kwestiami legislacyjnymi. Owa dwutorowość działań emancypacyjnych w okresie powojennym, szczególnie dynamiczna na przełomie lat 60. i 70. XX wieku doprowadziła do bezprecedensowych zmian w społecznych relacjach międzypłciowych i w strukturze społecznej.

Celem części trzeciej, zatytułowanej Płeć literatury. Czy literatura może być kobieca?jest opisanie, w jaki sposób twórcza kobieta próbuje wymknąć się męskiej dominacji, logosowi, językowi, aby narodzić się jako podmiot, skonstruować własną tożsamość i samodzielnie zdefiniować kobiecość lub "napisać siebie" -jak określa to Hélène Cixous.

Staram się również odpowiedzieć na pytania: Czy/jak płeć twórcy wpływa na jego dzieło i co oznaczałoby to dla dzieła kobiecego? Czy określa je zbiór typowych, możliwych do wyodrębnienia cech? Zagadnienie specyfiki kobiecego pisania poruszają w swojej pracy badaczki francuskie takie jak Beatrice Didier, Marianne Camus, Martine Reid; przywołuję także polski wkład do tychże Krystyny Kłosińskiej. Ostatecznie kwestia odrębności kobiecego pisania doczekała się dwóch głównych odpowiedzi: pierwszej wyrosłej na gruncie amerykańskim (ginokrytyka) oraz drugiej opracowanej we Francji przez Cixous, Kristevą i Irigaray, nazwanej przez badaczki amerykańskie écriture féminine.

W części czwartej, noszącej tytuł Francuska proza kobieca pod koniec XX wieku, moim celem jest opisanie najważniejszych tendencji we francuskiej prozie kobiet w ostatnim dwudziestoleciu XX wieku. Jedną z takich tendencji, być może najważniejszą dla rozkwitu kobiecej kreatywności literackiej, jest retour du récit, powrót opowieści, która od zawsze stanowiła silny punkt kobiecej narracji. Sporo miejsca poświęcam perspektywie socjologicznej w spojrzeniu na uwarunkowania i zmiany zachodzące w latach 80. w strukturach francuskiego rynku literackiego, wydawniczego i krytycznoliterackiego.

Przedstawiam również problematykę dzieł wybranych do korpusu analitycznego francuskich prozaiczek oraz odpowiedź na pytanie, co oznacza profesjonalizacja zawodu pisarki dla współcześnie tworzącej kobiety. Jakim prawom podlega kobieca (i nie tylko) twórczość, jaki jest status pisarki w dzisiejszym społeczeństwie francuskim? Annie Ernaux (ur. 1940), Lydie Salvayre (ur. 1948), Christine Angot (ur. 1959), Amélie Nothomb (ur. 1966), Marie NDiaye (ur. 1967), Marie Darrieussecq (ur. 1969) oraz Virginie Despentes (ur. 1969) możemy zaliczyć w poczet autorek, których twórczość ilustruje, każda na swój sposób, nie tylko najważniejsze przemiany społeczno-kulturowe, lecz także historycznoliterackie, znaczące w przypadku literatury kobiecej, zwłaszcza od początku lat 90. Wybrane dzieła wymienionych pisarek stanowią korpus dalszych analiz w niniejszej pracy. Wybór akurat tych dzieł i tych pisarek jest podyktowany przede wszystkim własnymi upodobaniami czytelniczymi oraz obecnością tychże nazwisk w przestrzeni krytycznej i czytelniczej, jak również na listach laureatek najważniejszych nagród literackich. Prezentowane autorki na własny sposób podejmują dialog ze społeczeństwem, każda indywidualnie diagnozuje jego problemy i potrzeby.

Perspektywa socjologiczna w literaturze francuskiej

Literatura jako specyficzna forma kulturowej aktywności człowieka stanowi przedmiot badań różnych dziedzin nauki, od teorii i krytyki literackiej, poprzez historię, filozofię i estetykę po socjologię. Zręby tzw. socjologii literatury zaczynają kształtować się na przełomie XIX i XX wieku, od początku posilając się zapożyczeniami z wielu innych nauk humanistycznych, co wpływało na trudności w stworzeniu klarownej definicji przedmiotu i metodologii tej dyscypliny. Taka charakterystyka wpisuje, moim zdaniem, socjologię literatury w krąg badań kulturowych, czyli takich, które zgodnie z definicją podaną przez Annę Burzyńską, przyjmują wiele metod analizy, wykorzystując założenia semiotyki, feminizmu, postkolonializmu, dekonstrukcji i psychoanalizy. Celem tak zakrojonych badań szeroko pojętej kultury, w tym literatury, jest dążenie do posiadania realnego wpływu na rzeczywistość społeczną 17 . Celem kształcenia literackiego, jednego z wycinków rzeczywistości społecznej, którym interesuje się niniejsza rozprawa, byłoby natomiast kształtowanie (socjo)krytycznego podejścia do tekstów kultury, w tym przypadku współczesnej francuskiej literatury kobiet.

Początków zainteresowania społecznymi kontekstami twórczości literackiej upatruje się w okresie renesansu, kiedy próbowano badać wpływy kultury starożytnej i ludowej na literaturę.

Następnym okresem silnego zainteresowania badaczy tym problemem jest epoka romantyzmu charakteryzująca się, między innymi, wzrostem świadomości różnic narodowościowych pomiędzy poszczególnymi literaturami wynikających ze specyfiki kulturowej oraz krystalizowaniem się świadomości wolnościowej i społecznej, także w kontekście wolności twórcy. Można zaryzykować stwierdzenie, że przełom XVIII i XIX wieku, czyli moment kształtowania się historii literatury w nowoczesnej formie, charakteryzuje socjologiczne podejście do dzieła i twórcy. Saint-Beuve, tworząc swe portrety literackie, interpretuje dzieła poprzez biografie autorów, rozpatrując je w kontekście grupy, w której żyli i tworzyli.

Determinanty biograficzna i społeczna leżą u podstaw stworzonego przez Lansona ideału krytyki obiektywnej, która miała zrewolucjonizować nauczanie literatury w liceach i na uniwersytetach. Owe determinanty stanowiły silne podstawy historii literackiej, która miała zastąpić retorykę i literaturę piękną w celu kształtowania obywateli nowoczesnej demokracji, a nie jedynie (co jakoby czyniła retoryka) odtwarzania klasy społecznej mówców 18 . Należy tu wymienić jedną z pierwszych teoretycznych prac socjoliterackich, tj. opublikowaną w 1800 roku De la littérature considérée dans ses rapports avec les institutions sociales Germaine de Staël. Tekst ten można uznać za niezwykle istotny, gdyż jego publikacja pobudza, jak stwierdza Antoine Compagnon, postrzeganie literatury jako instytucji społecznej, zmieniającej się w czasie i zależnej od poczucia narodowej świadomości, a także od wpływów religii, obyczajów i praw 19 . Od tego czasu pisarz i jego twórczość są badani w historycznym i społecznym usytuowaniu, a nie zgodnie z tradycją klasyczną oceniającą tworzone dzieła poprzez pryzmat ponadczasowych, absolutystycznych norm. Społeczne uwarunkowania literatury wywołują konflikt między badaczami, którzy nie mogą znaleźć porozumienia w kwestii autonomii dzieła 20 .

Analizując badania socjoliterackie, można zauważyć, że stale pojawiającym się aspektem jest władza. Perspektywa socjologiczna w badaniu literatury, już od czasów Taine'a i Madame de Staël, zakładała, że władza przenika do dzieła literackiego w sposób niewidoczny i nieuchronny. Z biegiem czasu zmieniało się natomiast postrzeganie roli, jaką twórca i odbiorca literatury odgrywają w owych relacjach władzy. Taine uważał, że pisarz biernie reprodukuje stosunki oraz instytucje społeczne. Kontekst, epoka, w której żyje, determinuje jego przekaz artystyczny zarówno pod względem formalnym, jak i semantycznym. Podobne podejście prezentowały teorie marksistowskie, widząc w literaturze jedną z wielu form przybieranych przez ideologie ekonomiczne, na których opiera się funkcjonowanie społeczeństwa danej epoki. Badania Raymonda Williamsa pozwoliły odejść od determinizmu, który sprowadzał dzieło do konkretnego, arbitralnie obranego czynnika. Williams i inni badacze stworzyli empiryczne podwaliny socjologii literatury, wykorzystując nowe narzędzia, takie jak badania ankietowe czy wywiady socjologiczne. Co prawda, nie przyznali literaturze statusu zjawiska autonomicznego, niezależnego od przemian społecznych, ale też stwierdzili, że nie istnieje stały związek między cechami danego społeczeństwa a specyfiką literatury 21 . W miarę rozwoju dyscypliny modyfikuje się postrzeganie relacji władzy, stopniowo przestają być postrzegane jako automatycznie powielane, a zaczynają być elementem dialektyki stosunków ekonomiczno-społecznych oraz świadomości społecznej. Wyłaniająca się socjologia odbioru modyfikuje tezy o społecznym zdeterminowaniu literatury, skupione na otoczeniu społecznym, z którego wyrasta autor. Pojawiają się nowe obszary badawcze skoncentrowane bardziej na odbiorcy niż twórcy. Przedmiot badań rozszerza się na tzw. kulturę literacką, w której na znaczeniu zyskują również zachowania czytelnicze, zróżnicowanie odbiorców i sposobów komunikacji. Wolfgang Iser stwierdza, że intencja tekstu tkwi w sile wyobraźni odbiorcy, w horyzoncie jego oczekiwań, który podlega jednak oddziaływaniom władzy podporządkowanej panującej aktualnie ideologii i niechętnej różnie pojętym innowacjom. Iser i inni badacze zajmujący się recepcją upatrują w literaturze moc uświadamiania czytelnikom owych ideologicznych ograniczeń i wzbudzania chęci stałego przesuwania ich granic 22 . Kontekst, w którym odczytywany jest tekst, wpływa na odbiorcze konkretyzacje danego dzieła i stale je aktualizuje. W różnych okresach i warunkach historyczno-społecznych ten sam tekst nabiera różnych, ale jednakowo ważnych znaczeń.

Społeczny świat czytelnika, jego sposób rozumienia dzieła wpływają na relacje między literaturą a rzeczywistością. Jak zauważa Paweł Ćwikła, czytelnik -obojętne, czy wykształcony, czy nie -zazwyczaj zwraca się ku sztuce, w tym literaturze, z pobudek innych niż czysto estetyczne, poszukuje prawdy o całym życiu, nie tylko prawdy o sztuce. Przeżycie estetyczne będące skutkiem kontaktu z dziełem jest rodzajem badania rzeczywistości, szukania innej metody poznania świata 23 . Dodałabym, że jako odbiorcy poszukujemy w dziele sztuki potwierdzenia osobistych intuicji co do rzeczywistości, w której funkcjonujemy, chcielibyśmy funkcjonować albo wręcz przeciwnie -której pragniemy uniknąć.

Ostatecznie za podstawowy przedmiot badań socjologii literatury uznano twórcę i jego dzieło w relacjach społecznych, co zadecydowało, że jego badaniem nie może zająć się jakakolwiek inna gałąź socjologii 24 . Socjologia literatury nie zawsze zajmuje się literaturą samą w sobie. Literatura badana przez socjologa prawdopodobnie będzie interpretowana w pewnym kontekście (może nim być otoczenie pisarza, środowisko krytyków wydających opinie o jego dziele, grupy czytelników itp.), w literaturze może szukać potwierdzenia naukowo skonstruowanego opisu świata 25 . Socjologiczne badanie literatury jest jedną z możliwych dróg do poznawania określonej kultury rozumianej jak najszerzej, dlatego często jest umieszczana w spektrum socjologii kultury i socjologii komunikacji. Jest ono również pomocniczym narzędziem wiedzy o literaturze i historii literatury. Według Ćwikły trudno zatem mówić o socjologii literatury jako całkowicie odrębnej, samodzielnej subdyscyplinie 26 .

Literatura jest na tyle plastycznym materiałem badawczym, że nie powinna być ujmowana w ściśle określonych ramach metodologicznych przewidzianych dla dyscypliny, takiej jak sama socjologia.

Zdaniem Ćwikły, z socjologią literatury mamy do czynienia, gdy w grę wchodzi zainteresowanie społecznymi warunkami powstawania, funkcjonowania i przemian literatury, a także wtedy, kiedy za jej pośrednictwem poruszane są problemy dające się przedstawić w perspektywie socjologicznej 27 . Lucyna Stetkiewicz uważa natomiast, że dziś w perspektywie produkcji kultury badania socjologii literatury zmierzają w czterech kierunkach. Po pierwsze, badacze interesują się tradycyjną kwestią relacji pomiędzy treścią dzieła a otaczającym światem społecznym (dzieło jako zwierciadło rzeczywistości). Po drugie, kierują uwagę ku funkcjonowaniu i wpływowi świata wydawniczego oraz mediów na promocję lub wykluczanie czy pomijanie pewnych zjawisk literackich. Po trzecie, wyłania się konieczność tworzenia rozgraniczeń między produkcją i dystrybucją kultury a kulturą literacką rozumianą jako system instytucji, ideologii, symboli, kodów i praktyk społecznych pełniących funkcję mediatora między literaturą a społeczeństwem. Po czwarte, badane są sieci zależności i odniesień między uczestnikami świata literatury (autorzy i czytelnicy, autorzy i wydawcy, autorzy i autorzy, autorzy i krytycy) 28 .

We Francji socjologia literatury rozwija się od lat 50. ubiegłego wieku, począwszy od prac Roberta Escarpita i Luciena Goldmanna. Od pół wieku obiera różne kierunki teoretyczne: socjokrytyka, analiza dyskursu społecznego, określenie pola badań, instytucji, sieci i organizacji literackich, socjopoetyka, estetyka odbioru, socjologia lektury, rynek wydawniczy itp. Od początku cechuje ją silne rozbicie perspektyw, wynikające z wielości podejmowanych w jej ramach wątków badawczych, które utrudnia koordynację badań stosujących podejście socjologiczne do literatury. Z tego względu Gerard Fabre proponuje zastąpić termin socjologia literatury terminem socjologia form literackich 29 .

Lucien Goldmann, francuski kontynuator myśli Györgya Lukácsa, zajmował się głównie socjologią powieści, czyli społecznym kontekstem ich powstawania. W Historii i świadomości klasowej węgierski badacz sformułował koncepcję konkretnej całości procesu historycznego, którego częścią są powstawanie i rozwój literatury, a z której zaczerpnął inspirację do określenia własnej metody jako strukturalizmu genetycznego 30 . Goldmann podobnie jak Lukács skupiał się na badaniu powieści, która przedstawiała najadekwatniej, jego zdaniem, siłę całego układu czynników społeczno-kulturalnych warunkujących twórcę.

Uważał, że w rozumieniu dzieła nie można przypisywać wyjątkowego znaczenia świadomym intencjom twórców. Badał literaturę jako strukturę homologiczną, podobną do innych tworzonych przez człowieka struktur (np. gospodarczych). Skupiał się szczególnie na relacji pomiędzy strukturą literackiego świata przedstawionego a strukturą świadomości grupy czy klasy społecznej. Wynika z tego, że dzieło należy odnosić przede wszystkim do zbiorowości, a nie do biografii czy struktury psychologicznej jednostki i badać poprzez zastosowanie analizy historyczno-socjologicznej. Jak pisze Goldmann: […] struktury świata utworu są homologiczne wobec struktur myślowych pewnych grup społecznych […], gdy tymczasem na płaszczyźnie treści, czyli tworzenia światów wyobraźniowych kierowanych przez te struktury, pisarz ma całkowitą swobodę […] grupa stanowi proces strukturacji, który wypracowuje w świadomości swych członków tendencje afektywne, intelektualne i praktyczne do spójnej odpowiedzi na problemy, jakie stawiają przed nimi ich związki z przyrodą i ich stosunki międzyludzkie 31 .

Zdaniem tego badacza, to właśnie klasa społeczna jest najbardziej oddziałowującym na literaturę czynnikiem. Rodzina, naród, pokolenie wprawdzie też oddziałują na pisarza, ale badając je, odczytujemy dzieło jedynie częściowo. To w grupie społecznej zawiera się pewna wizja świata, o której dana grupa marzy, a którą może odczytać socjologia treści, przez Goldmanna odróżniana od socjologii struktury dzieła, pozwalająca członkom grupy zdać sobie sprawę z tego, co myśli, czuje, robi, nie znając obiektywnie znaczenia swoich myśli, uczuć i działań 32 . Koncepcja Goldmanna pozostaje w nurcie dychotomicznego, od czasów Platona i Arystotelesa, postrzegania twórczości literackiej, odczytywanej z jednej strony jako naśladowanie natury, a z drugiej jako wizjonerski proces twórczy. Pisarz kreuje wizję świata w sposób częściowo twórczy, ale w głębi powtarzalny, gdyż zakorzeniony w strukturach uniwersalnych dla danych grup społecznych. Przestrzenie wyłaniające się ze związków między literaturą i jej twórcą a społeczeństwem są polem badawczym dla socjologii literatury.

Problem z jego ostatecznym sprecyzowaniem wynika, po pierwsze, z nieporozumień, które konkretnie aspekty literatury przynależą badaniu socjologicznemu, a które powinny być z niego wykluczone; po drugie, z konieczności wystrzegania się sądów wartościujących sprawiających, że socjologia pozostaje pomocniczym narzędziem badania literatury; po trzecie z dychotomii, o której mowa powyżej, a która wciąż wzbudza wątpliwości, czy literatura jest sposobem uzyskiwania wiedzy o rzeczywistości, czy autonomiczną, niezależną od społeczeństwa sztuką dla sztuki 33 . Goldmann uważał ponadto, że za pomocą socjologii strukturalno-genetycznej należy badać przede wszystkim dzieła uznawane za wybitne, ponieważ tworząc spójne struktury znaczeniowe, pozwalają na ustalenie systemów zrozumiałych związków -homologii 34 . Wydaje mi się, że takie podejście miałoby redukcjonistyczny wpływ na rozwój nie tylko badań literackich, lecz także socjologicznych, zakładając, że struktury wytwarzane przez grupy społeczne ulegają jednak dość dynamicznym przeobrażeniom, które znajdują odbicie przede wszystkim w sztuce stanowiącej, jak wierzę, forpocztę przemian społecznych.

Mimo że obecnie teorie Goldmanna uznaje się za przestarzałe, Fabre podkreśla jednak ich innowacyjny charakter w czasie, gdy powstawały. Goldmann był według niego pierwszym socjologiem, który odważnie sięgnął po materiał badawczy w postaci dzieł literatury pięknej, konfrontując je z badaniami filozoficznymi i socjologicznymi . Ponadto kładł nacisk na silnie społeczny charakter dzieła literackiego samego w sobie, a nie w kontekście jego powstawania, dystrybucji i odbioru: "le social n'est pluc avec Goldmann hors ou autour de 32 L. Stetkiewicz, Szkice z "ziemi niczyjej"…, s. 19. 33 Ibidem, s. 12-13. 34 L. Goldmann, Metoda strukturalno-genetyczna w historii literatury…, s. 348. l'oeuvre, il est en elle et par elle" -konkluduje Fabre [START_REF] Helena | Women's Writing in Twenty-First-Century France. Life as Literature[END_REF] .

Strukturalizm genetyczny Goldmanna był krytykowany ze względu na spekulatywność. W jego przekonaniu istnieją strukturalne podobieństwa pomiędzy dziełami powstałymi w społeczeństwach o podobnej strukturze. Dziś klasę społeczną może zastąpić płeć czy rasa, co stanowi o nieodrzuceniu definitywnym koncepcji Goldmanna, które w tym sensie zachowują aktualność w badaniach literackich [START_REF] Valerie | Women Art Critrics during the July Monarchy (1830-1848[END_REF] .

Oparte na modelu literatury mimetycznej teorie Goldmanna zostały zakwestionowane przez socjologię literatury Bachtina, która zaczyna być popularna we Francji w latach 60.

Bachtin poruszał problem dialogu i dialogizmu jako zjawisk nie tyle literackich, ile społecznych. Dzięki jego pracom twórczość literacka zaczęła być badana również jako element komunikacji. Bachtin udowadniał, że nie ma czystego naśladownictwa ani czystego wyrazu indywidualności artysty, każda ekspresja ma charakter znakowy, a artystyczne naśladowanie przedmiotów jest uwarunkowane wcześniejszymi tradycjami mówienia o nich.

Zwrócił uwagę na podmiotowe i społeczne aspekty wypowiadania, wyrażania, naśladowania, ujawniające się we "wszechogarniającym świat humanistycznym dialogu", na fakt, że język istnieje tylko w dialogu prowadzonym przez obcujących ze sobą ludzi [START_REF] Florence De | La derniere Duras:Autour d'un roman de l'entretien[END_REF] . Dialog dokonuje się za pomocą materiału semiotycznego zawartego w znakach. Aspekt znakowy, jak pisze Zofia Mitosek, jest tą cechą działalności człowieka, która została opisana dopiero w XX wieku, a zasługą Bachtina jest interpretacja tej działalności z perspektywy materializmu historycznego.

Oznacza to, że Bachtin koncentrował się na socjologii znaku, wychodząc z założenia, że dzieło literackie, po pierwsze, jest jednym z "uczestników" procesów komunikacyjnych; po drugie, jest dialogiem między bohaterami, narratorem, tradycjami i ideami; po trzecie, literatura jako taka jest zjawiskiem wielojęzycznym, a w poszczególnych dziełach dokonuje się dialog języków, czyli silna interakcja językowa, najbardziej społecznie zróżnicowana i żywa w gatunku powieściowym. Bachtinowska dialogiczność, relacja, jaką wypowiedź utrzymuje z innymi wypowiedziami, otwiera tekst na świat, na tekst społeczny, jest społeczną interakcją dyskursów, występuje zatem wszędzie, stanowi warunek dyskursu [START_REF] Dominique | Encyclopédie des pédagogies de formation[END_REF] . Rozwój powieści, najbardziej polifonicznego z gatunków, a zatem najpełniej oddającego społeczną komunikację, jest rezultatem takich wydarzeń historycznych i przełomów kulturalnych, w 35 Ibidem, s. 9-10. 36 P. Ćwikła, Kilka uwag o związku socjologii…, s. 138. 37 Z. Mitosek, Teorie badań literackich…, s. 322. 38 A. Compagnon, Demon teorii…, s. 96. których zjawisko wielojęzyczności staje się podstawowym czynnikiem zmian i obalania dogmatów. "Wielojęzyczna praktyka mowy wkracza do literatury: ujawnia się w stylu i w świecie przedstawionym jedynego gatunku odpowiadającego procesowi załamywania się autorytetów: powieści" [START_REF] Agata | Antropologia ciała[END_REF] -jak podaje Compagnon. Wydarzenia historyczne sprawiły, że XIX wiek to moment rozkwitu powieści także, a może przede wszystkim, pisanej przez kobiety, które czują, że zaistniała możliwość wkroczenia w publiczną przestrzeń artystyczną, społeczną, polityczną i ekonomiczną. Wkraczają zatem w przestrzeń publiczną, ale czy udaje im się nawiązać dialog? W tamtym momencie z pewnością nie był to dialog równego z równym. Czy dzisiaj jest? Bachtin oprócz pojęcia dialogiczności literatury wprowadził także pojęcie jej karnawalizacji. Ta ostatnia jest realizacją wielogłosowości dzieła literackiego, w którym mieszają się różne style i języki różnorodnych klas społecznych. Socjologia bachtinowska sprzyja późniejszemu rozwojowi teorii poststrukturalnych, w tym krytyki feministycznej, ponieważ odchodzi od klasycznego spojrzenia na literaturę jako wielkie dzieło wielkiego mistrza przemawiającego z wyżyn moralnych i artystycznych, czyli odchodzi od estetyki heglowskiej, wyznawanej także przez Goldmanna, przekonanego o istnieniu la grande oeuvre, dzieła sztuki prawdziwie godnego tej nazwy, które nie odbija natychmiastowo i bezpośrednio, nie reprodukuje faktów społecznych, ale pełni funkcję kognitywno-krytyczną, sprawiając, że chaotyczna rzeczywistość nabiera przejrzystości [START_REF] Sylvie | Une génération d'intellectuelles dans le sillage de Simone de Beauvoir[END_REF] . Dzięki pracom Bachtina po raz pierwszy mamy w literaturze do czynienia z równouprawnieniem różnych języków społecznych, a co za tym idzie -pochyleniem się nad różnorodnością ludzkiego doświadczenia. Fikcja literacka zyskuje na swobodzie, braku dystansu pomiędzy narratorem, bohaterem, odbiorcą i światem przedstawionym, mieszają się rejestry wysokie i niskie, wzniosłe i wulgarne, komiczne i parodiowe z poważnym lub skandalizującym. Z punktu widzenia piszących kobiet jest to zmiana niebagatelna, bo uchylająca drzwi literatury przed kolejnymi grupami i klasami społecznymi.

Zupełną zmianę optyki i dystans do modelu literatury mimetycznej przyniosły we Francji teorie Rolanda Barthes'a. Możemy stwierdzić, że teorie Bachtina były etapem przejściowym między Goldmannem a Barthes'em. Barthes odnosił się do intertekstualności, którą rozumiał jednak już inaczej niż Bachtin dialogiczność. Zakwestionował wyczerpujące się podejście do literatury jako do ciągłych przypływów i odpływów wyobrażonego w stronę rzeczywistego [START_REF] Agata | Czy mogę poznać innego? Problem relacji międzypodmiotowych w filozofii Jeana Paula Sartre'a[END_REF] .

Dla Barthes'a przedstawienie (représentation) nie oznaczało imitacji (imitation), odwracał się od koncepcji rzeczywistości, prawdopodobieństwa i kopii. Représentation pozostaje przedstawieniem, które dokonuje podmiot (autor, czytelnik, widz), kierując spojrzenie na horyzont. W przeciwieństwie do Goldmanna Barthes nigdy nie przeciwstawiał wielkiej literatury małym literaturom, ironizował z tego podziału na szlachetne i trywialne, które przyczyniło się, jego zdaniem, do złapania się Goldmanna w pułapkę literatury jako kopii rzeczywistego świata. "Il faut, dans notre Occident, dans notre culture, dans notre langue et dans nos langages, engager une lutte à mort, une lutte historique avec le signifié" -pisał Barthes w 1973 roku, projektując nową science du texte [START_REF] Yves | Lire, interpréter, actualiser. Pourquoi les études littéraires ?[END_REF] . Dla Barthes'a interesująca była idea polifoniczności dzieła, wielości jego sensów. Poszukiwanie esencji dzieła to zdaniem Barthes'a, jego redukcja, dla niego czytać to pracować w języku, poszukiwać sensów, nazywać je, tworzyć ich galaktykę [START_REF] Clément | Relations familiales dans les littératures française et francophone des XX et XXI siècles[END_REF] .

Przywoływany przez Fabre'a Pierre Zima pokusił się o pogodzenie koncepcji Goldmanna i Barthes'a, korzystając właśnie z perspektywy socjologicznej. Uważa, że należy zachować badanie społecznego sensu tekstu i analizę praktyk znaczących pisania fikcjonalnego. Według Zimy teksty literackie mają sens społeczny i należy zawsze stawiać dwa pytania: jak dany tekst został napisany i co sprawiło, że powstał w danym momencie historycznym, nie zapominając jednocześnie o sposobach oporu wobec różnorodnych ideologii, który jest właściwy dla literatury [START_REF] Antoine | Demon teorii. Literatura a zdrowy rozsądek[END_REF] .

Zasada oceniania wartości dzieł i podziału ich, a co za tym idzie -ich odbiorców, na bourgeois i populaire długo stanowiła niewypowiedziany fundament socjologii literatury. Hierarchia dzieł, autorów, odbiorców, podział według kategorii socjoprofesjonalnych, płci, wieku determinowała przestrzenie kultury, z góry skreślając lub przyznając wartość danym tekstom kultury. Kryteria oceny nie były jedynie estetyczne, lecz także oparte na znaczeniach społecznych i historycznych zawartych w danym dziele. Oznacza to tyle, że docenienie estetycznych walorów dzieła nigdy nie jest niezależne od kontekstu społecznego i historycznego. Barthes chciał znaleźć antidotum na problem ewaluacji literatury. Stworzył koncepcję dzieła scriptible (może być dziś przeczytane i (prze)pisane, dzieło polifoniczne), 41 które przeciwstawił dziełu lisible (może być przeczytane, ale nie napisane, tekst klasyczny, produkt monosemiczny). O walorze dzieła decyduje jednak nie krytyk czy badacz literatury, a czytelnik lambda, producteur in fine du texte. Dzięki takiemu podejściu ocena wartości dzieła staje się możliwa dla każdego odbiorcy, otwierając całej produkcji literackiej drogę ku czytelnikowi i remodelując kanon. Włącza na nowo autora jako emblemat wartości dzieła, autora, który potrafi zrezygnować z roli demiurga i wpisać się zręcznie w postacie zasiedlające jego tekst, przemienionego w figure romanesque [START_REF] Dal Molin | Vouloir montrer : le spectacle de la réalité chez Annie[END_REF] .

Dzięki teoriom Barthes'a rośnie zainteresowanie czytelnikiem jako tym, który ostatecznie decyduje o odczytaniu tekstu, pracuje na języku, odczytując to, co jest zawarte w języku. Tym była literatura dla Barthesa, praktyką znaczącą, nietożsamą z praktyką wymiany (podejście teorii komunikacyjnych opartych na modelu lingwistycznym, badających "uzbrojenie komunikacyjne" każdej wypowiedzi, neutralizujących ideologiczną warstwę języka wpisującą gotowe dzieło w proces komunikacji, czyli wymiany). Barthes był przeciwny takiemu podejściu, chciał badać sens w całej jego rozciągłości, zakładając, że język nie jest niewinnym narzędziem komunikacji, a tekst nie jest skończonym wytworem, niezależnym od intencji czytelnika i autora. Dzięki odejściu od założeń strukturalizmu i fenomenologii czytelnik stał się głównym bohaterem badań socjologiczno-literackich ostatnich lat [START_REF] Amaleena | Women's Writing in Twenty-First-Century France. Life as Literature[END_REF] . Według Barthes'a idea badania odbiorców, ich środowiska, zbiorowych sposobów myślenia, wykształcenia intelektualnego, punktów stycznych między twórcą a odbiorcą jest bardzo potrzebna, gdyż historia literatury nie może zaistnieć jedynie jako zbiór dat, nazwisk i tytułów, nabierze sensu tylko, jeśli będzie socjologiczna, czyli będzie się interesować działaniami i instytucjami, a nie jedynie jednostkami tworzącymi określony tekst [START_REF] Amaleena | Contemporary Women'sWriting in France[END_REF] .

Bourdieu przejął socjoliterackie postulaty Barthes'a, szczególnie w zakresie odelitaryzowania literatury jako instytucji. Odrzucając alternatywę podmiotu przejrzystego dla samego siebie ze świadomością określaną przez zewnętrzność, przekraczał ograniczenia dualizmu zapisanego w formule wolność -determinizm literatury. Uważał, że działanie podmiotu zależne jest od habitusu, nie jest zatem ani świadome, ani ukierunkowane na osiągnięcie określonego celu. Bourdieu, co istotne w kontekście mojej pracy, poświęcił wiele uwagi szkole jako miejscu kształtowania habitusu poprzez arbitralne wpajanie tzw. culture légitime 48 . Tym samym szkoła przyczynia się do bezrefleksyjnego powtarzania również tego, co niepożądane, kierując się ideą kształtowania umysłów krytycznych -reprodukowania pewnych kulturowych przywilejów lub ograniczeń. Bourdieu, obok pojęcia habitusu (zindywidualizowany system definicji przejęty w wyniku uczestnictwa w instytucjach edukacyjnych takich jak rodzina i szkoła 49 ), wprowadził również pojęcie pola, czyli sieci społecznych relacji, wśród których podmiot porusza się, wykorzystując swój habitus. W obrębie pola toczy się nieustanna walka o dominację wprawianą w ruch przez dystynkcję, czyli skłonność podmiotów do pogłębienia i akcentowania różnic między nimi w zakresie klas dominujących i podporządkowanych. Kapitał społeczny i ekonomiczny przekształca się, w kapitał symboliczny, jak pisze Franczak:

Dynamika agonu przeobraża się w dynamikę znaczeń, a systemy symboliczne stają się narzędziami panowania. Panowanie, narzucanie i umacnianie władzy polega zaś przede wszystkim na uruchomieniu mechanizmów przemocy symbolicznej, polegającej na takim wykorzystaniu kapitału symbolicznego, aby ofiara przemocy interpretowała rzeczywistość w narzuconych jej kategoriach. Innymi słowy, klasa bądź grupa podporządkowana (proletariat, mniejszość etniczna lub seksualna, kobiety) postrzega własną sytuację jako naturalną lub nawet korzystną 50 .

Michel Foucault również był przekonany o powstawaniu dzieł na podstawie społecznych reguł ich konstruowania, zanurzał tym samym tekst w świecie. Dyskurs jest według niego zinstytucjonalizowany i oparty na konkretnej ideologii dominującej w danym momencie i danym miejscu. W każdy dyskurs są wpisane relacje władzy. W słynnym wykładzie z 1969 roku Co to jest autor? Foucault, podobnie jak Barthes, eliminował autora jako osobę psychologiczną, jednostkę burżuazyjną, przynależącą do intelektualnych elit, która narzuca pewien sposób interpretacji. Określił "funkcję autor" jako historyczną i ideologiczną konstrukcję dyskursu, której nie chciał wymazać, ale ograniczyć znaczącą jej rolę kontrolującą i dystrybuującą sens tekstu 51 .

Wychodząc od badania i opisywania kultury (literatury) jako pola ścierania się relacji władzy zmiennych w zależności od epoki oraz ideologii determinujących język, w jakim powstawały, podlegających zatem stałej reinterpretacji, dokonuje się w teorii literatury przewrót, który waloryzuje perspektywę socjologiczną. Jak pisze Antoine Compagnon: Ta [kulturowa i socjologiczna] rekontekstualizacja badań literackich po okresie panowania teorii, uznawanej za solipsystyczną i apolityczną, świadczy o wyraźnym zatroskaniu politycznym. Interesuje się ona [rekontekstualizacja] wszystkimi wykluczonymi z kultury, z powodu rasy, płci czy klasy, czy też ludźmi "podrzędnymi", skolonizowanymi przez Zachód [START_REF] Béatrice | L'Ecriture -femme[END_REF] .

Dla dalszego wywodu istotna jest odpowiedź na pytanie, jak socjokrytyka i krytyka feministyczna oddziałują na siebie. Społeczny status od czasów najdawniejszych nie sprzyjał kobiecej aktywności literackiej. Polityka, filozofia, sztuka, wszelkie przestrzenie, gdzie miało miejsce umysłowe płodzenie i zgłębianie prawdy, były raczej domeną mężczyzn. Dodatkowo badanie kobiecego pisania z perspektywy socjologicznej jest utrudnione przez brak źródeł.

Kronikarze nie zajmowali się kobietami, jeśli już, to wyłącznie zdawkowo, same kobiety do literatury weszły późno, pozostawiając po sobie niewiele śladów pisanych. Zapiski, pamiętniki, domowe księgi najczęściej nie zostają zachowane jako źródło wiedzy o ich życiu i kondycji, kobiety same często je niszczyły, przekonane o ich nikłej wartości. Przyzwoita kobieta milczy na swój temat, co sprzyja utrwalaniu stereotypowego jej wizerunku tworzonego przez mężczyzn. "Kobiety są wyobrażane, stwarzane; rzadziej opisywane i ukazywane bezpośrednio" [START_REF] Georges | Storia delle donne[END_REF] -pisze Michelle Perrot, zauważając płciową dysproporcję w liczbie zachowanych relacji, zmienną, co prawda, w różnych epokach, ale zawsze z przewagą relacji męskich. Dopiero w XVIII, a przede wszystkim w XIX wieku profesjonalizuje się historia, a co za tym idzie -relacja historyczna. Zaczyna również poświęcać więcej uwagi kobietom, ich roli w społeczeństwie oraz relacjom między płciami. Przemiany społeczne zachodzące w wyniku Wielkiej Rewolucji Francuskiej wpłynęły znacząco na status kobiet, które nie tylko zaczęły działać jako grupa mająca siłę przebicia, lecz także były dostrzeżone przez polityków i historyków. Wiek XVIII to również czas rozkwitu salonów prowadzonych przez kobiety intelektualistki, które miały realny wpływ na najbliższe otoczenie i na kolejne pokolenia kobiet coraz śmielej wkraczających w kolejnych stuleciach w świat myśli, nauki, 52 A. Compagnon, Demon teorii…, s. 199. 53 M. Perrot, Moja historia kobiet, przeł. M. Szafrańska-Brandt, Warszawa 2009, s. 13. kultury i literatury.

W przypadku kobiet socjologiczna perspektywa, szczególnie trudna do zastosowania ze względu na młody rodowód historii kobiet, często jest zaniedbana w podręcznikach historii literatury. Będąc zjawiskiem trójwymiarowym, literatura obraca się w kręgu tworzonym przez trzy instancje przynależne do trzech różnych porządków, z których każdy ulega swoistej socjalizacji: twórcę (jednostkowy, indywidualny umysł), dzieło (formę abstrakcyjną, jak również komunikat) i odbiorcę (strukturę kolektywną). Owa potrójna przynależność stanowi o trudności badania literatury. Na trudność tę składają się, jak pisał Robert Escarpit, czynniki związane z samym twórcą (problemy interpretacji psychologicznej, moralnej, filozoficznej), z mediacją dzieł (problemy estetyczne, stylistyczne, językowe, formalne) i w końcu z obecnością kolektywnego odbiorcy (problemy natury historycznej, politycznej, społecznej, ekonomicznej). Escarpit diagnozował, że badanie zjawisk trójwymiarowych nastręcza wielkich trudności, zwłaszcza jeśli mamy napisać historię takiego zjawiska. Jego zdaniem, historia literatury zbyt koncentruje się na badaniu twórców i dzieł, zaniedbując kontekst kulturalny kształtujący zbiorowość, z której zarówno dzieło, jak i twórca wyrastają, a w którym dzieło jest odczytywane [START_REF] Ducret | Zakazane ciało[END_REF] . Socjokrytyka, zainspirowana Bachtinem, bada relacje tekstu z jego otoczeniem, bada zatem jednocześnie tekst literacki i jego kontekst społeczny i materialny. Szczególnie interesuje się gatunkiem powieściowym, uznając go za uprzywilejowany wewnątrz wolnej wymiany myśli, idei, form i konwencji dyskursywnych. "Le roman est le lieu où se cristallisent la fluide mémoire de l'imaginaire et la grande rumeur globale du discours social" [START_REF] Jean-Louis | Pour une lecture littéraire[END_REF] -pisze Robert Barsky. Ta krystalizacja jest szczególnie ważna dla pisarek, które właśnie dzięki powieści po raz pierwszy w historii mogły sięgnąć do pokładów wrażliwości, intymności, wyobrażeń i przeżyć, których wcześniej przeważnie nie śmiały poruszać.

Oddziałuje to na czytelniczki, które zaczynają zastanawiać się nad społecznymi i psychologicznymi aspektami powieści i ich wpływem na życie w kontekście kształtującej się kobiecej tożsamości. Socjokrytycy uważają, że postacie powieściowe mają duży wpływ na odbiorcę, są traktowane jak postacie napotkane w pozatekstowym życiu, co oznacza, że naznaczają jego wyobrażenie o drugim człowieku, a także o sobie samym, biorąc pod uwagę relacyjny charakter ludzkiej natury. Powieść staje się rezerwuarem obrazów, słów, idei i typów ludzkich, który ulega transformacji w miarę kolejnych lektur i dojrzewania odbiorcy. 54 R. Escarpit, Sociologia della letteratura, Roma 1994, s. 9. 55 R. Barsky, Introduction à la théorie littéraire, Quebec 1997, s. 203. Metoda socjokrytyczna bada elementy tekstualne i praktyki dyskursywne w celu usytuowania dzieła w kontekście dyskursu społecznego, wydaje mi się zatem bardzo pomocna w odczytaniu kobiecych tekstów, a zwłaszcza w odczytaniu tekstów Claire Castillon, które są często powieściami dialogicznymi, koegzystują w nich interakcje i współzależności różnych głosów reprezentujących wielość punktów widzenia (polifoniczność). Prezentują zatem kompletne uniwersum społeczno-dyskursywne, w którym kompletne nie znaczy zamknięte, ale poddające się stale pojawiającym się pytaniom i odpowiedziom.

Socjokrytyka wchłania również lacanowską ideę nieświadomości ustrukturyzowanej jak język, stoi na stanowisku, że "społeczeństwo samo w sobie jest rodzajem tekstu, który mógłby być analizowany przy pomocy narzędzi lingwistycznych" [START_REF] Umberto | Lector in fabula[END_REF] . Socjokrytycy (np.

Duchet) wprowadzają termin socialité du texte na określenie sposobu "czytania" obecności tekstów literackich w świecie, który ma specyficzną wartość ze względu na ich wymiar estetyczny. Składają się na niego wszelkie produktywne przesunięcia semantyczne, wszystko to, co nosi ślady semantycznej złożoności i zanurzenia w wyobraźni, które charakteryzuje teksty literackie. Duchet ma tu na myśli analizę takich elementów, jak niewypowiedziane, podświadome, implicytne, niepomyślane, przemilczane, fragmenty sprzeczne, enigmatyczne, w sumie to, co składa się na l'invention pure et simple [START_REF] Umberto | [END_REF] . W odróżnieniu od socjologii literatury socjokrytyka skupia się na aktywnej lekturze samego tekstu, uznając za drugorzędne procesy kreacji i recepcji dzieła. Wewnętrzna organizacja dzieła, zawarte w nim sensy i napięcia są badane w korelacji z badaniem uobecniających się w tekście dyskursów i heterogenicznej wiedzy nabywanej w procesie socjalizacji. Socjokrytyka postuluje zatem istnienie socjosemiotycznej osobliwości tekstu. Popovic stwierdza: "l'observation du répertoire des savoirs et des discours pris en écharpe par l'écriture conduit à montrer comment ils sont reliés à des éléments a priori sans rapport avec eux, reconfigurés, transformés, ouverts à la polysemie par elle" [START_REF] Anthony | Współczesna teoria społeczna[END_REF] . W świetle powyższych rozważań możemy stwierdzić, że projekt écriture féminine czy bardziej ogólnie: projekt poszukiwania cech specyfiki kobiecego pisania, skupiony na języku, na wypowiedzeniu niewypowiedzianego i niewypowiadalnego, na wejściu kobiety w tekst, będący jednocześnie projektem politycznym, a zatem społecznym -odpowiada założeniom socjokrytyki. Krytyka feministyczna, socjokrytyka i socjologia Feministyczna krytyka literacka nie jest tożsama ani z feminizmem, ani z krytyką literacką współczesnej literatury, ani z samą krytyką feministyczną. Skupia się na innych obiektach badań i wykorzystuje inne narzędzia badawcze. Takie rozróżnienie, jak podkreśla Krystyna Kłosińska, jest niezbędne do dokładnego zaznaczenia pozycji, z jakiej się wypowiadamy. Fale feminizmu nie zawsze współgrały z przebiegiem zdarzeń, z wypracowywaniem problematyki i typów lektury, metod i metodologii w obrębie literackiej krytyki feministycznej [START_REF] Robert | Sociologia della letteratura[END_REF] . Womens studies przekierowały zainteresowanie akademiczek z działalności i dokonań ruchu feministycznego ku wypracowywaniu metod kobiecego/feministycznego czytania tekstu literackiego, co jest zapewne naturalnym etapem odchodzenia od nadawania znaczeń uniwersalnych w procesie zinstytucjonalizowanej lektury. W miarę rozwoju literackiej krytyki feministycznej badaczki dążyły do wypracowania kobiecych metod i obiektów badań, określając swoje pozycje teoretyczne, miejsca różnicujące ich poglądy od teorii męskich (kanon, historia literatury, techniki lektury itp.), jednocześnie starając się, aby nie marginalizować studiów kobiecych w Akademii Francuskiej. Akademiczki, często w przeciwieństwie do działaczek społecznych ruchów feministycznych, podjęły dialog z teoretykami -autorytetami. Pozostawanie w przestrzeni wyznaczonej przez królującą w latach 60. i 70. XX wieku teorię pozwoliło kobietom na bycie partnerem w dyskusji nad rolą "sygnatury płciowej podmiotu lektury i podmiotu pisania" [START_REF] Oriana | Lettera a un bambino mai nato[END_REF] .

Feminizm jako ruch społeczny, który musiał mieć oddźwięk w Akademii, poszerzył pola badawcze literaturoznawstwa o takie aspekty, jak kobieta, seksualność, ciało, pożądanie, genderowe zróżnicowanie językowe, relacje wynikające z procesu socjalizacji, np. relacje władzy, relacje między płciami, relacje rodzinne, szczególnie matka-dziecko, matka-córka.

Zwrócono uwagę na kwestię alternatywnej historii literatury odszukiwanej w dziełach kobiet, które przyczyniały się również do rozwijania historii wzbogaconej o bohaterów i bohaterki wcześniej w niej niezauważanych. Ogromna tu rola badaczek amerykańskich Kate Millet i Annette Kolodny, które przywróciły literackim badaniom konteksty szersze niż te formalistyczno-strukturalistyczne. Jak pisze Kłosińska o dokonaniach Kate Millet: Konflikt czytelniczki z Autorem uczyniła podstawą własnego projektu. Czytelniczka zyskała prawo do prezentacji własnego punktu widzenia: pomimo i wbrew intencji autorskiej. Tym samym uaktywniona czytelniczka alegoryzowała jedno z haseł ówczesnej polityki feministycznej, mówiące o "wyrwaniu" kobiet z bierności [START_REF] Michel | Historia seksualności[END_REF] .

Wyrwanie kobiet z bierności nie tylko tej teoretycznej czy czytelniczej, lecz także społecznej stoi w centrum myśli Millet i Kolodny. Aspekt polityczny czytania/pisania literatury jest dla mnie szczególnie istotny i wydaje się nieco słabiej reprezentowany wśród badaczek francuskich skupionych na tendencji afirmacyjnej. Zdaniem Millet i Kolodny, nauczyć się czytać jako kobieta oznacza czytać subwersywnie, dyskutując z autorem, poszerzając kontekst o relacje pomiędzy płcią a polityką, ekonomią, władzą. Millet jest autorką terminu "polityka seksualna", dostrzegła, że literatura jest miejscem, dodajmy, jednym z wielu, gdzie wytwarza się, wyraża i utrzymuje pewną politykę płciową, która, jej zdaniem, podtrzymuje opresję kobiet [START_REF] Marie-José | Enseigner la littérature[END_REF] . Literaturze po raz pierwszy zadano pytanie, na ile zmienia nasze życie jako czytelniczek. Millet dostrzegła dialektyczny potencjał literatury i lektury, w której przeważa polemika, stronniczość i kontrowersja. Kłosińska przychyla się do propozycji Millet, zdejmując z niej jednak nieco ciężaru, proponuje potraktować lekturę jako spotkanie z nieznanym, które chcemy przeniknąć mimo wysiłku w to włożonego.

Taki punkt wyjścia nie tylko uaktywnia fascynację nierozpoznanym, ale może także nas zaburzać, pozostawiając bez ubezpieczeń (szlak nie został przetarty). Nawiązując interakcję z głosem/głosami tekstu, wyruszamy na spotkanie z przygodą intelektualną i emocjonalną, ale też ryzykujemy, że może nas ona wieść w nieznane nam rejestry doświadczenia. A zatem przyzwalamy sobie na zaskakujące efekty samopoznania [START_REF] Gerard | Figures III[END_REF] . Badanie tekstu literackiego wzbogaciła perspektywa innych dyscyplin, innych dyskursów, powrót autora wraz z całym jego doświadczeniem kształtowanym w zależności od jego płci, jednej z podstawowych kategorii człowieczeństwa. Różnica płciowa zaczęła być badana zarówno od strony pisania, jak i czytania.

Priorytetem staje się wówczas pytanie o (często wcześniej zmarginalizowaną) kobietę w tekście literackim (andro-bądź ginocentrycznym), które często znajduje swoje bezpośrednie odniesienia do jej rekonstruowanego przez feministyczną analizę i ideologię miejsca w tekście społecznym. W ogarnięte anemią strukturalne literaturoznawstwo (w rodzaju New Criticism w USA) feminizm wprowadza ożywcze myślenie, włączając kategorię doświadczenia zarówno autorki/autora, jak i czytelnika/czytelniczki [START_REF] Anthony | Seksualnosć, miłość i erotyzm we współczesnych społeczeństwach[END_REF] .

Pokrewieństwo między socjokrytyką a tak zarysowaną krytyką feministyczną wydaje się niezaprzeczalne. Owo ożywcze myślenie, o którym pisze Kłosińska, uwzględniające kategorię doświadczenia oraz różnorodność perspektywy biorącą pod uwagę autora i czytelnika wraz z całym ich uwikłaniem biologicznym i kulturowym, stanowi o interaktywności tekstu, jaką postuluje właśnie socjokrytyka. Interaktywność tekstu oznacza nie tylko udział w nim czytelnika, lecz także stałe odnawianie się tekstu (przy każdorazowej lekturze). I tu po raz kolejny wyłania się trop bachtinowski, karnawalizacja, która inspiruje socjokrytykę, ale zaryzykuję stwierdzenie, że również krytykę feministyczną. Efektem jest zmiana sposobu postrzegania rzeczywistości. Tekst (powieść) sprawia, że czujemy się jak uczestnicy akcji, a nie bierni obserwatorzy. Jej moc tkwi zatem w przedstawianiu mnogości elementów konstytuujących dany podmiot i dane społeczeństwo.

Feministyczna krytyka literacka pilnie podążała za społecznymi przemianami. Każda kolejna fala feminizmu inaczej wpływała na tworzenie i odczytywanie literatury, która niezmiennie inspirowała się społeczną praktyką, zmieniała się, a krytyka zmieniała się w ślad za nią. Niebezpieczeństwo, jakie może wynikać ze związku literatury z feminizmem, to przede wszystkim, na co zwróciła uwagę Kolodny, ideologizowanie procesu czytania/pisania, podchodzenie do tekstu z gotową, ideologiczną listą a priori, których potwierdzenia w owym tekście szukamy, nie dając się zaskoczyć ciemnymi obszarami tekstu, które moglibyśmy zrozumieć, wkładając w to ożywczy poznawczo wysiłek. Jak zauważa Kłosińska, taka strategia zabija i feminizm, i badania literackie, które pozostają zamknięte w kręgu 64 K. Kłosińska, Postscriptum, "Wielogłos" 2011, nr 2(10), s. 38. powtarzających się wątków i tematów. Wyczerpuje się ich potencjał intelektualny i poznawczy, "zdaje się, że obserwujemy ów proces w przypadku feministycznej krytyki literackiej, która -jak powiedziała jedna z francuskich badaczek -«zjadła własny pępek»" [START_REF] Anthony | Ewa Klekot[END_REF] .

Alternatywa proponowana przez Kłosińską, według mnie optymalna metodą badawcza, jest analizą, w którą wpisane są teorie zorientowane feministycznie. Takie podejście wnosi do badania literatury ożywczą różnorodność w miejsce ostentacyjnego różnicowania wynikającego z bezpośredniego wpływu feminizmu na badania literackie. W socjologiczne i socjokrytyczne podejście do literatury kobiet wydaje mi się również wpisane podejście do tej twórczości jak do zbioru tekstów prezentujących różnorodne, wielogłosowe perspektywy kobiecego doświadczenia, między którymi jest wiele różnic mimo wspólnego mianownika, jakim jest biologiczna płeć. Nie istnieje literatura kobieca jako jednogłośna odpowiedź kobiet na otaczającą je rzeczywistość. Prowadzi to do niewykluczania z pola badań, nawet jeśli są ukierunkowane krytyką feministyczną, autorek, które nie odnoszą się w żaden sposób do dorobku feminizmu, a w centrum swojej narracji nie umieszczają "kobiecości". Mikrooptyka czytania, analiza poszczególnych dzieł, autorek, o której wspomina Arleta Galant, podsumowując dwa projekty prowadzone przez Zakład Literatury Polskiej XX Wieku Uniwersytetu Szczecińskiego, odpowiada założeniom perspektywy socjokrytycznej oraz wydaje się strategią dużo bardziej efektywną niż "skazane na porażkę próby zamachu na kanon"66 .

Kobieta w społeczeństwie. Pierwsza i druga fala feminizmu

Podwalin pierwszej fali feminizmu należy poszukiwać już w XVIII-wiecznej Francji, kiedy rewolucjonistka Olimpia de Gouges inicjowała w klubach kobiecych debatę na temat społecznych ról przypisywanych kobietom. Nie oznacza to oczywiście, że debata dotycząca praw kobiet nie pojawiała się wcześniej. Oczywiście jej ślady możemy odnaleźć w każdej epoce, choćby przypominając querelle des femmes lub Machiavellego, który u progu XVI wieku wykluczał kobiety ze sfery publicznej, a przede wszystkim ze sprawowania władzy (chodziło o prawo do sukcesji tronu), argumentując, że przewyższają one moralnie mężczyzn. [START_REF] David | Mizoginia, czyli męska choroba, przeł[END_REF] . Można stwierdzić, że przeciera ścieżki dotąd zamknięte przed kobietami z jej warstwy społecznej. Jej poglądy polityczne, fakt, że była przeciwniczką Robespierra i żyrondystką sprzeciwiającą się terrorowi, ostatecznie kosztował ją życie. Jak zauważa jednak Maria Bogucka, wszystkie uzasadnienia wyroków odnoszą się do płci skazanych, które zostały uznane za złe żony, matki, zapominające o kobiecych cnotach, pragnące zostać mężami stanu, a takie pragnienia są wbrew kobiecej naturze [START_REF] Michał | Dzieło wobec odbiorcy. Szkice z komunikacji literackiej. Prace wybrane. Tom II[END_REF] . Michelle Perrot w wykładzie wygłoszonym w cyklu Agora des savoirs potwierdza, że de Gouges nie była traktowana przez ówczesną paryską opinię publiczną pozytywnie, uważana była za natrętną i męczącą głosicielkę niezbyt zrozumiałych oraz popularnych postulatów [START_REF] Godelier | Jakie relacje społeczne tworzą społeczeństwo?[END_REF] .

We Francji publiczne wystąpienia kobiet były silnie atakowane i wyszydzane (powszechnie znane poglądy na temat kobiecej histerii), często poprzez odniesienia do ich seksualności (królowa przedstawiana jako nimfomanka, rozpustnica, która doprowadziła króla i kraj do ruiny). Choć sama rewolucja nie przyniosła wymiernych efektów w sferze politycznej, była fundamentalnym elementem zmian dokonujących się w mentalności samych kobiet. Bez niej nie dokonałyby się zapewne kolejne kroki na drodze ku kobiecej emancypacji, jakie miały miejsce w XIX wieku, który zaczynał się brzemiennym w społeczne skutki kodeksem Napoleona uchwalonym w 1804 roku. Kodeks wpłynął znacząco na prawo cywilne wielu europejskich krajów, łącząc wolność, równość i prawo własności z płcią męską [START_REF]Le Siècle des féminismes[END_REF] .

Kolejnym czynnikiem zmian w społecznym statusie kobiety była postępująca industrializacja, która pochłaniała ogromne ilości taniej siły roboczej, składającej się w dużej mierze z kobiet i dzieci. Kobieta, która zostawała wdową, stawała w obliczu ogromnych trudności ekonomicznych, często dzieci z takich rodzin musiały zatrudniać się w fabrykach, gdyż matka jako jedyna opiekunka nie była w stanie zapewnić im bytu. Już wtedy zakorzenił się zwyczaj wynagradzania kobiet dużo niższą pensją niż pensja mężczyzny pracującego na tym samym stanowisku. Tłumaczono to faktem, że kobieta pracuje tylko na siebie, a mężczyzna na całą rodzinę. Kobiety z tzw. drobnomieszczaństwa, zubożałej burżuazji podejmowały pracę jako guwernantki, krawcowe, modystki lub służące. Faktem jest również, że to właśnie w XIX wieku prostytucja osiąga w całej Europie ogromne rozmiary [START_REF] Barbara | Irreverent Revelations: Women's Confessional practices of the extreme contemporary[END_REF] .

Oczywiście trudna sytuacja kobiet przekłada się na fatalną sytuację dzieci. Klęska rewolucji 1848 roku położyła kres romantycznym marzeniom o wolności. Second empire nie pozwalał na wolną ekspresję obywateli równych wobec prawa. Kobiety podległe zasadom kodu cywilnego miały wyjątkowo ograniczone pole manewru, jeśli chciały wymknąć się panującym normom. W 1860 roku hrabina Dash opublikowała Le Vrai Livre des femmes, tekst odpowiadający politycznej wizji kobiety, która wyzbywa się emancypacyjnych dążeń, dba o podtrzymywanie własnego wizerunku idealnej żony i matki oraz wspiera karierę męża. Autorka wezwała kobiety do poddania się loi des hommes i do przestrzegania zasad ustanawianych przez instytucję małżeństwa, jedynego, jej zdaniem, miejsca urzeczywistniania się kobiecej egzystencji. W jej opinii aktywność rewolucyjna i emancypacyjna doprowadziła jedynie do "zaciśnięcia łańcucha piętnem ośmieszenia się" [START_REF] Hornung Magdalena | Ciało, płeć, literatura: prace ofiarowane prof[END_REF] .

Pisarze zaczęli jasno dostrzegać nową rzeczywistość, której nie sposób było dłużej ignorować. Realizm był nurtem mieszczańskim, wyrosłym na gruncie utylitaryzmu i zmian w systemie wartości związanych z liberalizmem i materializmem. Uprzywilejowanym gatunkiem stała się powieść i to właśnie w tym czasie kobiety po raz pierwszy zaczęły być widoczne w przestrzeni literackiej. Obok powieści za gatunek typowo kobiecy uważano twórczość diarystyczną i epistolarną, ta jednak najczęściej pozostawała w szufladzie autorki, przypisana sferze rozrywki i wolnego czasu, a nie profesji. Dodajmy, że była to nie tylko rozrywka, lecz także filar edukacji i kontroli arystokratek i reprezentantek bogatej burżuazji (w 1865 roku 56% dziewcząt było edukowanych przez zakonnice [START_REF] Michel | Apprendre en projets[END_REF] [START_REF] Kemp | w:] Women's Writing in Twenty-First-Century France. Life as Literature[END_REF] .

Pisarka opowiadała się za równowagą między płciami, gdyż tylko w takich warunkach społeczeństwo może się rozwijać szybciej i efektywniej: […] la femme doit être partout et, à côté de l' homme : car je ne cesserai de le répéter : tout ce qui est de l' humanité n' aura réellement ce caractère que lorsqu' il sera frappé de l'empreinte des deux sexes : si, pour procréer un être humain, les deux sont nécessaires, pour mettre au monde une loi viable, un jugement vraiment équitable, il faut l' homme et la femme. Tout existe dans l' humanité par les deux sexes ; si tout est imparfait, c'est parce que l' influence de la femme est indirecte ; il faut qu' elle devienne directe pour hâter le Progrès [START_REF] Simon | Contamination anxiety in Annie Ernaux's Twenty-First-Century Texts[END_REF] . wyborcze [START_REF] Kłosińska | [END_REF] . Afera Dreyfusa ujawniła silne podziały i napięcia istniejące w społeczeństwie, również między kobietami zaangażowanymi w ruchy emancypacyjne. Po stronie kapitana Dreyfusa stanęła Marguerite Durand, założycielka La Fronde (1897), czyli najbardziej modernistycznego i prokobiecego czasopisma końca XIX wieku. Feministyczne pismo gościło na swoich łamach nie tylko dziennikarki i reporterki, lecz także pisarki, filozofki reprezentujące rozmaite opcje, również te katolickie. Jedynym poglądem, który nie miał prawa pojawić się w dialogu na łamach Frondy, był antysemityzm. Edukacja i praca, w szczególności walka o dostęp do niektórych zawodów (np. zawodu adwokata), stanowiły priorytety. Pod koniec XIX wieku powoli przyznano kobietom kolejne prawa, np. w 1884 roku uzyskały możliwość rozwodu, w 1897 roku przyznano im prawo do zeznawania w sprawach cywilnych i notarialnych, w 1907 roku kobiety zamężne zyskały prawo rozporządzania własnym majątkiem i dochodami, a dopiero w 1957 roku zniesiono przepis zabraniający żonie podejmowania pracy zawodowej w przypadku braku zgody męża [START_REF] Kłoskowska | Socjologia kultury[END_REF] .

Przykładem powieści zaangażowanych w kwestie emancypacyjne w czasie

Organizacje feministyczne zaczynają się integrować, szczególnie w obliczu podziału, jaki zarysowuje się między feminizmem a socjalizmem, który przedkłada emancypację zbiorową nad emancypację osobistą. Wolność jednostki powinna być, zdaniem socjalistów, podrzędna wobec wolności grupy, której dana jednostka jest członkiem, indywidualizm i socjalizm jawią się jako dwie idee zupełnie nie do pogodzenia. Feministkom zarzuca się, że nie potrafią rozróżnić praw jednostki od praw kolektywu, one natomiast dostrzegały, że nierówność małżonków, nierówność w rodzinie jest ściśle powiązana z nierównością społeczną, ekonomiczną i polityczną [START_REF] Kosowska | Kulturowa antropologia literatury[END_REF] .

Tymczasem zabiegi ruchów kobiecych o dostęp do edukacji zaczęły przynosić wymierne efekty w postaci pierwszego dyplomu obronionego przez kobietę na paryskiej Sorbonie (Julie Daubié licence en lettres w 1871 roku). Powoli kolejne wydziały otwierały podwoje przed płcią piękną, często odbywało się to w atmosferze żywych protestów, jednak proces ten systematycznie i konsekwentnie postępował, w 1924 roku kobiety otrzymały dostęp na wszystkie francuskie wydziały uniwersyteckie [START_REF] Kristeva | Potęga obrzydzenia, przeł[END_REF] . Wejście kobiet na uniwersytety oznaczało również pierwsze prowadzone przez nie profesjonalnie badania naukowe, a także poszerzenie [START_REF] Eva | Pourquoi l'amour fait mal. L' Expérience amoureuse dans la modernité[END_REF] . Antywojenne zaangażowanie kobiet bywa także postrzegane jako rodzaj nowego humanizmu opartego na promowaniu idei równości, poszanowania życia, odrzuceniu przemocy i szacunku dla moralności kobiecej wynikającej, według feministycznych działaczek, z doświadczeń społecznych kobiet, a nie ich funkcji prokreacyjnej i macierzyńskiej [START_REF] Luce | Ciało-w-ciało z matką, przeł[END_REF] . Kolejny kongres pacyfistek nie odbył się, wojna była już w toku. Powodów niepowodzenia kobiecego ruchu antywojennego jest kilka. Jeden z nich ma charakter ideologiczny, wynika z utożsamiania przez niektóre pacyfistyczne feministki wojny z męskością, co było tezą nie do przyjęcia w tamtym okresie, zarzuca im się również nieumiejętność przekroczenia stereotypów dotyczących kobiecości (np. stereotyp matki karmiącej). Istniało też, wśród samych kobiet, wiele zwolenniczek wojny, "cywilnych żołnierek" gotowych do współpracy w walce z ruchem oporu, przystępujących lub tworzących organizacje paramilitarne, jak np. Woman's Section of Navy League w USA [START_REF] Luce | Ta płeć (jedną) płcią niebedąca, przeł[END_REF] 1918 roku, w krajach Beneluksu od 1919, w USA od 1920), powojenna Francja okazała się wroga emancypacyjnym dążeniom kobiet, które chciała odesłać z powrotem do domów, aby spełniały role matek, żon i gospodyń domowych. Pojawiła się nawet propaganda zachęcająca je do rezygnowania z pracy zawodowej, czemu się silnie sprzeciwiały. Ruchy kobiece reorganizowały się, mając wsparcie pierwszych intelektualistek (profesorek, adwokatek, nauczycielek), i skandując "les femmes veulent voter", organizowały manifestacje w sprawie nadania kobietom praw wyborczych, co stało się podstawowym postulatem emancypacyjnym.

Jak stwierdza Michelle Perrot, dojście kobiet do władzy, zwłaszcza politycznej, było procesem bardzo trudnym i długofalowym [START_REF] Jaksender | Akt estetyczny w ujęciu Jacques'a Lacana i Julii Krsitevej, [w:] Zeszyty naukowe Doktorantów UJ[END_REF] .

Obok walki politycznej dokonały się konkretne przemiany obyczajowe. Młode dziewczęta zaczęły napływać do miast uniwersyteckich i wstępować na uczelnie. Dwudziestolecie międzywojenne to również okres wyraźniej zmiany stylu kobiet, które zaczęły nosić krótkie włosy i krótsze spódnice, uwalniając się od kanonów przedwojennych. Był to ich pokojowy sposób przeciwstawiania się społecznym tradycjonalistycznym zasadom i powolne kreowanie własnej ścieżki tożsamościowego rozwoju [START_REF] Maria | Przedmowa Colette po obu stronach sekwany[END_REF] .

Niewątpliwe zasługi w otwieraniu nowych możliwości przed kobietami należy przypisać Colette, która zaczęła pisać właśnie wtedy, kiedy dawny porządek międzypłciowych relacji zaczął się chwiać na skutek wielu wydarzeń stanowiących tło walki kobiet o emancypację.

Jak pisze Maria Janion w przedmowie do Czyste, nieczyste (fr. Le Pur et L'Impur), Colette docieka nowych relacji między płciami, przedstawia pojawiające się po I wojnie światowej nowe typy kobiet i mężczyzn, jest świadkiem owych znaczących i bezprecedensowych przemian. Dzięki przedstawieniu "w równie melancholijnym i prawdziwym świetle nowej moralności płci" jej pisarstwo "miało podobnie pobudzający i odświeżający wpływ na prozę francuską co Rousseau, Chateaubriand, Flaubert" -stwierdza cytowany przez Janion André Billy [START_REF] Maria | Kobiety i duch inności[END_REF] . Nowatorstwo Colette opiera się na dwóch kwestiach. Jako pierwsza opisywała miłosne związki między kobietami, traktując je jako naturalne, a badacze twierdzą, że tym wyprzedzała swą epokę. Ponadto jako pierwsza przedstawiła kobietę w roli podmiotu wobec mężczyzny -przedmiotu i obiektu seksualnego. Kristeva Colette zmysłowy i wrażliwy na język sposób bycia w świecie, alternatywny wobec metafizycznego lub socjopolitycznego [START_REF] Grzegorz | Tabaczyński Michał red[END_REF] . Colette, podobnie jak wcześniej George Sand, traktuje pisanie jak zawód zapewniający niezależność materialną. Energia twórcza pozwoliła jej wymknąć się spod opieki męża, co w przypadku samej Colette było krokiem milowym. W Mes apprentissages pisarka zanotowała, że podczas tworzenia La Retraite rodzą się w niej nowe siły, które nie mają nic wspólnego z literaturą, czuła, że ona sama się zmienia, nieważne, że powoli, ważne, że proces postępuje, ponieważ le tout est de changer. Klaudyna to już był zamknięty etap, teraz, odzyskując szacunek dla samej siebie, zaczynała odczuwać prawdziwą przyjemność pisania o miłości [START_REF] Anna | Szkolne spotkania z literaturą[END_REF] . To właśnie ta powieść przyczyniła się do narodzin "tej" Colette -świadomej swej siły, różnicy, chcącej się wyróżniać, świadomie oddalającej się od istniejącego wyobrażenia kobiecości. Colette zdominowała literaturę kobiet w pierwszej połowie XX wieku we Francji. Jak stwierdza Evelyne Wilwerth, jej talent i sukces, który odniosła, niezaprzeczalnie wpłynęły na większość jej następczyń, które badaczka dzieli na kilka grup: odkrywczynie, zaangażowane, zmysłowe i te, które piszą o codzienności, w każdej doszukując się cech, które ich pisanie zawdzięcza Colette [START_REF] Red | Edukacja polonistyczna wobec trudnej współczesności[END_REF] . Europejki zainspirowane wydarzeniami w Ameryce zaczęły podejmować podobne akcje, np.

Colette w pełni

w Paryżu złożyły na grobie nieznanego żołnierza pod Łukiem Triumfalnym wieniec "nieznanej żonie nieznanego żołnierza" 114 . Kultura stała się sprawą kobiet, razem z nimi wyszła na ulice. Francuskie aktywistki dystrybuowały ulotki, gazety, rysunki, graffiti, piosenki i nagrania wideo, których celem było wzmocnienie ogólnej pozycji kobiet w kulturze i sztuce poprzez zdobywanie pozycji indywidualnej. Marcelle Marini podsumowuje, że koniec lat 60. to moment, w którym "kobiety tak jakby nagle odkryły swoje wykluczenie jednocześnie ze swą siłą" 115 

Rozdział II

Główne problemy współczesnej francuskiej powieści kobiecej

Wstęp

Rozważając literacką historię kobiet we Francji jako proces ciągły i zanurzony w rzeczywistości społecznej, celem drugiego rozdziału niniejszej rozprawy uczyniłam zbadanie aktualnego stanu zjawiska społeczno-kulturowego, jakim jest kobieca proza, uwzględniając główne tendencje, dzieła i autorki, które w owym procesie uczestniczą i osiągają sukces odbiorczy. Celem drugiego rozdziału jest także zrozumienie przemian, jakim ulegają współcześnie kobiece narracje oraz ewentualnych powiązań między nimi. Próby uchwycenia cech literackiego dyskursu kobiet z punktu widzenia socjologii literatury poprzez analizę wybranych tekstów literackich, krytycznych, publicystycznych oraz materiałów audio i wideo prezentujących bezpośrednio wybrane autorki i ich dzieło będą wsparte narzędziami dostarczonymi przez krytykę feministyczną oraz inne teorie wspomagające badania kulturowe.

Czy literatura kobiet jako zjawisko społeczne podlega specyficznym zależnościom kulturowym, wydawniczym, odbiorczym? Czy jest rodzajem "drugiej kultury drugiej płci", o której pisała Simone de Beauvoir? Na jakie zjawiska społeczne starają się odpowiedzieć piszące kobiety? Co mówią poprzez swe narracje współczesne francuskie prozaiczki o odnajdywaniu się w świecie i społeczeństwie, w którym żyją? Jakie problemy są istotne z ich punktu widzenia? Jak je komunikują? Jak/czy to wpływa na ich odbiorców? Jakie są ich intencje komunikacyjne w przedstawianiu świata, jakie czynniki na ową reprezentację wpływają, jak wpływa na nie kartezjańska dychotomia ciało/umysł będąca paradygmatem zachodniej kultury? Rzeczywiście przedstawienia świata są zawsze mniej lub bardziej jawne lub ukryte w zależności od intencji autorki, intencji, które sumarycznie decydują o tym, czym jest ciągły proces stawania się literatury kobiet. Dzieła przeszłe, mimo że często pełne przemilczeń, przygotowały teren dla kobiecych tekstów współczesnych, które zawsze w jakiś sposób prowadzą z nimi dialog, legitymizując je lub im przecząc. Z tej opozycji rodzi się wewnętrzna dynamika, wciąż odnawiana semiosis, tworzenie odbieranie i przekazywanie znaków, z socjologicznego punktu widzenia nieodłączny proces kultury, z której rodzi się kultura kobiet.

Główne problemy francuskiej prozy kobiecej ostatnich trzydziestu lat analizuję, dzieląc je na cztery pola tematyczne: tożsamość podmiotu, cielesność, relacje miłosno-rodzinne oraz opowieść o codzienności, które nie tylko są uznawane za tradycyjnie kobiece, lecz także wpisują się w ogólne tendencje rozwoju współczesnej prozy. U progu XXI wieku tematy literackie poruszane w kobiecych narracjach nie różnią się znacząco od tych królujących w XX wieku. Zmienia się natomiast częstotliwość i intensywność, z jaką poruszane są niektóre z nich. Uzasadnieniem dla wyboru konkretnych tekstów w niniejszej rozprawie jest między innymi kryterium dostępności dla polskiego czytelnika. Zależało mi na tym, aby wybrane autorki nie były w Polsce zupełnie obce, każda z nich jest znana co najmniej z jednej powieści przetłumaczonej na język polski.

Część pierwsza drugiego rozdziału, zatytułowana Projekt "ja" -powrót podmiotu, ma na celu ukazanie, w jaki sposób współcześnie tworzące pisarki kreują dyskurs o poszukiwaniach tożsamościowych współczesnego podmiotu. Podmiot powraca w przestrzeń literatury kobiecej odmieniony, psychoanaliza, postmodernizm, dekonstrukcja, a wreszcie krytyka feministyczna musiały wywrzeć na nim swoje piętno. Julia Kristeva tłumaczy te procesy, tworząc koncepcję sujet en procès podmiotu, który staje się poprzez uobecnienie w tekście swych granicznych doświadczeń. Nabiera dzięki temu nie tylko konstruktywnego dystansu do samego siebie, lecz także w wymiarze globalnym sprawia, że poprzez literaturę mamy dostęp do kryzysów, traum, popędów i emocji kształtujących współczesnego człowieka. Opowieść ma, także według Kristevej, moc terapeutyczną, co potwierdzają innowacyjne i bezprecedensowe projekty pisania o sobie stworzone przez Annie Ernaux i Christine Angot.

Część druga, Podmiot ucieleśniony, ma na celu zbadanie, jakim przeobrażeniom ulega dyskurs związany z ciałem, cielesnością, a także seksualnością. Ciało, erotyka i pożądanie były bardziej popularne w ostatnim dwudziestoleciu ubiegłego wieku i opisywane z większą intensywnością i dosadnością niż obecnie. Zmienia się także podejście do ciała. Obecnie pisarki inaczej podchodzą do kartezjańskiego dualizmu ciała i umysłu. Współczesna kultura, nowe media i technologie wzmagają niską samoocenę "ja" cielesnego. Kolejnym aspektem, którego ogląd zmienił się w ciągu kilkunastu ostatnich lat, jest seks i pożądanie, które w latach 90. były przedstawiane w sposób dużo bardziej prowokacyjny, wręcz pornograficzny, niż obecnie. Pewne jest, że w literaturze początku XXI wieku, w przeciwieństwie do innych kanałów komunikacji społecznej, możemy zaobserwować pewien przesyt otwartym wyrażaniem wolności i swobody seksualnej i powrót do bardziej wyważonej, aczkolwiek skupionej na kryzysie wizji erotyki i relacji miłosnych. Zamiast otwartej prowokacji pisarki preferują "styl konfesyjny, bardziej intymny i subtelny"164 .

Część trzecia, zatytułowana "Ja" wobec innego, poświęcona jest relacjom rodzinnym i miłosnym, czyli obszarom, w których większość podmiotów funkcjonuje na co dzień, podlegając ich intensywnej dynamice. Szczególnie istotne w rozważaniach o wpływie różnicy płciowej na relacje w związku i rodzinie są kwestie związane z rodzicielstwem, które ujawniają głęboko zakorzenione przekonania dotyczące płci kulturowej. Nowo pojawiające się problemy społeczne, takie jak samotne rodzicielstwo, rodziny patchworkowe, rodziny założone przez osoby tej samej płci, a także kwestie związane z in vitro, aborcją, antykoncepcją, adopcją dzieci znajdują wydźwięk w literackim dyskursie kobiet, składając się na obraz nowej rodziny165 . Związek miłosny, kolejny wielki temat literatury kobiet, również doczekał się literackiego zaktualizowania. Współczesna francuska narracja jest skupiona w dużej mierze na kryzysach i problemach par wynikających ze stanu zagubienia kobiet i mężczyzn biorącego się z nieumiejętności połączenia tradycyjnego modelu życia w rodzinie i związku z rosnącym egoizmem, indywidualizmem, chęcią przeżycia jak najwięcej, jak najszybciej. Długoletni związek, stan pewnego znużenia, również sferą erotyczną, w zderzeniu z promowanym stylem życia i bycia musi rodzić wewnętrzny konflikt, który zmienia dynamikę wewnątrz pary.

Celem części czwartej, zatytułowanej Spektakularna codzienność, jest przedstawienie dyskursu tworzonego na fali retour du récit, wokół różnych wymiarów codzienności. Na podstawie analizy wybranych powieści oraz innych form wypowiedzi autora, takich jak artykuł prasowy czy spotkanie autorskie, analizuję kilka sposobów, w których codzienność odbija się w literaturze kobiet. Z powieści wyłania się obraz teraźniejszości w skali mikrojednostkowej i makrokolektywnej człowieka, który z jednej strony skarży się na samotność, ale z drugiej wchodzi w relację z drugim w roli podglądacza, nieprzychylnego komentatora, dominatora budującego brutalne relacje władzy. Krytyka teraźniejszości może być pośrednia (Darrieussecq) lub bezpośrednia (Angot), niezmiennie jednak definiuje naszą kulturę jako patriarchalną, opartą na męskiej dominacji i sile, upolityczniającą kobiece ciało, uwikłaną w truizmy i pozbawioną wymiaru humanistycznego. Odpowiedź na taki stan rzeczywistości proponowana przez literaturę kobiet jest dwojaka -zaangażowanie polityczno-społeczne i refleksja nad aktualną rolą pisarza w społeczeństwie lub ucieczka.

Projekt "ja" -powrót podmiotu

Przemiany społeczne i polityczne znajdują odzwierciedlenie w teorii literatury. Lata 80. Szczególnie istotne dla analizy konstruowania tożsamości w literaturze kobiecej wydają się ustalenia Kristevej, która dostrzegła terapeutyczną moc aktu czytania i pisania, wzmacniając tym samym ich performatywną rolę w tworzeniu koncepcji sujet en procès168 . Kristeva od początku była zainteresowana przede wszystkim psychoanalizą i lingwistyką, badała, jakich językowych manifestacji dokonuje nieświadomość w literaturze. Zauważyła, jak dowodzi Loba, że graniczne doświadczenia podmiotu są obecne w tekście, w którym uobecniają ciemną, niepokojącą, impulsywną stronę jego natury. Literatura ma badać granice języka i dyskursu, jest rodzajem gry, w której "ujawnia się zmiana epistemologiczna, społeczna i polityczna", co wcale nie ułatwia językowego wyrażenia sensu ani zrozumienia historii jako linearnej całości 169 . O ile podejście do podmiotu ulegało przeobrażeniom w myśli Kristevej (od jego negacji, rozproszenia się w intertekstualnej polisemii i polifonii, poprzez jego wizję jako instancji symbolicznej produkowanej przez sam tekst), o tyle kwestie zaangażowania społecznego i politycznego literatury są u niej stale obecne. Literatura pozwala, według niej, dotrzeć do wszelkich dramatów, traum i kryzysów współczesnego podmiotu, z tego względu, jak przyznała badaczka, zaczęła się nią interesować. Od Lacana i Freuda odróżnia Kristevą koncepcja ciała, w którym język jest zakotwiczony i ma związek ze zmysłami. Nie zamyka, jak Lacan, podmiotu w języku, mówi, że psychiki nie można zredukować do języka, nawet jeśli ten ją organizuje, pozwala jej się wyrazić, a nawet lepiej ją zrozumieć. Zwraca uwagę na energetyczność i impulsywność podmiotu, które odzwierciedlają się w jego kreacji artystycznej. Impulsywność podmiotu doprowadza Kristevą do stworzenia koncepcji sujet en procès (podmiotu procesualnego), który ma zdekonstruować sujet unaire Lacana.

Zdekonstruowanie odniesienia do jednego, owego Un lub ojca, ma dokonać się poprzez odwołanie się do prehistorii sujet parlant, czyli do non dicible 170 . Poprzez swój impulsywny, popędowy charakter język poetycki i tworzony za jego pomocą tekst jest miejscem, w którym realizuje się destrukcja i rekonstrukcja podmiotu konstytuującego się i odnajdującego tożsamość, gdy opowiada swoje życie. Kristeva w swoich późniejszych pracach docenia terapeutyczną moc opowiadania, dzięki któremu podmiot jest w stanie zrozumieć i przepracować własne traumy, łącząc je, tworzy powoli spójną narrację, poprzez nią dochodzi do wiedzy o sobie oraz o społeczeństwie, w którym funkcjonuje. Narracja jednak może przykrywać prawdziwą istotę problemu, zacierać ją poprzez chowanie pod jawnym porządkiem fikcji ukrytej opowieści. Jak zauważa Mirosław Loba, jest to powodem kryzysu narracji, w jego opinii niesłusznego, gdyż opowieść, nawet jeśli maskuje obraz podmiotu i rzeczywistości, tworzy psychologiczną i etyczną więź między podmiotem a odbiorcą jego opowieści.

Narracja jest właściwie przede wszystkim formą, pustym zbiornikiem, który może wypełnić różnorodny materiał psychiczny, może być punktem zero, strukturą głęboką naszego umysłu, ale jej użycie nie będzie nigdy neutralne. […] Narracja w ujęciu psychoanalitycznym ujawnia obecność struktur fabularnych w ludzkim postępowaniu. Jednak życie nie układa się w spójną opowieść, układa się w nią tylko dzieło. Życie jest tekstem, tkaniną utkaną z wielu krzyżujących się nici. Narracja jest syntezą, jest tym, co jednoczy rozproszone i niewypowiedziane 171 .

Nie-neutralność tworzenia narracji podkreśla jej komunikacyjny, dialogiczny charakter.

Podmiot tworzy opowieść, ponieważ chce nawiązać dialog, zasymilować się ze światem, w który został "wrzucony". Komunikacja podmiotu ze światem zewnętrznym zakończy się sukcesem pod warunkiem uprzedniego nawiązania porozumienia z własnym światem wewnętrznym, czyli psychicznego ogarnięcia tego, co w nim "rozproszone i niewypowiedziane". "Ja" staje się podmiotem poprzez słowo skierowane do drugiego.

Ostatecznie, jak stwierdza Loba, literatura wydobywa podmiot z chaosu jego popędów, wypowiadając niewypowiadalne i integrując podmiot z cité, "kryzys opowieści jest zatem kryzysem podmiotu i w rezultacie kryzysem literatury"172 .

Poststrukturalistyczna rehabilitacja podmiotu jest niewątpliwie jedną z najważniejszych i najsilniejszych tendencji współczesnej literatury. Zresztą wydaje się, że podmiot stał w centrum literatury, a strukturalne skupienie na znaku i komunikacyjnej, ustrukturyzowanej naturze języka, odsuwające na bok partnerów aktu komunikacji było w sumie niedługim, choć znaczącym epizodem. Nałożenie maski narratora lub bohatera powieści jest sposobem na przyjrzenie się sobie i swojemu doświadczeniu z pewnego dystansu. Jaki jest cel prowadzenia takiej obserwacji? Tadié i Cerquigliani piszą: "Écrire sur soi, écrire de soi, se prendre comme matière à toujours consisté pour l'auteur à trouver une voix pour se mettre soi-même à distance : créer un écart de soi à soi, au moyen de la langue" 173 . W ich opinii powrót podmiotu na początku XXI wieku może oznaczać chęć nabrania dystansu, a przede wszystkim jest próbą odnalezienia nowego sposobu pisania o sobie, zerwania z tradycjami literatury konfesyjnej i intymistycznej reprezentowanej przez pamiętniki, dzienniki, wyznania. Pisarz nie rości sobie prawa do bycia świadkiem swej epoki, do stworzenia jej świadectwa dla potomnych, a przynajmniej nie w ten sposób, w jaki robili to pisarze epok poprzednich, którzy byli skupieni przede wszystkim na politycznym aspekcie "bycia w świecie".

Motywacje współczesnych pisarzy mają w większości przypadków charakter bardziej osobisty 174 . Jak zauważają Viart i Vercier, obecnie obserwuje się dwie główne tendencje w literaturze zorientowanej autobiograficznie. Pierwsza, transgresyjna, polega na przekroczeniu granicy między powieścią a (na)pisaniem "siebie", chodzi więc o autofikcję czy fikcję, jedyną możliwą prawdę, którą podmiot może stworzyć sam o sobie, przedstawiając własne istnienie, mówić o sobie jak o kimś innym (przykładem są teksty Marguerite Duras, pierwsze powieści Annie Ernaux i Marie Darrieussecq). Druga tendencja polega na powrocie do wcześniejszych tekstów fikcyjnych w celu nadania im cech autentyczności i autobiograficzności, "venir à soi en partant de cet autre qui en fut la transposition originelle, en procédant à des relectures/réécritures de soi" -tak jak robiły to Duras i Ernaux w swoich późniejszych tekstach 175 . Owa postmodernistyczna tendencja powrotu do "ja" w przypadku literatury kobiecej nabiera nieco innego wymiaru. Skupienie podmiotu na sobie, jego powrót (retour du sujet) i wynikająca z niego skłonność do tworzenia tekstów autobiograficznych są od zawsze klasyfikowane jako typowe cechy kobiecego pisania. Jak zauważają Morello i Rodgers, kobiety zawsze przyznawały centralne miejsce w swojej twórczości psychologizmowi, relacjom interpersonalnym i poszukiwaniu "ja" 176 . Wiele tekstów ma charakter autobiograficzny lub autofikcyjny, najczęściej skupiony na "ja", ale istnieją próby napisania tekstu autobiograficznego, w którym "ja" nie dominuje w tradycyjny sposób, głównym bohaterem stajemy się "my-nous" (Les Années Annie Ernaux). Silne ciało, spełniające wymagania "projektu ciało", odpowiada tworzeniu własnej tożsamości opartej na tym, co jeszcze jesteśmy w stanie kontrolować -cielesnej formie. Jak zauważa Chris Shilling, późna nowoczesność wymyka się coraz bardziej ludzkiej kontroli. W tym kontekście ciało okazuje się ostatnim "surowym materiałem", na który mamy jakikolwiek wpływ. Zracjonalizowane ciało jest postrzegane jako przedmiot, który można kształtować w kategoriach genów, ciśnienia krwi, cholesterolu, rozmiaru, kształtu, wyglądu, wydolności oddechowej, koloru, wagi i innych czynników. Jako takie wydaje się, że dostarcza mocnych podstaw, na których można zbudować stabilne i sensowne poczucie siebie we współczesnym świecie 207 . Ciało dojrzałe, w pełnym rozkwicie, widziane jest przez bohaterkę powieści pozytywnie, nie martwi jej upływ czasu, wręcz przeciwnie, docenia jego konsolidujący i wzmacniający wpływ na proces własnego dojrzewania. Ciało pełni również funkcję narzędzia transgresji, umożliwiającego przeniesienie w wymiar wolności, która na co dzień jest ograniczana obowiązkami matki, żony, córki, pisarki. Pojawia się poczucie upływającego czasu, w którym robimy "coś", poczucie, które tracimy w codziennym pędzie.

Należy zauważyć, że od czasów opublikowania

Wolność i samotność charakteryzujące bieg są momentem sprzyjającym refleksji, zagłębieniu się we własne wnętrze, wyparowaniu codziennego "ja" i zastąpieniu go j/a, momentem komunikacji z samą sobą, na co dzień zaburzonej zewnętrznymi elementami rzeczywistości, w jakiej funkcjonuje. zwłaszcza kobiece, i sprawiają, że cielesna intymność zaczyna być postrzegana na inny sposób211. Lata 80. oznaczają przeciwstawienie się ruchów feministycznych idei łączenia kobiety jedynie z prokreacją. Ciąża i poród zaczynają być opisywanie nie jako wzniosłe wydarzenie, a raczej jako przekleństwo. Szczególnie bycie w ciąży postrzegane jest przez feministki jako stan poddania się dominacji mężczyzny. Lata 80. i 90. obfitują w powieści traktujące z reporterskim wręcz zacięciem o nieudanych, traumatyzujących porodach (La Femme gelée Annie Ernaux, Philippe Camille Laurens, Métaphysique des tubes Amélie Nothomb). Wszystkie te teksty podkreślają fizyczny i psychiczny dyskomfort wynikający z medykalizacji towarzyszącej porodowi, wywołującej poczucie utraty kontroli nad własnym ciałem na rzecz osób, które w porodzie asystują: La table dure, les projecteurs braqués, les ordres venus de l'autre côté de mon ventre. Le pire, mon corps public, comme les reines cette fois. L'eau, le sang, les selles, le sexe dilaté devant tous. Voyons ça n'a pas d'importance à ce moment-là, ça ne compte pas, juste un passage innocent pour l'enfant. Même. Il fallait bien qu'il (son mari) voie cette débâcle, qu'il en prenne plein les mirettes de ma souffrance. Qu'il sache, qu'il participe […]. Mais être cette liquéfaction, cette chose tordue devant lui, oubliera-t-il cette image ? Et à quoi me sert-il finalement ? Comme les autres, il répète "pousse, respire, ne perds pas les pédales" […].

"Vous gâchez tout madame !" et lui "tais-toi, reprends-toi !" […]. Le toubib me grondait, vous vous êtes déchirée, c'est un garçon212 .

Ernaux wprowadza również postać męża, który znajduje się po stronie obecnych przy porodzie, ale nie jest obecny z nią, u jej boku, a jakby przeciw niej, przywołuje ją do porządku jak szwankującą maszynę, tak samo jak wszechmocni lekarze. Ciału rodzącej kobiety odebrana jest jego naturalna siła, zostaje zredukowane do funkcjonalności wobec innego człowieka, także tego nowo narodzonego wtłoczonego od razu w machinę socjalizacji, zabranego od matki, wymytego, ubranego, ucywilizowanego. Marie Darrieussecq podejmuje ironiczną grę z takim symbolicznym i prymitywnym postrzeganiem kobiecej seksualności oraz cielesności. Jej bohaterka przeobrażona w zwierzę uwalnia się od wszystkiego, co łączy się ze społecznym postrzeganiem ciała. Wrażliwa na nowe doznania, wyzwolona z moralnych i kulturowych pęt, zadziwiona własnymi, nieoczekiwanymi odczuciami, na moment przejmuje inicjatywę w sytuacjach intymnych, co natychmiast niepokoi mężczyzn i wpędza ją w poczucie winy oraz powoduje powrót do roli uległej kobiety 222 . Posługując się ironią, pisarka demaskuje i ośmiesza mizoginiczne zasady określające kobietę "normalną", czyli uległą, bierną, nieoczekującą niczego dla siebie. Szydzi z mężczyzn, którzy sami będąc perwersyjni, oczekują jednocześnie od kobiet niewinności.

Punktuje ich archetypiczny strach przed kobietą "dosiadającą mężczyznę", czyli uprawiającą seks jak czarownica o "nienasyconej pochwie", w sposób "niegodny" 223 .

Zaryzykuję stwierdzenie, że tekst Darrieussecq można odczytać jako ironizowanie z tendencji do postrzegania ciała (seksownego, młodego, szczupłego, wysportowanego, gotowego na doświadczanie kolejnych ekscytujących wrażeń) jako głównego składnika "ja".

Człowiekowi wydaje się, że jest wolny, gdy tymczasem jest zupełnie zniewolony kultem ciała. Chce budować stabilną tożsamość na tak zmiennym i nietrwałym fundamencie, jakim jest zindywidualizowane ciało224 .

Współcześnie ciało podlega kontroli i medykalizacji, które wzbudzają w ludziach przekonanie, że jeśli zechcą, to ich ciało pozostanie niezmienione lub właśnie zmienione tak, jak tego pragną dzięki interwencji chirurga, nie będzie chorowało, odczuwało bólu, jeśli jest ciężarne, to za chwilę może takie nie być. Darrieussecq, ukazując niepohamowaną metamorfozę ciała wymykającego się wszelkiej kontroli, jaką chcemy nad nim sprawować, metamorfozę nie tylko zewnętrznej powłoki, lecz także wnętrza bohaterki, mówi, że wolnością jest oddalenie, odejście od ciała w sensie, w jakim je dziś pojmujemy, kpi z kultu ciała i znaczenia, jakie mu nadajemy. Pogodzenie się ze zmianą, zaakceptowanie jej przynosi pozytywne zmiany w życiu bohaterki, w zasadzie dopiero wtedy zaczyna odczuwać pragnienie życia. Może się to wydać absurdem, bo przemieniona w zwierzę żyje w lesie, ale na potwierdzenie takiego wniosku można przytoczyć słowa narratorki: Bliskość drzew, zapach gleby, mchów i paproci ożywiły moje mięśnie. Poczułam w żyłach zew innych zwierząt, echo walki i bliskości, upragniony zapach mojego gatunku w rui.

Pragnienie życia falowało pod skórą, docierało do wszystkich zakamarków, jak galop dzików tętniło w moim mózgu, czułam potęgę w mięśniach -był to jak dochodzący z głębi mego wnętrza podmuch najstarszego instynktu ciągłości gatunku 225 .

Zaakceptowanie własnego ciała, wyzwalająca ze społecznej gry metamorfoza prowadzą do odkrycia innego wymiaru życia -życia opartego na instynkcie i cykliczności natury.

Pojawia się kolejna ironiczna gra, jaką Darrieussecq podejmuje z czytelnikiem. Chodzi o to, co jest ludzkie, a co zwierzęce? Co oznacza "ludzka postać"? Wydaje się, że pisarka dokonuje odwrócenia pojęć, przedstawione postacie, wszystko jedno, czy są zaczerpnięte z baśni, czy zainspirowane społeczno-polityczną rzeczywistością Francji lat 90., są do cna "zwierzęce", czyli bezwzględne, bezmyślne, pozbawione uczuciowości wyższej. Natomiast zwierzęta, a raczej para bohaterów przemieniających się w zwierzęta, cechuje się "ludzką" wrażliwością, refleksyjnością, rozsądkiem, zdolnością do kochania i współodczuwania. Ciało Znaczenie aktu twórczego jest niebagatelne, ponieważ, jak twierdzi Kristeva, pomaga on oczyścić z tego, co uznawane jest za wstrętne -"nie-przedmiot"228 błądzący, jeszcze pozbawiony tożsamości. W kulturze zachodniej budowanie samoświadomości utożsamiane jest z dokonującym się w sferze symbolicznej odłączeniem się od "kobiecego-matczynego", czyli cielesnego, dającego bezpieczeństwo, macierzyńskiego, materialnego i w końcu przytłaczającego. Przechodząc kolejno przez odrzucenie, oddzielenie i wstręt, istota ludzka staje się autonomicznym podmiotem:

We wstręcie przejawia się jeden z owych gwałtownych i mrocznych buntów bytu przeciw temu, co mu zagraża i co, jak się zdaje, nadchodzi z zewnątrz lub rozsadza od wewnątrz, rzucone obok tego, co dopuszczalne, tolerowane, możliwe do pomyślenia 229 . Estetyka, według Kristevej, zostaje otwarta na wyparte doświadczenia, co wyznacza w jej obrębie przestrzeń dla "kobiecego" i samych kobiet, poszerzając zamknięte dotąd granice kultury, estetyki i sztuki. Truismes są przykładem tekstualnej gry, jaką kobiecość podejmuje z tym, co tradycyjnie było uznawane za estetyczne, odpowiadające kategoriom piękna i wysublimowania, a wykluczające wstręt, czyli przede wszystkim cielesność, seksualność, płeć (kobiecą) i wszelkie jej konotacje. Można więc uznać powieść za swoistą grę, w pewnym stopniu tekst postmodernistyczny, podważający istniejące struktury, przekraczający granice sztuki literackiej, estetyki i moralności, kpiący ze wzniosłego przedmiotu literatury, tekst mający moc dekonstrukcji kulturowych tabu. Despentes została uznana za forpocztę francuskiego neofeminizmu. Ona sama z takim określeniem się nie zgadza, mówiąc, że nigdy nie była działaczką feministyczną i nie prowadziła aktywnych działań na tym terenie. Jej polem walki, a raczej refleksji, pozostaje literatura, w której subwersywną moc jednak nie wierzy. W jednym z wywiadów mówi, że literatura nie zmienia nic, może sprawić, że ludzie się nad jakimś problemem zastanowią, przyciągnie na chwilę ich percepcję, ale jej nie zmieni: "sinon les dictatures ne censureraient pas systématiquement les textes, mais on sait que ça ne suffit pas"231 . Na początku King Kong théorie Despentes jasno określa swoją wizję relacji między płciami, tworząc swoisty manifest feministyczny. Demaskuje tyranię ciała, norm estetycznych określających l'idéal de la femme blanche séduisante, które pozostają niedoścignione dla zdecydowanej większości kobiet. Doskonale świadoma pułapek kultury fallocentrycznej, zwraca się do wszystkich tych, którzy nie odnajdują się w jej ramach. Należy podkreślić, że są to tylko kobiety wykluczone z kręgu cielesno-ekonomicznej wymiany, zwraca się również do mężczyzn, którzy: […] Feminizm trzeciej fali, według Despentes, jest sprawą zarówno kobiet, jak i mężczyzn, jest rewolucją, a nie kosmetyczną zmianą społecznego ładu, przyjętą wizją świata i wyborem, polegającym na rozsadzeniu kapitalistycznej ekonomii, która reguluje relacje między płciami.

Świat kapitalizmu, zdaniem Despentes, wyczerpuje się, nie jest w stanie sprostać potrzebom współczesnego człowieka -więcej godnej pracy, mniej niewolnictwa ekonomicznego i administracyjnego, mniej biurokratycznych upokorzeń. Ludzie przestają wierzyć, że są za to wszystko odpowiedzialni, odczuwają potrzebę zmiany, wyzwolenia się z tego systemu politycznego, który broniąc się, obarcza winą o kryzys nie swą niewydolność, ale emancypację kobiet. Despentes na zakończenie stwierdza: "il ne s'agit pas d'opposer les petits avantages des femmes aux petits acquis des hommes, mais bien de tout foutre en l'air" 240 . Potrzebny jest nowy feminizm "pour les femmes, pour les hommes, et pour les autres" 241 -postuluje autorka, dystansując się tym samym do feminizmu drugofalowego i akademickiego, które zbytnio relatywizują wspólne doświadczenie kobiet. Zwraca się tym samym zdecydowanie ku koncepcji feminizmu trzeciofalowego i teorii queer.

"Ja" wobec Innego. Miłość i rodzina

Miłość tradycyjnie uważana jest za ulubiony temat podejmowany przez literaturę pisaną przez kobiety. Romans jako gatunek ma długą historię, od średniowiecznych roman courtois, przez XVII-wieczne roman sentimentale, po współczesne romanse uważane zarówno przez wydawców, jak i odbiorców za paraliteraturę, a mimo to od zawsze bijące rekordy sprzedaży. Si je repense à l'époque où est paru Baise-moi, il me semble que la société est devenue plus prude, et l'atmosphère plus réactionnaire. En même temps, sur la féminité, on est plus ouvert.

Si une jeune femme écrivait l'équivalent de Baise-moi aujourd'hui, cela ne susciterait pas les mêmes réactions qu'il y a vingt ans, sur le mode : une jeune fille ne doit pas écrire sur le sexe, et pas de cette façon ! Et pourtant, on voit bien comment la figure de la femme-mère est revenue en force depuis une quinzaine d'années, assignant à la femme cette fonction maternelle qui devrait être spontanée, instinctive 256 .

Omawiana literatura podkreśla ambiwalencję relacji matka-córka, jednocześnie idealizując i pomniejszając rolę matki. Związek z matką i oddzielenie się od niej jest psychologicznie i społecznie nierozerwalnie łączony z procesem rozwoju podmiotowości jednostki. Proces ten ma szczególnie istotny wymiar dla kobiety, która dorastając, postrzega matkę z jednej strony jako wzór kobiecości, a z drugiej jako podmiot, od którego, jak pisze Gill Rye, "musi się odróżnić, jeśli sama chce stać się kobiecym podmiotem"257 . W duchu psychoanalitycznych rozważań Kristevej wypowiadają się również Morello i Rodgers, stwierdzając: "ce qui resort le plus nettement de tous ces textes, c'est la difficulté qu'éprouve la fille à se situer par rapport à la mère, et lorsque celle-ci est representée, elle n'est plus source de liberté et de creativité, mais de destruction" 258 Zwyczajne życie Lydie Salvayre to opowieść o szaleństwie, w jakie zagłębia się bohaterka -narratorka pod wpływem niechcianej obecności w jej biurze nowej sekretarki. Ojciec pełni w życiu bohaterki rolę duchowego drogowskazu, którego rady i wskazówki cały czas wybrzmiewają w świadomości bohaterki. Z toku narracji wynika, że to właśnie jego "nauki" uczyniły z narratorki kobietę sfrustrowaną, samotną, nielubiącą ludzi, pełną zaskakująco negatywnych emocji względem innych: Kiedy skończę już pracę, oddawanie się marzeniom jest jedyną radością, na jaką sobie pozwalam. Każdy trud zasługuje na zapłatę. Ojciec często tak mówił. Zgadzam się z tym bez reszty. […] Chciałabym cieszyć się u podwładnych tą pełną lekceważenia wyższością, którą próbował mi wpoić Ojciec261 . […] Wyrzuciłam z mojego serca cały sentymentalny kram i czułostkowość, jaka mu towarzyszy.

Czułość, stanowczo utrzymywał Ojciec, jest wadą próżniaków 262 .

Obserwując ojca zachowującego zawsze wymuszony, uprzejmy spokój w relacjach z innymi, nauczyła się nie pokazywać swoich emocji, zachowywać zawsze spokojnie i uprzejmie bez względu na to, co w rzeczywistości czuła: "przesadne wyrażanie emocji wydaje mi się równie wulgarne, jak spluwanie"263 ; zawsze należy "wziąć się w garść"264 . Surowy ojciec oraz brak przeciwwagi w postaci matki sprawia, że bohaterka wychowana jest w uczuciowym i emocjonalnym chłodzie, obce są jej emocje łączone ze stereotypową kobiecością, czyli delikatnością i empatią. Uderza jej nadmierny szacunek, poddańcza postawa względem mężczyzn, nie tylko Ojca (konsekwentnie przez wielkie "O"), lecz także szefa i doktora. Czuje przed nimi respekt i oburza ją, gdy znienawidzona sekretarka owego szacunku nie okazuje, a wręcz jest wobec szefa krytyczna: Czy dlatego, że ten rozmamłany mężczyzna utracił wszelkie prawo, by obrzucić ją krytycznym spojrzeniem, zawiedzionym czy surowym, czy też dlatego, że uzbrojona w swoje trzydzieści osiem lat nie obawiała się już, bardziej niż czegokolwiek innego oceny swego wyglądu, pomyślała, że piętnaście lat temu poczułaby zażenowanie, upokorzenie, gdyby taka spocona i zmęczona pokazała się ojcu […], a teraz było jej to obojętne, co więcej, okazywała ojcu naturalną twarz […] pomyślała tylko: Jak mogłam przywiązywać taką wagę do tego wszystkiego266 .

Norah, która pracuje we Francji jako adwokatka specjalizująca się w sprawach przemocy wobec kobiet, podczas odwiedzin u ojca, oprócz konfrontacji z tym ostatnim, jest wystawiona na jeszcze jedną próbę. Okazuje się, że ojciec zaprosił ją w konkretnym celu -miała wyciągnąć z więzienia brata oskarżonego o zabójstwo młodej kobiety. Sytuacja ta wprowadza ją w niemałe zakłopotanie i wymusza rewizję dotychczasowych poglądów. Zaczyna relatywizować to, co do tej pory, w jej pojęciu, relatywizacji nie ulegało. Stara się zrozumieć motywy sprawcy przestępstwa, w tym wypadku własnego brata, szukając eksplikacji, które w jakiś sposób mogłyby wytłumaczyć jego postępowanie. Fakt, że wychowywał się przy ojcu, miał, w jej ocenie, niszczący wpływ na jego psychikę. "W rzeczy samej wszystko, co dotyczyło tego domu, było destrukcja i hańbą" 267 -mówi o postępowaniu ojca wobec dzieci i kolejnych młodych żon, które pojawiały się co jakiś czas pod jego dachem. Jej emocje komplikują się jeszcze bardziej, kiedy okazuje się, że brat jest niewinny, przyznał się do zabójstwa, aby uchronić starego ojca przed więzieniem. Irracjonalność rodzinnych relacji sprawia, że Norah zaczyna inaczej patrzeć na siebie samą i na własną rodzinę. Odkrywa, że z powodu uczucia dyskomfortu, jakie żywi do samej siebie w roli matki i żony, wprowadza niespokojną atmosferę, w której jej mąż i córki często czują się źle. Ojciec wciąga ją w swoistą grę (nie)pamięci, w której powoli traci pewność siebie, dając się manipulować ojcu, który chce, aby wyciągnęła brata z więzienia, nie zadając zbyt wielu pytań. Ostatecznie postanawia zostać na jakiś czas w Senegalu i reprezentować brata przed sądem. Decyzja ta daje jej poczucie ogromnej siły i przezwyciężenia poczucia niższości, strachu i braku pewności siebie w kontaktach z ojcem. NDiaye porusza w swoich tekstach kwestię dziedziczenia pewnych cech charakteru, które otrzymujemy w często niechcianym spadku, oraz kwestię powielania zachowania własnych rodziców w dorosłym życiu. Norah odkrywa, że wprawia swoich najbliższych w zakłopotanie, przez które przestają się zachowywać swobodnie i naturalnie w jej towarzystwie, dokładnie tak, jak czynił to jej ojciec. Rudi wychowany przez zimną, skupioną na sobie, pozbawioną emocjonalności wyższej matkę zachowuje się dokładnie tak samo wobec swego syna, z czego doskonale zdaje sobie sprawę, ale nie jest w stanie tego zmienić.

Narratorem drugiej części

Moc bohaterów objawia się w uświadomieniu sobie tego destrukcyjnego dziedzictwa i podjęcia wysiłku walki z nim.

Spektakularna codzienność

Powrót do narracji oznaczającej opowieść fabuły jest kolejną tendencją wyodrębnianą przez badaczy literatury współczesnej. Jednocześnie bez wątpienia jest to cecha przypisywana literackiej twórczości kobiet od okresu rozkwitu powieści w XIX wieku. Snucie narracji pozwala połączyć predylekcję do psychologizmu i zaangażowania w codzienność z przyjemnością tworzenia opowieści -historii, a także z przyjemnością lektury. Tak jak w przypadku powrotu do podmiotu, również powrót do fabuły nie oznacza powrotu do balzakowskiej XIX-wiecznej koncepcji gatunku powieściowego. Narracja siłą rzeczy musiała wcielić teoretyczne, formalne i tekstualne poszukiwania cechujące teoretyczną burzę lat 60. i 70.

Podmiotem narracji staje się przeciętny człowiek i jego zwyczajne życie. Literatura współczesna stawia sobie za zadanie opisać go w jego naturalnym środowisku, używając języka bezpośredniego, pozbawionego literackiej stylizacji: "comme si le verbe était immédiatement soumis aux faits et gestes des personnages de l'histoire, avant même de pouvoir se métaphoriser ou se métamorphoser par un travail de stylisation littéraire" 269 Kwestia języka jest ważna w twórczości Salvayre. Pisarka często miesza nie tylko dwa języki, hiszpański i francuski, lecz także dwa rejestry: quasi-naukowy oraz uliczny. Przewodnik posługuje się językiem wyszukanym i podniosłym, i takie są też jego myśli, przede wszystkim względem swojej dziewczyny Olympe, która naiwnością i prostotą wzbudza w nim litość i czułość zarazem. Uważa, że podróż, której przewodniczy, nauczy jej uczestników empatii i altruizmu, otworzy im oczy na rzeczywistość, na co dzień żyją bowiem w nierzeczywistości, w symulakrze odciągającej ich uwagę od głębszej refleksji ku bezmyślnemu konsumpcjonizmowi. Zwraca się w podniosłym, naiwnym i nienaturalnym tonie do uczestników wycieczki, ale jego odezwa pozostaje bez odpowiedzi, a wręcz staje się przedmiotem ironicznych kpin jako "totalment jobastre", "du délire"278 . Olympe, która nie potrafi znaleźć słów, aby się wypowiedzieć, bronić, wyrazić, jest symbolem tego, jak język, wytworzony w określonym, społeczno-kulturowym kontekście, w którym wzrasta dany człowiek, determinuje jego postrzeganie świata, jego los oraz możliwości, jakie ma lub jakie zostają mu poprzez niedostatki języka odebrane. Olympe nie potrafi się odnaleźć wśród ludzi, którzy ją otaczają, ponieważ wydaje jej się, że wszyscy są mądrzejsi i ważniejsi od niej. Żyje w podwójnym matrixie -z jednej strony w świecie ludzi lepszych od niej, jak jej się wydaje, z drugiej w świecie ulubionego amerykańskiego serialu Les Années fac opowiadającego o grupie mądrych i pięknych studentów, równie nieprawdziwego i wyimaginowanego jak ten, który stanowi jej codzienność, a w którym się niepewnie porusza ograniczana swoimi niedostatkami różnego rodzaju, gorliwie podkreślanymi między innymi przez Jasona.

Tytułowe "piękne dusze" pozostają niezmienione po odbytej podróży w głąb ludzkiej degradacji. To, co widzieli, pozostaje wspomnieniem z kolejnych wakacji, co najwyżej przynosi nieco ulgi, że samemu jest się na innej pozycji społecznej drabiny. Po co tak naprawdę wybrali się w tę podróż? Po to, aby utwierdzić się we własnej wyższości, i po to, aby obejrzeć z bliska, ale jednak zza bezpiecznej szyby własnego statusu społecznego, perwersyjnie ekscytującą, "brutalną rzeczywistość", która jest rzeczywistością innych, Podtrzymywanie napięcia i zainteresowania czytelników własną osobą ma utrzymywać ją na wysokiej pozycji w wydawniczym świecie.

One of the great merits of Angot's works is the way they question, albeit indirectly, the nature of literature in an age in which intimacy, privacy and personal histories are so relentlessly mediatised and exploited, and real lives are packaged, performed and televised for a mass audience 283 .

Morello i Rodgers zauważają natomiast, że w twórczości Christine Angot możemy znaleźć fragmenty wycięte z życia in vivo, bez literackiej inwencji, opisujące francuskie realia.

Pisarka nie oszczędza czytelnika, nic przed nim nie ukrywa, "se cruciefie-t-elle pour nous, lecteurs et lectrices?" 284 Bohaterka pierwszego opowiadania, młoda mama, używa w swoim dyskursie zdań jakby skopiowanych z magazynów poradnikowych dla młodych matek:

Quand tu as un enfant, les courses, ça passe après. Tu te dépêches de le retrouver en sortant du bureau, c'est la priorité […] En fait, tu évolues […]. La vie te transformera quand tu auras un enfant, mais tu ne regretteras pas pour autant le passé […] Dziewczynka pozbawiona wzorców kobiecości, u której kompleks Elektry przybiera patologiczną formę, zaczyna bronić ojca przed matką, której okazuje jawną wrogość, pragnie zostać z ojcem sama, aby się nim zająć: "je vais m'occuper de papa. J'ai dit que j'allais m'occuper de papa. J'ai dit que je m'occupe de papa" 444 . Narracja obejmuje okres całego życia bohaterki, która pod koniec książki i pod koniec życia jednocześnie dokonuje bilansu, pozostawia czytelnika z uczuciem niedosytu, niepewności, czy zrozumiał narratorkę. W czasie lektury cały czas zadajemy sobie, razem z bohaterką, pytanie o prawdziwość lub fałsz przedstawionych wydarzeń, usiłujemy zrozumieć sens opowieści, to, co kryje się w tym wewnętrznym głosie, ale chyba na próżno. Wydaje się, że nie ma tu sensu, jest tylko paranoja.

Wiele postaci Castillon charakteryzuje postawa pasywna, brak prób podjęcia buntu przeciwko sytuacji dyskomfortu, w której się znajdują. Jako przykład może posłużyć matka głównej bohaterki powieści Eux. Kobieta nieszczęśliwa, rzutująca nieszczęście na otoczenie, spędzająca czas w domu na kompulsywnym sprzątaniu i praniu. Mimo że wydaje się przezroczysta, bierna i mało znacząca, jest elementem destabilizującym bliskich, którzy czują się odpowiedzialni za wypełnianie jej czasu: "elle stock en elle injustices, malheurs, regrets.

Mon père étale les travaux sur plusieurs mois, non par manque de moyens, mais pour l'occuper, lui trouver un but en cas de grand tourment, ou bien de choc 445 .

Takim szokiem jest każda życiowa zmiana, na przykład ciąża córki, której zupełnie nie potrafi wesprzeć, wręcz przeciwnie -niepokoi ją swoimi obawami, fobiami, paranojami. warstwy znaczeniowe, których kolejne, nowsze odczytania nie mogą ignorować. Eco zauważa, że autor nie tylko zakłada posiadanie pewnego zbioru kompetencji przez czytelnika, lecz także może pewne kompetencje u niego wytwarzać, kierując tekstem w odpowiedni sposób (np. wskazując, że pewne imiona typowe są dla rycerzy z powieści gotyckich) 488 .

Włoski badacz wskazuje na intencję autora, intencję dzieła i intencję czytelnika jako na trzy źródła znaczenia tekstu. Żadnej z wymienionych intencji nie przyznaje głównej roli, uważa, że razem składają się na poprawne odczytanie tekstu (istnieje według niego poprawne odczytanie, jest więc przeciwny całkowitej swobodzie interpretacyjnej, co zakłada, że istnieją błędne odczytania lub nadinterpretacje). Kategoria czytelnika modelowego, który zastanawia się zarówno nad intencją autora, jak i nad intencją tekstu, ma stanowić rodzaj gwarancji poprawnego odczytania. Czytelnik modelowy jest instrukcją poprawnego odczytania, wpisaną w tekst, idealnym odpowiednikiem autora rozumianego jako strategia tekstowa.

Istnieje wyraźna granica między światem tekstu a światem pozatekstowym. W każdym z tych światów znajduje się inny odbiorca, jak zatem połączyć obie rzeczywistości i jak zdefiniować relacje między odbiorcą abstrakcyjnym a tym z krwi i kości? Vincent Jouve proponuje traktowanie tego pierwszego jako propozycji pewnej roli dla drugiego. Jeśli dane dzieło nie spełnia horyzontu oczekiwań danego czytelnika, zawsze istnieje możliwość nieprzyjęcia owej proponowanej roli, co oznacza odmowę wejścia w świat przedstawiony przez autora, czyli po prostu odłożenie książki bez przeczytania jej. "C'est ce qui se produit lorsqu'il y a une trop grande divergence entre le point de vue que le texte postule pour son destinataire et le point de vue habituel du lecteur" -stwierdza badacz 489 .

Le narrataire w języku francuskich teoretyków odbioru literackiego oznacza abstrakcyjną figurę czytelnika wpisaną w tekst, jedynie w nim istniejącą i stanowiąca propozycję przyjęcia pewnego punktu widzenia dla czytelnika rzeczywistego. Termin ten został użyty po raz pierwszy przez Gerarda Genette'a. W L'Effet-personnage dans le roman Jouve'a stwierdza, że model Picarda jest interesujący, ale wymaga uzupełnienia poprzez udoskonalenie definicji le lectant i oddzielenie od koncepcji le lu koncepcji le lisant 498 . Le lectant ma zawsze na uwadze, że tekst jest konstrukcją stworzoną przez konkretnego autora, odnosi się więc do autora, który dostarcza mu czegoś w rodzaju mapy tekstu i objaśnienia, jak ma wyglądać jego relacja z tekstem (może przyjąć charakter podwójny, odbiorca to lectant jouant mający na celu odgadnięcie strategii narracyjnej lub lectant interprétant, który pragnie odszyfrować sens dzieła, czyli czytając np. Obcego Alberta Camusa, czytelnik z jednej strony zastanawia się nad dalszymi losami Meursaulta, z drugiej próbuje zinterpretować sens dzieła, to, co autor chciał za jego pomocą przekazać, uzyskać, podkreślić itp.) 499 .

Le lisant to ta instancja czytelnicza, która utożsamia się ze światem przedstawionym, ulega iluzji referencyjnej, wierząc w to, co jest jej opowiadane: "le lisant, c'est cette partie de nous qui peut successivement pleurer sur la mort de Werther, partager les angoisses de Raskolnikow, ou se révolter avec Edmond Dantès contre l'injustice qui lui est faite" 500 . Le lu dla Jouve'a jest tą instancją czytelnika, w której dzięki pewnym scenom odnajduje odzwierciedlenie własnych fantazmatów, to on jest lu, czyli czytany przez tekst. Lektura prowadzi go do poznania pewnych warstw podświadomości, które na co dzień pozostają w sferze nieświadomości (np. sceny walki lub sceny miłosne aktywują dzięcięcy wojeryzm lub wyparte pragnienie posiadania kontroli nad kimś/czymś). Wyodrębnienie w każdym czytelniku wymienionych powyżej trzech instancji zakłada, zgodnie z tym, co postuluje psychoanaliza, istnienie obok cech osobniczych pewnych niezmiennych cech psychologicznych u każdego człowieka 501 .

Strategie czytelnicze

Współczesna koncepcja literatury ukazuje dzieło jako skończone dopiero w procesie odbioru, który przenosi punkt ciężkości z nadawcy na odbiorcę. Można stwierdzić, że to Jean-Paul Sartre zapoczątkował myślenie o lekturze nie jako o akcie pasywnym, ale wymagającym aktywnego udziału odbiorcy. W Qu'est-ce que la littérature? stwierdza, że czytanie jest swoistą "création dirigée" 502 , bez której literatura nie istnieje. Istotniejsza, jego zdaniem, jest odpowiedź na pytanie, dla kogo się pisze, niż po co się pisze.

Tekst programuje lekturę, a czytelnik ją konkretyzuje, wypełniając treścią miejsca niedopowiedzenia. Dzieło ma charakter otwarty, stwarza wiele ról dla jednego czytelnika, który może je odbierać na wielu poziomach, dokonując różnych wyborów przy odczytywaniu znaków. W rezultacie jedno dzieło ukaże inny sens poszczególnym odbiorcom. Sens ten będzie zależeć od kontekstów, jakie odbiorca uruchomi w procesie interpretacji, zadając tekstowi wybrane pytania, zależne od własnej świadomości, doświadczenia i wiedzy. Akt interpretacji oderwie dzieło od pierwotnie przewidzianego znaczenia, ale nie jest możliwe, aby odbiorca odczytał wszystkie możliwe sensy zawarte w danym tekście.

Odbiorca, aby wypełnić swoją rolę, "podchodzi" do tekstu, stawiając hipotezę co do jego zawartości, posługuje się antycypacją i symplifikacją, które umożliwiają mu zrozumienie intencji wypowiedzi. Początkowa hipoteza zostaje następnie potwierdzona, obalona lub 500 Ibidem, s. 83. 501 Freudyzm zakłada istnienie cech psychicznych transhistorycznych, które funkcjonują w warstwie pierwotnych fantazmatów takich jak życie wewnątrzmaciczne, uwodzenie, kastracja, grzech pierwotny, por. V. Jouve, La Lecture…, s. 36-37. 502 J.-P. Sartre, Qu'est-ce que la littérature?, Paris 1948, s. 52. częściowo potwierdzona przez nagromadzenie izotopii 503 , które decydują o tym, czy tekst stanowi spójną całość. Jako zjawisko semantyczne izotopie są zawarte w tekście, ale mogą zostać zidentyfikowane jedynie dzięki hipotezom interpretacyjnym odbiorcy. Im większa ilość koherentnych izotopii, tym bardziej przystępny dla odbiorcy jest tekst. Proces odbioru zawsze dąży do upraszczania -symplifikacji, dzięki którym wykorzystując zrozumiałe kody, czytelnik zmierzy się z tekstem, a jego podstawowym celem jest zrozumienie tego, o czym tekst mówi. Jak zauważa Jouve, autor ma tendencję do wytwarzania struktur złożonych, skomplikowanych, nie tylko w sensie morfosyntaktycznym, lecz także semantycznym, natomiast czytelnik ma skłonność do redukowania owych struktur do minimum, niezbędnego do zrozumienia danej wypowiedzi. Odczytanie tekstu obok procesu symplifikacji charakteryzuje się procesem antycypacji lub jak pisze Umberto Eco, przechodzi w stan oczekiwania, gdy antycypację rozumiemy jako fragment fabuły, który "powinien odpowiadać temu, jaki ma on właśnie za chwilę przeczytać" 504 . Przewidywanie zawartości dzieła pozwala czytelnikowi zainteresować się nim, porównać swoje prognozy z rzeczywistością świata przedstawionego, pozwoli to osądzić poczynione prefiguracje, pragnienia, nadzieje, dać się zaskoczyć pozytywnie lub negatywnie. Antycypacja nie jest strategią właściwą jedynie recepcji powieści kryminalnych, również teksty oceniane jako "wysoka literatura" ją aktywują. Tworzenie prefiguracji światów możliwych, a następnie konfrontowanie ich z treścią dzieła i, w wypadku braku zbieżności, ponowne tworzenie przewidywań ułatwia proces odkrywania siebie na nowo, który jest jednym z zasadniczych efektów lektury 505 .

Recepcja opiera się na stopniowym odszyfrowywaniu kolejnych poziomów tekstu, zaczynając od tych prostszych i przechodząc stopniowo do tych bardziej złożonych. Umberto Eco w Lector in fabula wyróżnia struktury dyskursywne, narracyjne, światów, aktantów oraz ideologiczne. Według niego czytelnik, aktualizując treść dzieła, porusza się, ruchem "konika na szachownicy" pomiędzy intensjami (struktury ideologiczne, struktury aktantów, struktury narracyjne, struktury dyskursywne) a ekstensjami (struktury światów, przewidywania i wycieczki inferencyjne, ekstensje nawiasowane) 506 . Eco nazywa tekst "leniwym mechanizmem" zakładającym z góry pewien wysiłek czytelnika w zapełnianiu białych plam. Taki zabieg ma na celu również podkreślenie estetycznej funkcji tekstu (odejście od funkcji dydaktycznej), która pozostawia czytelnikowi pewien margines swobody interpretacyjnej: "tekst chce, aby ktoś pomógł mu funkcjonować […] postuluje własnego adresata jako niezbędny warunek nie tylko własnej konkretnej zdolności komunikowania, lecz również własnej potencjalności znaczeniowej" 507 .

Lektura ma zawsze dwa wymiary, pierwszy determinowany przez sam tekst i wpisany weń zamiar autora oraz drugi określany przez konkretnych odbiorców, którzy odczytują go na niezliczone sposoby, nakładając na niego projekcje zależne od osobistego doświadczenia. czytelnikowi oczekiwanych emocji i wrażeń stabilizujących, a nie destabilizujących jego wiedzę na temat rzeczywistości, w której się porusza. Ich bohaterowie, podzielając przekonania i wartości czytelnika, nie służą rewizji, ale konsolidacji wyobrażenia, jakie ma on o sobie i o świecie. Lektura wytwarza w tym przypadku rodzaj identyfikacji czytelnika z bohaterem, która ma charakter asekuracyjny, zapewniający wrażenie komfortu, ponieważ człowiek na ogół czuje się bezpiecznie, wiedząc, że nie jest sam, także w swoich przekonaniach. Potwierdzenie siebie może zostać osiągnięte także na drodze odrzucenia bohatera, który reprezentuje wartości zupełnie odmienne od tych wyznawanych przez czytelnika, jego świat wewnętrzny jest zupełnie nieprzystawalny do naszego. Rezultatem takiego odrzucenia będzie jednak poczucie komfortu w kwestii dokonanych wyborów ideologicznych, które budują jednostkową osobowość 513 . Teksty, które nie należą, być może, do grupy best-sellerów, ale stanowią wyzwanie dla czytelnika, to te, których przekaz leży w sprzeczności do wyznawanych przez niego poglądów, powodujące refleksję, oburzenie, zdziwienie, nie do tego stopnia jednak, by skłonić czytelnika do odrzucenia nieprzeczytanej książki. Poczucie różnicy nie może wykraczać poza obręb psychicznego komfortu odbiorcy, jest to warunkiem ponownego definiowania swoich poglądów i przekonań, akceptacji zjawisk dotychczas nieuświadomionych: "l'intérêt du texte lu ne vient plus alors de ce que nous y reconnaissons de nous-mêmes, mais de ce que nous y apprenons de nous-mêmes" 514 . Lektura pozwala na odkrycie własnej różnorodności, odmienności. Inny z tekstu, narrator lub bohater uwydatnia poprzez swoistą refrakcję kolejne obrazy nas samych.

Efektem lektury może być również pewien rodzaj alienacji czy utraty kontroli nad treścią niesioną przez tekst, opartej na racjonalnych przesłankach. Ponieważ narrator często bywa postrzegany przez czytelnika jak ten, który historię opowiada, a również dokonuje interpretacji jej sensu, istnieje ryzyko, że tekst wywrze przemożny wpływ na odbiorcę, co niekoniecznie jest zjawiskiem pozytywnym, gdyż pozbawia odbiorcę dystansu, niezbędnego w kontakcie z fikcjonalnymi wydarzeniami świata przedstawionego. Pakt czytelniczy sprawia, że powoli wślizgujemy się w rolę podglądacza i biernie akceptujemy idee przekazywane przez głos narratora -autorytetu, tracąc czujność krytyczną oraz analityczną.

Podobną utratę czujności powoduje emocjonalne zaangażowanie w losy bohatera, odwołujące się do afektywności i sprawiające, że czytelnika interesują jedynie dalsze losy bohatera, dla którego czuje sympatię albo który, wręcz przeciwnie -budzi jego antypatię. Czytelnik 513 V. Jouve, La Lecture…, s. 98 nim zawiera swoje doświadczenie i swoje wartości 546 . Otwarcie na nowe teorie literatury i nowe metodologie implikuje zmiany w podejściu do procesu dydaktycznego. Dotychczasowe podejście strukturalistyczne zostaje zastąpione podejściem kulturowym, które zakłada, że to nie tylko tekst "wytwarza" czytelnika, lecz także czytelnik "wytwarza" tekst, wnikając w niego z bagażem osobistego doświadczenia. Kształcenie literackie ma zatem za zadanie zaznajamianie studenta z tekstem literackim, jego budową i stylem, sposobami jego analizy i interpretacji, a także rozwijanie kompetencji kreatywnego myślenia i otwartej postawy na różnorodność znaczeń, jaki dany tekst może przekazywać, a więc także pozytywnej postawy wobec rozmaitych kontekstów kulturowych. Kulturowa teoria literatury okazuje się pomocna w badaniu obszarów literackich i pozaliterackich składających się na terytorium kulturowe, po którym porusza się student. Teoria zwróciła się ku praktyce odczytywania tekstów, biorąc pod uwagę różnorodne dyskursy kulturowe i ich nowe języki (związane z teoriami antropologicznymi, feministycznymi, etnicznymi, postkolonialnymi, rasowymi itp.). Bez nich nie można stworzyć odpowiednio bogatego kontekstu dla interpretacji współczesnych tekstów kultury, w których centrum jest człowiek i jego doświadczenie zależne od jego przynależności narodowej, etnicznej, środowiskowej, płciowej, religijnej itd. 547 Literatura staje się więc ważnym głosem w dyskusji na temat spraw najistotniejszych dla kondycji współczesnego człowieka oraz jego poszukiwań, związanych z określeniem własnej tożsamości. Okazuje się to możliwe dzięki pogodzeniu się z ową różnorodnością, skłaniającą do otwartości na dialog z Innym, przełamującą powszechną wśród młodych ludzi postawę bierności, lęku, izolacji, buntu 548 . Należałoby się jednak zastanowić, czy postawa "bierności, lęku, izolacji, buntu" diagnozowana przez autorkę w cytowanym fragmencie nie jest przypadkiem obustronna. Faktem jest, że kobiety we Francji cieszyły się od wieków dużą wolnością, nawet jeśli nie była ona w żaden sposób usankcjonowana prawnie. Wynikało to z francuskiej specyfiki mającej korzenie w uznawanych powszechnie systemach wartości, sankcjonowanych przez reżimy polityczne, zwłaszcza na przykład monarchii absolutnej "oświeconej", w której poprzez odpowiednie prawodawstwo i założenia humanistyczne wspierano dążenia do formowania się honnête homme oddanego sprawie budowania silnego państwa francuskiego, ale także uznawano prawa kobiet do dostępu do wykształcenia i udziału w debatach na ważne społecznie kwestie. Taki stan rzeczy istotnie wpłynął na mentalność Francuzów, na relacje międzyludzkie i międzypłciowe. Złożoność społeczna powodowała, że w świecie różnic różnica płciowa miała małą wagę w porównaniu z różnicą stanu. Wytworzyła się niechęć dla wszystkiego co rustyczne, a uwielbienie dla galanterii, elegancji, piękna, intelektualizmu, pozorów, a wszystko to miało niebagatelne znaczenie dla postrzegania roli kobiet w społeczeństwie.

Zarezerwowanie przestrzeni dla piszących kobiet w programach nauczania na studiach neofilologicznych oznacza nie tylko zwrócenie uwagi studentów na status kobiety, ewolucję myśli teoretycznej i społecznej, na drogę, jaką przebyły w walce o własną tożsamość do dziś, lecz także pomaga zrozumieć całokształt danej kultury, również w aspekcie kultury społecznej. Pomijanie w programach kształcenia literackiego kluczowych zjawisk i wydarzeń widzianych z perspektywy kobiet, takich jak querelle de dames toczącą się od renesansu aż po oświecenie, rolę salonów literackich w XVII i XVIII wieku, zmian społecznych po rewolucji francuskiej, rewolucji i przemian społecznych w XIX wieku, wojen światowych, maja 1968 roku, publikacji Drugiej płci Simone de Beauvoir itd. -powoduje, że nie jesteśmy w stanie pojąć całościowego wymiaru kolejnych epok i ewolucji społeczeństw ani też nie zrozumiemy w pełni czasów obecnych. Wypowiedzi zgromadzone w odpowiedzi na pierwsze pytanie, które brzmiało: Czym jest według Ciebie literatura? -pozwalają dokonać ciekawej obserwacji. Postrzeganie literatury wyraźnie ewoluuje w miarę kolejnych lat studiów. Studenci I roku w ogromnej większości udzielili odpowiedzi podkreślającej walory dydaktyczny i informacyjny literatury, która ich zdaniem "przekazuje wiedzę"; "jest zbiorem wiedzy"; "kryje się w niej wiedza"; "zbiór wiadomości, czytając poszerzamy swoje horyzonty"; a także jej uporządkowany, genealogiczny, czyli naukowy charakter: "odpowiada konkretnym cechom: fantastyce, dla kobiet, młodzieżowa, historyczna"; "podzielona na różne rodzaje"; "utwory głównie pisane charakteryzujące się nadorganizacją, obrazowością oraz stylem, jest to wtedy literatura piękna"; "jest dziedziną naukową, dzięki której można się wiele nauczyć, dowiedzieć, a także spędzić miło czas"; "wszystkie utwory sensowne, niekoniecznie pisane, które spełniają określone funkcje i warunki zgodne z rodzajem literackim, jest wiele gatunków, co utrudnia znalezienie odpowiedniej definicji".

Praktyka odbioru literackiego na przykładzie tekstów

Co ciekawe, w kilku wypowiedziach, w tym w dwóch z trzech wypowiedzi mężczyzn, pojawia się zdecydowana konotacja literatury z przeszłością, historią, dziedzictwem: "Literatura jest śladem dawnych wieków, odpowiedzią na odczucia ówczesnych ludzi", "zbiór materiałów pisanych związanych z historią, sztuką lub fantazją autora"; "oddaje ducha dawnych czasów". Ujawnia to, że studenci najmłodsi, którzy dopiero opuścili usystematyzowany i testowy system kształcenia na poziomie podstawowym, gimnazjalnym i w końcu średnim, postrzegają literaturę jako przedmiot szkolny mający określony celprzekazać konkretną treść, której oni powinni się nauczyć. Na wyższych latach studiów ten obraz ulega mniejszym lub większym modyfikacjom, pojawiają się odpowiedzi wskazujące na jej charakter kreatywny, związany z wyobraźnią i światem wyobrażonym: "jest dla mnie czymś ważnym, co pomaga w odnalezieniu siebie". W kilku odpowiedziach pojawia się opinia, że literatura to nie wyłącznie wydana książka, to wszelki tekst, także ten zapisany i funkcjonujący w świecie wirtualnym: "zbiór wszelkich tekstów, także prasowych i blogi; "zbiór książek, wierszy, dokumentów"; "zbiór tekstów. Książek, wierszy, listów, dokumentów… Nazwać terminem «literatura» można także różnego rodzaju teksty niskiego szczebla, jak gazety plotkarskie czy blogi". Kilku respondentów zdefiniowało ją w odniesieniu do własnego życia: "jest sposobem spędzania wolnego czasu bądź też czasem przykrą koniecznością"; "jest dla mnie czymś ważnym, co pomaga w odnalezieniu siebie". Taka zmiana perspektywy jest, w moim przekonaniu, owocem zajęć z literatury popularnej, które studenci italianistyki realizują według programu II roku. Odpowiedzi studentów V roku są nie tylko najdłuższe, lecz także podkreślają złożony charakter literatury jako takiej, jej wielopoziomowe funkcjonowanie oraz walor subwersywny: "jest sztuką wyjątkową, bo jednocześnie kształcącą, jak i pozwalającą na ucieczkę od codzienności"; "jest «światem równoległym» do rzeczywistego, a jednocześnie sposobem na jego wyrażenie, czucie i zrozumienie"; "jest przestrzenią istniejącą poza życiem realnym, wentylem bezpieczeństwa, dla mnie osobiście, umożliwiającym wypowiedzenie tego, co w normalnych sytuacjach nie jest możliwe, jest też jakąś szczególną przestrzenią wrażliwości na otaczający świat". Analiza odpowiedzi udzielonych na drugie pytanie, które brzmiało: Jakie według Ciebie są funkcje literatury? Czy, dlaczego i komu jest potrzebna? Odpowiedzi jasno pokazują, że młodzi odbiorcy, zwłaszcza studenci I i III roku, przyznają literaturze funkcję misyjnoedukacyjną, ma ona przekazywać wiedzę, uczyć, poszerzać horyzonty odbiorcy, ale jest też elementem kulturowego dziedzictwa. Literatura spełnia zatem inną funkcję niż pozostałe formy spędzania czasu, jak telewizja czy internet, nawet jeśli może być rozrywką, to bardziej szlachetną, ponieważ jednak "bawiąc, uczy": "potrzebna w celu pogłębiania swojej wiedzy i zdobywania doświadczenia"; "funkcja poznawcza (np. mentalności danego narodu, zwyczajów, tradycji, historii), wzbogacenie zasobu słownictwa, budowanie swojego światopoglądu i wzbogacanie wyobraźni. Literatura potrzebna jest ludziom na każdym etapie życia, myślę, że najpotrzebniejsza jest dzieciom oraz młodzieży i studentom"; "przede wszystkim pełni funkcję dydaktyczną, oprócz tego rozrywkową. Uważam, że jest potrzebna wszystkim, aby móc się zrelaksować oraz dowiedzieć się wielu nowych rzeczy"; "Służy do przekazywania informacji. Potrzebna jest osobom, które chcą się dokształcać lub lubią w wolnym czasie czytać"; "może mieć funkcję edukacyjną, jak również rozrywkową. Jest potrzebna każdemu do poszerzania wiedzy, pomaga utrwalić zasady pisowni, ortografii. Umożliwia zgłębienie interesującego nas zagadnienia"; "Literatura ma za funkcję rozwijać, uczyć i informować czytelnika. Służy również jako rozrywka. Potrzebna jest wszystkim w każdym wieku"; "jest potrzebna choćby ze względu na to, że jest niezwykle ważnym nośnikiem kultury i nauki"; "Pełni funkcję kulturalną, czyli wychowania, poznawania własnych korzeni. Jest potrzebna każdemu, gdyż rozwija umiejętności intelektualne". Z odpowiedzi respondentów zdecydowanie wyłania się podejście idealizujące i uświęcające rolę literatury jako przejawu kultury wysokiej. Natomiast bardzo nieliczne odpowiedzi określają, jakie funkcje literatura spełnia bezpośrednio dla danego odbiorcy, z subiektywnego punktu widzenia. Słowo przyjemność pojawia się jedynie w dwóch wypowiedziach: "Ma nauczać, a także zaciekawiać, by książki czytało się z przyjemnością i zainteresowaniem. Literatura jest potrzebna każdemu, by oderwać się od obowiązków i urządzeń elektronicznych"; "dzięki niej możemy dowiedzieć się czegoś o świecie, nauczyć się czegoś, rozwijać swoje zainteresowania, ale także możemy czytać tylko dla przyjemności". Studenci V roku w stosunkowo największej liczbie odpowiedzi zwracają uwagę na dialogiczny charakter kreacji literackiej, w której centrum stawiają autora z konkretnym przekazem, chodzi również o dialog zarówno w sensie synchronicznym, jak i diachronicznym: "Funkcja komunikacyjna -autorzy mają coś do zakomunikowania i następuje wymiana myśli między autorem i czytelnikiem; funkcja estetyczna -forma literacka jest sama w sobie na tyle atrakcyjna, że stanowi to jej główny walor. Literatura jest potrzebna wszystkim, aby powstał dialog między epokami, prądami, pokoleniami, ludźmi"; "rozrywka, nauka, poznanie świata, estetyka, jest potrzebna wszystkim, by poszerzać horyzonty, ukazywać różne punkty widzenia, pomaga obyć się z językiem".

Trzecie pytanie, mające ustalić osobisty stosunek do kreacji literackiej, brzmiało: Jaki jest twój stosunek do literatury? (czy jest potrzebna, jak na Ciebie wpływa, czy lubisz czytać, czy może czułeś/czujesz się do lektury zmuszany). Odpowiedzi dzielą się we wszystkich trzech rocznikach jednakowo, wyraźnie między dwie reakcje wobec lektury. Pierwsza reakcja, zdecydowanie pojawiająca się najczęściej, to efekt oderwania od rzeczywistości, jaki zapewnia moment lektury: "jest mi potrzebna, dzięki czytaniu relaksuję się, to jedna z ulubionych form wypoczynku umożliwiających oderwanie się na chwilę od świata"; "lubię czytać książki, zwłaszcza o tematyce miłosnej. Czytając, odprężam się i na chwilę zapominam o otaczającym mnie świecie, wcielając się w bohaterów książki"; "nie wyobrażam sobie życia bez książek, mimo tego, że literatura w XXI wieku odsuwana jest przez społeczeństwo na margines. Pomaga mi czasem w rozwianiu wątpliwości, w połączeniu w jedną całość niektórych faktów. Czytanie jest formą relaksu, która pozwala oderwać się od szarej rzeczywistości". Druga, bardzo często pojawiająca się odpowiedź, bardzo istotna z punktu widzenia studiów, których przedmiotem jest inna kultura, to właśnie konfrontacja z odmiennym punktem widzenia: "lubię czytać, literatura jest mi potrzebna, odczuwam jakąś formę bliskości, z tymi, którzy mają coś do powiedzenia światu, interesuje mnie odmienny punkt widzenia na temat otaczającej nas rzeczywistości"; "czytam, żeby oderwać się na chwilę od rzeczywistości i spojrzeć na świat z innej perspektywy. Pewnie mogłabym żyć bez literatury, ale posunę się do stwierdzenia, że to życie byłoby jałowe".

Ze zgromadzonych wypowiedzi wyłania się obraz młodych ludzi, którzy lubią czytać, zaledwie cztery osoby stwierdzają wprost, że nie lubią: "nie lubię czytać, ponieważ jest to według mnie nudne. Wydaje mi się, że stało się tak na skutek zmuszania mnie do czytania książek nudnych. Literatura jest mi potrzebna do dalszego rozwoju, jednak nie ma na mnie wielkiego wpływu ze względu na małą ilość przeczytanych książek"; "nie lubię czytać, lecz gdy zaciekawi mnie jakaś książka, to potrafię spędzić przy niej sporo czasu, nie patrząc na zegarek czy ilość już przeczytanych stron. Gdy mam za zadanie przeczytać jakąś książkę, nie potrafię się za nią zabrać, ale gdy już to zrobię i gdy mnie zaciekawi, z pewnością przeczytam do końca"; "kiedyś bardzo lubiłam czytać, ale po przymusowych lekturach w szkole książki poszły w odstawkę. Teraz czytam sporadycznie, jak ktoś znajomy poleci mi coś godnego uwagi lub coś mnie zainteresuje". W licznych wypowiedziach studenci mówią o zmuszaniu do czytania, które ma efekt odwrotny do zamierzonego -zniechęca zamiast zachęcać: "jeśli nie jestem zmuszana, czytam z ogromną przyjemnością. Zmuszanie do czytania zabija ciekawość i chęć odkrywania tekstu, czyli to, co w lekturze najważniejsze"; "bardzo lubię Czwarte pytanie: Co czytasz? Czy czytanie prywatne jest dla Ciebie inne od czytania na potrzeby szkolne/akademickie? -pozwala potwierdzić, że młodzi ludzie czytają głównie powieści kryminalne, przygodowe oraz fantasy, czyli "czytanie prywatne" jest zupełnie inne niż to "szkolne/akademickie". Nikła obecność reportażu wśród odpowiedzi respondentów, który według statystyk księgarskich jest najpopularniejszym obecnie gatunkiem, potwierdza, że lektura traktowana jest przez młodych jako forma podróży poza świat dobrze znany, zamieszkiwany w rzeczywistości, ku światom wyobrażonym. Wyjątek stanowią teksty dotyczące II wojny światowej, która niezmiennie ciekawi młodych ludzi. Co znamienne, wśród preferowanych gatunków kilkakrotnie powtarzają się przewodniki oraz wspomnienia z podróży. Można przypuszczać, że od literatury oczekują rozrywki, relaksu, pozytywnego nastroju, a nie refleksji nad problemami, z jakimi boryka się współczesność: "istnieje różnica, prywatnie czytam literaturę lekką, wpływającą na wyobraźnię, np. fantasy czy przygodową"; "czytam wszystko, co wpadnie mi w ręce. Najbardziej lubię pozycje, które pozytywnie nastrajają do rzeczywistości, ukazują to, co jest w życiu ważne. Oczywiście wolę czytać dla przyjemności, ale czytanie akademickie nie jest dla mnie czymś trudnym ani męczącym"; "nie mam wyszukanego gustu, lecz jestem przeświadczony, że każdego woła taka książka, jakiej potrzebuje, i póki co skupiam się na książkach historycznych, etnologicznych, filozoficznych, jak i dla rozrywki kryminałach". W czytaniu "szkolnym" za największe minusy uznaje się niemożność decydowania o wyborze lektury, narzucone z góry odczytanie tekstu oraz ograniczony czas lektury: "Sztywne zasady czytania akademickiego sprowadzają literaturę do poziomu równania matematycznego, które trzeba rozwiązać. Niszczą ducha literatury, którego trzeba poczuć, żeby zrozumieć tekst, a nie go rozszyfrować"; "nie lubię być zmuszana do interpretacji narzuconej odgórnie, dlatego też preferuję własne wybory"; "czytam książki podróżnicze oraz dotyczące Żydów i ich kultury, zapamiętuję więcej z prywatnych lektur, bo są bardziej interesujące oraz czytam je szybciej"; "na potrzeby szkoły wiem, że muszę przeczytać w całości i w określonym czasie"; "czytam głównie powieści, czytanie prywatne pozwala się zrelaksować, szkolne -sprawia, że czytam wszystko jednym ciągiem i ani nie mogę się skupić, ani nic zapamiętać".

Pytanie piąte i szóste odnosiły się do literatury jako przedmiotu szkolnego: Czy literatura jako przedmiot szkolny/akademicki jest Twoim zdaniem potrzebna? Dlaczego tak/nie? oraz Jak oceniasz literaturę jako przedmiot nauczania? Czy jest np. łatwa/ trudna, ciekawa/nudna? Zgromadzone odpowiedzi w niemal stu procentach potwierdzają, że jako przedmiot szkolny jest, zdaniem studentów, w pełni uzasadniona przede wszystkim ze względu na jej walory poznawcze i poszerzające kompetencje kulturowe, a także interkulturowe: "bardzo potrzebna, bo ukazuje, jak można patrzeć na świat przez różne perspektywy, ogólnie jest bardzo łatwa i przyjemna, szczególnie romantyzm"; "jest ważna, bo poznajemy historię, mentalność, życie codzienne i język danej epoki, ważny element kultury, ułatwia naukę historii i sztuki; jest dość ciekawa, trudność zależy od epoki, języka, gatunku, poezja jest bardzo trudna do interpretacji a proza łatwa. Dzięki niej łatwiej jest skojarzyć fakty, jest ciekawa, gdy niesie jakieś przesłanie, morał i nauki, które mogą pomóc czytelnikowi"; "jest potrzebna -tak i nie. Dobrze jest znać, mieć pojęcie o autorach ważnych w danej epoce, jednak nigdy nie podobała mi się nadinterpretacja i szukanie trzeciego dna w treści -nie zawsze jesteśmy w stanie określić, co chciał przekazać pisarz -po co więc dodawać ideologię? Najczęściej jest to przedmiot dość nudny"; "niezbędna jako przedmiot, bo zawiera i kumuluje w sobie najważniejsze aspekty wiedzy; zwykle jest ciekawa, jednak bywa najczęściej trudna, bo często zawiera formy filozoficzne, trudne do przeanalizowania".

Między innymi wypowiedzi te dowodzą, że tekst w warunkach szkolnych nadal jest analizowany i odbierany tradycyjnie, czyli jako wypowiedź autora, w której ten zawarł konkretny sens wymagający dotarcia do niego na drodze interpretacji, "rozszyfrowania go".

Choć zdecydowana większość respondentów uważa, że literatura jest potrzebna w programach kształcenia, pozostaje wrażenie, że udzielają takiej odpowiedzi w sposób wyuczony, posługując się gotowymi, "szkolnymi" sformułowaniami: "potrzebna, bo pozwala poznać wiele wielkich dzieł, których sami z siebie byśmy nie przeczytali, ciężko określić, czy jest łatwa, czy trudna, ja zawsze chodziłam na zajęcia z literatury z przyjemnością, zwłaszcza gdy omawialiśmy wiersze"; "myślę, że studiując język obcy, literatura jest potrzebna, ponieważ przez nią poznajemy kulturę oraz możemy zaobserwować ewolucję języka; jest trudna dla obcokrajowca, ale jest ciekawa. Osobiście z literatury nudzą mnie wiersze". W wielu wypowiedziach, zwłaszcza studentów ze starszych roczników, zwrócono uwagę na fakt, że literatura odnosi się do naszej wizji świata, może ją modyfikować, ukazując inne punkty widzenia i odniesienia: "jest konieczna, uczy wrażliwości, przeżywając historie bohaterów, poszerzamy pole odczuwania, obcowanie z literaturą jest formą edukacji postrzegania i odczuwania świata, jako przedmiot zawsze była ciekawa, porusza we mnie tę sferę przeżyć, która nigdzie indziej nie mogła dojść do głosu"; "jest potrzebna, bo człowiek, kształcąc się, potrzebuje pewnych wzorców, wiedzy o ludziach i świecie, jest potrzebna nie tylko humanistom, zależy od nastawienia człowieka, od tego, czego szuka w życiu". Jako przedmiot nauczania literatura oceniana jest dobrze, respondenci podeszli do tego pytania dość obiektywnie, o czym świadczą nieliczne wypowiedzi dotyczące samego nauczyciela, który zniechęca/zachęca do przedmiotu. W wielu wypowiedziach pojawia się natomiast stwierdzenie, że omawiane utwory powinny być ciekawe i zgodne z zainteresowaniami młodych odbiorców, pojawia się również sformułowanie, że powinno być więcej lektur współczesnych: "literatura jest potrzebna, ale w odpowiedniej ilości, szkoła powinna uczyć ciekawości świata, a literatura jest na to jednym ze sposobów, wiele zależy od nauczyciela, zajęcia powinny zachęcać do lektury, nie odwrotnie. Nie potrafię jednoznacznie ocenić tego przedmiotu, jest jednocześnie łatwa i trudna, ciekawa i nudna, wszystko zależy od tekstu"; "jest potrzebna, ale powinna skupić się na tekstach, które są ciekawe, a nie uznawane przez program za warte poznania (bo zazwyczaj nie są); w większości przypadków jest trudna, ale ciekawa". Siódme pytanie brzmiało: Jak oceniasz programy nauczania literatury? Czy czegoś jest w nich w Twojej opinii za dużo/mało? Czy coś byś w nich zmienił? Odpowiedzi zdecydowanie dzielą się na dwie grupy: studenci I roku bardzo często odpowiadali, że programy są dobre i nic by w nich nie zmienili. Podobna odpowiedź nie pojawiła się ani razu wśród studentów V roku, jedynie raz na III roku, przy czym dwie kolejne osoby stwierdziły, że nie mają zdania co do programów kształcenia literackiego: "programy nauczania są okropnie przeładowane, jest w nich wszystko. Po takim «biegu» przez literaturę z zajęć nie wynosi się nic, ponieważ trudno jest cokolwiek zapamiętać. Ciągła praca na fragmentach tekstów nie pozwala poznać ani autora, ani epoki, ani samego tekstu. Tak naprawdę czytam dopiero w domu, na uczelni zapamiętuję suche fakty tylko po to, żeby zaliczać kolejne egzaminy, niestety przy obecnym programie jest to jedyna metoda"; "za dużo nawiązywania do teorii, historii literatury, filozofii, za mało czytania". O czym świadczy ta wyraźna cezura? Według mnie, ponieważ zdecydowana większość studentów ze starszych roczników ma za sobą doświadczenia pobytu na uczelni zagranicznej (francuskiej lub włoskiej w ramach programu Erasmus), ujawnia się tu moment zetknięcia z innym systemem kształcenia. Wiedza taka sprzyja nie tylko porównaniom, lecz także refleksji na temat systemu kształcenia i sprecyzowaniu własnych potrzeb, zainteresowań i wymagań. Zwłaszcza studenci, którzy mieli okazję uczęszczać na zajęcia z literatury we Włoszech, mają świadomość różnic w nauczaniu literatury. Możemy uznać, że jednak studia spełniają funkcję formowania umysłu krytycznego i uczniowie przyzwyczajeni przez polski system edukacji do niezadawania pytań i niekwestionowania opinii szkoły i nauczyciela w toku studiów zaczynają poddawać odważniejszemu i przede wszystkim krytycznemu oglądowi zarówno programy nauczania, jak i cały system kształcenia.

Cechą wspólną dla wszystkich trzech ankietowanych roczników jest powracająca stale kwestia zbyt małej, zdaniem studentów, obecności tekstów współczesnych w programach: "programy oceniam na cztery plus, za mało jest analizy tekstów współczesnych"; "za mało literatury współczesnej, która mogłaby zachęcić młodzież do czytania"; "programy są dość dobrze skomponowane, jednak większą uwagę zwróciłabym na współczesną literaturę, bo najmniej o niej wiemy".

Ostatnie pytanie dotyczyło terminu "literatura kobieca", czy i gdzie respondenci się z nim spotkali, jak go rozumieją. Odpowiedzi potwierdzają pejoratywną konotację tak użytego terminu oraz jego negatywną obecność w mediach. "Literatura kobieca" oznacza literaturę mało wymagającą, łatwą do skonsumowania bez intelektualnego wysiłku, interesującą wyłącznie dla kobiet. Co ciekawe, w wielu wypowiedziach pojawia się konotacja ze współczesnością, dla młodych odbiorców "literatura kobieca" jest zjawiskiem nowym, pozbawionym historycznych odniesień, czyli niewpisującym się w żadną genealogię: "termin ten jest powszechnie używany np. w mediach. W powszechnym rozumieniu jest to literatura pisana przez współczesne kobiety i dla kobiet, traktująca o zwykłych problemach dnia codziennego, przedstawiająca kobiecy punkt widzenia"; "spotkałam się z tym terminem zapewne w bibliotece lub magazynie dla pań. Niestety, termin ten kojarzy mi się z powieścią obyczajową z wątkiem miłosnym (bardzo rozbudowanym), gdzie główną bohaterką jest kobieta (po przejściach). Bardzo schematyczne, przyznaję"; "w mediach spotkałam się z tym terminem, literatura przeznaczona dla kobiet, ukazuje i opisuje losy podobne do losów czytelniczek, kobiety mogą się z nią utożsamiać".

Jeśli termin ten nie kojarzy się negatywnie, to z pewnością jest łączony ze stereotypowym postrzeganiem "kobiecości" jako subtelności, delikatności, wrażliwości i uczuciowości:

"według mnie to literatura lekka, delikatna, pisana z perspektywy kobiecej, czyli subtelna, pełna emocji"; "literatura kobieca -termin znany mi wyłącznie z własnych doświadczeń literackich oraz zgłębienia literatury «na własną rękę», ponieważ program nauczania w Polsce w głównej mierze skupia się na dziedzictwie literackim polskim, a literatura kobieca to prym francuski […] literatura kobieca nie oznacza czegoś przeznaczonego dla kobiet, «kobiecy» sposób wyrazu może poruszać także mężczyzn pod warunkiem, że są obdarzeni empatią, dla których «delikatny, subtelny, zmysłowy» sposób kreacji będzie odpowiedni".

Co ciekawe, nawet zetknięcie się z kwestią tzw. literatury kobiecej w kontekście akademickim niewiele zmienia w jej stereotypowym postrzeganiu: "Termin ten jest mi dobrze znany. Po raz pierwszy w szerszym kontekście spotkałam się z nim na studiach. Według mnie termin ten można interpretować na różne sposoby. Literatura kobieca to dzieła pisane dla kobiet, niezależnie od płci autora, opisujące kobiety i ich życie także niezależnie od płci autora"; "tak spotkałam się z tym terminem na studiach. Literatura pełna tęsknoty i miłości, ale również próba przebicia się i pokazania swoich umiejętności literackich, nie tylko mężczyźni są dobrymi autorami"; "tak, lecz tylko w kontekście wierszy, na uniwersytecie.

Prawdę mówiąc zrozumiałam to w ten sposób, że «literaturą kobiecą» nazywamy teksty napisane przez kobiety, lecz wydaje mi się, że bardziej trafnie byłoby powiedzenie, że są to teksty napisane dla kobiet, nawet jeśli napisał je mężczyzna"; "spotkałam się z tym terminem przy omawianiu pierwszych włoskich romansów, które były tworzone z myślą o kobietach.

Literatura kobieca to przyjemne historie miłosne ze szczęśliwym zakończeniem". interpretacyjnych, zabiegów typologicznych i porównawczych, sposobów budowania uogólnień). Kontakt ucznia i nauczyciela powinien w idealnej sytuacji, zdaniem polskiego badacza, korzystać z różnorodnych sposobów "kontaktowania się z dziełem pisarzy", także potocznych stylów odbioru, ponieważ motywacje uczniów również są bardzo zróżnicowane i nie zawsze takie same.

Czytane utwory włączają się w obszary ludzkich aspiracji, kłopotów, udręk i nadziei, wplatają się w biografie czytelników: pomagają im porządkować uprzednie doświadczenia i zarazem antycypują doświadczenia jeszcze nieznane. Czy oswajanie uczniów z takim właśnie podstawowym funkcjonowaniem literatury, rozbudzanie i uszlachetnianie pożądań czytelniczych, przygotowywanie do lektur podejmowanych z własnej potrzeby i ciekawości nie byłoby w szkole zadaniem dużo bardziej zasługującym na uwagę niż kształtowanie quasifachowej wiedzy, mającej zgoła marginesowe znaczenie w późniejszej praktyce kontaktowania się absolwenta szkoły powszechnej lub uniwersytetu z literaturą? Wychodząc z takiego założenia, starałam się zaplanować warsztaty lekturowe, o których będzie mowa w kolejnym podrozdziale.

Projekt warsztatów lekturowych

Głównym założeniem, którym kierowałam się, przystępując do tworzenia planu warsztatów, był fakt, że literatura kobiet odznacza się cechami, które czynią ją ciekawym przedmiotem studiów z wielu punktów widzenia. Wyraża pewną wizję świata i proponuje spojrzenie na rzeczywistość z perspektywy, która powinna, w moim odczuciu, znaleźć miejsce w badaniach Narzędziem inspirującym planowanie warsztatów była metoda projektów. Takie podejście, należące do metod aktywizujących, czyli pozostających w nurcie edukacji progresywistycznej, wydało mi się najbardziej odpowiadające zakładanym celom. Jednym z głównych założeń edukacji progresywistycznej, a więc również metody projektów, jest przekonanie, że człowiek uczy się, czyli poznaje rzeczywistość w społeczeństwie, i jest w stanie ulepszać własne środowisko społeczne, a im bardziej zainteresowany jest przedmiotem studiów, tym lepsze osiąga wyniki, których echo może wpływać na jego otoczenie (takie podejście do edukacji nie jest wynalazkiem współczesności, myśl ta pojawia się już w XVIII wieku u Rousseau i innych przedstawicieli oświecenia).

Współczesnym odnowicielem progresywistycznego nurtu w pedagogice jest William Kilpatrick, który w rozprawie pt. The Project Method podjął się zredefiniowania założeń metody projektów. Oryginalność tej rozprawy polega na nadaniu metodzie projektów statusu naczelnej zasady, która powinna reformować cały system pedagogiczny czy być najważniejsza w dydaktyce ogólnej, a nie tylko pojmowana jako jedna z metod kształcenia. Kilpatrick twierdził, że uczniom nie należy podawać gotowego zbioru informacji, których mają się nauczyć, ale powinni sami zdobywać i sprawdzać wiadomości "w konkretnych sytuacjach społecznych, mających bezpośredni związek z codziennym życiem, wykorzystując do tego również wiedzę i doświadczenia już posiadane" 553 . Powinno się im stworzyć warunki do rozwijania przede wszystkim tej wiedzy i tych kompetencji, które uznają za potrzebne i interesujące, a oni w takich sprzyjających rozwojowi warunkach będą rozwijać umiejętności samodzielnego i krytycznego myślenia, umiejętność współpracy z innymi, wyobraźnię, a więc te cechy, które składają się na utrwalanie i rozwijanie postaw budujących społeczeństwo demokratyczne i kooperatywne. W realizacji projektu, według Kilpatricka, najistotniejsze są zamiar i motywacja, uczeń podejmuje dane działanie z pewnym zamiarem i w pewnym celu. Jak pisze Szymański, w projekcie tradycyjnie wyróżniano trzy fazy: zamierzenie, zaplanowanie, przeprowadzenie, do których Kilpatrcik dodał jeszcze jedną -ocenianie, mające zwiększyć stopień odczuwania odpowiedzialności ucznia za projekt. Taka typologia odpowiada wszystkim aspektom ludzkiego uczenia się, a więc wytwarzaniu czegoś, przeżywaniu czegoś, rozwiązywaniu problemów, osiąganiu sprawności w jakimś działaniu oraz zorientowaniu na ucznia 554 .

We współczesnej pedagogice metoda projektów jest jedną z form otwartego uczenia się pozostającą w kręgu działań dydaktycznych takich jak warsztaty twórcze, uczenie problemowe czy studium przypadku. Oznacza zatem odchodzenie od nauczania przedmiotowego i systemu klasowo-lekcyjnego na rzecz wykorzystania różnorodnych form pracy grupowej i indywidualnej podjętych w celu zaplanowania, wykonania oraz ocenienia funkcjonowania danego przedsięwzięcia. warunków, aby literatura znalazła przychylną przestrzeń dla siebie w życiu studenta, aby tekst wszedł w życie studenta i odwrotnie, aby student wszedł w tekst 570 .

Michel Picard opiera pedagogiczną specyfikę lektury literackiej na trzech czynnikach:

1) "subversion dans la conformité", czyli dokonanie przewrotu we własnej sferze wyobrażeń, wychodząc od tego, co znamy;

2) "l'élection du sens dans la polysémie", nacechowany subiektywnością akt lektury formuje na nowo naszą naturę psychologiczną i społeczną;

3) "la modélisation par une expérience de réalité fictive" Istotne jest to, że ich literackie głosy, nawet jeśli są to głosy fikcjonalne, stanowią istotne nawiązanie do sposobów istnienia i działania współczesnego człowieka -mówią bowiem, jak konstruuje się kobieca tożsamość, jak realizuje samopoznanie, jak przebiegają doświadczenia siebie w relacji z Innym oraz do współczesnego świata (przywołując przede wszystkim obraz rodziny na tle przemian społecznych, kulturowych, mentalnościowych oraz zmiany spowodowane globalizacją, konsumpcjonizmem i dysproporcjami ekonomicznymi).

Jak pokazały rezultaty przeprowadzonej na potrzeby niniejszej rozprawy ankiety, studenci filologii romańskiej czytają przede wszystkim powieści fantastyczne, kryminały, rzadziej reportaże podróżnicze. Badania Biblioteki Narodowej potwierdzają również, że ponad 70% procent polskich studentów nadal sięga po książki 585 (dla porównania we Francji jest to ponad 90% -6,5% francuskich studentów przyznało, że w ostatnim roku nie przeczytało ani jednej książki) 586 . Internet, mimo że oferuje niezliczone możliwości dostępu do różnorodnych form kultury -filmów, muzyki, a wreszcie tekstów -nie zdołał, jak dowodzi Lylette Lacôte-Gabrysiak, wpłynąć negatywnie na rynek książki. Badaczka stwierdza:

Ce qui a sans doute le plus changé dans les pratiques de lecture des étudiants par rapport à celles des générations qui les ont précédés tient plutôt à une multiplication des activités Zwrócenie się ku kwestiom społecznym poddawanym szerokiemu oglądowi i komunikacyjnym (dialogicznym) możliwościom literatury, zapoczątkowane przez Bachtina i Goldmanna, kontynuowane przez Barthes'a i innych, przypomina, że literatura poza dostarczaniem przyjemności spełnia funkcję transgresyjną i emancypacyjną. Szczególnie w kontekście edukacyjnym ma to niebagatelne znaczenie, na co zwraca uwagę Bourdieu.

Nauczanie literatury czy kultury literackiej oznacza w praktyce naukę krytycznego myślenia, formułowania osądów, nabierania dystansu i refleksyjnego podejścia do tego, co nam masowa kultura podsuwa. Chodzi o stale odnawialny akt emancypowania się z więzów własnych przesądów, uprzedzeń i ograniczeń po to, aby kształtować osobowość altruistyczną, a nie egocentryczną i roszczeniową. Współczesna edukacja literacka powinna pomóc podmiotowi przemyśleć własną rolę w społeczeństwie oraz rolę społeczeństwa w jego życiu, aby nie obserwował biernie, jak produkowani są niewolnicy konsumpcji, dla których "supermarket kultury" stał się jedynym horyzontem oczekiwań.

Posługując się słowami Danièle Sallenave, można podsumować, że zadaniem szkoły jest kształtowanie racjonalności, refleksji etycznej i politycznej niezbędnej do wspólnotowego życia. Według francuskiej pisarki literatura nadaje się idealnie do kształtowania takich kompetencji, ponieważ dostarcza materiału konfrontującego różne wybory egzystencjalne, których implikacje, konsekwencje, zagrożenia ujawniają się w trakcie odczytywania tekstu 594 . Literatura uczy nas czuć, konstruuje nasze emocje, z nieświadomego czyni kształt, pozwala pomyśleć to, co czujemy. Jak stwierdził w jednym z wywiadów Ryszard Koziołek: "literatura jest nauczycielką pragnienia inności, czegoś czego w nas nie ma" 595 . I mimo że akt lektury jest aktem intymnym, podczas którego odwracamy się od świata, nawet jeśli czytamy z Innymi, to rodzi się wspólnota intymności między tymi, dla których ten sam tekst staje się znaczący. Literatura jest medium refleksji, gościnną formą uczestnictwa w kulturze, jak stwierdził Derrida, za jej pomocą można rozmawiać z drugim człowiekiem o wszystkim, ponieważ jest dyskursem, w którym można powiedzieć wszystko. 

W

  tym samym czasie w literaturze pierwszej połowy XIX wieku obok rodzącego się realizmu dominuje nurt romantyczny. Poeci wielbią kobietę anioła, dziewicę, matkę, kochankę, kapłankę domowego ogniska. Jednocześnie, można by rzec -na drugim biegunie, obok autorek wywodzących się z arystokracji i prowadzących ważne salony, takich jak Madame de Staël, Delphine de Girardin, George Sand czy Rachilde, aktywne są pisarki aktywistki takie jak Flora Tristan. Madame de Staël jest klasyfikowana jako pisarka polityczna. Rzeczywiście poświęcała wiele uwagi przemianom politycznym, jakie niosła za sobą rewolucja. Jej refleksja polityczna jest szeroko zakrojona, ale brakuje w niej zrozumienia dla powiązań łączących wydarzenia polityczne z procesami społecznymi. Madame de Staël nie rozumiała, nie ceniła i nie lubiła ludu. Mimo że sama zabierała głos w kwestiach politycznych (jest autorką m.in. Réflexions sur la paix intérieure czy Considérations sur la Révolution française), nie była zwolenniczką przyznawania pełni praw politycznych kobietom. O kobietach pisała wiele, analizowała samotność i ciszę jako warunki leżące u podstaw egzystencji każdego człowieka, ale u kobiet 70 Ibidem, s. 247. 71 Ibidem, s. 247-248. mające wymiar szczególny. Sposobem radzenia sobie z izolacją i ciszą jest dla niej słowo, zwalczające nieobecność i milczenie, słowo to podstawa funkcjonowania kręgu, który wielokrotnie pojawia się w jej pismach. Chodzi o krąg społeczny "un cercle d'hommes et de femmes d'esprit", w którego centrum bardzo chciała się znajdować, widząc w sławie rodzaj talizmanu chroniącego w sensie dosłownym i przenośnym przed śmiercią, która stanowiła kolejną dręczącą ją obsesję 72 . Zauważa de Staël, że sława w przypadku kobiet stanowi rodzaj piętna, a nie chwały, dostrzega wroga kobiecej sławy, jakim jest męska dominacja gotowa zwalczać kobiecego przeciwnika różnymi sposobami, jak wyszydzenie i zniesławienie w monarchiach i nienawiść w republikach. De Staël dużo podróżowała po Europie, zawierając w tekstach filozoficznych, jak również w powieściach swoje spostrzeżenia na temat organizacji społeczeństw, które miała okazję obserwować, np. Wielkiej Brytanii, Niemiec czy Włoch. Analizowała również kondycję kobiety w poszczególnych krajach, jednak analizy te odznaczały się powtarzaniem pewnych narodowych stereotypów. De Staël całość swojej refleksji na temat kobiet odnosiła do porównania z mężczyznami. Nie kwestionowała męskiej dominacji, często można odnieść wrażenie, że patrzy na kobiety okiem mężczyzny. Główne wyznaczniki kobiecej kondycji to według niej miłość, małżeństwo ewentualnie przyjaźń z mężczyzną. Jej wizja kobiecej natury jest esencjalistyczna, postrzegała kobietę jako emocjonalną, uczuciową, delikatną. Wizja ludzkiego doświadczenia przedstawiona przez pisarki wzbogaca literaturę o większy wachlarz emocji, który budzi u mężczyzn pewną nieuświadomioną wcześniej refleksję. Taka polifonia, jej zdaniem, korzystnie wpływa na relacje między płciami. Literatura była rodzajem emancypacji dla de Staël i jej współczesnych, była przestrzenią kultywowania własnych myśli i umiejętności, które mogą być eksportowane tą drogą do szerszej świadomości. Jest to rodzaj wolności, za który drogo się płaci, ale którego nie sposób sobie odmówić. Intensywne życie i samorozwój postrzegała de Staël, szczególnie będąc już w dojrzałym wieku, jako warunki osiągnięcia szczęścia. Flora Tristan jako pisarka zaangażowana społecznie walczyła o prawo do rozwodu, brała aktywny udział w debacie społecznej dotyczącej praw robotników i praw kobiet poprzedzającej we Francji rewolucję 1848 roku. Jako jedyna spośród wymienionych powyżej autorek wywodziła się ze środowiska zubożałej arystokracji, pracowała jako robotnica, co dowodzi faktycznych przemian, jakie dokonały się wewnątrz pola literackiego w okresie Wielkiej Rewolucji Francuskiej. W 1838 roku opublikowała opowiadanie autobiograficzne pt. Les Pérégrinations d'une paria, rok później jej pobyt w Londynie zaowocował wydaniem Les Promenades dans Londres, tekstu poświęconego Mary Wollstonecraft, który kwalifikuje Tristan jako pisarkę społeczną. W 1843, rok przed przedwczesną śmiercią, Flora Tristan opublikowała L'Union ouvrière, w którym głosiła potrzebę stworzenia silnej klasy robotniczej poprzez zjednoczenie się robotnic i robotników w unii broniącej ich praw pracowniczych. U podstaw jej pisarstwa leżały doświadczenia życiowe związane z bardzo nieudanym małżeństwem oraz biedą i kondycją robotnicy 73 . Jej najważniejszy tekst, pt. L'Emancipation de la Femme ou le Testament de la Paria, został opublikowany w 1846 roku, czyli dwa lata po śmierci autorki, uzupełniony według jej notatek przez przyjaciela Alphonse'a Constanta. W tekście tym Tristan zwraca się do kobiet de tous les rangs, de tous les âges, de toutes les opinions, de tous les pays z apelem o wsparcie idei uniwersalnej unii robotniczej, organizacji, która jako pierwsza zwróciła uwagę na prawa kobiet i chce połączyć siły w walce o prawa robotnic, robotników i kobiet wszystkich klas społecznych 74 . Obok twórczości literackiej pojawiły się również teksty publicystyczne, których autorki wyraźnie nakreśliły własną wizję społecznej roli kobiet i zmian, jakich oczekiwałyby w wyniku działań rewolucyjnych. Jak zauważa Maria Bogucka, Wiosna Ludów uaktywniła kobiety, które nie tylko czynnie uczestniczyły w wydarzeniach 1848 roku, lecz także zabrały głos w debacie toczącej się wokół nich. Eugénie Niboyet wydawała od marca do czerwca 1848 roku pierwszą francuską feministyczną gazetę codzienną zatytułowaną La Voix de femmes, która przedstawiała odważne postulaty emancypacyjne, m.in. prawo do głosowania oraz prawo do pracy zawodowej. Jeszcze wcześniej, bo już w 1836 roku, Niboyet założyła własny klub kobiet, w którym działały zwolenniczki socjalizmu saint-simonowskiego skupione wokół La Gazette des femmes. Wiele artykułów pojawiających się w pismach wydawanych przez Niboyet postulowało rewizję przepisów, aby umożliwić dziewczętom lepszy dostęp do edukacji czy samodzielne zarządzanie majątkiem. Kobiety miały szansę pisać i myśleć, wykraczając poza esencjalistyczny paradygmat o biologicznej naturze determinującej ich miejsce w przestrzeni społecznej 75 . W czasie rewolucji 1848 roku kobiety pozostały w cieniu, mimo działalności klubów kobiecych ich głos nie zapisał się w historii lub został z niej wymazany. Klub Niboyet wzbudzał szczególnie wrogie reakcje, jak stwierdziła Michèle Riot-Sarcey w Histoire du féminisme. Kobiety ośmieliły się mówić o kwestiach, które większość ówczesnych gazet ignorowała. Gromadziły się i jednoczyły, co samo w sobie wzbudzało niepokój i troskę o losy zaniedbanej rodziny. Kobiety zabierające głos publicznie, pomimo świadomości, że zachowanie takie nie jest akceptowane, budziły całkowite niezrozumienie. Strategią pozwalającą przetrwać w publicznym dyskursie było znalezienie innego pola działania, np. przyłączenie się do ruchu robotniczego, co wiele kobiet zrzeszonych niegdyś w klubie Niboyet uczyniło. Solidarność społeczna przedłożona ponad solidarność kobiecą pozwoliła im zabierać nadal głos w publicznej debacie 76 .

  Drugiego Cesarstwa są narracje André Léo (pseudonim Léodile Champseix) określanej mianem pierwszej francuskiej pisarki ideologicznej (socjalistycznej). Jej najbardziej znane powieści to inspirowana François le Champi George Sand powieść Une vieille fille (1864), w której młody bohater wiąże się z dużo starszą od siebie kobietą; Les deux filles de M. Plichon (1864) przedstawiającą dwie bohaterki -siostry reprezentujące skrajnie odmienne podejście do życia i do własnej roli w społeczeństwie; Un mariage scandaleux (1867) krytykująca nierówność socjologiczną i kulturową wpisaną w związek małżeński oraz pozbawiającą matkę realnej władzy rodzicielskiej; Aline-Ali (1869), w której pisarka porusza kwestie ogromnej nierówności w wynagradzaniu kobiet i mężczyzn za tę samą pracę oraz analizuje znaczenie posagu dla relacji małżeńskiej. Powieść była dla Léo pierwszym polem walki o równouprawnienie, wszystkie jej bohaterki zmagały się z nakazami i zakazami kodeksu cywilnego 81 . W 1868 roku wraz z dwudziestoma innymi pisarkami i działaczkami stworzyła manifest zatytułowany L'Egalité en marche, dystrybuowany zarówno w Paryżu, jak i na prowincji, którego efektem, według Riot-Sarey, są narodziny pierwszej grupy feministycznej. W manifeście wzywały do utworzenia Ligi Kobiet, która będzie walczyć o równouprawnienie na poziomie parlamentu 82 . W 1870 roku powstało utworzone przez filozofkę i dziennikarkę Marie Deraismes i Léona Richera, republikańskiego dziennikarza i feministę (w 1869 założył dziennik Le Droit des femmes), stowarzyszenie na rzecz praw kobiet pod nazwą Société pour l'amélioration du sort des femmes (znane także pod nazwą Association pour le droit des femmes). Stowarzyszenie zostało rozwiązane z nakazu władz w 1875 roku, ale Richer dwa lata później powołał je na nowo pod nazwą Ligue française pour le droit des femmes na czele z Victorem Hugo jako honorowym przewodniczącym. Głównym zainteresowaniem osób zrzeszonych w stowarzyszeniu była zmiana kodeksu cywilnego Napoleona, która według nich stanowiła warunek sine qua non dla pozytywnej ewolucji statusu kobiety w społeczeństwie. Jak bywało zarówno wcześniej, jak i później w historii, dążenia równościowe zostały zastopowane przez wybuch działań wojennych, tym razem wojnę francusko-pruską. Kolejnym przykładem emancypacyjnych wysiłków kobiet był zorganizowany w 1878 roku w Paryżu pierwszy międzynarodowy kongres praw kobiet. Tematy priorytetowe poruszane podczas obrad to przede wszystkim prawo do wykonywania pracy zawodowej, podniesienie poziomu nauczania dziewcząt i łatwiejszego dostępu do edukacji, zwłaszcza zawodowej, dostęp do wszystkich zawodów, równość płac, uznanie pracy w domu za równoważną tej zawodowej. Działaczki amerykańskie postulowały także abolicję prostytucji. Wielką nieobecną w obradach kongresu stanowiły natomiast prawa polityczne kobiet, takie jak prawo 81 R. Bellet, André Léo, écrivain-idéologue, "Romantisme" 1992, nr 77, vol. 22, s. 61-66. 82 M. Riot-Sarcey, Histoire du féminisme…, s. 52.

  korzystała ze swobody, jaką XX wiek przyniósł pisaniu kobiet, mogła koncentrować energię na wypracowaniu osobistego uniwersum. To właśnie na przestrzeni XX stulecia pisanie kobiet stało się coraz bardziej rozgałęzione gatunkowo, tematycznie, stylistycznie, pisarki stworzyły własne światy oryginalne i sugestywne, zapuszczał się na nowe, coraz bardziej odległe tereny literackiej eksploracji. O ile Colette była pisarką bardzo widoczną w pierwszej połowie XX wieku, o tyle na pewno nie jedyną, która przyczyniła się do zmian na łonie samej literatury kobiet, a przede wszystkim zmian w szeroko pojętym życiu społecznym i kulturalnym.Dwudziesty wiek naznaczony jest literackim zaangażowaniem, za którego początek uznaje się rok 1898, kiedy Zola opublikował J'accuse w obronie kapitana Dreyfusa. To właśnie wtedy intelektualiści i intelektualistki mobilizowali się przeciwko antydreyfusardowcom i przeciw skostnieniu Akademii Francuskiej. Polityczne zaangażowanie naznaczyło niemalże całe stulecie, było szczególnie intensywne w okresach międzywojennej walki z faszyzmem, powojennego komunizmu i lewicowości około 1968 roku[START_REF] Anna | Między krytyką literacką a dydaktyką literatury[END_REF] . Wszystkie te momenty były 93 Ibidem, s. 11. 94 B. Didier, L'Ecriture -femme, Paris 1981, s. 211. 95 E. Wilwerth, Visages de la littérature féminine, Bruxelles 1995, s. 208-209. 96 La Littérature francaise: dynamique & histoire, vol. 2, red. J.-Y. Tadié, Paris 2007, s. 548. fundamentalne również dla ugruntowywania się pozycji kobiety w społeczeństwie, zdobywanej krok po kroku poprzez włączanie się do debaty publicznej i zwracanie uwagi na rolę i głos kobiet. Evelyne Wilwerth wyodrębnia kilka momentów w filozofii i historii literatury kobiet we Francji, które okazały się determinujące dla współczesnej powieści. Wskazuje na działalność Simone Weil, filozofki chrześcijańskiej, która jednak potrafiła zachować niezbędny dystans krytyczny wobec wszelkich systemów i ideologii. Zdaniem Wilwerth, pisma Weil dzięki zaangażowaniu i niezależności ducha, pojawiające się od 1932 roku, odegrały niebagatelną rolę w kształtowaniu całego pokolenia kobiet, w tym również artystek, pisarek itp. Kolejnym punktem na mapie rozwoju kobiecej powieści są Tropismes Nathalie Sarraute, opublikowane w 1938 roku. Jest to tekst eksperymentalny, potwierdzający poszukiwania autorki w wytyczaniu nowej drogi w gatunku powieściowym, którego efektem są według Wilwerth poszukiwania formalne młodszych pisarek, np. Marguerite Duras. W 1943 roku pojawiła się L'Invitée Simone de Beauvoir, powieść, która stawiała pytania metafizyczne i filozoficzne, nie tracąc przy tym powieściowej werwy, zapowiedź powieści zaangażowanych. Esej Druga płeć tej samej autorki, opublikowany sześć lat później, jest fundamentalny nie tylko dla twórczości kobiet, lecz także dla ich społecznej kondycji. Kolejnym kamieniem milowym kobiecej powieści, według Wilwerth, są Pamiętniki Hadriana Marguerite Yourcenar wydane w 1951 roku, które "przekraczając ramy gatunkowe powieści historycznej, otwierają szersze pole historycznej eksploracji w powieści" 97 . Bonjour tristesse Françoise Sagan (wyd. polskie Witaj smutku, przeł. A. Gostyńska, J. Olędzka) wywołało skandal i osiągnęło sukces po publikacji w 1954 roku dzięki "psychologicznej przenikliwości, subtelnej dezynwolturze, ale przede wszystkim niezależności ducha powieściopisarki, która wywoła kolejne fale powieści tworzonych przez kobiety" 98 . W latach 50. (a szczególnie 60. XX wieku) pojawiło się wiele tekstów poruszających rozmaite aspekty tzw. kwestii kobiecej. Wyodrębniła się tym samym grupa kobiet, które zaczęły specjalizować się w badaniu problematyki kobiecej w różnych dyscyplinach humanistycznych. Sytuacja ta była wynikiem korzystnych dla dziewcząt zmian w systemie edukacji. Mamy do czynienia z pokoleniem kobiet urodzonych na początku XX stulecia, doświadczonych w czasie wojny, wykształconych na uniwersytetach i korzystających z rozkwitu mediów. Ich pozycja społeczna, polityczna oraz profesjonalna stawała się coraz bardziej stabilna. Druga płeć Simone de Beauvoir wykorzystała zdobycze rozwijających się 97 E. Wilwerth, Visages de la littérature féminine…, s. 208-209. 98 Ibidem.ówcześnie teorii takich jak psychoanaliza czy marksizm. Esej ten otworzył etap, który nazywamy drugą falą feminizmu, czyli moment, kiedy postulaty pierwszej fali (prawa wyborcze, prawo do edukacji, pracy, rozwodu itp.) zostały mniej więcej osiągnięte i pojawiła się potrzeba refleksji nad kobiecością, nad tym, kim jest kobieta w kulturze? Myśl francuskiej filozofki jest swoistym punktem wyjścia dla skonstruowania nowego pola badań nazywanego w tradycji anglosaskiej women studies. Esej wzbudził żywą debatę, pojawiły się liczne odpowiedzi innych intelektualistek reprezentujących różne stanowiska w kwestii szeroko pojętej sytuacji kobiet[START_REF] Vincent | Literatura i społeczeństwo. Wokół problematyki socjologii literatury[END_REF] . Młode pokolenie kobiet ukształtowanych przez wojnę i uniwersytet skupiło się na innych aspektach zmian społecznych wpływających na kondycję kobiety. Nie miały kontaktu ze starszymi koleżankami ze środowisk sufrażystek, które po wojnie nadal były aktywne w nowej rzeczywistości politycznej (Francuzki mają prawo głosu od 1944 roku). Wyraźny rozdźwięk między dwoma pokoleniami kobiet był spowodowany w głównej mierze podejściem do kwestii prawnych. Młode pokolenie postrzegało to starsze jako zbytnio przywiązane do kwestii legislacyjnych. Młode kobiety nie widziały palącej potrzeby wprowadzania reform prawnych, "uznając za wystarczające zapisy równościowe zawarte w konstytucji z 1946 roku" 100 . W połowie XX wieku, za sprawą Drugiej płci, pojawiło się przekonanie, że odmienne od dotychczasowego postrzeganie różnicy płciowej oznaczałoby wyzwolenie kobiet z ograniczeń narzucanych przez tradycyjny podział ról i pozycji społecznych. Simone de Beauvoir była prekursorką konstruktywistycznego sposobu myślenia o kobiecości. Należy także zauważyć, że jej autobiograficzne dzieła Mémoires d'une jeune fille rangée i La Force de l'âge stanowią ważny moment w rozwoju literatury kobiet. Naruszają normy gatunkowe, są czymś zdecydowanie bardziej rozległym niż narracja autobiograficzna. Stanowią rodzaj afirmacji "ja" w poszukiwaniu własnej podmiotowości, ale są także szczegółowym socjologicznopolitycznym świadectwem epoki. Od pierwszych stron uwagę przykuwa zmysłowość i witalność tych tekstów, nasilające się z wiekiem pragnienie życia, tworzenia i przezwyciężenia wszelkich przeszkód generowanych przez kulturę. Beatrice Didier twierdzi wręcz, że to właśnie tymi dwoma tekstami Beauvoir utorowała innym pisarkom drogę ku wyzwoleniu z ograniczeń narzuconych kobiecej egzystencji, wyobraźni, a więc i kobiecemu 99 Np. Charlotte von Kirschbaum, Decouverte de la femme (1949); Françoise d'Eaubonne, Le Complexe de Diane (1951); Thyde Monnier, La dernière esclave (1956) i wiele innych. Por. S. Chaperon, Une génération d'intellectuelles dans le sillage de Simone de Beauvoir, [w:] Clio. Histoire, femmes et sociétés [En ligne], nr 13, 2001, s. 99. 100 Ibidem. pisaniu. Badaczka stwierdza, że im bardziej społeczeństwo próbowało przeszkodzić kobietom w wyrażaniu "ja", tym bardziej one starały się uwidocznić je w swoich narracjach 101 . Lata 60. XX wieku sprzyjały dywersyfikacji sposobów ekspresji ze względu na rozkwit mediów. W trzecim tomie swoich pamiętników zatytułowanym La Force de choses (wyd. polskie Siłą rzeczy, przeł. J. Pański) Simone de Beauvoir wspomina kulturalną pustkę, jaka panowała w wynędzniałym Paryżu tuż po wyzwoleniu. Wydawano wówczas tylko kilka czasopism, które już przed wojną miały ugruntowaną pozycję 102 . Beauvoir opisuje, jak z Sartre'em, Leirisem, Merleau-Pontym, Paulhanem, Ollivierem, Aronem powołali do życia Les Tempes modernes. Czasopismo to podobnie jak Combat, L'Idiot international Esprit i La Nef publikowało wiele tekstów kobiet i o kobietach. Pojawiły się pierwsze numery tematyczne poświęcone problematyce kobiecej. Również domy wydawnicze zaczęły reagować na nowe potrzeby. Colette Audry, przyjaciółka Beauvoir, była redaktorką serii Femmes w wydawnictwie Gonthier 103 . Pisanie kobiet uległo profesjonalizacji, refleksje na temat tego typu pracy zawodowej powracają w pamiętniku Beauvoir wielokrotnie. Zauważyła ona, że praca zarobkowa jako proces pochłaniający większość naszego życia, zajmuje zaskakująco mało miejsca w literaturze, jej ciężar pozostaje nieuchwycony: Nie udało mi się pokazać w Mandarynach, jak dalece istotna dla moich bohaterów jest ich praca; liczyłam na to, że o mojej pracy potrafię powiedzieć więcej. Były to złudzenia. Praca nie poddaje się żadnemu opisowi. Wykonuje się ją, to wszystko. I oto raptem zajmuje tak mało miejsca w tej książce, choć tak wielką rolę gra w moim życiu -przecież ona właśnie jest czynnikiem, który to życie organizuje. […] Z jednym czy dwoma wyjątkami wszyscy pisarze, których znam, wkładają w tę pracę niesłychanie wiele trudu 104 . Profesjonalizacja zawodu pisarki wpływała prawdopodobnie na zawierane przyjaźnie i udzielanie sobie wsparcia w kontaktach z wydawcami. Beauvoir, opisując w Sile rzeczy kontakty między pisarzami i innymi intelektualistami owego okresu, wspominała również inne piszące kobiety: Violette Leduc, Nathalie Sarraute oraz Colette Audry, które łączyła przez pewien czas przyjaźń 105 . Violette Leduc to pisarka, która została niemal zapomniana po śmierci, funkcjonowała i funkcjonuje do dziś przede wszystkim jako przyjaciółka i protegowana Simone de Beauvoir. Dopiero film Martina Provosta z 2008 roku zatytułowany Violette sprawił, że zaistniała w szerszej świadomości. Leduc była pierwszą francuską pisarką, która odważyła się pisać o kobiecej seksualności i o kobiecym homoseksualizmie bez tabu. W latach 50., kiedy wydawała swoje teksty, wymagało to odwagi. Kilka jej prac zostało ocenzurowanych, np. powieść Ravages. Opisała w niej doświadczenie aborcji, zachęcona przez Simone de Beauvoir, która uznała, że tekst ten może się przysłużyć wielu kobietom. Inny tekst, który dopiero po kilku latach i interwencji znanej przyjaciółki u wspólnego wydawcy Gallimarda ukazał się pod tytułem Thérèse et Isabelle, początkowo był publikowany tylko częściowo jako trzeci rozdział La Bâtarde 106 . Thérèse et Isabelle to relacja o związkach miłosnych łączących bohaterkę z dwiema koleżankami ze szkoły. Leduc faktycznie została wydalona z collège'u za utrzymywanie intymnych kontaktów z koleżanką i nauczycielką. Tematem centralnym, materia prima twórczości pisarki jest jej własne życie, które od samych narodzin dostarczało jej dużo cierpienia i rozczarowań (urodzona i wychowywana jako nieślubne dziecko przez matkę o paranoicznych skłonnościach), a które starała się przetransformować na literaturę. Twierdziła, że pisząc, może czerpać jedynie z własnego doświadczenia, bo nie ma wyobraźni i nie potrafiłaby pisać fikcji. Jej sposób opisywania erotyki jest szczególny ze względu na połączenie ekstremów, tj. precyzji opisu z ulotnością wrażeń, gestów, obrazów i poetyckich metafor. Opis odczuć fizycznych i emocjonalnych towarzyszących miłości fizycznej, jakiego dokonuje jej bohaterka Thérèse, jest pierwszą tego typu relacją literacką dokonaną z punktu widzenia kobiety i przez kobietę. Jak stwierdza Catherine Viollet, opisy Leduc "wykraczają daleko poza aluzje w wydawanej niemal pół wieku wcześniej serii o Klaudynie uznawanej za wielką skandalistkę Colette czy w Rempart des Béguines z 1951 Françoise Mallet-Joris" 107 . U Leduc obok czułości pojawiła się namiętność i brutalność, tytułowe Thérèse i Isabelle są w miłości zawzięte, wojownicze, gwałtowne, ożywcze. Sama Leduc nazywała swój projekt nowatorskim, stwierdziła ponadto, że jej bohaterki są zbyt prawdziwe, aby być grzeszne. 105 Ibidem, s. 35-36. 106 C. Viollet, Relire Thérèse et Isabelle de Violette Leduc… à la lumière de sa genèse, [w:] Revue critique de fixxion française contemporaine, 2012, http://www.revue-critique-de-fixxion-francaisecontemporaine.org/rcffc/article/view/%20fx04.15/581 [dostęp 30.11.2015]. 107 Ibidem. J'essaie de rendre le plus le plus exactement possible, le plus minutieusement possible les sensations éprouvées dans l'amour physique. Il y a là sans doute quelque chose que toute femme peut comprendre. Je ne cherche pas le scandale mais seulement à décrire avec précision ce qu'une femme éprouve alors 108 . Catherine Viollet przyznaje, że erotyzm Leduc jest wyjątkowy, gdyż pośredni między aluzyjnym, opartym na domysłach, niemal platonicznym erotyzmem pisarek, które tworzyły wcześniej, a często sadomasochistycznym, zbyt dosłownym i przerysowanym erotyzmem jej współczesnych następczyń takich jak Catherine Millet czy Catherine Robbe-Grillet. Za spadkobierczynię Leduc można by uznać natomiast Monique Wittig z jednocześnie lirycznym i surowym erotyzmem charakterystycznym dla jej powieści Guérillères (1969) oraz Corps lesbien (1973) 109 . Mówiąc o kobiecej literaturze erotycznej, należałoby wspomnieć Dominique Aury, rówieśnicę Violette Leduc, i jej powieść Histoire d'O, która do dziś ma status jednej z najpopularniejszych, przetłumaczonych na największą liczbę języków obcych, francuskich powieści napisanych przez kobiety. Sama powieść jest określana kobiecą odpowiedzią na pisma markiza de Sade'a. Niezwykle ciekawa jest natomiast biografia autorki. Dominique Aury (właśc. Anne Desclos) osiągnęła bardzo wysoki jak dla kobiety w powojennej Francji status zawodowy. Przede wszystkim była pierwszą młodą kobietą dopuszczoną do tzw. Khagne, czyli kursów przygotowujących do studiów w Ecole Normale Supérieure. Była pionierką kobiecego dziennikarstwa, redaktorką, krytyczką literacką, specjalistką w zakresie literatury barokowej i religijnej, członkinią wielu literackich jury, tłumaczką literatury angielskiej, dzięki niej wiele ważnych tekstów angielskich zaistniało we francuskiej przestrzeni literackiej. Przez 24 lata była sekretarzem generalnym NRF (La Nouvelle Revue Française) i pierwszą liczącą się kobietą w świecie wydawniczym (pracowała w wydawnictwie Gallimard), sprawowała również funkcję doradczyni ministra edukacji w Conseil supérieur de l'éducation (CSE) w latach 1974-1977. Historie d'O to jej jedyna powieść, którą opublikowała w 1954 roku pod pseudonimem Pauline Réage. Dopiero pod koniec życia, w wieku 86 lat, przyznała się do jej napisania 110 . Kobiecy głos w sprawie kulturowej roli kobiet i kontestacja seksizmu (nowe słowo stworzone przez analogię z wyrazem rasizm) miały największą moc w latach 70. Kulturowe i 108 Leduc mówiła tak w wywiadzie radiowym dotyczącym jej powieści L'Affamée w programie Actualité du livre Claudine Chomez, 29 marca 1951, cyt. za C. Viollet, Relire Thérèse et Isabelle… 109 C. Viollet, Relire Thérèse et Isabelle… 110 http://www.nytimes.com/1998/05/03/world/dominique-aury-90-wrote-story-of-o.html [dostęp 5.12.2105] mentalnościowe przemiany tamtego okresu definiujące drugą falę feminizmu miały dla kwestii kobiecej wagę równie dużą, jak przemiany polityczne, edukacyjne, profesjonalne i prawne wywalczone przez feministki pierwszofalowe. Kobiety zabrały głos, zresztą to właśnie zdanie -les femmes prennent la parole -jest sloganem, który stawał się powoli rzeczywistością 111 . Proces emancypacyjny toczył się zatem dwutorowo. Z jednej strony rozwijała się literacka, filozoficzna, artystyczna, socjologiczna itp. refleksja na temat kobiecości i różnicy w kulturze, z drugiej strony kontynuowały działalność ruchy i organizacje kobiece, które zabiegały o konkretne zmiany legislacyjne. To właśnie w latach 60. i 70. XX wieku organizacje i stowarzyszenia kobiece nabrały charakteru masowego. Europejskie feministki zawdzięczają pozytywny imput do działania koleżankom zza oceanu. W Stanach Zjednoczonych działalność kobiecych aktywistek była najbardziej dynamiczna i efektywna, można wręcz mówić o kobiecej rewolucji w Ameryce na przełomie lat 60. i 70. 112 Demonstracje Amerykanek rozpoczęły się w 1968 roku jako protest przeciwko uprzedmiotowianiu kobiety i traktowaniu jej jak obiekt męskiego pożądania. Tłem dla podjętych akcji protestacyjnych były wybory Miss Ameryki, to wtedy doszło do przysłowiowego dzisiaj palenia staników, a także innych atrybutów tradycyjnej kobiecości (kosmetyki, lokówki, kobiece magazyny itp.). Warto podkreślić, że podejmowane przez organizacje kobiece demonstracje miały charakter pokojowy, były barwne, nastawione na ironiczne obalanie symboli patriarchalnie postrzeganej kobiecości. Domagano się prawa do aborcji, urlopów macierzyńskich, wprowadzenia kobiet do Kongresu, uchwalenia poprawki do konstytucji z zakazem dyskryminacji na podstawie płci, równej płacy za tę samą pracę 113 .

  XX wieku przynoszą ożywienie debaty skupionej na podmiocie, uśmierconym kilkanaście lat wcześniej przez strukturalizm i Rolanda Barthes'a. Elementarne znaczenie odegrało pojawienie się kwestii obrony praw człowieka i inne zmiany społeczno-polityczne, między innymi krytyka postawy anarchistycznej, niezdolnej do uczestniczenia w demokracji, które zaowocowały narodzinami neohumanizmu wspieranego przez takich filozofów i teoretyków literatury, jak Habermas (Le Discours philosophique de la modernité, 1988) czy Ferry i Ranaut (La Pensée 68, 1988) 166 . Postmodernistyczna koncepcja kultury i społeczeństwa zmienia sposób myślenia o podmiocie, bierze pod uwagę jego różnorodność, wielość subiektywności, niespójność i nielinearność jego historii. Jak stwierdzają cytowani przez Mirosława Lobę Ferry i Renaut: Bref, il faut désigner dans cette historie des visages pluriels du sujet, non totalisables sous un concept univoque, et, une fois restituée la diversité des subjectivités, il faut reposer la question de savoir comment elle se peut ordonner 167 . Dostrzeżenie potrzeby mówienia o niejednorodności podmiotu, o jego wielu twarzach zmienia na zawsze paradygmat myślenia o nim. Otwiera drogę nowemu postrzeganiu konstytuowania się jego tożsamości także w kontekście języka, narracji, pisania i odczytywania literatury. Dopiero tak skierowana myśl teoretyczna daje nowe możliwości budowania dyskursu wobec literatur mniejszych, niekanonicznych, w tym literatury kobiecej. Pojawia się przestrzeń dla badaczek płynnego, dynamicznie stwarzającego się podmiotu, którego teoretyczkami są Julia Kristeva i Rosi Braidotti.

  Paktu autobiograficznego Philippe'a Lejeuna definicja autobiografii uległa przeobrażeniom i semantycznemu poszerzeniu, obejmując również praktyki mniej dosłowne, rozwijające autofikcję. Pozostaje jednak niezmienna orientacja tych tekstów wokół dwóch tematów, które wyznaczają horyzonty pisania o sobie, chodzi o dzieciństwo i śmierć. Cechą współczesnego pisania o sobie jest 174 Ibidem, s. 353-355. 175 D. Viart, B.Vercier, La Littérature française au présent, Paris 2008, s. 51. 176 Nouvelles écrivaines: nouvelles voix ?, red. N. Morello, C. Rodgers, Amsterdam-New York 2002, s. 26. skoncentrowanie się na określonym wydarzeniu z życia, które w jakiś sposób je zdeterminowało. W przypadku kobiet wydarzeniem tym może być doświadczenie aborcji (L'Evénement Annie Ernaux) lub narodzin dziecka (Le Bébé Marie Darrieussecq). Linearność opowiadania często zostaje zastąpiona nielinearnym, odzwierciedlającym chaotyczność i fragmentaryczność pamięci zapisem konkretnych chwil i odczuć. Zainteresowanie autobiografią i autofikcją jest uznawane za tendencję współczesnej powieści, ale jest też cechą literatury kobiecej, która była zawsze uważana za cechę pejoratywną. Częste wpisywanie tekstu w przestrzeń autobiograficzną miałoby świadczyć o niskim potencjale intelektualnym kobiecego pisania. Uważano, że kobiety nie są w stanie stworzyć nic poza intymistyką, gdyż ich twórczość jest zbyt narcystyczna, one same są zbyt skupione na sobie, w związku z tym nie są w stanie rozprawiać się z prawdziwymi problemami tego świata. Wśród pisarek starszych pokoleń, tworzących teksty wpisane w nurt autobiograficzny można wymienić przede wszystkim Colette, Simone de Beauvoir, Marie Cardinal, Hélène Cixous, Marguerite Duras, Annie Ernaux. Pisarki tworzące w latach 90. oraz na początku XXI wieku są więc z jednej strony kontynuatorkami tradycji kobiecej autobiografii, z drugiej zaś wpisują się we współczesną tendencję powrotu podmiotu. Jak zatem dokonuje się powrót kobiecego podmiotu? Przykładem może być twórczość Christine Angot, która grę bazującą na niejednoznaczności referencyjnej uczyniła znakiem rozpoznawczym swojej kreacji literackiej. Wszystkie jej teksty traktują o niej samej, o Christine Angot (utworzył się nawet przymiotnik angotcentrique), co sprawia, że można jej twórczość zaliczyć do literatury konfesyjnej. Literatura ta zakłada wobec przywoływanego w tekście czytelnika szczerość i autentyczność w stwarzaniu świadectwa jednostkowej egzystencji, zdając sobie jednocześnie sprawę, że odbiorca nie tylko słucha, lecz także ocenia wyznanie oraz dysponuje mocą rozgrzeszenia. W L'Inceste 177 posunęła się nawet do używania prawdziwych nazwisk osób, które występują w narracji, co groziło jej procesem o naruszenie dóbr osobistych 178 . Wyznanie zakłada absolutną szczerość, jak również przyznanie się do błędów, do nagannego postępowania. Foucault pisał, że mowa konfesyjna charakteryzuje się pewną hierarchią opartą na władzy oceniającego odbiorcy nad nadawcą, który może za swoje wyznanie zostać ukarany bądź rozgrzeszony. Wyznanie intymne jest w kulturze zachodniej sposobem nadzorowania i utrzymywania jednostek w ryzach kontrolującej normy 179 . Twórczość współczesnych pisarek niewątpliwie odnawia ten gatunek, dokonując swoistej subwersji poprzez wprowadzenie strategii narracyjnej polegającej na wyjawieniu intymnego, niewyjawianego. Nierzadko są to doświadczenia seksualne, co nie było spotykane w literaturze konfesyjnej często, a jeśli było, to w innej, złagodzonej i zawoalowanej formie. Współczesny podmiot kobiecy wyznaje szczegóły swego życia intymnego bez wstydu, nie poszukuje wybaczenia ani odkupienia. Dokonuje się proces legitymizacji publicznego przedstawiania kobiecych pragnień i kobiecej seksualności. Angot powraca we wszystkich swoich tekstach do doświadczonej w dzieciństwie traumy kazirodztwa, która zadecydowała, jak sama stwierdza, o jej dysforycznej i rozchwianej strukturze mentalnej 180 . Powieść L' Inceste z 1999 roku to podwójne wyznanie: kazirodczej relacji z ojcem oraz homoseksualnej relacji z lekarką Marie Christine. Oba związki charakteryzują się silnym zaburzeniem sfery cielesnej, gdy ciało staje się czymś ambiwalentnym, z jednej strony wstrętnym, odpychającym, obrzydliwym, z drugiej jest ciałem pożądanym, mniej w sensie erotycznym, bardziej w sensie pragnienia fizycznej obecności drugiego człowieka. Jak zauważa Barbara Havercroft, Angot wykorzystuje strategie literatury konfesyjnej poprzez odsłonięcie najbardziej intymnych szczegółów życia seksualnego oraz poprzez stałe zwracanie się do odbiorcy tekstu, tj. domniemanego czytelnika, poprzez użycie formy vous lub innych odbiorców wskazanych w tekście, często imiennie. Zdarza się jej również przewidywać reakcję czytelnika, oskarżać go o zbyt szybkie wydawanie osądów. Jej relacja z czytelnikiem jest ambiwalentna, podobnie jak relacja z kochanką i z ojcem, z tonu konfliktowego wpada w ton proszącej o odkupienie 181 : Przykro mi, że wam opowiadam o tym wszystkim, bardzo chciałabym wam opowiadać o czym innym. Ale w jaki sposób doszło do mojego skrzywdzenia, proszę bardzo. Jestem pewna, że dlatego jestem krzywa […]. Mówienie o tym wyzwala mnie. Kiedy jej o tym mówię [Christine -przyp. M.L.-H.], czuję się wyzwolona, na szczęście leżę w jej ramionach, chyba inaczej bym nie potrafiła. Wywoła to, i w niej, i w was, to samo, poczujecie litość, nie będziecie mogli mnie już kochać, ani ona, ani wy. […] Nie będziecie chcieli mnie już czytać. 179 Ibidem. 180 Ch. Angot, Kazirodztwo, przeł. E. Wieleżyńska, Warszawa, 2005, s. 88. 181 B. Havercroft, Irreverent Revelations: Women's Confessional practices of the extreme contemporary, [w:]Women's Writing in Twenty-First-Century France…, s. 157-158.

  konceptami, które wzajemnie się nie wykluczają. Tworzy piękne bohaterki, jednocześnie naigrywając się z ideału l'éternel féminin poprzez karykaturalne niekiedy przerysowanie piękna lub brzydoty lub wyposażenie pięknych kobiet w deprecjonujące je cechy. O ile oczy Christy są lustrem dla Blanche, o tyle powieść Nothomb może być lustrem dla czytelnika, narzędziem, które pozwala odsłonić to, czego na co dzień nie widzimy. Spojrzenie bohaterki i spojrzenie autorki odgrywają rolę instrumentu samopoznania, podobnie jak lektura. Książki, właśnie dzięki funkcji lustra, jaką spełniają, mają potencjał wyzwalający i transgresyjny, bywają również schronieniem przed przytłaczającym światem zewnętrznym. Zwyczaj zamykania się w świecie książek, który przejawia wiele bohaterek i bohaterów Nothomb, ma na celu samopoznanie poprzez zdystansowanie się wobec siebie samego w wyzwalającym akcie lektury, a ostatecznie powinien prowadzić do dojrzewania tożsamościowego oraz społecznego 205 . Warto podkreślić, że w literackim ujęciu ciała dominuje dyskurs negatywny. Afirmacja ciała, zachwyt nad ciałem pojawiają się rzadko. Przykładem narracji waloryzującej ciało, jego fizyczną siłę, która przekłada się na siłę psychiczną, jest początek powieści Le Pays, gdy Marie Darrieussecq dokonuje anatomiczno-fizjologicznej analizy kobiecego ciała biegnącego:Je courais, ignorante de ce qui se passait. Je courais, tam, tam, tam, lentement, à mon rythme.[…] Je m'étais mise à courir depuis que j'étais arrivée ici [dans le pays natal -przyp. M.L.-H.]. Ignorante encore de ce qui se passait. J'enfilais mes chaussures et hop, je courais. J'avais le sentiment de faire quelque chose. Comme quand on fume, ou quand on écrit : le temps passe. On le sent physiquement s'écouler. On sent le flux. Je courais de plus en plus longtemps. Ce n'était plus le corps de jeune fille allant par impulsions, enfantin. Je m'étais installée. Je possédais un corps, solide, en pleine santé. J'avais confiance, il avait porté un enfant, il avait tenu bon dans plusieurs occasions. Il supportait les variations, les chocs 206 .

  Obecnie można zaobserwować powrót do idei pozytywnego macierzyństwa, które można pogodzić z byciem kobietą. Topos dawania życia dzięki silnemu, życiodajnemu ciału staje się kobiecą rewindykacją. Pisarki ponownie chcą odzyskać pozytywny, oniryczny wymiar swojego ciała poprzez pisanie przedstawiające intymność macierzyństwa, które ma jednak wymiar społeczno-polityczny213. Jednym z tematów tabu pojawiających się w kobiecej twórczości ośmielonej kulturowoobyczajowymi zmianami dokonującymi się po 1968 roku jest aborcja, temat, który pojawia się w latach 70. na fali politycznej walki (nie tylko we Francji, por. List do nienarodzonego dziecka Oriany Fallaci). Pisarki kolejnego pokolenia, czyli te tworzące w latach 90., również go podejmują. Annie Ernaux dopiero w 2000 roku decyduje się opublikować autobiograficzny tekst mówiący wprost o aborcji (L'Evénement), jakiej dokonała w latach 60. Napisała: "C'était une chose qui n'avait pas de place dans le langage" 214 -tak jakby niewypowiadanie "tego" słowa eliminowało czyn. Ernaux chce oddać symboliczne prawo istnienia, dlatego powraca do tematu aborcji kilkakrotnie zarówno w fikcji, jak i autobiografii215 . Wcześniej o tym traumatycznym (jak twierdzą Morello i Rodgers, będącym udziałem połowy Francuzek) przeżyciu pisała, ale pod przykrywką fikcji (Les Armoires vides, 1974). Jak zauważa Shirley Ann Jordan, trzydzieści lat, jakie dzieli oba teksty, nie przynosi zmiany klimatu wokół tematu aborcji. Doświadczenie tak wielu kobiet nadal stanowi wyzwanie dla języka i jest stosunkowo mało obecne w literaturze. Ernaux w Écriture comme un couteau przyznaje między wierszami, że kiedy jako studentka, w latach 60., poddawała się aborcji, literatura, wielka literatura, którą studiowała na uniwersytecie, nie przyniosła oczekiwanego opisu i ukojenia, którego potrzebowałaby, przeżywając przerwanie ciąży 216 . Ernaux zauważa, że krytycy odczytują Les Armoires vides jako wytwór fikcji literackiej, natomiast czytelnicy jakoautobiografię. Prawdopodobnie zadecydował fakt, że powieść ta eksploruje rzeczywistość bezpośrednio związaną z własnym doświadczeniem, a ponieważ swojemu écriture stawia przede wszystkim cel przedstawiania prawdy o życiu, czytelnicy traktują jej tekst jako ten, z którym można się utożsamić oraz utwierdzić w przekonaniu, że ich traumatyczne doświadczenie nie jest odosobnione, co sprawia, że staje się w pewnym sensie uniwersalne, a przynajmniej wypowiadalne. Kolejnym aspektem nierozerwalnie związanym z cielesnością człowieka jest jego seksualność. Drugofalowe feministki, szczególnie aktywna na tym polu była Cixous, wzywały kobiety do wyrażania swojej namiętności i seksualnej jouissance poza heteropatriarchalnym systemem. Według nich Freud i Lacan, którzy kobiecą seksualność postrzegali jako ciemny kontynent, niewyrażalny w porządku językowym ani symbolicznym, zabrali kobietom możliwość dowiedzenia się czegokolwiek o ich seksualności poza wyznaczonym porządkiem, który nie robi dla niej miejsca w społecznej strukturze. Jak przerwać to błędne koło ograniczeń i wykluczenia? Jak postulowała Cixous w Śmiechu meduzy -pisać, próbować wyrażać w piśmie to, co do tej pory niewyrażone, przedstawiać kobietę jako podmiot pożądający, przełamując kulturowy stereotyp przedstawiania jej jako przedmiot pożądania. Od drugofalowej rebelii coraz więcej pisarek zbierało się na odwagę i publikowało teksty mówiące wprost o rozmaitych aspektach kobiecej seksualności. Zaczęły się pojawiać obawy związane z tekstami trzeciofalowymi, takimi jak te publikowane przez Virginie Despentes, zahaczające o pornografię i przez to budzące kontrowersje w środowiskach feministycznych, uznających je za zbyt przemocowe, degradujące kobiece praktyki seksualne. Pojawiała się kwestia wyznaczenia granicy między erotyką a pornografią, pytanie, czy taka literatura ponownie umiejscawia kobietę w roli kulturowej ofiary i seksualnego przedmiotu, czy wręcz przeciwnie -zadaje kłam takiemu postrzeganiu kobiety, czyniąc z niej podmiot silny i autonomiczny, także w sferze intymnej 217 . Nie ma prostych odpowiedzi na tak postawione pytania, do dziś są to kwestie wzbudzające podziały wśród kobiet. Jak pisze Gill Rye, ekspresja erotyzmu ma dla kobiet podwójne znaczenie. Z jednej strony erotyczna transgresja przezwycięża tabu podtrzymujące moralne i społeczne nakazy i zakazy, z drugiej strony kobieca ekspresja własnego doświadczenia seksualnego i erotycznych fantazji również działa subwersywnie przeciwko fallocentryzmowi 218 . Brytyjska badaczka konkluduje, że kobietom trudno jest pisać o ich seksualności, trudno znaleźć właściwe słowa, aby ją wyrazić. Ich teksty mają moc szokowania i przerażania czytelników, jak również stawiają przed nimi pytania, na które muszą znaleźć własne odpowiedzi. Ryzykują bycie niezrozumianymi, oskarżonymi o epatowanie wulgarnością i rozwiązłością. Teksty takie jak Truismes są jednak dowodem poszukiwań, jakie współczesne francuskie pisarki na tym polu prowadzą 219 . Jak zauważa Rye, często praktykowanym rozwiązaniem narracyjnym jest przedstawienie bohaterki, która jest zarówno aktywna, jak i pasywna w sferze erotyki, bez podejmowania próby uspójnienia jej postawy, kontrast po prostu koegzystuje w jej podejściu do seksu. Przykładem takiego rozwiązania są Truismes Marie Darrieussecq, w których problematyka kobiecego ciała, jego przemian, reprodukcji, samooceny, seksualności osadzona jest w ramach kontekstu politycznego reżimu futurystycznej Europy. Relacje władzy różnego typu są centralną osią powieści niepozbawionej warstwy ironiczno-humorystycznej, podważającej interpretacje wprost tychże aspektów. Narratorka jest wykorzystywana, ale jest również współsprawczynią swojej kondycji, nie można postrzegać jej w prostych kategoriach ofiary przemysłu seksualnego i męskiej dominacji, kwestia ta jest bardziej problematyczna. Bohaterka odczuwa przyjemność, wykonując swoją pracę w perfumerii, która faktycznie jest rodzajem salonu masażu świadczącego rozmaite usługi seksualne. Udaje orgazmy, spełniając tym samym oczekiwania klientów, odczuwając je rzeczywiście, mogłaby zostać uznana za zbyt wyuzdaną, ekspresja kobiecej rozkoszy nie jest pożądana -tego typu spiętrzonych absurdów jest wiele w całej narracji Truismes. Kobieta odkrywa jednak, że erotyczna przyjemność daje jej moc, stanowi rodzaj transgresji i subwersji. Zwierzęce ciało z jednej strony jest źródłem wstydu, z drugiej otwiera przed narratorką nieznane dotąd obszary cielesnej i zmysłowej przyjemności, rozbudza pożądanie. Utrata piękna dla kobiety ukształtowanej w kulturze zachodniej jest utratą waluty wymiennej, ekonomicznego dobra oraz wysokiej pozycji w hierarchii społecznych standardów wyglądu zewnętrznego. Jednak utrata piękna wywołująca wstyd jest domeną współczesności. Zażenowanie w stosunku do ciała i jego funkcji zaczęło dominować w kulturze Zachodu dopiero w XX wieku jako wynik internalizacji norm obyczajowych zastępujących strach wstydem 220 . Wstyd reguluje normy oraz zachowania cielesne szczególnie kobiet, których ciała od wieków budziły prymitywny lęk, postrzegane były jako nieczyste, a przez to objęte zasadami restrykcyjnymi. Jak pisze Michelle Perrot w Mojej historii kobiet: Seksualność kobiet -coś tajemniczego, a zarazem realnego. Okryta mrokiem, budzi lęk. Nieznana, źle rozpoznana, przedstawiana jest w sposób oscylujący między dwoma przeciwnymi biegunami: wyuzdaniem a chłodem. Z jednej strony pożądliwość. Organ płciowy kobiety jest studnią bez dna, w której mężczyzna gubi się, traci siły i życie, aż do całkowitej bezsilności. […] Akt cielesny niszczy mężczyznę. Ów lęk przed seksualnością kobiety, której potrzeb w tym względzie nie da się zaspokoić, jest źródłem porażki i obsesji Stendhala 221 .

  młodej atrakcyjnej dziewczyny, jakie jest na początku, postrzegane jest przez nią samą jako ciało dostarczające jouissance, gdy ostatecznie dostarcza jej głównie upokorzeń, jest obiektem przemocy, jest maltretowane, a co najważniejsze -uwięziona w nim bohaterka jest niezdolna do jakiejkolwiek refleksji prowadzącej do ewentualnego wyzwolenia. Ciało zwierzęcia staje się jej łącznikiem z własnym wnętrzem. Choć początkowo próbuje walczyć z zachodzącymi przemianami, nie może im zaradzić, zaczyna korzystać z możliwości, jakie nieoczekiwanie zostają jej zaoferowane -zaczyna myśleć, analizować, oceniać, czasem nawet działać. Jak zauważa Colette Sarrey-Strack, u bohaterek Darrieussecq ciało stanowi łącznik uświadamiający im ich określone bycie w świecie: Leur corps constitue leur moyen d'expression le plus signifiant, certains corps sont des corps fermés, hermétiques : rien ne les touche, il ne leur arrive rien. Mais les émotions (trans)forment les corps sensibles, le corps devenant médium de leur être dans le monde 226 . Czy jednak można uznać jej tekst za transgresyjny i emancypacyjny? Moim zdaniem, do pewnego stopnia tak, biorąc pod uwagę wewnętrzną przemianę narratorki, jednak druga część powieści, gdy pojawia się Yvan, który cyklicznie przemienia się w wilka, ma wydźwięk pesymistyczny, jeśli chodzi o możliwość wyzwolenia się kobiety spod męskiej dominacji. Darrieussecq głównym tematem swoich tekstów czyni poszukiwanie kobiecej tożsamości, w którym ciało ma zasadnicze znaczenie. Kobieta odnajduje swą tożsamość poprzez ciało, będąc ciałem i rodząc ciało, ale również odchodząc od matki. Chodzi o symboliczne odejście opisane przez Kristevą. W Truismes odejście staje się bardziej dosłowne -matka chce rzeczywiście unicestwić córkę, która musi uciec, jeśli chce pozostać przy życiu. Innym znaczącym czynnikiem na drodze poszukiwania lub odzyskiwania tożsamości przez kobietę jest écriture. Większość jej bohaterek właśnie w procesie pisania porządkuje siebie, zaczyna siebie samą rozumieć i chce komunikować się ze światem zewnętrznym właśnie poprzez formę pochodzącą z porządku symbolicznego. Wykorzystując koncepcję aktu estetycznego Kristevej, sprzeciwiającą się lacanowskiemu wykluczeniu kobiet z symbolicznego porządku rzeczywistości, przywracamy kobiecie jej podmiotowość poprzez przypisanie jej melancholii, którą Kant i pośrednio Lacan przypisywali tylko podmiotowi męskiemu. Akt estetyczny według Kristevej wynika z melancholii, czyli niemożności zespolenia z ciałem matki, zakazanym dobrem, "mrocznym preedypalnym kontynentem", które to ciało czyni kazirodczym zarówno dla mężczyzny -syna, jak i dla kobiety -córki. Lacan postrzega zakaz kazirodztwa -pragnienia matki jako ustanawiający porządek zachodniej kultury (porządek symboliczny). Poprzez kreację artystyczną, na przykład pracę nad językiem i znakami, aby wyrażały archetypiczne, nienazywalne i traumatyczne przeżycia, podmiot zachodni zarówno kobiecy, jak i męski istnieje w porządku symbolicznym i wyobrażonym jako podmiot twórczy 227 .

  Ciało może również spełniać funkcję swoistego pola batalii o społeczne przekonania. Poprzez esej o ciele, a w zasadzie o jego społecznych uwikłaniach, Virginie Despentes wyraża swoje społeczno-polityczne zaangażowanie. Opublikowany w 2006 roku King Kong théorie został uznany za jeden z najważniejszych współczesnych tekstów feministycznych. Pojawienie się tej hybrydycznej narracji łączącego esej z autofikcją w celu zdekonstruowania zarówno patriarchalnego, jak i feministycznego pojmowania świata wzbudziło skrajnie różne reakcje i opinie czytelników i krytyków. Despentes tworzy w King Kong théorie dyskurs zdecydowanie dekonstrukcjonistyczny, z którego wyłania się postmodernistyczny indywidualizm, i próbuje połączyć go z koncepcją nowego feminizmu. Udaje jej się połączyć nieprzystawalne -feminizm z definicji wspólnotowy i kolektywistyczny z metanarracją, w której centrum stoi współczesne "ja" pragnące wyrazić swą osobliwość 230 .

Feminizm

  drugiej fali zmienił obraz miłosnego związku w literaturze kobiet, porzucając scenariusz mitycznego romansu, którego upragnionym i wyczekiwanym przez kobietę efektem końcowym jest zawarcie związku małżeńskiego. "Plus jamais ne nous marions non, non, non, leur amour c'est une prison" -głosiła jedna z pieśni Mouvement de Libération des Femmes (MLF) 242 . Druga fala jako cel wyznaczyła sobie walkę o równość nie tylko polityczną, lecz także prywatną, a te sfery życia są nieoddzielne i obie powinny podlegać zasadom równościowym. Równość płac, prawo do uczestniczenia w głosowaniach nie rozwiązywały problemów rodzących się w środowisku prywatnym, rodzinnym. Walczono o dogłębne przemiany kultury określonej jako patriarchalna i androcentryczna. Małżeństwo zaczęło być postrzegane zgodnie z wywodzącymi się z marksizmu tezami zawartymi przez Simone de Beauvoir w Drugiej płci, czyli jako związek dominującego podmiotu (męża) z jego społecznie i seksualnie podległym Innym (żona). Zabiegi MLF miały swój konkretny wymiar, w 1967 prawo Neuwirth legalizowało antykoncepcję, w 1970 władza rodzicielska przestała być domeną wyłącznie ojca, w 1975 roku prawo Veil legalizowało aborcję. Niestety, feminizm drugofalowy zaczynał przybierać kształt zbyt ekstremalny, jeśli chodzi o wyzwalanie się spod męskiej dominacji, aktywistki, szczególnie te o orientacji homoseksualnej, zaczęły sugerować, że kobieta może kochać tylko drugą kobietę, że miłość do mężczyzny jest niemożliwa, jest to miłość do wroga. W 1971 roku magazyn Tout! opublikował radyklany artykuł zatytułowany Les femmes peuvent-elles encore aimer les hommes? [Czy kobiety mogą nadal kochać mężczyzn?], dając na tak postawione pytanie odpowiedź negatywną 243 . Taka radykalizacja musiała spowodować powolny spadek zainteresowania kobiet, początkowo zaangażowanych w działalność MLF. Niemniej literatura 242 Cyt. za D. Holmes, Romance and readership in twenty-century France. Love stories, New York 2006, s. 92. 243 Por. D. Holmes, Romance and readership…, s. 93-94. odnotowuje mentalnościową zmianę, jaka została w tamtym okresie zapoczątkowana i trwa w zasadzie do dziś. Jak zauważa Diana Holmes, w "poważnej" literaturze kobiecej w latach 70. historie miłosne są niemalże nieobecne. Sam temat miłości jednak musiał do literatury powrócić, ponieważ nadal był jednym z najbardziej pasjonujących, co można stwierdzić na podstawie wysokich wyników sprzedaży klasycznych romansów (Delly, Max du Veuzit, Magali), która nigdy nie odnotowała spadku, nawet w okresie szczytowym drugiej fali. Ogromnym sukcesem od samego początku jest również wydawana we Francji od 1977 roku seria Harlequin-France 244 . Drugim czynnikiem, który według Holmes, sprawił, że romantyczna miłość nigdy nie zniknęła z kobiecej, a nawet feministycznej kultury, jest fakt, że również zaangażowane feministki mimo seksualnego wyzwolenia lat 70. postrzegają seks w nierozerwalnym związku z miłością. Jako przykład różnicy pomiędzy męską a kobiecą koncepcją seksualnego wyzwolenia możemy uznać moment, kiedy postulowano, na przykład w wydawanym przez Sartre'a Tout!, całkowitą, nieskrępowaną moralnym nakazami wolność dla wszelkiej seksualności zorientowanej homo-i heteroseksualnie. Działaczki z MLF publikujące w tymże magazynie zaczęły dość szybko wyrażać swoje wątpliwości do tak nakreślonej wizji seksualnego wyzwolenia, całkowicie separującego erotykę od emocji. Numer 16 wydawnictwa z 1972 roku był poświęcony refleksji nad nowymi formami, jakie może przybierać miłosny związek kobiety i mężczyzny, wyswobodzony z więzów płciowych nierówności i seksizmu, które do tej pory decydowały o jego kształcie 245 . W efekcie drugofalowych zawirowań w latach 80. spełniona para heteroseksualna nie stoi w centrum narracji, obok powieści z mniej lub bardziej klasycznym, heteroseksualnym wątkiem romansowym, który chce wyprowadzić miłość poza androcentryczne ramy (L'Amant Marguerite Duras, 1984, Marie Cardinal Une vie pour deux, 1979, a także bestseller tamtego okresu, doskonale znany również w Polsce La Bicyclette bleue Régine Deforges, 1981), pojawiają się w mainstreamie powieści traktujące o miłości lesbijskiej, oddające jej specyfikę oraz subwersyjną perspektywę zachodniej kultury (Regine Deforges Le Cahier volé, 1979 i Pour l'amour de Marie Salat, 1986, Mireille Best Camille en octobre, 1988) 246 . W latach 90. literatura zaczyna mierzyć się z kwestią miłości, biorąc pod uwagę jej przemilczane dotąd aspekty. Miłosna relacja kobiety i mężczyzny zostaje przedstawiona w perspektywie czynników, które mogą ją zakłócać, wpływają na jej porażkę. Niepowodzenie w budowaniu intymnej relacji z drugim człowiekiem wydaje się nieuniknione w obliczu zderzenia dwóch zagubionych, egotycznych jednostek. Związek miłosny z mężczyzną nie jest już obowiązkowym punktem na mapie szczęścia, nie stoi w centrum zainteresowań kobiety. Życie w parze bywa raczej źródłem rozczarowań i problemów, obecność drugiej osoby wydaje się obciążeniem, a nie wsparciem. Pojawia się także motyw związku kobiety z dużo młodszym mężczyzną, gdzie relacja ta ma charakter zdecydowanie transgresyjny pod kilkoma względami. Męska dominacja w omówionej literaturze zostaje zdekonstruowana poprzez wyrzucenie mężczyzn poza centrum kobiecego doświadczenia. Mężczyźni w wielu tekstach zajmują pozycję drugorzędną, są obecni nie jako protagoniści, mamy raczej do czynienia z echem, jakie ich obecność pozostawiła, a z którym borykają się kobiece bohaterki. Nie oznacza to jednak, że wątek miłości "prawdziwej", "na całe życie", której poszukiwanie jest podstawowym życiowym przedsięwzięciem, zostaje pominięty. Wydaje się, że swoista tęsknota za wymiarem stałości w relacjach uczuciowych jest wszechobecna zarówno w literaturze, jak i innych przejawach kultury, na przykład w piosenkach i filmach. Z drugiej jednak strony pojawia się liberalna alternatywa dla związku małżeńskiego -usankcjonowany we Francji w 1999 roku tzw. PaCS (Pacte Civil de Solidarité), z którego mogą korzystać również pary jednopłciowe. Pojawia się w postmodernistycznej miłości pewien paradoks: o ile znalezienie i zatrzymanie przy sobie partnera wydaje się trudniejsze niż kiedyś, o tyle prawne zastąpienie go kimś innym łatwiejsze.Obecność mężczyzny w kobiecej narracji zmieniała swój charakter, nawet jeśli nie stoi w centrum, to pozostaje jednak niezwykle znacząca. Przykładem bardzo dyskretnej, bo zaledwie wspomnianej w kilku zdaniach, ale istotnej męskiej obecności jest młody kochanek narratorki Les Années Annie Ernaux. Mężczyzna w wieku studenckim, z którym bohaterka spotyka się przez jakiś czas, będąc już dojrzałą kobietą, wnosi w jej życie pozytywną energię i ożywienie.Jego pojawienie się uzupełnia osłabioną więź macierzyńską z dorosłymi już synami, potrzebuje silniejszego związku, kogoś, z kim mogłaby nie tylko dzielić codzienność, lecz także spotykać się w intymności realizowanej jedynie poprzez miłość fizyczną. Młody kochanek zakotwicza ją, przynajmniej jeszcze na jakiś czas, w świecie ludzi "żywych", aktywnych, przeżywających wszelkie aspekty człowieczeństwa: [Renoncer à lui] Ce serait aussi ne plus attendre, regarder les strings en dentelle et les bas dans la commode en se disant qu'ils ne servent plus à rien, entendre Sea Sex and Sun et se sentir exclue d'un monde de gestes, de désir et de fatigue, être privée d'avenir 247 . Podobnie jak urodzenie synów pozwoliło jej przeżyć ponownie własne dzieciństwo, związek z młodym mężczyzną pozwolił jej odczuć na nowo emocje, o których myślała, że są dla niej stracone na zawsze. Mężczyzna, młody, mniej doświadczony, od którego bohaterka jest całkowicie niezależna, okazał się niezbędnym elementem decydującym o cykliczności życia i czasu. Nie sprawił, że wydarzenia jej życia nabrały sensu, ale możliwość ponownego ich przeżycia zapełniła powstałą z upływem lat pustkę oraz dostarczyła iluzji spełnienia. Poprzez zaangażowanie się w romans z młodzieńcem narratorka odkrywa, że udaje się jej "oszukać" własny wiek. Transfuge, czyli "żołnierz, który przeszedł na stronę wroga", to postawa, która charakteryzuje w pewnym stopniu literackie, jak również życiowe doświadczenie Annie Ernaux. Dzięki romansowi z młodym mężczyzną, obok transfuge culturel pojawia się ktoś, kogo można by było nazwać transfuge générationel. Narratorka zapisuje w swoim dzienniku: "Il m'a arracchée à ma génération. Mais je ne suis pas dans la sienne. Je ne suis nulle part dans le temps. Il est l'ange qui fait revivre le passé, rend éternel" 248 . Uwiecznić swoje doświadczenie można również poprzez uczynienie go uniwersalnym, co Ernaux próbuje osiągnąć. Jej strategia narracyjna polega na współistnieniu dwóch instancji: postaci, która doświadcza, i pisarki, która wyjaśnia. Ucieka od narracji pierwszoosobowej oraz stosuje liczne fragmenty wyjaśniające intencje i założenia własnego projektu pisania. Narracja pierwszoosobowa, stworzenie owej divided persona, czyli dystansu między sobą jako pisarką a sobą jako bohaterką opowieści, ma osłabić autobiograficzną naturę tekstu i sprawić, że osobiste doświadczenie Ernaux zostanie odczytane jako doświadczenie every(wo)man. W doświadczeniu tym czytelniczka bez trudu się odnajdzie, tym bardziej że w wielu miejscach Ernaux mówi o swojej twórczości, wpisując ją w dyscyplinę socjologii, etnologii, historii, a nie fikcji literackiej. Zintegrowany autor i bohater tworzyliby figurę mniej uniwersalną, z bardziej wyrazistymi cechami osobowościowymi, które zakłócałyby proces utożsamiania się czytelnika z daną bohaterką. Jak zauważa ponadto

  Również wychowanie dzieci zajmuje bardzo mało miejsca w feministycznym dyskursie lat 70. i 80. Pisze się o nim w formie przedstawiania osobistych doświadczeń, nierówności zaznawanej od najmłodszych lat i wpajanego przekonania o tradycyjnej roli kobiety -żonymatki. Kobiety jakby nie identyfikują się z rolą tej, która wychowuje, nie szukają alternatywnych dla patriarchatu metod wychowawczych. Teksty pisane są z perspektywy córek, które starają się zrozumieć matki lub częściej oskarżają je o przekazanie im "genu uciśnienia". Jedną z bardziej znanych książek tego okresu jest autobiograficzna powieść Nathalie Sarraute Enfance (1983), w której poruszone są tematy takie jak poczucie osamotnienia i zdrady, obojętność matki. Postać matki jest w zasadzie nieobecna, nie widzimy interakcji matka-córka, chodzi o przedstawienie odczuć dziecka. Zmiany postępują, w latach 80. tradycyjna figura matki zostałą zrewidowana w literaturze. Dobrym przykładem są tu powieści pochodzącej z Quebecku Monique Lerou. Wprowadziła do literatury postać kobiety pisarki będącej jednocześnie młodą matką, która nie chce zrezygnować z żadnej z tych ról. Leroue chce, aby głos kobiet -matek -pisarek był słyszalny, a nie obecny jedynie na marginesie dyskursu feministycznego. Marie Darrieussecq, zainspirowana tekstami Lerou, wydała w 2002 roku intymny tekst Le Bébé, po narodzinach swego syna, zastanawiając się, dlaczego jest tak mało niemowląt w literaturze. Ukochany synek staje się dla niej wielkim źródłem inspiracji, czuje wielką potrzebę, aby pisać o nim, o sobie poprzez pryzmat związku z dzieckiem: "J'écris pour conjurer le sort, pour que le pire n'advienne pas. J'écris pour éloigner de mon fils les spectres, pour qu'ils ne le prennent pas : pour témoigner de sa beauté, de sa drôlerie, de sa magnificence; pour l'inscrire dans la vie, comme on signe une promesse ou comme par un ex-voto, on remercie" 254 . Współcześnie, oprócz opisywania toksycznych relacji matka-córka, najczęściej z pozycji krzywdzonej córki, swoje miejsce w literaturze ma też głos kobiety zostającej matką. W 2010 roku wydano we Francji zbiór opowiadań pt. Naissances, w którym osiem pisarek mających obecnie wpływ na literaturę francuską (m.in. Camille Laurens, Marie Darrieussecq, Michèle Fitoussi) opowiada, czym dla nich osobiście jest macierzyństwo. Elisabeth Badinter w 2010 roku wydała esej pt. Le Conflit. La Femme et la Mère, w którym podnosi ważną kwestię w relacji matka-dziecko (albo też rodzic-dziecko), stawia kobietę przed matką, a rodzica przed dzieckiem, mówi o życiu z dzieckiem, a nie dla dziecka. Pisze w nim, że obecnie panująca moda na powrót do natury ma na celu wpędzenie kobiet z powrotem do domu, ograniczenie ich nie tak dawno zdobytej wolności, odrestaurowanie społeczeństwa patriarchalnego. Stwierdza, że dyskursy zainspirowane naturalizmem wykluczają możliwość wyboru, są krokiem w tył w rozwoju społeczeństw, a presja wywierana na kobiety chcące pogodzić rolę matki i aktywność zawodową nigdy nie była tak silna jak obecnie. Zmuszanie do karmienia piersią, używania ekologicznych pieluch, nieużywanie gotowych posiłków, zapewnienie dziecku regularnego planu dnia, rodzenie bez znieczulenia, wykonywanie 80% prac w domu, a przy tym rozwijająca się kariera zawodowa -to czynniki wpędzające kobiety w poczucie winy i skutecznie odwodzące je od działalności pozadomowej. Badinter już w 2005 roku w książce Fałszywa ścieżka oskarżała feministki o koncentrację na powrocie do natury i zaniechanie walki o realne przemiany społeczne, o wskrzeszanie tradycyjnego wizerunku kobiety, kobieta dziecko, kobieta matka, kobieta wolna powoli nie ma szans, poległa na polu walki kobiecej natury przeciw męskiej kulturze 255 . Jak zauważa kontrowersyjna filozofka, macierzyństwo w ciągu ostatnich kilkunastu lat ponownie staje się rodzajem opresji dla kobiety. Virginie Despentes zauważa tę samą tendencję, stwierdzając w wywiadzie dla Telerama:

  . Literatura kobiet przepełniona jest narracjami córek, rzadko natomiast bohaterka przedstawiona jest jako matka, co wynika zapewne z negatywnego postrzegania tej roli. O ile w latach 90. XX wieku nieliczne są narracje opisujące pozytywny wymiar doświadczenia bycia matką (np. Léonore, toujours Christine Angot), o tyle na początku XXI wieku pojawia się zdecydowanie więcej tekstów opisujących różne odcienie macierzyństwa, afirmujących je w nowy sposób. Relacje z ojcem są opisywane w sposób inny niż te z matką. Przede wszystkim ojciec pojawia się w narracjach kobiet najczęściej jako wielki nieobecny. Owa nieobecność związana jest ze śmiercią lub zaginięciem podczas wojny (szczególnie w tekstach odwołujących się do doświadczeń II wojny światowej), a w konsekwencji z idealizacją postaci ojca 259 . Pojawia się również nieobecność fizyczna sensu stricte jak na przykład w pierwszej części Trois femmes puissantes Marie NDiaye, gdy ojciec jest nieobecny ze względu na rozstanie rodziców, w rezultacie córka zostaje z matką we Francji, a ojciec powraca do rodzinnej Afryki. NDiaye, która relacje rodzinne stawia w centrum swojej twórczości, pokazuje ową nieobecność również z punktu widzenia mężczyzny, męża i ojca starającego się zrozumieć rozłam, jaki nastąpił w jego stosunkach z żoną i synem 260 . Mimo pozornej obecności Rudi zdaje sobie sprawę z psychicznej przepaści, jaka oddziela go od żony i syna, zdaje sobie sprawę z negatywnej de facto roli, jaką odgrywa w życiu najbliższych. U NDiaye pojawia się również kwestia ojcowskiej nieobecności spowodowanej rozstaniem rodziców zaraz po urodzeniu się dziecka lub nieuznaniem przez mężczyznę dziecka ze związku pozamałżeńskiego. Autorka analizuje komplikacje wpisane w taki, bardzo współczesny, a jednocześnie odwieczny typ ojcowskiej nieobecności nie tylko w Trois femmes puissantes, lecz także w Rosie Carpe.Ojciec często jest obecny jedynie we wspomnieniach jako osoba, która wychowała bohaterkę, odcisnęła piętno na jej dalszym życiu, przekazała pewne wartości, natomiast nie ma go w teraźniejszości bohaterki. Nieobecność ojca implikuje konkretne zaburzenia w procesie dojrzewania i poszukiwania własnej tożsamości. Ojciec najczęściej jest tym, który sprowadza córkę na ziemię, zakotwicza ją w ustanowionym porządku społecznym, przekazuje wartości mające ukształtować ją jako kobietę świadomą wyznaczonej jej przez społeczeństwo roli. Tak jest zarówno w przypadku ojca Annie Ernaux przedstawionego w autobiograficznej powieści Miejsce, jak i w przypadku ojca narratorki Zwyczajnego życia Lydie Salvayre.Relacja z ojcem utrudnia transgresję rozumianą jako wykroczenie poza środowisko i rzeczywistość, w której bohaterka wzrastała i została wychowana. W tekście Ernaux doprowadza to do stopniowego rozłamu między bohaterką a jej rodziną, w której ojciec odgrywa decydująca rolę. Po latach zdobywania wykształcenia, życia w mieście okazuje się, że wątła nić porozumienia zostaje nadwątlona jeszcze bardziej. Istnieje obustronny szacunek, córka szanuje rodziców, oni są z niej dumni, ale w tle wyłania się rozczarowanie modelem życia, jaki wybrała. Ona sama również jest rozczarowana pasywnością ojca, jego brakiem witalności, potrzeby samorozwoju, a tym samym walki o lepsze życie, skoro w tym, które wiódł, nie czuł się szczęśliwy.

  odżywczego w sensie kreatywności. W ich rozumieniu wartość literatury polega na tym, że potrafi opowiedzieć inaczej o trupach, jakie znajdują się w szafach, o podskórnym, codziennym złu, które determinuje problemy wpływające na naszą tożsamość, a którego nie widzimy zaślepieni przez matrix, symulakrę, która przykrywa istotę rzeczywistości 275 . Jak na wyzwanie rzucone literaturze przez codzienność odpowiadają współczesne pisarki? Jedną z odpowiedzi jest próba zdemaskowania takiego matrixu. W powieści Les Belles Âmes Lydie Salvayre konfrontuje bohaterów -grupę turystów z klasy średniej z życiem tych, którzy stanowią większość, a traktowani są jak niewidoczna mniejszość, czyli mieszkańcy przedmieść, squatów, zdegradowanych dzielnic wielkich miast. Bohaterowie powieści postanowili zostać niezwyczajnymi turystami, decydują się na alternatywne, czyli nie burżuazyjne wakacje. Wybrali ofertę touroperatora, który zorganizował objazdową podróż po ubogich przedmieściach Paryża, Brukseli, Mediolanu oraz Berlina. Owa odważnie podjęta konfrontacja z biedą i wykluczeniem miała być najwyższą próbą humanitarnej i humanistycznej postawy jej uczestników. Mieli wykazać otwartość, zrozumienie, ciekawość drugiego człowieka, wrażliwość, przynajmniej tak miało to wyglądać oficjalnie, gdyż w głębi duszy kierowały nimi inne pobudki, które w toku narracji poznajemy (np. Pan Fausto, który życiową filozofię czerpie z przysłów, jego ulubione to à chacun selon sond dû) 276. Zobaczyć biedaków w ich naturalnym środowisku, na przedmieściach bogatych zachodnich miast okazuje się turystyczną modą wymyśloną przez znudzonych i rozleniwionych bourgeois, poszukujących nowych bodźców i podniet. Ich przewodnik, megaloman Jason, uważa się za wieszcza, który dokona przełomu w życiu nieświadomych bogaczy, uświadamiając im skalę ekonomicznych nierówności, jednak styka się z osobami znacznie mniej pojętnymi, wrażliwymi, a bardziej cynicznymi, niż mógłby się spodziewać: Mlle Faulkircher pense : ce type est complètement fou. Odile Boiffard dit : non, j'entends rien. En outre, elle s'avoue fort déçue par ce qu'elle découvre. Ni voitures incendiées. Ni cabines téléphoniques saccagées. Ni tags sur les murs. Rien. Qu'une trentaine de blocs ternes de part et d'autre d'une autoroute. C'est d'un banal 277 .

  nieuprzywilejowanych. Móc się z nią zetknąć, w niby bezpośrednim spotkaniu, aby potem szybko uciec do własnego bezpiecznego matrixu. Les Belles Âmes nie jest powieścią społeczną, choć o relacjach społecznych w skali makro opowiada. Próbą opowiedzenia o matrixie codzienności w skali mikro jest inna powieść Lydie Salvayre, La Vie commune 279 . Chodzi o zwykłe życie w przeciętnym biurze, w którym splatają się losy trzech osób: szefa pana Meyera oraz jego dwóch sekretarek, nowo zatrudnionej oraz pracującej z nim od trzydziestu lat Suzanne, która jest narratorką opowieści. Pojawienie się "nowej" natychmiast wzbudza u Suzanne stan paranoi, który pogłębia się z każdym kolejnym dniem. Od pierwszej chwili obecność drugiej sekretarki jest postrzegana przez Suzanne jako pojawienie się śmiertelnego wroga, z którym należy walczyć: Przeczytałam wczoraj, że struny skrzypiec były wyrabiane ze ścięgien zwierząt. Zatrzymałam się dłużej przy tym zdaniu. Jak wydobyć muzyczne akordy z cierpienia, z którym na co dzień się stykamy? Nowa sekretarka jest tu zaledwie od dwóch dni, a ja już mówię o cierpieniu, posługuję się słowem, które jest nazbyt wielkie dla moich ust, i już teraz przewiduję walkę i konieczność użycia broni 280 . Tak zaczyna się opowieść Suzanne i mimo że podaje ona wiele powodów nienawiści do "nowej sekretarki", czytelnik od razu orientuje się, że chodzi o uczucie zupełnie rozchwiane i toksyczne, które powoduje autentyczne męczarnie w umyśle bohaterki. Relacje z ojcem okazują się kluczem do zrozumienia jej uporządkowanej, żołniersko posłusznej, służalczej i bezlitosnej wobec samej siebie natury. Jej cierpienie spowodowane samym pojawieniem się osoby, która zaburzyła wypracowany przez lata porządek, spowodowało, że banalne nieporozumienia biurowe przybrały w jej oczach formę wojny domowej, a życie stało się piekłem, zgodnie z sartrowskim l'enfer, c'est les autres. Niechęć, antypatia, niesmak zamieniają się w obsesyjną, niszcząca nienawiść i pogardę. Poprzez ukazanie biurowej koegzystencji Salvayre szkicuje ramy, w których zawierają się nasze codzienne małe wojny, zwyczajne życie. La Vie commune oznacza życie d'une communauté, życie w społeczności. Wydaje się, że to właśnie brak porozumienia między członkami społeczności jest tematem powieści.Communauté oznacza wspólnotę, teoretycznie połączoną konkretnymi, wspólnymi więzami, dzielącą wspólną przestrzeń, ograniczoną wspólnymi wartościami, zasadami, regułami. Brak zrozumienia, brak więzów generuje takie problemy, jak te destabilizujące życie i osobowość Suzanne. Kobieta zbliża się do wieku emerytalnego i nie może pogodzić się z tym, że oto nadchodzi inna, młodsza, powoli wdraża się w obowiązki, które Suzanne niebawem będzie musiała jej przekazać. Strach przed przemijaniem, przed starością, przed samotnością życia na emeryturze przeraża kobietę, która ograniczyła swoje egzystowanie jedynie do życia biurowego, w którym de facto nie uczestniczy, a jedynie pasywnie je obserwuje. Nie ma przyjaciół, nie ma zainteresowań, jej córka jest już dorosła i wyraźnie kontakty z matką irytują ją ze względu na brak porozumienia. Strach bohaterki dociera do czytelnika z ogromną siłą, staje się wręcz namacalny dzięki lekkiemu stylowi Salvayre, która mimo swojej psychiatrycznej praktyki pisze powieści, a nie opisuje kliniczne przypadki.Już od lat 70. kwestia zaangażowania literatury kobiet w tematykę społeczną i polityczną pozostaje w opozycji do trendu kształtowanego ówcześnie przez nouveau roman.Zdecydowana większość autorek pozostaje w kręgu pisarstwa ściśle związanego z opisem i krytyką zjawisk towarzyszących codzienności, rzeczywistości społecznej, politycznej, historycznej. Krytyka dotyczy głównie przemocowych relacji władzy i dominacji, jakie kształtują patriarchalne społeczeństwo. Wound culture, jak ją określa Mark Seltzer, czyli kultura okaleczenia, dyskurs o traumie zawarty we współczesnej kulturze wpływa na formowanie się społeczeństwa wokół własnych ran i traum, które zostają zamanifestowane w różnych formach wyrazu, między innymi w literackiej autofikcji, literaturze konfesyjnej i innych świadectwach "na piśmie" 281 . Seltzer tłumaczy ową fascynację faktem, że tego rodzaju szok zakodowuje załamanie rozróżnienia między publicznym a prywatnym, jednostkowym a kolektywnym. Wyjawienie traum psychicznych i fizycznych jest, jego zdaniem, rodzajem ekshibicjonizmu, który przynosi zarówno autorowi, jak i odbiorcy ekscytację ponawianą w niekończącym się kontakcie z okaleczonymi ciałami i umysłami. Rozdarta indywidualność staje się publicznym spektaklem w społeczeństwie, w którym sfera publicznego uległa zmianom i przesunięciom, w jej centrum znajdują się doświadczenia, które są wspólne, mogą być podzielane i reprodukowane jako przedstawienia publicznej, patologicznej przemocy.Współczesna kultura i sztuka, od jej odmiany wysokiej po reality shows i tabloidy, przedstawia samą siebie jako kulturę cierpienia, urazu. Ponawianie traumy jako psychologiczny punkt krytyczny (flash point) psychologicznego i społecznego ustanawiania się podmiotu i jego zmiennych kolei losu jest dziś ewidentne 282 .Pisarki podejmują krytykę nierówności i niesprawiedliwości, jakie zachodzą w dynamice społecznych relacji na różne sposoby. Christine Angot skupia się na problemach życia społecznego zdiagnozowanych przez Bourdieu. Władza symboliczna pozostaje ściśle powiązana z medialnym istnieniem (kto jest nieobecny w mediach nie ma głosu, więc nie istnieje) i władzą ekonomiczną. Odpowiadając na sprzedażowe wymogi wydawnictw, Angot stale podsyca wątpliwości co do proporcji życia i fikcji, jakie zawarte są w jej narracji.

  -pytają retorycznie Morello i Rodgers. Nie zawsze krytyka współczesnego społeczeństwa ma formę bezpośrednią. Truismes Marie Darrieussecq są przykładem narracji, która poprzez irrealistyczną formę i treść odnosi się do ograniczeń patriarchalnego społeczeństwa. Pierwsza powieść Darrieussecq napisana w wieku dwudziestu siedmiu lat jest dużo bardziej zaangażowana społecznie i politycznie niż jej kolejne teksty. Po debiutanckiej Truismes Darrieussecq publikuje serię powieści skupionych na jednostkowym doświadczeniu straty, żałoby, odnowy poprzez próbę opisu najbardziej skrytych i trudnych do wyrażenia emocji. Dopiero w Le Bébé powraca do tonu polemicznego, zaangażowanego, wyraża, tym razem wprost, własne feministyczne refleksje nad społeczną kondycją kobiety. Jak zauważa Shirley Ann Jordan, istnieją elementy łączące obie powieści i są to właśnie elementy związane z pozycją kobiety we współczesnym społeczeństwie, z upolitycznieniem kobiecego ciała, z krytyką biologicznego esencjalizmu i uwikłania w truizmy, a wreszcie z refleksją dotyczącą zmieniającego się ciała 285 . Wspólna dla obu tekstów jest kwestia kobiecego pisania, które również zostaje przez Darriuessecq upolitycznione. W Truismes autorka dokonuje owego upolitycznienia w sposób zawoalowany poprzez metaforę świńskiego kopyta, którym trudno jest uchwycić pióro i które brudzi i niszczy kartkę: Próbując utrzymać pióro, odczuwam bolesne skurcze mięśni. Dokuczliwy jest również brak światła -gdy zapada noc, muszę przerwać pracę, ponadto piszę bardzo, bardzo wolno. Nie 283 M. Sadoux, Christine Angot's autofictions: literature and/or reality?, [w:] Women's writing in contemporary France. New writers, new literatures in the 1990s, red. G. Rye, M. Worton, Manchester 2002, s. 174. 284 Nouvelles écrivaines: nouvelles voix ?…, s. 24. 285 S.A Jordan, Contemporary French Women's Writing…, s. 76. 124 będę opowiadać, z jakim trudem znalazłam zeszyt ani o tym, że błoto brudzi kartki i rozpuszcza atrament, zanim ten zacznie schnąć 286 .Darrieussecq wyraża feministyczne przekonanie, że ze względu na przypisanie płciom ról społecznych (płciowy performatyzm), które ograniczają kobiety na wielu płaszczyznach, pisanie jest dużo łatwiejsze, gdy jest się mężczyzną. Już na samym początku opowieści narratorka umiejscawia się na odpowiednim szczeblu drabiny społecznej, potwierdza, że zna swoje miejsce, przybiera ton eksplikacyjno-przepraszający, ale jednak świadoma konsekwencji czuje potrzebę wyrażenia siebie:Zdaję sobie sprawę, że moja opowieść może wzbudzić zamęt i posiać wielki niepokój.Rozumiem do jakiego stopnia może zbulwersować Czytelników. Be wątpienia wydawca, który przyjmie na siebie trud opublikowania mego rękopisu, wystawi się na niezliczone przykrości. Może nawet zostać wtrącony do więzienia. Na samym wstępie zwracam się więc do niego z prośbą, by mi z góry wybaczył, iż narażam go na najróżniejsze kłopoty 287 .W miarę lektury wychodzi na jaw, skąd obawy bohaterki i wyrzuty sumienia dotyczące potencjalnego wydawcy. Oto akcja powieści toczy się we Francji rządzonej przez ekstremistów tępiących wszelką inność, kraj toczy korupcja, bezrobocie i prekariat, ludzie obawiają się absurdalnych represji. Jest to jednocześnie patriarchalny raj dla mężczyzn dzierżących władzę czy to polityczną, ekonomiczną, czy to symboliczną. Władzę ma każdy mężczyzna, nawet ten najmarniejszy, który sam stoi nisko w męskiej hierarchii, w ogólnym rozrachunku stoi ponad innymi, czyli kobietami, dziećmi, emigrantami i homoseksualistami.Narratorka, osoba naiwna, niewykształcona, pozbawiona elementarnego poczucia własnej wartości, nieświadomie tworzy monstrualną karykaturę patriarchalnego społeczeństwa. Jej zwierzęca metamorfoza symbolizuje szowinistyczne postrzeganie kobiety sprowadzonej do ciała o określonym terminie przydatności "do spożycia", które się wykorzystuje, bez konsekwencji, bez obowiązku szanowania go i dbania o nie. Kobieta mimo przedmiotowego traktowania ze strony mężczyzn oraz braku niezależności finansowej ("wypłaty zawsze spóźnione i tylko w ratach" 288 ) była zadowolona ze swojego położenia. Związała się z dużo starszym od siebie nauczycielem Honoré, który podobnie jak inne postacie przedstawione w powieści stanowi bezlitosny pastisz męskich stereotypów na temat kobiet, jednocześnie często funkcjonujących jako zasady współżycia obu płci (brak niezależności ekonomicznej, poczucie niższości kobiet, obupólne poczucie obowiązku odgrywania określonych ról). Karykaturalna bezmyślność bohaterki, naiwność jej wewnętrznego monologu jest narzędziem, za pomocą którego Darrieussecq ironicznie dekonstruuje postfeministyczną rzeczywistość, która za nic ma wysiłki feministek lat 70. i 80., niepozostawiających, jak się wydaje, trwałych przemian w sposobie myślenia kobiet i o kobietach. Shirley Ann Jordan wyraża swoją dezaprobatę wobec strategii konstruowania głównej postaci przyjętej przez Darrieussecq, razi ją brak feministycznego dziedzictwa u bohaterki powieści 289 . Oburzenie Jordan wydaje mi się jednak zbyt akademicko "napuszone" w swej istocie, oderwane od rzeczywistości, nie można zakładać, że większość kobiet ma, nazwijmy to, feministyczną świadomość, tak jak wydaje się tego oczekiwać brytyjska badaczka. Poza relacjami kobieta-mężczyzna Darrieussecq diagnozuje i demaskuje w Truismes wiele społecznych i politycznych problemów współczesnego społeczeństwa. Porusza temat prekariatu -braku ekonomicznej niezależności pomimo zatrudnienia, nieterminowych wypłat, pędu współczesnego życia, poszukiwania alternatywnych form bliskości, uspokajania się lub stymulacji, manipulacji, jakiej dokonują politycy, represyjności państwa, poniżającego traktowania kobiet decydujących się na aborcję, braku odpowiedzialności państwa, osamotnienia kobiet w przypadku nieplanowanej ciąży. Opis, analiza i w końcu krytyka tego, co zostało zdiagnozowane jako współczesna wound culture, prowadzi bezpośrednio do społeczno-politycznego zaangażowania oraz refleksji nad rolą pisarza we współczesnym świecie. Ścieżki kobiecej literatury zaangażowanej zostały solidnie przetarte w latach 70. przez autorki takie jak Annie Ernaux, która broniła pragmatycznej wizji feminizmu, podobnie jak wcześniej Beauovoir czy później Badinter dostrzegające w feminizmie afirmacyjnym, akademickim, elitarnym zagrożenie polegające na odejściu od kwestii istotnych dla przeciętnej kobiety. Francuska badaczka Delphine Naudier zauważa, że w latach 70. wiele pisarek zdobyło popularność tylko dzięki temu, że ruchy feministyczne skupiły uwagę społeczeństwa na kobietach, co natychmiast zauważyły domy wydawnicze, odpowiadając na zainteresowania czytelnicze publikowaniem tekstów kobiet. Wydawnictwo Grasset wydało w tamtym okresie całą serię tzw. romans d'émancipation, publikowało ponadto eseje feministyczne. W 1971 roku powstało Editions Des Femmes, publikujące wyłącznie dzieła piszących kobiet 290 . Naudier tłumaczy również, dlaczego najbardziej znane i utytułowane pisarki, takie jak Nathalie Sarraute czy Marguerite Yourcenar, mimo popierania kobiecej walki o równouprawnienie zdecydowanie odmawiały asymilacji własnej twórczości z feminizmem. Badaczka stwierdza, że z jednej strony pisarki, podobnie jak pisarze, muszą tworzyć swój wizerunek, określając terytorium dla własnego pisania. Aby dostać się do symbolicznej przestrzeni uznanej produkcji literackiej, muszą stworzyć markę własnej literackości. Klasyfikacja płciowa nie jest czynnikiem sprzyjającym nieustającemu procesowi kreowania swojej production identitaire 291 . Pozostaje pytanie, czy obecnie, czterdzieści lat później, pisarki nadal uciekają i powinny uciekać od owego classsement sexué, czy nadal decyduje ono o wykluczeniu z pocztu wielkich pisarzy, czy nadal kobiecość tekstu stanowi o jego słabości?Marie Darrieussecq poza działalnością stricte literacką jest zaangażowana w bieżące sprawy społeczne i kulturalne. Publikuje artykuły w prasie opiniotwórczej oraz prowadzi kronikę w radiu France Culture, co stanowi wyróżnienie, ponieważ jak sama stwierdziła w trakcie spotkania ze studentami z Arizona University, z którym współpracuje, France Culture "est une radio sérieuse et intellectuelle et il n'y a que des hommes" a ją zaproszono do stworzenia czegoś "du style féminin" czyli "lekkiej, sympatycznej" kroniki, która mogłaby stanowić przerywnik w emisji porannego pasma polityczno-społecznego 292 . Pisarka nie posłuchała zaleceń wydawców, nie zgodziła się faire la femme i również mówi o poważnych sprawach, co jak twierdzi czasem, jest źródłem nieporozumień z wydawcami porannej audycji. Uważa, że prowadzenie kroniki w radiu jest przeciwieństwem pisania, ponieważ działa natychmiast, prowokując reakcje słuchaczy i pozwala być w interakcji z ludźmi, co pozytywnie rozprasza ciszę i zagłębienie w siebie, jakie towarzyszą pisaniu. W latach 80. zmienia się znacząco podejście pisarzy do roli pełnionej w społeczeństwie, w kulturze oraz do zawodu pisarza jako takiego. Ludzie pióra zaczynają zabiegać o czytelników, dbają o to, aby ich wizerunek był stale obecny w mediach, rośnie ich świadomość marketingowa. Komentują na bieżąco wydawane teksty na łamach prasy, w telewizji, podczas festiwali literackich. Epitekst zaczyna przeważać nad peritekstem (oba pojęcia wprowadził Genette, w którego rozumieniu peritekst to tekst towarzyszący samemu dziełu, epitekst to komentarz owego dzieła, nieznajdujący się w tym samym tomie 293 ). Pisarze w wypowiedziach w rozmaitych mediach, wywiadach, artykułach, jak również w swoich dziełach komentują własne pisanie, wyjaśniają, dlaczego, dla kogo i po co piszą. Metafikcja, czyli tekst, w którym uwidocznia się sam proces pisania, jest współczesnym prądem literackim. Christine Angot, podążając drogą już przetartą przez poprzedniczki (np. Duras), czyni z pisania i z refleksji nad nim jedną z podstawowych aktywności życiowych. Życie i fikcja splatają się stale, ale jest to związek burzliwy, dochodzi do gwałtownych zerwań i zwrotów akcji. Niemniej autorefleksja nad samym procesem tworzenia, nad tym, co je inspiruje i warunkuje, jest nieodłącznym elementem jej dzieł. Angot pozornie nie robi nic innego jak pisanie o sobie i o swoim écriture. Stwarza niezliczone możliwości opowiedzenia siebie, co wymaga opisania tych, którzy ją otaczają i stwarzają jej rzeczywistość. Angot, pisząc o sobie, pisze również o innych. W styczniu 2015 roku La Libératiron, w związku z zamachem na redakcję Charlie Hebo, opublikowała artykuł, w którym pisarka artykułuje jasno, jak postrzega rolę literatury, jakie funkcje, jednostkowe i społeczne, powinna, jej zdaniem, spełniać. Deklaruje, że interesuje ją ukryta rzeczywistość ludzkiej egzystencji, a nie to, co jawne i odwołujące się do naszych miękkich popędów. Marguerite Duras w Écrire deklarowała: "Le type de littérature que je pratique est scandaleux. J'écris dehors, de façon indécente. Ce que d'ordinaire on cache, je l'écris au grand jour" 294 . Angot kieruje się podobnym założeniem, według niej należy drążyć, ponieważ za daną opinią kryje się inna opinia, za jednym fantazmatem kolejny fantazmat, który może stać się materią powieści, opowiedziany staje się mniej marny, gdyż jedyna możliwa konkluzja ludzkiej kondycji to marność nad marnościami i wszystko marność, vanité des vanités tout est vanité. Można od tej marności umyć ręce albo można nadać jej znaczenie, próbując ją zrozumieć poprzez oswojenie ludzkich popędów i motywacji. Zadaniem pisarza, według Angot, jest zastanawianie się, co jest ukryte pod socjologiczną statystyką, do której literatura często nas redukuje. Autorka stwierdza: Literatura ma przepracowywać skomplikowany związek między rzeczywistością a myślami oraz badać jednostkową percepcję faktu, że jesteśmy ludźmi i co z tego wynika. Nie jest jej zadaniem człowieka poniżać i negować jego człowieczeństwo. Powieść, jak stwierdza Angot, jest zawieszeniem pogardy (la suspension du mépris) po to, aby zrozumieć i zapoczątkować refleksję nad negatywnymi popędami społeczeństwa 298 . Sprzeciw wobec antyhumanizmu okazuje się, według Angot, główną rolą literatury, która ma pozostać nośnikiem humanistycznych refleksji w czasie, kiedy człowiek jest traktowany przez system społeczno-politycznych zależności jak istota o nikłym znaczeniu, łatwo przewidywalna bądź jak produkt o małej wartości. Refleksja nad aktualną rolą pisarza zaangażowanego w społeczne problemy jest jedną z możliwych odpowiedzi na codzienność i kulturę, które rozczarowują. Alternatywą, a czasem koniecznością jest ucieczka symbolizowana przez podróż. Podróże, przemieszczanie się dosłowne i metaforyczne, dobrowolna lub częściej wymuszona mobilność współczesnego człowieka determinująca jego relacje rodzinne znajdują swoje miejsce w kobiecej twórczości. Pisarki opisują zjawisko współczesnego nomadyzmu, przyglądając mu się pod wieloma kątami. Od podróży w poszukiwaniu przygody, poznaniu nieznanego przez migrację związaną z pracą, różnorodnie motywowaną ucieczką od codzienności, po zjawisko emigracji, szczególnie tej z krajów trzeciego świata w kierunku bogatego Zachodu. Współczesnym nomadyzmem jest przemieszczanie się pomiędzy rzeczywistością a wyobrażeniem, jakie o niej mamy, obejmujące również wymiany między dwiema kulturami, dwoma językami lub dwiema klasami społecznymi. Formy i sposoby oderwania się od określającej nas codzienności w celu odbycia podróży dosłownej lub metaforycznej są liczne we współczesnej literaturze kobiet. Jak zauważają Audrey Lasserre i Anne Simon, autorki tomu Nomadismes des romancières contemporaines de langue française, mimo że współczesne pisarki są spadkobierczyniami wielowątkowej i wielowiekowej tradycji literackiej: epistolarnej, romansowej, emancypacyjnej, walczącej o "własny pokój" (co naraziło je na esencjalizm écriture féminine), twórczość kobiet nie jest jednak postrzegana całościowo. Bogate i złożone zarówno tematycznie, jak i formalnie pole kobiecej kreacji pozostaje niezauważone i niedocenione. Na czym miałby polegać nomadyczny charakter kobiecego pisania? Na tożsamościowej metyzacji i społecznej transgresji, na przemierzaniu ograniczających 298 Ch. Angot, C'est pas le moment de chroniquer Houellebecq… przestrzeni zarówno cielesnych, społecznych, politycznych, jak i geograficznych, na przywiązaniu do przesunięć stylistycznych i redefinicji gatunków, w końcu na próbach rekonfiguracji przestrzeni wydawniczej i krytycznoliterackiej. Nomadyzm kobiecej literatury oznacza zatem podejmowanie wysiłku decentralizacji tradycyjnej problematyki i formy z zachowaniem wielogłosu i pluralizmu kobiecych koncepcji 299 . Pozostająca w kręgu konstrukcjonizmu koncepcja nomadyzmu przedstawiona przez Rosi Braidotti wytworzyła pozytywne znaczenie tego terminu wiązanego z wędrówką, błądzeniem, brakiem korzeni, a więc konotującego negatywne skojarzenia ciągłych zmian i braku stabilności, które wywoływały odwieczny lęk istoty ludzkiej. Braidotti widzi w nomadyzmie kategorię, która daje nadzieję na oswojenie postnowoczesnej płynności, zmienności i migotliwości, a co za tym idzie -pozwala skonstruować na drodze multidyscyplinarnego dialogu kobiecą tożsamość poprzez nowy sposób myślenia o podmiocie i świecie, w którym żyje, biorąc pod uwagę płeć, przez wieki spychaną na myślowe marginesy, a która jest "niezbywalną różnicą budującą każdą podmiotowość, czymś, czego jak śmierci, nikt z nas nie jest w stanie uniknąć" 300 . Podmiot nomadyczny rewiduje swoje podejście do cielesności, w której zakorzeniona jest jego tożsamość. Ciało postrzega nie jako parę w opozycji fizyczność -metafizyczność lub też biologia -psychologia/socjologia, ale jako miejsce, gdzie te wszystkie elementy się spotykają. Trop nomadycznej podróży, odbywanej przez podmiot, który nie ma solidnych, dających oparcie i pewność siebie korzeni, błądzi w poszukiwaniu pożywienia, dosłownie lub w przenośni, stale powraca w twórczości Marie NDiaye. Poszukiwanie dotyczy rodziny, rodziców, dzieci, korzeni w tym najbliższym jednostce znaczeniu, determinujących jej tożsamość jeszcze przed narodzeniem się. Jednocześnie jej postacie są często tymi, które nie są przychylnie traktowane przez rodzinę, są tymi, które sieją zamęt, przynoszą wstyd. Świadome swojej nieprzystawalności, odczuwają dystans będący znakiem niezwykłej relacji, jaka wytwarza się między światem rzeczywistym a tym fantastycznym, który dla bohaterów NDiaye stanowi nie tylko pokusę, lecz także rodzaj symbolicznej ucieczki pozwalający im trwać. To właśnie często, choć nie zawsze, czynią -trwają, w oczekiwaniu i zawieszeniu, nie sprzeciwiają się, nie kontestują, nie walczą, trwają. NDiaye ze swoimi narracjami rodzinnymi wpisuje się doskonale w powrót opowieści, odżywianej głównie przez wątek rodzinny, a uwzględniającej współczesne transformacje, jakim tradycyjna rodzina ulega. Jak stwierdza Dominique Rabaté: Les histoires de famille redeviennent des composants essentielles du drame, à la fois dans des récits de type traditionnel (saga, chronique d'une famille) qui refleurissent dans les années quatre-vingts, mais aussi, de façon plus originale, dans des romans où la famille est vue comme le lieu même d'une inquiétante étrangeté, comme la source de l'angoisse 301 . Odsunięcie od rodziny, porzucenie, a co za tym idzie -wyruszenie w drogę w poszukiwaniu nowego miejsca dla siebie, jest dominującym motywem u NDiaye. W powieści Rosie Carpe rodzice tytułowej bohaterki odtrącają ją i jej brata, gdy ci porzucają studia. Implikuje to serię rozłamów między poszczególnymi członkami rodziny błądzącymi po świecie w poszukiwaniu innego miejsca przynależności niż rodzina wyjściowa. Rosie po urodzeniu syna, którego wychowuje sama, zachodząc w kolejną niechcianą ciążę, odczuwa potrzebę reanimacji dawno zerwanych więzów rodzinnych. Rozpoczyna się jej podwójna odyseja, w poszukiwaniu brata, który wyjechał na wyspę Gwadelupę, skąd pochodzi rodzina rodzeństwa, i w poszukiwaniu własnych korzeni, które mogłyby pomóc w odnalezieniu zagubionej tożsamości. Podróż ma symbolizować zerwanie z nieszczęśliwą egzystencją, otwarcie nowego etapu, lepsze życie dla niej i jej dzieci. Topos podróży, wyjazdy, przyjazdy, szlaki, tranzyty, oczekiwanie, błądzenie są, obok relacji rodzinnych, centralne w twórczości Marie NDiaye. Jednak nomadyzm jej bohaterek daleki jest od wypracowanej przez Braidotti koncepcji "świadomości nomadycznej", która stwarza pozytywny podmiot nomadyczny. Nomadyzm Braidotti jest jednocześnie kondycją egzystencjalną, pozycja filozoficzną i figurą teoretyczną pomyślaną dla zdefiniowania postkolonialnego subiektywizmu. Zakłada pewną mobilność intelektualną i tworzenie pozytywnych, nawet jeśli nieoczekiwanych, relacji zarówno między jednostkami, jak i między ideami. Ucieka przed stałością, która może oznaczać stan zastygnięcia w utrwalonych przekonaniach i uniemożliwiać poszukiwanie pozytywnych rozwiązań dla pojawiających się we współczesnym świecie problemów. Nomadyzm braidottiański ma wprowadzać podmiot na nowe poziomy poznania poprzez uświadomienie sobie stanu permanentnej przechodniości, zmiany, która jest odczytywana nie jako zagrożenia, lecz jako źródło odnawianej energii 302. Dla bohaterek NDiaye nomadyzm jest doświadczeniem destabilizującym, zawsze oznacza podróż dosłowną i metaforyczną, która z jakiś względów jest trudna i bolesna, ponieważ podkreśla utratę i wykluczenie i podkreśla tęsknotę za przynależnością do rodziny. W ich sytuacji nie ma mowy o dystansie krytycznym, który pozwoliłby dostrzec pozytywne aspekty owego tranzytu, takie jak przemyślenie i umocnienie własnej tożsamości. Doświadczenie nomadyzmu nie jest wyzwalające jak u Braidotti, a wręcz przeciwnie -rodzi napięcie między poczuciem wchłonięcia przez rodzinę lub ekspulsji z jej łona. Shirley Jordan podkreśla, że Marie NDiaye rozbiera na części pierwsze naszą potrzebę solidnych więzów z intensywnością niespotykaną w twórczości jakiejkolwiek innej pisarki współczesnej. Jak nikt inny przywołuje uczucie rozczarowania i popłochu potęgowane przez mnogość ran zadanych jej bohaterkom przez najbliższych 303 . W trzeciej część powieści, zatytułowanej Trois femmes puissantes, NDiaye opowiada o młodej afrykańskiej wdowie Khady Demba, która po śmierci męża zostaje wypędzona z domu przez jego rodzinę. Kobieta udaje się w niezwykle niebezpieczną podroż do Europy, gdzie ma odnaleźć nieznaną kuzynkę. Jej afrykańska odyseja przybiera dramatyczny obrót, któremu Khady jest w stanie sprostać jedynie dzięki umiejętności przenoszenia się w myślach do paralelnej rzeczywistości, czego nauczyła się jeszcze w domu męża. Był to swoisty odruch obronny tej dumnej kobiety, która fizycznie bezbronna, a psychicznie silna, w ten właśnie sposób walczyła o zachowanie własnej godności.istota na ziemi nie potrzebowała ani nie pragnęła jej obecności' 305 -Khady czuje się niepowtarzalna, czuje wolę życia i nadzieję:Zdarzało jej się nawet odczuwać dumę z bycia Khady, bo, myślała często z zachwytem, dzieci, których życie wydawało się radosne, które codziennie jadały porządną porcję kurczaka lub ryby i które chodziły do szkoły w ubraniach bez plam ani rozdarć, takie dzieci nie były bardziej ludzkie niż Khady Demba, która jednak miała swoją małą cząstkę dobrego życia. Ciągle jeszcze było coś, w co nie wątpiła -to że była niepodzielna i wartościowa i mogła być wyłącznie sobą 306 .Przekonanie o własnej godności, umacniające się w niej na przekór kondycji niewolnicy, w której się znalazła, daje jej poczucie niezniszczalności, ale jest też wyrazem pewnej postawy życiowej, która pomaga oswoić każdą życiową sytuację, lecz jest niebezpieczna, gdyż zabija w człowieku potrzebę buntu lub choćby ucieczki. Historia Khady kończy się tragicznie, kobieta zostaje zastrzelona przez żołnierzy w czasie próby przedarcia się przez mur oddzielający ją od lepszego świata.Bohaterki NDiaye czują się obco, ale nie rozumieją, skąd wynika ich inność i dlaczego są odpychane. Ostatecznie same często odpychają swoje dzieci, partnerów, rodziców, wbrew własnej woli pogrążając się w poczuciu tęsknoty i utraty. Nomadyzm NDiaye nie jest podróżą kształcącą, której rezultatem jest odnalezienie własnej tożsamości. Dotarcie do celu podróży nie stanowi momentu ukojenia, podkreśla poczucie alienacji, od którego nie można się uwolnić307 . Pisarka potwierdza w swoich narracjach, że obcy jest wśród nas, w nas, i że spotkanie z nim jest elementem postmodernistycznej kondycji, która powinna przemyśleć i przedefiniować pojęcie i prawa gościnności.ZakończenieWracając do pytań postawionych we wstępie do tego rozdziału: Czy literatura kobiet jako zjawisko społeczne podlega specyficznym zależnościom kulturowym, wydawniczym, 305 Ibidem, s. 325. 306 Ibidem, s. 326. 307 S.A. Jordan, La Quête familiale dans les écrits de Marie Ndiaye…, s. 156. odbiorczym? Czy jest rodzajem "drugiej kultury drugiej płci"? Na jakie zjawiska społeczne starają się odpowiedzieć piszące kobiety? Co mówią poprzez swe narracje współczesne francuskie prozaiczki o odnajdywaniu się w świecie i społeczeństwie, w którym żyją? Jakie problemy są istotne z ich punktu widzenia? Jak je komunikują? Jakie są ich intencje komunikacyjne w przedstawianiu świata, jakie czynniki na ową reprezentację wpływają, jak wpływa na nie kartezjańska dychotomia ciało/umysł będąca paradygmatem zachodniej kultury? -spróbujmy podsumować ustalenia, jakich udało się dokonać.Literatura kobieca, ujęta w perspektywie nurtu feministycznego, podlega złożonym zależnościom wynikającym z funkcjonowania w określonej kulturze i społeczeństwie poddanym obecnie kryzysom wartości, kryzysom ekonomicznym i politycznym. Przede wszystkim zauważalna jest obecność w polu literackim pisarek młodszego pokolenia, które są aktywne w mediach zarówno tych tradycyjnych, jak i nowych, świadome, że bez tego nie zaistnieją w odbiorze kurczącej się rzeszy czytelników. Zabierają głos w społecznych debatach, niestety, często siląc się na prowokacyjny ton, który ma wspomóc ich słyszalność w kakofonii społecznego dyskursu. Owa prowokacyjność jest jednak bronią obosieczną, z jednej strony pomaga zaistnieć, ale z drugiej przypisuje miejsce w specyficznym szeregu, z którego niezwykle trudno się potem wydostać.Czy pisanie kobiet łączy projekt stanowienia swoistej kultury kobiet? Z całą pewnością pisarki średniego pokolenia, urodzone w latach 60. są dużo bardziej aktywne na scenie publicznej niż te urodzone w latach 70. i 80., które niechętnie zabierają głos nie na własny temat, deklarując jak Claire Castillon, że piszą dla nikogo i nie przyświeca im żaden konkretny cel. Śledząc spory i oskarżenia o plagiat, które co jakiś czas wypływają w przestrzeni literackiej (Darrieussecq, NDiaye, Laurens), niestety, trudno mówić o wspólnych ideałach, kobiety nadal nie odrobiły lekcji z siostrzaństwa. Jeśli tworzą kobiecą kulturę, to jest to kultura zatomizowana, nieszukająca znamion wspólnotowości doświadczeń. Kobiety poruszają wiele problemów, z jakimi boryka się współczesny świat, są to problemy specyficzne dla kondycji kobiecej, jednak nie tylko. Wyraźny jest zwrot ku problemom wynikającym z globalizacji, takich jak brak poczucia stabilizacji, prekariat, unieszczęśliwiający indywidualizm nieprzynoszący spodziewanej wolności, społeczne rozwarstwienie, problemy związane z wielokulturowością i migracjami ludów, które dotyczą zarówno kobiet, dzieci, jak i mężczyzn. Bohaterki i bohaterowie kobiecej prozy z jednej strony szukają swego miejsca w świecie, lecz często sprawiają wrażenie, jakby nie miały pomysłu, jak to miejsce miałoby wyglądać. Uderzający jest brak silnych osobowości, ludzi z mocnym charakterem, pewnych swej wartości i tego, co mogą od świata wziąć, a co mu zaofiarować. Pisarkom lepiej wychodzi wypowiadanie się poza literaturą, w istocie dopiero śledząc ich metaliterackie wypowiedzi, możemy dowiedzieć się więcej o ich poglądach i propozycjach, jakie mają dla ponowoczesnego świata. Sama literatura nie pozostawia zbyt wiele nadziei, diagnozuje problemy, ale nie proponuje rozwiązań.Wydaje mi się, że zaangażowanie społeczne, pozaliterackie, zajmowanie stanowiska w ważnych dla kraju kwestiach jest cechą charakteryzującą współczesne pisarki nurtu feministycznego, które często za priorytet stawiają sobie pozostanie w kontakcie z otaczającą rzeczywistością, nie poświęcają się wyłącznie literaturze traktowanej w kategoriach sztuki.Ostatecznie pisarki usiłują mieć wpływ na rzeczywistość, uznają jednak, że nie może on być natychmiastowy, biorąc pod uwagę długofalowość procesów społecznych i kulturotwórczych.RozdziałIII Życie i twórczość Claire Castillon na tle współczesnej francuskiej literatury kobiecej Wstęp Po przyjrzeniu się zarysowi współczesnej francuskiej prozy kobiecej pod kątem podejmowanej tematyki, rozwiązań formalnych oraz stylistycznych celem trzeciego rozdziału uczyniłam analizę społecznych i psychologicznych uwarunkowań funkcjonowania jednostki w twórczości Claire Castillon w perspektywie socjokrytyki, narratologii oraz krytyki feministycznej. Zainteresowanie pisarki jednostką i jej funkcjonowaniem w różnorodnych obszarach życia społecznego objawia się w doborze tematyki utworów oraz w przyjętych strategiach narracyjnych takich jak teraźniejsza perspektywa czasowa, konstruowanie poszczególnych punktów widzenia poprzez zmianę ogniskowania, figura ironii, figura powtórzenia. Castillon opisuje problemy kondycji współczesnego człowieka, które ze sfery prywatnej przenikają do sfery publicznej i stają się często przedmiotem debaty społecznej. Przede wszystkim pisarka prowadzi wnikliwą obserwację jednostkowych więzi rodzinnych i społecznych oraz poddaje analizie te czynniki, które wpływają na ich rozpad. Interesują ją różne rodzaje wspólnot tworzonych przez człowieka w mikro-i makroskali, zdecydowanie najwięcej uwagi poświęca rodzinie jako podstawowej jednostce społecznej. Egoizm, skupienie na sobie, strach przed odpowiedzialnością za drugiego człowieka, wreszcie wynikające z tego osamotnienie i izolacja bohaterów opisywanych przez Castillon są często symptomami złożonych problemów społecznych: rozpadu relacji osobowych, konsumpcjonizmu, prekariatu, problemów młodych ludzi z usamodzielnieniem się, niestabilności ekonomicznej, uprzedmiotowienia ciała, prostytucji, przemocy, starzenia się społeczeństwa, chorób cywilizacyjnych, w tym zaburzeń psychosomatycznych jak anoreksja. Wybór twórczości Claire Castillon wynika z zainteresowania hybrydą gatunkową, która łączy cechy prozy minimalistycznej z prozą społecznie zaangażowaną, ważną tym samym dla współczesnego czytelnika. Stosując krótką formę fabularną, ekonomię słów, elipsy, interpretacyjne podteksty i ironiczny kontrast, pisarka jest w stanie nie tylko wnikliwie odzwierciedlić rzeczywistość, lecz także poddać ją aluzyjnej krytyce. Ponadto unikanie jednoznacznych osądów, brak konkretnych wykładni i wskazówek interpretacyjnych są minimalistyczną odpowiedzią, jak pisał John Barth, na panoramiczne portretowanie społeczeństwa charakterystyczne dla literatury społecznej 308 . Nie oznacza to jednak, że pisarka rezygnuje z podnoszenia ważnych społecznie tematów. Swoista podwójność jej tekstów zachodząca na styku diegezy i intencji autora wewnętrznego, gra z czytelnikiem, stałe zmuszanie go do refleksji nad kondycją jednostki i wspólnoty świadczą o tym, że Castillon, mimo pozornego dystansu, nie pozostaje obojętna wobec problemów drążących zachodnie społeczeństwa. Należy podkreślić, że perspektywa socjokrytyczna bada przede wszystkim la socialité ou dimension sociale des textes littéraires. Oznacza to, że interesuje się takimi aspektami, jak wpływ rzeczywistości społecznej, politycznej, gospodarczej na kształtowanie się tożsamości społecznej i kulturowej jednostki oraz formowanych przez nią mikrospołeczności bezpośrednio wpływających na proces socjalizacji (rodzina, związek dwojga ludzi, otoczenie zawodowe i towarzyskie), wpływ przemian związanych z globalizacją i konsumpcjonizmem (migracje w poszukiwaniu lepszego życia, patologie związane z kryzysem ekonomicznym: niestabilność, niesamodzielność, przemiany kulturowe pociągające za sobą np. dewaloryzację ludzkiego ciała i seksualności). Owo le social, zdaniem Claude'a Ducheta, teoretyka socjokrytyki, nie jest jedynie rzeczywistością zewnętrzną, dotyczy przede wszystkim warstwy językowej, w której zawarta jest informacja o świecie, jego krytyka i zaangażowanie w jego problemy 309 . Zamiast traktować tekst i społeczeństwo jako dwie odrębne jednostki, Duchet stawia hipotezę o obecności społeczeństwa w samym tekście, którego stanowi ono noyau constitutif. Socjokrytyka bada zatem społeczeństwo poprzez tekst, po pierwsze, czytając go ze szczególnym uwzględnieniem wyłaniających się odniesień społecznych, a po drugie, podejmując próbę badania instytucji, w których teksty funkcjonują. Jak pisze Ruth Amossy: Il ne le fait pas seulement à partir de sa thématique, mais aussi à travers ses façons de dire, de moduler le discours social, d'orienter le regard du lecteur sur le réel. Tel reste jusqu'à ce jour le principal intérêt de la sociocritique. Recherchant la dimension sociale au coeur même de l'écriture, elle engage à découvrir ce que les textes nous révèlent de la société passée et 308 J. Barth, Kilka słów o minimalizmie, przeł. M. Tabaczyński, "Ha!art" 2006, nr 24. 309 Claude Duchet użył po raz pierwszy terminu socjokrytyka w 1971 r. w artykule manifeście opublikowanym w pierwszym numerze Littérature. Chodziło o odcięcie się od socjologii literatury, którą postrzegał jako zbyt zideologizowaną (marksistowską) oraz o wyjście poza badanie warunków powstawania i odbioru tekstu, socjokrytyka miała być "méthode d'analyse sociale de textes, lecture sociale de la spécificité littéraire […]" (R. Amossy, Entretien avec Claude Duchet, "Littérature" 2005, n°140, Analyse du discours et sociocritique, s. 125-132, www.persee.fr/doc/litt_0047-4800_2005_num_140_4_1916 [dostęp 20.04.2016]).présente, même lorsqu'ils se refusent à en traiter explicitement[…] (le social c'est) un élément intrinsèque du discours qui s'investit dans le lexique, le maniement du discours social, la mise en forme esthétique 310 .Podejście socjokrytyczne analizuje sposoby konstruowania rzeczywistości za pomocą dyskursów językowych. Wydaje się, że ciekawym uzupełnieniem dla perspektywy socjokrytycznej jest perspektywa socjologiczna, a nawet antropologiczna, jeśli przyjąć, że to antropologia literatury interesuje się jednostkową odpowiedzią na świat lub, jak pisze Wojciech Burszta: "antropologia, podobnie jak literatura, może być postrzegana jako rodzaj gawędziarstwa o ludzkim uwikłaniu w byt kulturowy" 311 , natomiast socjologia bada ją w wymiarze kolektywnym. Wydaje się, że perspektywy antropologiczna i socjologiczna przenikają się i uzupełniają w sposób nieunikniony.Jak zatem teksty Castillon wyrażają le social oraz l'individuel w podejmowanej tematyce oraz w samym języku? Mimo że autorka nie odnosi się w swoich narracjach do historii czy geografii, osadzenie w teraźniejszej aktualności i zachodni rodowód są jednak oczywiste.Mamy do czynienia z pewną uniwersalizacją, Castillon opisuje postacie i wydarzenia, które mogą zdarzyć się wszędzie w świecie kultury zachodniej. Mimo indywidualnego postrzegania bohaterów, braku wpisywania ich w pewną grupową przynależność rozpoznajemy bez trudu ich zachodnią proweniencję. Indywidualizm, relatywna wolność jednostki, upadek wartości moralnych, kryzys społecznych fundamentów funkcjonowania człowieka, takich jak stałość zatrudnienia, miejsca zamieszkania itd., są to zagadnienia obecne we współczesnym zachodnim dyskursie filozoficznym, krytycznoliterackim czy publicystycznym.

  Comme le narrateur, le narrataire est un des éléments de la situation narrative, et il se place nécessairement au même niveau diégetique ; c'est-a-dire qu'il ne se confond pas plus à priori avec le lecteur (même virtuel) que le narrateur ne se confond nécessairement avec l'auteur490 .Należałoby uzupełnić, że pisząc o lecteur virtuel Genette ma na myśli czytelnika ekstradiegetycznego, czyli takiego, który nie będąc bohaterem narracji, występuje w niej jako postać odbiorcy, jest instancją abstrakcyjną, której obecność możemy wydedukować ze struktury tekstu, tak samo jak obecność narratora ekstradiegetycznego. Genette rozróżnia dwa typy narrataire: intradiegetyczny i ekstradiegetyczny. Ten pierwszy jest wewnątrz diegezy, czyli świata przedstawionego, mimo że nie poznajemy go jako bohatera narracji, na przykład pan de Rencour, do którego zwraca się des Grieux w Manon Lescaut 491 . Gerald Prince w przywoływanym przez Vincenta Jouve'a artykule zatytułowanym Introduction à l'étude du narrataire opublikowanym w 1973 roku wyodrębnia podstawowe cechy narrataire, które są modyfikowane przez konkretny tekst zgodnie z projektem narratora. Według Prince'a narrataire "degré zéro" odznacza się cechami pozytywnymi, takimi jak znajomość kodu językowego używanego w narracji, dysponuje pewnymi zdolnościami intelektualnymi, tj. pamięcią, znajomością gramatyki tekstu, zdolnością wydobycia z niego pewnych założeń i ich konsekwencji. Jeśli chodzi o cechy negatywne, to Prince wymienia nieumiejętność czytania innego niż linearne, brak tożsamościpsychologicznej i społecznej, brak doświadczenia oraz intuicji 492 . Tak więc narrataire ekstradiegetyczny znajduje bliskie, aczkolwiek charakteryzujące się pewnymi różnicami odpowiedniki w badaniach innych teoretyków -czytelnik modelowy Eco, czytelnik abstrakcyjny Linvelta bądź czytelnik implikowany Isera. Wspólnym mianownikiem wszystkich wymienionych rozwiązań teoretycznych pozostaje podstawowe założenie polegające na wpisaniu określonej roli dla odbiorcy w strukturę tekstową. Eco i Iser posuwają się jednak dalej niż identyfikacja oraz opis narrataire i narratora właściwy dla podejścia narratologicznego, wychodzą poza struktury tekstualne, badają, w jaki sposób czytelnik reaguje na proponowaną mu przez tekst rolę, w jakim stopniu odpowiada na założenia narratora. Jak stwierdza Jouve: Si l'on veut étudier la lecture, la perspective est en effet tout autre : le système narratif, loin d'être perçu comme autonome, doit être analysé par rapport au lecteur. […] Iser et Eco, à travers les notions de lecteur implicite et de Lecteur Modèle, s'intéressent, de fait, à l'au-delà du texte. Plus que le récit, l'objet de leurs analyses et sa « concrétisation » par le lecteur 493 . Iser inspirujący się Ingardenem i jego teorią konkretyzacji wychodzi poza wypełnianie miejsc niedookreślenia, przyznaje procesowi lektury dużo bardziej twórczą rolę, stwierdzając, że może on tworzyć przedmiot nieprzewidziany we wstępnych założeniach dzieła. Poszerza również koncepcję Eco o aktualizację niewypowiedzianego w tekście. Skupia się na odbiorcy, zakładając, że czytanie równa się odkrywaniu przez czytelnika własnych, wewnętrznych pokładów "nieodkrytego", a w efekcie stanięciu w obliczu nieprzewidzianych i prowokujących jakości prowadzących do pogłębionej refleksji nad własnym sposobem myślenia 494 . Michel Picard w opublikowanym w 1986 roku dziele La Lecture comme jeu tworzy model czytelnika rzeczywistego (lecteur réel), gdyż uważa modele dostarczane przez estetyków recepcji ze szkoły w Konstancji i przez Umberta Eco za niewystarczające do zbadania konkretnej recepcji tekstu literackiego. Bada więc odbiorcę z krwi i kości, trzymającego konkretną książkę w rękach i reagującego na psychologiczne i ideologiczne wyzwania narracji zarówno somatycznie, jak i mentalnie. Picard, podobnie jak Eco i Iser, sądzi, że narratologia nie dysponuje narzędziami umożliwiającymi przekazanie wszystkich aspektów związanych z zasięgiem tekstu. Oprócz opisania struktur narracyjnych należy zbadać ich wpływ na konkretnego odbiorcę. Picard proponuje dostrzec w odbiorcy trzy instancje, które nazywa odpowiednio: le liesur, le lu oraz le lectant. Le liseur to fizyczna postać konkretnego czytelnika, mająca ścisły związek ze światem pozatekstowym, czyli zewnętrznym. Le lu to podświadomość odbiorcy reagująca na fantazmatyczne struktury tekstu. Trzecia instancja le lectant buduje krytyczny ogląd całości dzieła 495 . Lektura to według Picarda złożona gra prowadzona między trzema instancjami, trzema poziomami relacji odbiorca-tekst. Porównanie aktu czytania do gry pozwala, zdaniem badacza, zrozumieć potrzebę czytania oraz przyjemność związaną z lekturą literacką i efektami, jakie wywiera na czytelnika. Wychodząc z założenia, że model komunikacji pomija związek między tekstem a czytelnikiem, badacz stara się nadać lekturze status epistemologiczny. Potencjał poznawczy lektury postrzeganej jako aktywność ludyczna -gra pozostaje, jego zdaniem, niedoceniony przez badania literackie. Podejmuje zatem próbę ponownego zdefiniowania gry jako czynności mentalnej, wymagającej intelektualnego zaangażowania i opanowania pewnych reguł: […] le jeu, en relation manifeste avec la symbolisation, serait à la fois défensif et constructif ; procurant une maîtrise particulière […] il s'agirait d'une activité absorbante, incertaine, ayant des rapports avec le fantasmatique, mais également avec le réel, vécue donc comme fictive, mais soumise à des règles. Sa gamme s'étendrait des manifestations les plus archaïques et spontanées aux recherches les plus compliquées 496 . Jouve nie do końca zgadza się z trójpodziałem zaproponowanym przez Picarda. Uważa, że instancja le liseur, niepodważalna w swoim istnieniu, jest mało operatywna w toku analizy strukturalnej dzieła. Istnienie instancji le lu, czyli podświadomości uruchamianej bez aktywnego udziału czytelnika również nie jest dla Jouve'a oczywiste: między postawą nieobecną i zdystansowaną a zaangażowaniem fantazmatycznym powinno być jeszcze coś pośredniego. Jeśli natomiast le lectant określa się jako dystans krytyczny, to należałoby wyróżnić różne typy dystansu 497 .

Jauss rozróżnił w

  Pour une esthétique de la réception dwa pojęcia: effet oraz réception. Effet jest określany przez samo dzieło, natomiast réception jest zależna od aktywności i wolności konkretnego odbiorcy. Iser w L'Acte de la lecture proponował podobną koncepcję, mówiąc o dwóch biegunach dzieła literackiego: artystycznym i estetycznym; biegun artystyczny odnosi się do tekstu wytworzonego przez autora, a estetyczny wyznaczany jest przez konkretyzację dzieła dokonywaną przez czytelnika. Proponowane przez dwóch badaczy dwoiste postrzeganie oddziaływania dzieła na odbiorcę obrazuje relację dzieło-odbiorca, która jest jednocześnie receptywna i aktywna. Doświadczenie lektury zakłada porównanie własnej wizji świata z wizją implikowaną przez dzieło. Subiektywny odbiór tekstu jest uwarunkowany przez jego obiektywny effet. Czytelnik zostaje obiektywnie postawiony w danej sytuacji, która generuje subiektywne wnioski i przemyślenia mogące zmodyfikować jego postawę wobec danego problemu 508 . Akt lektury i recepcji dzieła pozwala czytelnikowi nie tylko na wydobycie sensu (sens) dzieła, lecz także jego znaczenia (signification). Sens jest tym, co odbiorca zdoła odkodować, czytając dzieło, natomiast znaczenie jest wyznaczane przez zmiany, jakie dzięki odkryciu tego właśnie sensu zajdą w jego życiu, czyli sposób, w jaki dany podmiot zareaguje na odczytanie i zrozumienie tekstu. Barthes pisał o transmigracji tekstu w życie sujet, czyli przedłużonym efekcie konkretnej lektury wywołanym przyjemnością tekstu, wzbudzoną przez te teksty, które powodują u czytelnika poczucie współdoświadczania -co-existence. Działanie tekstu na odbiorcę zajmuje również teoretyków opcji psychoanalitycznej takich jak Julia Kristeva i Pierre Bayard. Jak pisze Mirosław Loba, analizując czytelniczą popularność powieści kryminalnych właśnie na podstawie ustaleń psychoanalizy: 507 Ibidem, s. 76. 508 Ibidem, s. 96.

Claire Castillon 2 . 1 .

 21 Edukacja literacka w wyobrażeniu studentów. Badanie ankietowe Pierwszym etapem mojej pracy ze studentami było przeprowadzenie ankiety z zamiarem uchwycenia wyobrażeń, jakie studenci mają na temat literatury, jej funkcji ogólnych, rozumianych obiektywnie i subiektywnie, jak również jej istnienia w przestrzeni stricte edukacyjnej: w szkole i na uniwersytecie, a także w przestrzeni prywatnej, pozaszkolnej. Poza ankietyzacją zadaniem studentów było udzielenie odpowiedzi na pytanie o definicję i specyfikę literatury kobiecej. W ankiecie przeprowadzonej w okresie październik-listopad 2014 roku wzięło udział 35 respondentów, w tym ośmioro studentów V roku filologii romańskiej Uniwersytetu Szczecińskiego oraz piętnaścioro studentów I roku i dwanaścioro studentów III roku italianistyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Ogółem odpowiedzi udzieliły 32 kobiety i 3 mężczyzn.

  czytać, jednak nie oznacza to, że wszystko czytam z przyjemnością Lektury szkolne narzucane odgórnie zmuszały mnie do poświęcania czasu książkom, które nie były dla mnie interesujące". Niechęć do czytania tzw. lektur obowiązkowych wynika niewątpliwie z faktu ich postrzegania przez współczesnego odbiorcę. Według wielu stają się one coraz bardziej archaiczne i nieprzystające do oczekiwań. Problem ten jest szeroko dyskutowany w wielu krajach Europy, obecnie jednak nie znaleziono systemowych rozwiązań. Pozostaje też pytanie, w którym momencie można mówić o zmuszaniu do czytania i w jaki sposób powinny być wybierane i proponowane studentom lektury. Pojawiają się również głosy potwierdzające, że do pewnych lektur trzeba dojrzeć i być może należałoby się zastanowić nad momentem wprowadzania ich do programów kształcenia: "stosunek mój z ambiwalentnego ewoluował na pozytywny, potrzebowałem lat, by zreflektować się, jak wiele literatura, znajomość dzieł, zmieniła w mej mentalności, a nawet samoświadomości. Literatura stanowi dla mnie coraz większe wyzwanie, bowiem staram się sięgać po dzieła, które zmieniły świat literatury i filozofii. Ich czytanie i analiza momentami nastręczają problemów, jednak tylko chwilowych".

i

  studiach literackich, jak również w programach edukacji literackiej. Obowiązujący nadal double standard w traktowaniu literatury kobiet, o którym pisała Virginia Woolf we Własnym pokoju, przekładający się również współcześnie na funkcjonowanie tekstów kobiet przede wszystkim w strefie czytania "dla przyjemności", skazuje je na nieistnienie w programach edukacji literackiej 552 . Podstawowym celem planowanych warsztatów było zwrócenie uwagi studentów na współczesne teksty kobiece oraz na zagadnienie literatury kobiet jako takiej, odnosząc się zwłaszcza do jej wymiaru społecznego. Lektura tekstów Claire Castillon miała pomóc w wydobyciu z przestrzeni literackiej głosów kobiet, aby pokazać je jako ważne dla literatury postnowoczesnej, przede wszystkim dlatego, że odzwierciedlają przemiany społeczne, których doświadczamy in vivo, ale również dlatego, że ukazują przemiany formalne i stylistyczne gatunku powieściowego. Lektura Castillon miała stanowić w założeniach pretekst do podjęcia próby opisu dyskursu literackiego kobiet, dla którego kategoria płci jest, w moim przekonaniu, czynnikiem wpływającym na ich twórczość dużo bardziej, niż dzieje się to w przypadku autorów mężczyzn. Przyjmując takie założenia, uznałam, że koncepcji warsztatów, podobnie jak całej rozprawy, najbardziej odpowiada przyjęcie definicji literatury kobiecej jako literatury pisanej przez kobiety dla wszystkich -kobiet i mężczyzn. Wydaje mi się, że taka definicja pomaga uniknąć pułapki poszukiwania wskaźników "kobiecości tekstu", które musiałyby mieć charakter esencjalistyczny, a które nie są pomocne dla skupienia się na refleksji i debacie społecznej, w tym równościowej, oferowanych przez tekst. Tak więc zbadanie możliwości podniesienia efektywności rozwijania kompetencji zakładanych przez kształcenie literackie poprzez dostarczenie studentom ożywczych bodźców do refleksji i dyskusji było dodatkowym celem projektowanych warsztatów. Wspólne, uczniów i nauczycieli, wypracowanie narzędzi do krytycznego analizowania zjawisk społecznokulturowych powinno być jednym z głównych celów edukacji, aby jej odbiorcy nie zagubili 552 Por. V. Woolf, Własny pokój. Trzy gwinee, przeł. E. Krasińska, Warszawa 2002.się w labiryncie popkultury i konsumpcjonizmu, co sprzyja zacieraniu się wartości humanistycznych i demokratycznych, ale starali się współtworzyć rzeczywistość społeczną, w której funkcjonują. Jestem przekonana, że edukacja jest jedną z głównych instancji stwarzania projektu społecznego życia duchowego, który byłby wolny od praw rządzących kulturą masową i konsumpcyjną. Kształcenie literackie odgrywa natomiast szczególną rolę wewnątrz instytucji edukacyjnych, ponieważ to właśnie w jego ramach może zaistnieć najszerzej zakrojona przestrzeń do konstruktywnej i ożywczej wymiany myśli i doświadczeń, przekładająca się bezpośrednio na kształtowanie świadomych i aktywnych uczestników życia społecznego i kulturalnego.Celem końcowym warsztatów było wzbudzenie w studentach chęci i potrzeby wypowiedzenia się na temat czytanych tekstów oraz problemów społecznych, do których się odnoszą w sposób kreatywny i osobisty, także poprzez wykorzystanie kreatywnej formy wypowiedzi pisemnej. Oczekiwanym rezultatem miała być pogłębiona refleksja o literaturze pisanej przez kobiety jako zaniedbanym elemencie rzeczywistości społecznej, niezbędnym do analizowania nie jedynie socjokulturowej kondycji kobiety, lecz przede wszystkim problemów społeczeństwa postnowoczesnego.

  culturelles possibles et à une substitution des livres par des ressources en ligne dans le cadre du travail scolaire et universitaire notamment587 .Z punktu widzenia uniwersytetu jako instytucji mającej za zadanie kształtować świadomość literacką czytelników potencjalnie profesjonalnych niezwykle istotne jest również to, by oferta lekturowa stwarzała możliwości kontaktu z literaturą żywą, zaangażowaną w byt człowieka tu i teraz oraz analizowaną nie tylko z punktu widzenia techniki budowy dzieła, lecz także tworzącą subiektywne i emocjonalne relacje. W innym razie literaturze grozi usunięcie w niebyt zapomnienia, przed czym przestrzega Tzvetan Todorov w La Littérature en péril 588 .Znaczenie uniwersytetu jest nie do przecenienia, Dominique Viart podkreśla, że obecnie uniwersytet jest jedyną instancją mogącą odegrać rolę zaangażowanego rzecznika literatury, tj. kultywować potrzebę tworzenia i obcowania z twórczością literacką, zauważać oraz wpisywać na listę lektur, choćby uzupełniających, pojawiające się na rynku książki dotyczące aktualnej problematyki życia społeczeństw.Przy tym warte uwagi jest stanowisko tych badaczy, którzy za podstawową funkcję kształcenia literackiego uznają kształtowanie potrzeby obcowania z literaturą, wsparte umiejętnościami analitycznymi i interpretacyjnymi obejmującymi nie tylko immanentne universum tekstu, lecz także dotyczące zjawisk w szeroko pojętej kulturze. W tym celu niezbędny jest kontakt z literaturą współczesną, problematyką bliską, aktualną i czytelną dla odbiorcy. Odsunięcie poza nawias kanonu literackiego literatury kobiecej uchyla ważność głosu kobiet z dyskursu społecznego i kulturowego. Uniwersytet, z założenia powszechny, powinien być zatem otwarty na wielogłos współczesnej kultury, wiązać się z otoczeniem społecznym, które kieruje ku niemu określone oczekiwania. Uniwersytet powinien reagować na kontestowaną powszechnie coraz większą "utratę wpływu wychowawczego na rzecz kultury masowej" 589 poprzez kształtowanie czytelnika wyczulonego na psychologiczne, społeczne i ogólnohumanistyczne związki literatury z człowiekiem, a zatem czytelnika zdolnego do podejmowania świadomych wyborów oraz do nieulegania bezkrytycznie procesom globalizacyjno-konsumpcyjnym.W tym kontekście poszukiwanie kompromisu między nauczaniem klasycznego kanonu a literaturą najnowszą, między nauczaniem technik czytania a samym czytaniem ma duże znaczenie i konkretny cel. Janusz Sławiński zauważa, pisząc o rozbudzaniu motywacji do obcowania z literaturą w warunkach kultury współczesnej: Czy[…] rozbudzanie i uszlachetnienie pożądań czytelniczych, przygotowywanie do lektur podejmowanych z własnej potrzeby i ciekawości -nie byłoby w szkole zadaniem dużo bardziej zasługującym na uwagę aniżeli kształtowanie quasi-fachowej wiedzy, mającej zgoła marginesowe znaczenie w późniejszej praktyce kontaktowania się absolwenta szkoły powszechnej z literaturą?590 Niewątpliwie słowa Sławińskiego są warte przemyślenia, gdy wziąć pod uwagę społeczne funkcje Akademii, która "oddziałuje na społeczeństwo głównie poprzez swoich absolwentów.To oni stanowią kierownicze kadry instytucji społecznych; są nosicielami wartości, idei, postaw i wzorów zachowań charakterystycznych dla ludzi wykształconych; decydują o ogólnej kulturze społeczeństwa" 591 . W tym kontekście propozycja uzupełnienia list lektur o najnowszą francuską prozę kobiet, budowania świadomości na temat ewoluującej kondycji i roli kobiety we francuskim społeczeństwie, przegląd rozpoznań, jakich dokonują współczesne pisarki, ich zaangażowania w refleksję nad problemami drążącymi postnowoczesne społeczeństwo możemy uznać za uzasadnione i komplementarne wobec istniejących programów kształcenia literackiego.Francuska badaczka Annie Rouxel stwierdza, że z socjologicznego punktu widzenia młodzi ludzie traktują potrzebę dzielenia się z drugim człowiekiem przyjemnością lektury i emocjami jej towarzyszącymi jako gest mediacji, bycia w grupie, zajęcia własnej pozycji w społeczności 592 . Teza zakładająca, że dzielenie z kimś przyjemności lub wiedzy wynikającej z obcowania z tekstami literackimi wpływa stymulująco na ciekawość świata i drugiego człowieka, znalazła potwierdzenie w wynikach warsztatów lekturowych przeprowadzonych na potrzeby niniejszej rozprawy. Doświadczenia transgresji i autozdystansowania okazują się zawsze wzbogacać i otwierać czytelnika na nowe konteksty oraz nowe warstwy znaczeń, jakie może proponować dzieło literackie. Proces docierania do intencji tekstu uruchamia inne procesy, skupione na samopoznaniu, możliwe do rozpoznania dzięki obcowaniu z literaturą i obejmujące takie zjawiska, jak potwierdzenie siebie, naszej wiedzy o świecie, rewizji obrazu samego siebie, ponowne odkrywanie siebie aktywowane poprzez konfrontację wyobrażeń, jakie mamy na swój temat, z wyobrażeniami, których sobie nie uświadamiamy na co dzień. Samopoznanie dokonuje się również poprzez konfrontację wyobrażeń ze światem Innego, co pozwala na przełamanie barier egocentryzmu często oddzielających nas od społeczności, w której funkcjonujemy. Jak pisze Ewa Krawczak: Problematyka socjologii literatury wyrasta z refleksji nad wartością literatury w życiu społecznym, nad przysługującymi jej prawami i nad rozmiarem wysiłków społecznych, których byłaby godna. Stawała się ona aktualna zwłaszcza wtedy, gdy następowały radykalne zmiany kulturowe 593 .

  593 E. Krawczak, Literatura i społeczeństwo. Wokół problematyki socjologii literatury, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin -Polonia, vol. XXVI, 4, Lublin 2001, s. 49. 594 D. Sallenave, À quoi sert la littérature. Entretien avec Philippe Petit, Paris 1997, s. 14-15. 595 https://www.youtube.com/watch?v=l4VBCykqvJc [dostęp 16.04.2016].

  11 E. Kraskowska, Czytelnik jako kobieta…, s. 16. 12 M.in. Collection littéraire Lagard et Michard : XX siècle, La Littérature française au présent D. Viarta i B. Verciera; La Littérature française : dynamique & histoire, t. 1-2, pod redakcją J.-Y. Tadié; Le Roman d'hier à demain J.-Y. Tadié, B. Cerquiglini oraz Historia literatury francuskiej K. Dybeł, B. Marczuk, J. Prokop. 13 M. Reid, Des femmes en littérature, Paris 2010, s. 5.

  21 Ibidem, s. 88. 22 Ibidem, s. 89-90. 23 P. Ćwikła, Kilka uwag o związku socjologii z literaturą, "Studia Socjologiczne" 2006, nr 2(181), s. 136-137.

  Ibidem. 42 G. Fabre, Pour une sociologie du procès littéraire…, s. 123 43 Ibidem, s. 131. 44 Ibidem, s. 134-135.

  La sociocritique. Définition, histoire, concepts, voies d'avenir, "Pratiques. Linguistique, littérature, didactique" 2011, nr 151-152, s. 15. 58 Ibidem, s. 16. literatury okazują się w dużym stopniu komplementarne. Dokładne i szczegółowe prześledzenie, w jaki sposób kobiety, poprzez kreatywność artystyczną, walczyły o swoją przestrzeń w literaturze i w społecznych strukturach, jest zadaniem, które zdecydowanie wykracza poza założenia niniejszej rozprawy, niemniej ogólny zarys tak pojętej socjologii literatury kobiet pomoże nam ustalić, jak owa literatura współcześnie funkcjonuje jako fakt społeczny. Feministyczna krytyka literacka jest kierunkiem badań, jednym z wielu, który moim zdaniem, jest narzędziem niezbędnym do socjologicznego i socjokrytycznego spojrzenia na literaturę tworzoną przez kobiety.

	56 Ibidem, s. 204.
	57 P. Popovic,

  Jednak to właśnie Wielka Rewolucja Francuska rozszerzyła debatę społeczno-polityczną na niższe klasy społeczeństwa, które nigdy wcześniej na tak dużą skalę głosu nie miały. W 1791 roku Olimpia de Gouges publikuje Deklarację Praw Kobiety i Obywatelki -Les Droits de la Femme et de la Citoyenne, którą dedykuje, paradoksalnie, Marii Antoninie. Autorka krytykuje Deklarację Praw Człowieka z 1789 roku za ignorowanie praw kobiet, które są równe mężczyznom i powinny być wolne tak jak oni i mieć te same prawa. De Gouges nie miała jednak sprecyzowanej wizji zmian społecznych, deklarowała się jako republikanka, jednocześnie dedykując Deklarację Praw Kobiety przedstawicielce znienawidzonej monarchii. Publiczne zabranie głosu w debacie politycznej kosztowało Olimpię de Gouges życie. Wstąpiła na szafot dwa lata później razem z Marią Antoniną, Madame Roland i Charlotte de Corday. Jej życie z pewnością było nietypowe, po opuszczeniu męża i przeprowadzce do Paryża de Gouges żyje jak wolna kobieta, samotnie wychowuje syna, dużo podróżuje, co na owe czasy znaczy bardzo wiele. Jest osobą kreatywną, pisze sztuki teatralne, takie jak np. Zamore et Mirza, ou L'heureux naufrage stanowiącą wyraz sprzeciwu wobec niewolnictwa. Sztuka ta została wpisana do repertuaru Comédie-Française w 1785 roku. Pisze też pamflety polityczne, które przykleja na miejskich murach (w ten sposób ogłosiła również swoją najsłynniejszą deklarację)

	65 Ibidem, s. 39.

  ). Podręczniki nauczające 76 M. Riot-Sarcey, Histoire du féminisme, Paris 2010, s. 45. 77 Ibidem, s. 50. 78 Dane podaję za M. Riot-Sarcey, Histoire du féminisme…, s. 51. sztuki pisania listów oraz powieść-dziennik są najpopularniejszymi gatunkami wśród pisarek czytelniczek. Journal de Marguerite Eugénie de Guérin opublikowany w 1858 roku oraz Récit d'une soeur Madame Craven wydany w 1866 roku to dwa najpopularniejsze teksty z gatunku diarystycznego, które doczekały się kilkudziesięciu reedycji. Jednak to powieść obyczajowa stała się swoistym polem walki o emancypację i o kobiecą tożsamość. Revue philosophique zbiór artykułów zatytułowany La Femme affranchie, réponse à MM. Michelet, Proudhon, E. De Girardin, A. Comte et autres novateurs modernes, by punkt po punkcie odpowiedzieć na ich argumenty, które naznaczały epokę mizoginią

	Zaangażowane powieści analizują kondycję kobiety w społeczeństwie, małżeństwo,
	macierzyństwo, miłość, również tę zmysłową, prawo do autonomii i samorealizacji.
	Odpowiedzią na przesunięcie kwestii równouprawnienia na dalszy plan było powstawanie
	organizacji pozbawionych łagodnego charakteru religijno-charytatywnego oraz pojawianie się
	tekstów polemizujących z poglądami zwolenników utrzymania dotychczasowgo statusu
	kobiet takich jak Proudhon, Michelet czy Comte. W 1860 roku Jenny d'Héricourt, pisarka,
	jedna z działaczek rewolucji 1848 oraz sekretarka Société pour l'émanicpation des femmes,
	opublikowała w

  Gorsza płeć…, s. 263. grupy twórców oraz odbiorców kultury i nauki, m.in. literatury. Przed I wojną światową kobiety wypowiadały się krytycznie na temat działań prowadzących do wojny, szczególnie w USA, Niemczech i Wielkiej Brytanii, we Francji głos ten był słabszy, ale nie nieobecny. W 1915 roku odbył się kongres kobiet, w którym uczestniczyły Niemki, Amerykanki, Brytyjki, Francuzki, Szwedki, Norweżki, Kanadyjki. Belgijki i Włoszki. Owocem tego spotkania było utworzenie międzynarodowego komitetu kobiet dla trwałego pokoju, który w 1919 roku przekształcił się w Międzynarodową Ligę Kobiet dla Pokoju i Wolności (WILPF -Women's International League for Peace and Freedom). Zadaniem działaczek Ligi było organizowanie antywojennych spotkań z organizacjami kobiecymi w Europie i Ameryce Północnej. Głosy historyków co do skuteczności działania Ligi są podzielone. Historyk feminizmu Richard Evans podkreśla, że zbytnie ekstremizowanie tezy o cywilizacyjnej funkcji nadania głosu wyborczego kobietom oraz oskarżenia męskiego charakteru inicjatyw wojennych doprowadziło do odsunięcia kobiet z życia politycznego i ostatecznego triumfu militaryzmu

	83 Ibidem, s. 53-54.
	84 M. Bogucka, Gorsza płeć…, s. 262.
	85 Ibidem, s. 63-64.
	86 M. Bogucka,

  .

	Podczas I wojny światowej działalność feministek, także ta na rzecz przyznania kobietom
	praw wyborczych, siłą rzeczy zeszła na dalszy plan (w 1914 roku francuski senat odrzucił
	projekt ustawy o nadaniu głosu wyborczego kobietom, sytuacja ta powtórzyła się jeszcze
	sześć razy w okresie międzywojennym). O ile w wielu europejskich krajach kobiety na
	zakończenie wojny otrzymały prawo do głosowania (m.in. w Polsce, Austrii i Niemczech od

87 G. Duby, M. Perrot, Storia delle donne. Il Novecento, Bari 2007, s. 66-67. 88 Ibidem. 89 Ibidem, s. 68.

  uważa, że Colette nie tylko dokonała odwrócenia ról płciowych, lecz także wręcz podważyła binarny charakter opozycji rządzących relacjami damsko-męskimi. Zwraca uwagę również na proponowany przez

90 M. Perrot, Les Femmes ou les silences de l'histoire, Paris 1998, s. 272-273. 91 Ibidem. 92 M. Janion, Przedmowa, [w:] Colette, Czyste, nieczyste, przeł. K. Bartkiewicz, Warszawa 2009, s. 10.

. Płeć literatury. Czy literatura może być kobieca?

  . Działania MLF (Mouvement de Libération des Femmes) miały Il ruolo delle donne nella produzione culturale. L'esempio della Francia, [w:] Storia delle na celu pokazanie, że przemoc symboliczna jest równie fundamentalna jak przemoc ekonomiczna, nie jest odbiciem przemocy społecznej, nie jest również jej usprawiedliwieniem a posteriori, lecz stanowi jej integralną część. Dlatego dla działaczek MLF było ważne, aby zarówno społeczeństwo zrozumiało, jak i same kobiety, że walka nie toczy się tylko o dostęp

	111 Ch. Bard, Les Femmes dans la société française au 20e siècle, Paris 2004, s. 243. 112 M. Bogucka, Gorsza płeć…, s. 290. 113 Ibidem, s. 291. 114 Ibidem. symbolicznej, czyli w tworzeniu, proponowaniu, decydowaniu, przedstawianiu, krytykowaniu i odnawianiu myśli humanistycznej 116 . Literatura, stanowiąc przestrzeń w kulturze stosunkowo najbardziej otwartą dla kobiet lub najmniej zamkniętą, zajmuje uprzywilejowane miejsce ponownego opracowania wyobrażeń o różnicy płciowej. Próbę odpowiedzi na pytanie, jak wybrane pisarki oraz badaczki literatury mierzyły się z kategoriami różnicy i kobiecości, podejmuję w kolejnych rozdziałach niniejszej rozprawy. 3Literatura historycznie stanowiła miejsce wyrazu najwyższej intelektualnej i artystycznej kreatywności mężczyzn, kobiety miały do tej przestrzeni wstęp, ale nie czuły się w niej swobodnie. Kobieca kreatywność artystyczna przez niektórych była uważana za wybryk natury lub sprzeniewierzenie się kobiecej naturze, gdyż umysłowi kobiety przypisywano zdolność odtwarzania oraz przechowywania kulturowego dziedzictwa, a nie wzbogacania go. Jak stwierdza Michelle Perrot, kobieta była uważana za naśladowczynię: "może być kopistką, 115 M. Marini, do zawodów, partii, związków zawodowych itp. Chodziło obecnie o udział we władzy sekretarką, tłumaczką,

nieocenioną pomocnicą, medium lub muzą, ale nikim więcej" 117 . Czy/jak płeć osoby piszącej wpływa na jej twórczość oraz na etapy przejściowe od koncepcji dzieła do jego ukończenia? Pytanie to nie dostarcza spójnych odpowiedzi. Virginia

  

	badaczy, a przede wszystkim badaczek, zajmuje się badaniem płciowości dzieła, co sprzyja wysiłki uteoretyzowania kobiecego pisania, jest kolejnym potwierdzeniem zróżnicowanego kondycji życiowej wynikała pewna predylekcja pisarek do poszukiwania alternatywnej uwypuklenie związku, wręcz cielesnego, pisarki -tkaczki pajęczyny tekstowej z tworzoną stawiają. Odczytanie "feministyczne" to odczytanie nowe, odmienne, ale nieroszczące sobie
	(ponownemu) postawieniu artystycznej tradycji kobiet na właściwym miejscu, razem z statusu twórczości kobiet i mężczyzn oraz niejednoznaczności różnicy płciowej. rzeczywistości poprzez wybór specyficznej poetyki, niezwykłej, irracjonalnej, tkaniną, który naznacza i determinuje tekst tym, co mężczyźni tradycyjnie wykluczają z istoty prawa do jakiejkolwiek ostateczności czy strukturalnej całkowitości, "uznaje jedynie ich
	tradycją męską 118 . Rewindykacja i afirmacja kobiecej specyfiki, z zaznaczeniem jednak, że nie chodzi o umiejscowionej między realnym a nadnaturalnym, rozumem a wyobrażeniem. Taka estetyka literatury, czyli związku twórczości z codziennym życiem. użyteczność dla określania specyficznych osiągnięć kobiety jako autora oraz ich przydatność
	Koncepcja płci artysty oznacza wielostronną rzeczywistość. Dla jednych płeć jest tylko zamykanie kobiet w getcie ich wyjątkowości i kobiecości, była kolejnym etapem procesu wydaje się swoistą kontynuacją zachowującą ciągłość tradycji ustnego przekazu opowieści. Inna badaczka amerykańska, Elaine Showalter, w artykule Towards a Feminist Poetics do sumiennego odszyfrowywania kobiety jako znaku" 128 . Showalter wierzy, że krytyka
	dodatkiem w procesie tworzenia, dla innych mózg jest tak samo naznaczony płcią, w sensie ugruntowywania się kobiecej kreatywności literackiej. Nawet jeśli można wyodrębnić Kobieca twórczość jest także istotna dla powstania i rozwoju powieści noir, która stała się wyróżniła cztery modele definiowania specyfiki kobiecego pisania: biologiczny, feministyczna mogłaby przekroczyć teoretyczne ograniczenia jedynie w przypadku
	biologicznym, jak ciało, co musi "przebijać" w tworzonym tekście. Rozważania te mają jakąkolwiek specyfikę literatury kobiecej, Didier uważa, że nie należy ustanawiać segregacji przyjazną dla nich przestrzenią ekspresji uczuć, uznawanych za nieprzystające kobiecie, z lingwistyczny, psychoanalityczny i kulturowy, które składają się na podsumowanie tendencji usamodzielnienia się, tj. musi znaleźć własny przedmiot badań, własny głos, własną teorię.
	umocowanie w fakcie, że dzieło, którego autorką jest kobieta, jest automatycznie i między pisaniem kobiecym a męskim. Tekst napisany przez kobietę nie wyklucza natury uważanej za dobrą, łagodną i uległą. wpływających w tamtym momencie na rozwój krytyki feministycznej 124 . Każdy z tych modeli Tak rodzi się projekt ginokrytyki, czyli definiowania żeńskości (féminine) i odmienności
	systematycznie ocenianie gorzej niż dzieło mające męskiego autora. Nachodzi na to kwestia podobieństw do tekstu napisanego przez mężczyznę nie tylko ze względu na fakt, że każda Beatrice Didier, w pewnej opozycji do francuskich badaczek lat 70. i 80., jest zdania, że doszukiwał się specyfiki kobiecej twórczości w innym aspekcie życia kobiety. Model kobiecego pisania:
	tego, co w rzeczywistości anglofońskiej zostało nazwane gender, a we Francji nazywane autorka, zanim zaczęła pisać, najprawdopodobniej była czytelniczką literatury pisanej "psychoanaliza nie jest narzędziem pozwalającym na zbadanie specyfiki écriture féminine". biologiczny podkreślał znaczenie biologicznej i anatomicznej konstrukcji kobiety, w której
	bywa sexe sociale, czyli płcią społeczną. Chodzi o zbiór cech mentalnych i zachowań głównie przez mężczyzn, lecz także należy wziąć pod uwagę utajoną biseksualność artysty. Przyznaje, że konflikt Edypa jest przeżywany inaczej przez małe dziewczynki, a inaczej przez ogromną rolę odgrywa aspekt macierzyństwa. Model lingwistyczny zastanawia się nad Powstały w efekcie tej reorientacji drugi nurt krytyki feministycznej polega na badaniu
	przypisywanych jednostkom, zgodnie z tym, co oceniane jest jako politycznie właściwe dla Wspominała o tym cytowana już Virginia Woolf we Własnym pokoju. Cechy tekstu i tematy, chłopców, ale nie przynosi to, jej zdaniem, żadnych rozwiązań teoretycznych. Przede użyciem języka przez kobiety, czy istnieje coś, co to użycie determinuje ze względu na płeć kobiet jako pisarzy, czyniąc przedmiotem swych rozważań: historię, style, tematy, gatunki i
	każdej płci. Historyczna i geograficzna niestałość pojęcia gender (poza krajami które stereotypowo uznajemy za męskie lub kobiece, odnajdujemy w tekstach pisanych przez wszystkim ze względu na wielość psychoanaliz, które obecnie funkcjonują, freudowska teoria człowieka. Model psychoanalityczny sprawdza relacje między psychiką a twórczością struktury pisarstwa kobiecego, a także psychodynamikę kobiecej twórczości, przebieg
	anglofońskimi, gdzie kwestia ta wydaje się bardziej uregulowana) decyduje o trudności obie płcie. Dzieła kobiet podobnie jak dzieła mężczyzn nie stanowią całości, każda jednostka wydaje się zbyt ograniczona, zbyt naznaczona mieszczańskim pochodzeniem i okresem, w kobiety. Model kulturowy zawierał w sobie wszystkie wymienione aspekty, w związku z tym indywidualnej bądź grupowej kobiecej kariery oraz ewolucję i normy kobiecej tradycji
	prowadzenia badań w tym zakresie. Pojawiła się także teoria queer, rozwijana głównie w ma własne doświadczenie życia, własne traumy, wspomnienia i emocje. Nie tylko którym żył i tworzył. Współczesna psychoanaliza zauważa, że konflikt Edypa musi był uważany przez Showalter za najbardziej kompletny 125 . W eseju późniejszym, literackiej 129 .
	pracach Judith Butler, co dodatkowo komplikuje sprawę. Do niestałości płci kulturowej powodowanej czynnikami zewnętrznymi (kontekst kulturowo-historyczno-geograficzny) dochodzi niestałość związana z czysto psychologiczną złożonością ludzkiej psyche, według Butler seksualność i rodzaj -genre każdej jednostki są wybierane i konstruowane w danym momencie lub raczej w następstwie życiowych momentów 119 . Zasadniczo badacze literatury są zgodni, że nie istnieje określony zbiór cech kwalifikujący dane dzieło do gatunku zwanego literaturą kobiecą. Zarówno Martine Reid, jak i Beatrice Didier podkreślają, że chodzi o wyjątkowe, jednostkowe dzieła, w których możemy zauważyć społeczeństwo czy kultura, z jakiej się wywodzimy, nas różni, lecz także, a może przede wszystkim, nasza przeszłość. I tu, jak zauważa Didier, pojawia się kolejna pułapka -nawet jeśli ustalimy arbitralny korpus dzieł, to ku jakim klasyfikacjom należałoby się zwrócić? Zamykanie kobiecego pisania w kręgu biologiczności, tj. cielesności i macierzyństwa, jest działaniem przeciwnym do uwalniania się z aparatu opresji, który między innymi próbował instynkt macierzyński socjalizować i uduchowić poprzez oczyszczenie z zależności fizjologicznych i pierwotnej prymitywności, zawsze stanowiących o jego sile niezrozumiałej i budzącej obawy u mężczyzn. Niezaprzeczalne jest, że do niedawna gatunki literackie realizować się inaczej w zależności od kultury i okresu historycznego. Według Didier istnieją cechy pozwalające na identyfikację tekstu kobiecego autorstwa niezależnie od ewidentnych różnic związanych z epoką, w której powstał, z temperamentem pisarki i z jakością samego tekstu. Wynikają one z pewnej specyficznej kondycji kobiety w społeczeństwie. Oczywiście ta kondycja jest zróżnicowana w zależności od kultury i społeczeństwa, z którego pisarka się wywodzi, chodzi jednak o to, że "kobieca twórczość literacka stanowi swoiste pole walki między pragnieniem pisania a społeczeństwem, które owo pragnienie traktuje nieprzychylnie lub ironicznie, obniżając systematycznie jego wartość" 122 . zatytułowanym Krytyka feministyczna na bezdrożach, Showalter mówi już o dwóch Showalter wskazuje na écriture féminine jako ważny europejski wkład w rozwój krytyki odrębnych nurtach wewnątrz krytyki feministycznej, których łączenie nie ma sensu, gdyż nie feministycznej: "pojęcie écriture féminine pozwala mówić o pisarstwie kobiecym w sposób, przyniesie spodziewanych rozstrzygnięć, nasili jedynie pojawiające się rozważania nad ich który potwierdza wartość żeńskości, jak również uznać analizę kobiecej odmienności za możliwościami teoretycznymi. Nurt pierwszy ma według niej charakter ideologiczny, w jego teoretyczne zadanie krytyki feministycznej" 130 . centrum znajduje się zwolenniczka feminizmu w roli czytelnika. "Nurt ten dostarcza Koncepcja écriture féminine (nazwa została wprowadzona przez badaczki amerykańskie i feministycznych interpretacji tekstów zogniskowanych na wizerunkach i stereotypach kobiet brytyjskie na gruncie tworzenia się tzw. French Theory) powstała we Francji w latach 70. w przedstawianych w literaturze; na przemilczeniach i błędnych pojęciach dotyczących kobiet, jakie pojawiają się w krytyce; także na wyznacznikach kobiecości, zawartych w systemach efekcie działalności teoretyczno-
	pewne wspólne tendencje wynikające z płci autorki, ale nie jest ich wiele i nie można tu właściwe dla literatury kobiecej to te związane bezpośrednio z reprezentacją "ja", czyli Zasadniczo w rozważaniach nad płcią literatury możemy wyróżnić dwa nurty krytyki semiotycznych" 126 . Showalter podkreśla fakt, że rewizjonistyczna krytyka feministyczna czy
	mówić o jakiejkolwiek typowości. Ogólne badanie zjawiska kobiecego pisania, analiza jego powieść, poezja, list, dziennik. Szczególnie kobieca powieść nosi często znamiona feministycznej: amerykański i francuski, których badacze i badaczki skupili się na śledzeniu lektura feministyczna jest tylko propozycją interpretacyjną, "w dziedzinie interpretacji
	Woolf broniła koncepcji płci dzieła literackiego, twierdząc, że pisanie kobiety jest zawsze funkcjonowania czy określenie tematyki kobiecego dzieła jest zadaniem niewykonalnym. autobiografizmu. Zdaniem Didier, pod koniec XVIII wieku nastąpił rozkwit kobiecej cech "kobiecości" w piśmie (écriture). feministyczna analiza tekstu może jedynie współzawodniczyć z innymi odczytaniami, z
	kobiece, tym lepsze, im bardziej kobieca jest autorka (nasuwa się pytanie, czym jest Każda tego typu próba musiałaby okazać się niekompletna. Jak zauważa Beatrice Didier, powieści epistolarnej krytykowanej za egocentryzm, który nie wynikał jednak z egoistycznej Powstała na amerykańskim gruncie ginokrytyka wyrosła w opozycji do feminizmu których każde -niczym stary model Buicka -z góry skazane jest na to, że w końcu wyjdzie z
	kobiecość, jak ją zmierzyć?). Z drugiej strony we Własnym pokoju mówiła także o czynnik społeczny ma ogromny wpływ na kreację artystyczną, więc "niemożliwe byłoby natury przypisywanej kobietom, a z faktu nieznajomości zewnętrznego świata, z którego rewizjonistycznego. Chodziło o wspieranie postaw afirmujących kobiecą odmienność, a nie użycia" 127 . Służy jedynie wyzwalaniu nowych znaczeń z tych samych tekstów oraz
	zachodzącej w umyśle twórcy potrzebie współpracy pierwiastka żeńskiego i męskiego, w potraktowanie w ten sam sposób dzieł autorek reprezentujących zróżnicowanie społeczeństwa kobiety były wykluczane. Pozbawione kontaktu z "publicznym", zewnętrznym światem nie walczących z patriarchalną opresją. Ginokrytyka koncentruje się na sposobach wyrażania decydowaniu, które cechy tekstu można uznać za istotne ze względu na nowe pytania, jakie
	którą wkalkulowany jest specyficzny mariaż przeciwieństw w trakcie procesu twórczego. i kultury, podobnie jak niemożliwe byłoby napisanie książki o écriture masculine" 120 , co potrafiły tworzyć fikcji w nim osadzonych, koncentrowały się na "prywatnym", kobiecości i kobiecych doświadczeń. Nancy K. Miller, w odpowiedzi na barthesowska 124 E. Showalter, Towards a Feminist Poetics
	Mimo złożoności tej kwestii oraz trudności w udzieleniu ostatecznej odpowiedzi wielu akurat wydaje się oczywiste, nikt nie podejmuje takich prób. Fakt, że jednak podejmowane są udomowionym świecie i elementach, które go tworzą, a które "postrzegane są jako błahe przy http://historiacultural.mpbnet.com.br/feminismo/Toward_a_Feminist_Poetics.htm [dostęp 12.03.2015]. hyfologię, proponuje styl krytyki feministycznej nazwany "arachnologią" 123 . Chodziło o 125 M. Roguska, Los niespełniony. O poszukiwaniu tożsamości kobiecej w węgierskiej prozie kobiecej, Warszawa 2012, s.
	donne. Il Novecento, red. M. Perrot, G. Duby, Bari 2007, s. 349. 26. donośnych męskich tematach takich jak wojna, chwała, ojczyzna, potęga" 121 . Z takiej 126 E. Showalter, Krytyka feministyczna na bezdrożach, przeł. I. Kalinowska-Blackwood, "Teksty Drugie" 1993,
	116 Ibidem, s. 351. nr 4-6 (22-24), s. 117.
	117 M. Perrot, Moja historia kobiet…, s. 117. 127 Ibidem.

krytycznej Hélène Cixous, Julii Kristevej i Luce Irigaray. Ecriture féminine propaguje ideę kobiecej rewolucji na polu écriture, określanego przez poststrukturalistów, takich jak Barthes i Derrida, synonimem prawdziwej twórczości literackiej. Należy podkreślić, że koncepcja ta wyrosła na gruncie przemian filozoficznych i

  

	zapoczątkowana pracami nad teorią écriture Jacques'a Derridy, Rolanda Barthes'a i Julii doświadczenia, z którego mogła czerpać specyficzna kobieca twórczość. Pisanie postrzegane kwestię psychologicznego stłumienia; natomiast krytyka amerykańska, przede wszystkim
	Kristevej 131 . jako aktywność cielesno-językowa miało stanowić dla kobiet akt transgresji, wyrwania się tekstualna, zajmuje się zwłaszcza problemami ekspresji 139 .
	Hélène Cixous w eseju zatytułowanym Sorties: Out and Out: attacks, ways out/ forays, spod pieczy tłumiącej kultury, w której kobiece doświadczenie było dotąd zapisywane
	zauważa, że "kultura oparta na binarnych opozycjach myślowych, które siłą rzeczy "białym atramentem". Dla Cixous ciało stanowi podstawowy element owej twórczej Anna Burzyńska, analizując prace krytyczek feministycznych, wyodrębnia w stylu pisania
	wprowadzają hierarchiczny i logocentryczny porządek, musiała uczynić z kobiety Innego, transgresji, im bardziej kobieta jest swego ciała świadoma, tym więcej może stworzyć. właściwym dla koncepcji écriture féminie cechy takie, jak:
	opozycję wobec mężczyzny, skazując ją na funkcjonowanie w relacji podległości wobec Ecriture féminine zastępuje "brak" podkreślany przez psychoanalizę ideą nadmiaru, kipienia, a) cielesność i zmysłowość, które będąc niepowtarzalne i charakterystyczne dla danej
	dominującego elementu opozycji" 132 . Według Cixous taka pozycja stawia kobietę nie tylko na pączkowania, wybuchu witalności i twórczego potencjału kobiet. Cixous teoretyzuje jednostki, sprawiają, że także jej styl wypowiedzi staje się zindywidualizowany;
	pozycji opresjonowanej, lecz także obcej dla siebie samej, popełniającej rodzaj koncepcję écriture féminine, czyli innego pisania, innego na dwa sposoby: po pierwsze, b) usytuowanie poza obowiązującymi modelami dyskursywnymi, nie bacząc na spójność
	psychologicznego samobójstwa. Kobieca perspektywa, doświadczenie, pragnienie, różniącego się od normatywnie i dyskursywnie rozumianej literackości; po drugie, wewnętrznej organizacji, uznane modele racjonalności, poznania i konwencji
	namiętność pozostały niewypowiedziane, a nawet, jak stwierdza Cixous: "niepomyślane i nie wyrażającego różnicę (fr. différence). Dzięki pisaniu kobieta może narodzić się na nowo jako komunikacyjnych, narracyjność w tradycyjnej formie to cecha patriarchalnego porządku
	do pomyślenia" 133 . Tekstem manifestem écriture féminine jest esej Śmiech meduzy podmiot mający swoje miejsce w kulturze, może wyrazić siebie, odkryć nowy sposób symbolicznego;
	opublikowany przez Cixous w 1975 roku, w którym francuska filozofka postuluje "więcej budowania swojej tożsamości. Postulowane przez Cixous pozostawanie nieuchwytnym, c) skandalizowanie i wywrotowość;
	ciała, więcej pisma" 134 . Ecriture féminine polemizuje z psychoanalitycznymi założeniami niedefiniowalnym komplikowały tak nakreśloną wizję tego, czym ma być owo kobiece d) autoekspresyjność, chaotyczność, wieloznaczność, nielinearność, rozchwianie struktur
	Freuda i Lacana, określającymi kobietę poprzez kategorię braku. Poszukuje koncepcji pisanie, które pozostało koncepcją efemeryczną, jak również otwartą na interpretacyjną zdaniowych;
	alternatywnej, bazującej na pozytywnej kobiecej podmiotowości. Chce wyznaczyć zatem mnogość. Owa niedefiniowalność miała wynikać ze sprzeciwu filozofki wobec e) pojawiające się nowe formy wypowiedzi, symultaniczne, polifoniczne,
	nowy kobiecy podmiot zdolny do emancypacji nie tylko społecznej, lecz także symbolicznej, fallocentrycznego systemu językowego wyrażania myśli na podstawie par spolaryzowanych heteromorficzne, balansujące na granicy komunikatywności;
	zaproponować nowe spojrzenie na różnicę między płciami 135 . Według Cixous pisać znaczy opozycji. Dwuznaczność, płynność znaczeń, pewien językowy nadmiar są częścią strategii f) język emocjonalny, zmysłowy, cielesny, pojawia się metaforyka erotyczna, ciało nie
	zmieniać, burzyć "pustynną skamielinę", pisać, aby sprzeciwić się owemu politycznemu i écriture féminine, która ma zapoczątkować nowy, bardziej płynny i elastyczny sposób jest traktowane przedmiotowo, ale jest formą ekspresji 140 .
	kulturowemu wykluczeniu w kreatywny i pozytywny sposób, "pisać znaczy wytyczyć myślenia. Jak zauważa Gille Rye: "Cixous celowo pozostawia jakąś część swego konceptu
	kobiecie miejsce w kulturze, z której została wyparta" 136 . Taka rewolucja, polegająca na niedopowiedzianą, niedookreśloną oraz niedefiniowalną, w przeciwnym wypadku nie
	uwolnieniu pokładów kobiecej kreatywności, może, zdaniem Cixous, nie tylko wydobyć różniłaby się od tradycyjnego dyskursu" 137 . Francuzka ową semantyczną elastyczność określa
	kobiety z kulturowego mroku, lecz także aktywnie zmienić ich życie, tożsamość właśnie mianem féminin i podkreśla, że nie chodzi o biologiczne rozróżnienia, a raczej o
	indywidualną i kolektywną. Według teoretyczek francuskich jednym z elementów właściwych przyjętą poetykę wyrażania namiętności, różnicy, inności. Możemy wyodrębnić, według
	tylko dla literatury kobiecej miał być "niezbadany, dziki obszar", "ciemny kontynent Cixous, pisarzy mężczyzn, w których twórczości odnajdujemy ślady owego féminin (Joyce,
	zamieszkiwany przez śmiejącą się meduzę" (Cixous), "teren działalności partyzantek" Kafka, Genet, Kleist, Shakespeare) 138 . teoretycznoliterackich dokonujących się w drugiej połowie lat 60., związanych odpowiednio z (Wittig), symbol tajemniczości tradycyjnie przypisywanej kobietom, a odczytywanej przez Reasumując koncepcje kobiecego pisania powstałe na gruncie krytyki feministycznej, ponowoczesnością i poststrukturalizmem. To właśnie w tym okresie pojawiły się zarówno patriarchalną kulturę częściej jako cecha negatywna, niepokojąca i zagrażająca ustalonemu możemy zauważyć za Showalter, że teoria ta wykształciła swoją specyfikę w zależności od pierwsze próby krytycznego podejścia do kultury patriarchalnej i seksizmu, jak i próby stworzenia teorii kobiecego pisania. Punktem wyjścia była tu krytyka fallocentryzmu oraz porządkowi. Ten niedostępny mężczyznom teren miał być depozytem kobiecego kraju, w którym się rozwijała:
	dualizmu pojęciowego charakteryzującego świat zachodni, a także dekonstrukcja tej tradycji Angielska krytyka feministyczna, w głównej mierze marksistowska, na pierwszy plan
	wysuwa ucisk kobiet; krytyka francuska, zasadniczo psychoanalityczna, kładzie nacisk na

4. Francuska proza kobieca pod koniec XX wieku Jak współczesna francuska literatura kobieca odzwierciedla rzeczywistość, w jaki sposób odpowiada na kolejne kryzysy drążące współczesne społeczeństwo? Czy podejmuje z nimi

  

	z latami 70. możemy zaobserwować spadek aktywności feministycznej w znaczeniu nowym tendencjom we współczesnej literaturze 142 . Wyłania się wspólne dla wszystkich brana pod uwagę, tak jakby wszyscy pisali z jednej perspektywy, a płeć nie miała na to powieści pisanych przez kobiety to często przemoc i zbrodnia oraz wątki związane z
	rewizjonistycznym. Oznacza to dużą zmianę dla rzeczywistości społeczno-politycznej, nie artykułów analizujących nową sytuację stwierdzenie pluralizmu i indywidualizmu, a także żadnego wpływu. Nadal podkreśla się pluralistyczny nieład estetycznych wyborów oraz brak rzeczywistością polityczną i społeczną. Dostrzegając złe strony funkcjonowania władzy i
	tworzą się grupy połączone wspólną ideologią, nie wytwarza się grupowa tożsamość, rozwija wyizolowania współczesnej twórczości literackiej. społecznego i politycznego zaangażowania pisarzy génération cocon (urodzeni po 1945, w struktury społecznej, pisarki reagują, ukazując destabilizację, kryzys, stosunki oparte na
	się natomiast indywidualizm. Zmienia się więc forma kobiecego pisania, feministyczne, w Nowe, postmodernistyczne tendencje bywają również przyjmowane pozytywnie, jako czasach ekonomicznego wzrostu, braku problemów z zatrudnieniem na pełny etat, gdy jedna przemocy i dominacji społecznej (np. Truismes Marie Darrieussecq, Baise-moi Virginie
	znaczeniu, jakie to pojęcie miało w latach 70., przekształca się w kobiece. O ile wcześniej odnowienie literatury w nowej perspektywie końca okresu avant-garde i modernizmu. pensja wystarczała na utrzymanie całej rodziny) 146 . Despentes), których krytyka ówczesna starała się nie dostrzegać, skupiając się raczej na tym,
	kobiety mogły "wpisać swoją twórczość w obręb danego nurtu, programu, grupy, o tyle Zaczyna pojawiać się, na marginesie, pojęcie postmodernizmu. Danièle Sallenave wyraża Lata 80. zdecydowanie charakteryzują się większym niż kiedykolwiek wcześniej udziałem co przystoi młodej kobiecie, która wychodzi ze swojej anielsko-dziewiczej postaci, stając się
	obecnie obserwujemy zdecydowaną tendencję indywidualistyczną" 141 . wręcz uczucie ulgi wobec ustąpienia terreur théorique -terroru teorii, pisząc w Le Don des kobiet szczególnie wewnątrz gatunku powieściowego. W 1979 roku powieści napisane przez bytem jeszcze bardziej niepokojącym i nieprzystającym do społecznego ładu.
	Kolejnym elementem zmieniającej się przestrzeni literackiej jest koniec "terroru teorii", morts: kobiety stanowiły 21% wszystkich wydanych tamtego roku, a w 1989 roku było to już 35%. Według Marianne Camus można wyróżnić trzy główne tendencje silnie reprezentowane w
	która od debiutu nouveau roman nie miała już funkcji normatywnej i preskryptywnej. Francuska feministyczna krytyka uniwersytecka ocenia te proporcje na 30-70% jako stałą kobiecym pisaniu przełomu lat 80. i 90. Przede wszystkim płeć biologiczna oraz płeć
	Krytyka literacka natomiast ma nową funkcję w czasach mediatyzacji świata literackiego, On voit donc à quelles conséquences peut mener « l'athéisme littéraire » de toute une tendencję przez cały XX wiek 147 . Pod koniec lat 90. wśród powieści debiutanckich 40% było społeczno-kulturowa, czyli gender, łączą się w kobiecych tekstach, tworząc figurę płodnego
	ponieważ decyduje o natychmiastowej popularności, "widzialności" danego dzieła. génération, qui du personnage et du narrateur a voulu faire des simples « figures de papier » : autorstwa kobiet. Młode pisarki tamtego okresu często były pejoratywnie oceniane przez ciała. Temat ciała, wskazywany jako jeden z podstawowych dla kobiecego pisania, nie dziwi,
	Współczesny pisarz odczuwa, że nie może tworzyć w sposób spontaniczny i naiwny jako l'art littéraire ne peut avoir de fonction représentative ; le sujet n'est rien d'autre que son krytykę ze względu na kilka czynników. Wypowiadają się najczęściej w pierwszej osobie gdy weźmiemy pod uwagę, że historia kobiet dokonuje się od wieków wokół osi ciała, które
	spadkobierca wcześniejszych pokoleń pisarzy, których nie może ani ignorować, ani inscription dans l'histoire, un pur produit des structures 143 . żeńskiej, co nadaje określoną przynależność ich twórczemu projektowi, wykluczając go ze oscyluje między biologicznym przeznaczeniem a byciem przedmiotem męskiej wymiany 149 .
	powtarzać. Pisarki mają utrudnione zadanie, ponieważ ich literacka produkcja jest oceniana sfery uniwersalnej i faworyzując lekturę referencyjną tekstu jako świadectwa Konieczność odzyskania panowania nad swoim ciałem jest jednym z głównych postulatów
	przez krytyków formowanych w szkołach strukturalistycznych i poststrukturalistycznych, w Na początku lat 80. produkcja literacka była określana przez teoretyków jako tożsamościowego narcystycznego podmiotu. Kobieta jest tylko kobietą i mówi jako kobieta i nurtu écriture féminine, który po dwudziestu latach obecności w teoretycznym dyskursie
	odniesieniu do kanonu, który istniał od wieków i był stabilny i w trakcie formowania się. "pluralistyczna, jeśli chodzi o obrane kierunki" 144 , co było sygnałem pewnego odrodzenia. do kobiet, mężczyzna natomiast mówi jako człowiek, jak pisała już trzydzieści lat temu Anne nadal pozostaje aktualny w kobiecych tekstach, co oznacza, że proces cielesnego wyzwolenia
	Droga do uświęconego grona wielkich pisarzy jest wyboista, trzeba poruszyć estetyczne Znakiem literaturoznawczej stałości można natomiast nazwać stosunek płci autorów Leclerc w Parole de femme: "Une femme n'est pas un homme, donc pas un Homme. Une nie został zakończony.
	tendencje, dostać się pod skrzydła prestiżowych wydawnictw i zaznaczyć swoją przestrzeń w omawianych w wyżej wymienionej monografii, w której na dwudziestu wymienionych femme est une femme ; rien de plus claire. […] Un homme parle au nom des Hommes. Une Przemiany ciała, w tym te związane z ciążą i porodem, są często przedstawiane zarówno
	świecie literatury. pisarzy pojawiają się dwie pisarki. Colette Sarrey-Strack stawia pytanie, jak mówić o pisaniu femme, au nom des femmes 148 . Również zapożyczanie elementów tzw. paraliteratury, czyli dosłownie, jak i metaforycznie. Ich przeciwieństwem są wyobrażenia śmierci i potworów,
	We Francji lata 80. oznaczały zmiany na polu literackim, wydawniczym i związanym z kobiet w kontekście postmodernizmu i intertekstualności, jeśli ich twórczość nigdy nie powieści noir i pornograficznej, nie wpływa dobrze na krytyczny odbiór powieści młodych czyli ciemna strona zdolności wydawania na świat. Wielość i różnorodność postaw wobec
	krytyką literacką. W 1983 roku zniknęło czasopismo Tel Quel, co oznacza koniec okresu, stanowiła integralnej części kanonu, nigdy nie była silnie reprezentowana, "jak miałaby zatem kobiet. Córki emancypacji seksualnej przedstawiają mało wysublimowaną wizję seksualności tych tematów, którą możemy zaobserwować w kobiecej prozie, sugeruje, że chodzi o
	podczas którego kreacja literacka i teoria istniały ramię w ramię. Pod koniec lat 70. wyczerpał uczestniczyć w intertekstualnej grze, którą praktykuje narracja postmodernistyczna, jeśli nie i erotyzmu, ponadto często ta wizja nasuwa interpretacje polityczne społecznych relacji fundamentalny aspekt kobiecej
	się nurt nouveau roman, niektórzy jej przedstawiciele, jak Nathalie Sarraute, zaczynali ma wystarczająco silnej pamięci i tradycji?" 145 Wydaje mi się, że właśnie francuskie między płciami. Młode pisarki, co też zaliczane jest najczęściej do niedostatków ich
	zwracać się ku pisarstwu autobiograficznemu (Enfance, 1983), co jest o tyle ciekawe, że teoretyczki kobiecego pisania udzieliły odpowiedzi na tak postawione pytanie już w latach twórczości, doskonale potrafią poruszać się po rynku wydawniczym, odpowiadając na jego
	dialog otwarcie, czy wykorzystuje bardziej zawoalowane formy wypowiedzi? Jak postrzega wcześniej w eseju L'Ere du soupçon Sarraute rzucała cień podejrzeń na twórczość 70., natomiast współcześnie ciekawą i poszerzającą znacząco perspektywę francuskich merkantylne potrzeby. Postrzegają kulturę jako produkt, który należy sprzedać, stosując
	kondycję podmiotu kobiecego w społeczeństwie? realistyczną, a teraz skłaniała się ku tradycyjnemu gatunkowi, który konstytuuje podmiot. poprzedniczek odpowiedź proponuje Rosi Braidotti. określone zabiegi marketingowe, wiedzą, że najbardziej pożądane są Eros i Thanatos, seks i
	Warto podkreślić na początku, że powrót do formuły opowiadania (retour du récit) Pojawiają się nowi autorzy określani mianem nouveau nouveau roman, ze względu na fakt, że Opracowania historycznoliterackie, badające zmiany estetyki pojawiające się w kolejnej strach. Powieść noir i pornografia mają szerokie grono odbiorców. Używają potocznego
	przypadający na lata 80. XX wieku sprzyjał wyłonieniu się wielości kobiecych głosów we byli wydawani przez wydawnictwo Editions de Minuit, podobnie jak starzy przedstawiciele dekadzie zarówno we Francji, jak i za granicą (np. Dominique Viart i Jan Baetens, Manfreda języka, często slangu do opisu relacji erotycznych i społecznych między płciami. Tematy
	francuskiej literaturze, zwłaszcza na początku lat 90. Oczywiście nie było to zjawisko nowe, nowej powieści, co sugerowało rodzaj continuum. Odczuwano ogólną potrzebę dokonania Flügge, Wolfgang Asholt), zachowują ostrożność w używaniu pojęcia postmodernizm i
	już w latach 70. wielki sukces osiągnęły pisarki takie jak Duras, Cixous, Cardinal, Chawaf. bilansów i podsumowań na wszystkich poziomach. Colette Sarrey-Strack odnotowuje, że przyznają równie minimalną przestrzeń twórczości kobiet. Kategoria płci lub gender nie jest
	Jednak w porównaniu z dekadami jeszcze wcześniejszymi różnice były duże. W porównaniu czasopisma takie jak L'Infini, La Quinzaine littéraire i Le Débat poświęcają numery specjalne

estetyki 150 . Można zauważyć, że to skupienie na prokreacyjnej misji ciała ignoruje aspekt seksualności jako źródła przyjemności i rozkoszy, tak jakby pisarki postrzegały swoje ciało tylko jako narzędzie reprodukcji albo zaspokajania męskich potrzeb.

  

	zależnym od miejsca i czasu. Poprzez przejście od prywatnego do publicznego potwierdza się kobiety, jak codzienność wpływa na konstruowanie kobiecej tożsamości i jak owa Piszące kobiety sprawę codzienności postrzegają mniej afirmacyjnie, co postaram się Doświadczenie osobiste opisane jest na tle wydarzeń historycznych we Francji ostatnich zamknięcie, brak tolerancji dla wszelkiej odmienności i upadek moralny: powieści, w tym trzy dla młodzieży, zbiór opowiadań, teksty teatralne (Papa doit manger ograniczenia znosić? Nothomb ze względu na dorastanie w kulturze azjatyckiej, głównie
	prawo kobiet do prowadzenia narracji, która mimo że stała się publiczna, ma prawo być dynamicznie kształtowana tożsamość wpływa na codzienność? To, że kobiety wyszły ze sfery ukazać w dalszych analizach. Pojęcia przestrzeni, czasu i miejsca muszą być wzięte pod sześćdziesięciu lat przy użyciu style neutre, charakterystycznego dla Ernaux, która mimo że znajduje się w repertuarze Comédie-Française jako jedyny tekst autorstwa żyjącej kobiety!) -japońskiej, poszerza czytelnicze spojrzenie na współczesną kondycję kobiety, wychodząc
	uczuciowa i zdroworozsądkowa zarazem. Niewątpliwie zapoczątkowany w latach 70. proces prywatności i są aktywne w sferze publicznej, jest oczywiste, jednak czy i w jaki sposób uwagę, gdyż "ja" tworzy się w relacji do świata zewnętrznego. Badanie codzienności stawia tworzy teksty autobiograficzne, nie wyraża własnych osądów, nie używa literackich Je me souviens d'une phrase de Marguerite Duras, qui est au fond un peu bête, mais que wszystkie tytuły opublikowane, z wyjątkiem jednego, w prestiżowym wydawnictwie Editions poza ramy francuskie czy nawet europejskie.
	zrzucania karbów zniewolenia, walka z poczuciem uwięzienia i pragnienie transgresji odzwierciedlone we współczesnej literaturze kobiecej? pytanie o to, jak ją przyjmujemy i w jaki sposób wykorzystujemy własne możliwości, tworząc ozdobników, metafor, wyszukanego języka. j'aime même si je ne la reprendrais pas à mon compte, elle avait dit : « La droite, c'est la de Minuit. Jest również autorką scenariusza do filmu Claire Denis White Material. Otrzymała Marie Darrieussecq urodziła się w 1969 roku w Bayonne. Jest badaczką literatury,
	bezprecedensowo nasilają się w latach 90., ale nadal pozostają dwuznaczne w przypadku Kategorię codzienności w badaniach socjologicznych zapoczątkował na szeroką skalę prywatną taktykę radzenia sobie z obowiązkami w zależności od indywidualnych potrzeb. Lydie Salvayre podobnie jak Annie Ernaux wywodzi się z rodziny, która nie należała do mort. » Pour moi, ces gens-là, ils représentent une forme de mort, d'abêtissement de la kilka nagród literackich, w tym dwie bardzo ważne: Prix Femina za powieść Rosie Carpe uzyskała stopień doktora z zakres literaturoznawstwa w 1998 roku. Zajmowała się w pracy
	kobiet, dla których postęp ku demokracji, wolności jednostkowej czy kolektywnej jest raczej Michel de Certeau, który zauważył, że temat ten, uznawany za mało interesujący, pozostaje Taktyka, dzięki zastosowaniu odpowiedniego języka lub działania, sprawia, że jesteśmy w klasy uprzywilejowanej. Jest córką hiszpańskich republikanów zmuszonych do emigracji do réflexion, un refus d'une différence possible. Et même si Angela Merkel est une femme de (2001) oraz Prix Goncourt za powieść Trois femmes puissantes (2009). To właśnie dwie naukowej literaturą współczesną, szczególnie gatunkiem autobiograficznym. Jest również
	dreptaniem niż odważnym kroczeniem naprzód. Trzecia tendencja według Marianne Camus dotyczy kreacji siebie jako "ja" artystycznego, słabo zbadany. Certeau ankietował głównie kobiety w różnym wieku, różnego pochodzenia, z różnym doświadczeniem życiowym. Rezultaty tych badań i wnioski z nich stały się podstawą stanie w pewnym stopniu manipulować codziennymi czynnościami, adaptując je do własnych potrzeb, dzięki taktyce codzienność staje się znośna, jej brak natomiast często ma skutki Francji po zwycięstwie frankistów. Zaczęła publikować w 1990 roku w wieku 42 lat, wtapiając się w bezprecedensową falę kobiecego pisania, która wezbrała na początku ostatniej droite, elle n'a rien à voir avec la droite de Sarkozy : elle a une morale que la droite française nagrodzone powieści są przedmiotem analizy w mojej pracy. czynną zawodowo psychoanalityczką. Jej debiutancka powieść Truismes (wydanie polskie n'a plus 157 . Amélie Nothomb jest Belgijką piszącą po francusku. Urodziła się w 1967 roku w Kobe w zatytułowane Świństwo w przekładzie Barbary Walickiej ukazało się nakładem wydawnictwa
	Przyjemność erotyczna wyrażana wprost jest mało obecna w kobiecej literaturze, niewiele pisarek decyduje się na wyznanie i opisanie swojego pożądania. Tak jakby niedopuszczalne było zaznanie jednocześnie rozkoszy erotycznej, macierzyństwa i przyjemności pisania, barthesowskiej plaisir du texte. Czyżby z obawy o przełamanie tradycyjnego rozłożenia sił w wachlarzu kobiecych i męskich przyjemności? Druga główna tendencja kobiecej twórczości lat 90. związana jest z konstrukcją "ja" jako procesu, który u kobiet miał utrudniony przebieg. Kobiety wyraźnie i zdecydowanie zaczęły poszukiwać artystycznej tożsamości dopiero w XIX wieku. Owe poszukiwania bardzo się różnią u poszczególnych pisarek. Od Mme de Graffigny, która artystyczną tożsamość wyrażała bez kompleksów, ale została w zasadzie wymazana z historii literatury, po pisarki, które same się z niej wymazywały swoją poddańczą postawą. W XIX wieku piszące kobiety "budziły niepokój", o czym wspomina Christine Planté w La Petite Soeur de Balzac 151 . Pisarki były chłodno przyjmowane przez literackie środowisko epoki, czyli męską konkurencję, nie tylko budziły niepokój, lecz także go doświadczały. Spadkobierczynie Mme de Graffigny piszą bez kompleksów o trudnościach procesu twórczego, nie czują respektu przed kolegami pisarzami. Na drugim biegunie jest Delphine de Girardin, która żywiła głębokie przekonanie o małej wartości własnej twórczości. Cytowana przez Camus Claudine Giacchetti w artykule pod znamiennym tytułem L'Art du renoncement à l'art: création littéraire et stratégies d'écriture dans l'oeuvre de Delphine de Girardin zastanawia się nad przyczynami tak ogromnych rozbieżności między tymi dwiema XIX-wiecznymi pisarkami tworzącymi tradycje literackie, z których korzystają współczesne autorki. Sugeruje, że chodzi o rodzaj syndromu skromności w obliczu porównań z mężczyzną pisarzem bądź o dotkliwą świadomość nieuniknionego, tj. wymazywania z kanonu, jakiemu ulega kobiece pisanie 152 . W XIX wieku należy także szukać korzeni stereotypu przypisującego literacką kreację kobiet do kategorii literatury masowej, popularnej, czyli podkategorii wielkiej literatury (rzeczywiście to w okresie Restauracji oraz monarchii lipcowej pojawiają się ogólnodostępne i tanie gazety codzienne, w których kobiety publikują swoje teksty w odcinkach). Kobieta tradycyjnie przypisana jest codzienności, sprawom domowo-rodzinnym książki L'Invention du quotidien, w której Certeau zdefiniował codzienność jako pratique culturelle, praktykę kulturową, którą przyswajamy nieświadomie, a która jest niezwykle istotna w konstruowaniu tożsamości jednostkowej i grupowej. Certeau miał na celu zbadanie, "jak kobiety odnajdują się w roli i w kompetencjach przypisanych im społecznie i czy odczuwają dumę bądź zadowolenie z wykonywanych zadań domowo-rodzinnych" 153 . Wśród analizowanych w niniejszej pracy tekstów kwestie codzienności rozumianej jako wykonywanie codziennych obowiązków podejmuje przede wszystkim Annie Ernaux. La Place jest swoistym świadectwem etnologicznym zapisującym życie określonej grupy społecznej w określonym miejscu i czasie. Ernaux dostarcza zresztą bogatego świadectwa codzienności nie tylko kobiet, lecz także mężczyzn, dzieci, osób starszych. Codziennością w wymiarze mniej etnograficznym, a bardziej jednostkowym zajmują się w mniejszym lub większym stopniu również pozostałe pisarki. Analizując ich teksty, można wydobyć/odsłonić związki, jakie zachodzą między le quotidien a formowaniem się kobiecej tożsamości w prozie. Certeau nadaje określoną wartość tym codziennym "niewidzialnym" zabiegom, które według niego składają się na styl życia danego człowieka czy rodziny, a także całej społeczności: Il y a un plaisir profond à réaliser soi-même ce que l'on offre à ses convives, à pratiquer une inventivité modeste, aux résultats éphémères, mais dont la combinaison subtile définit en silence un style de vie, circonscrit un espace propre. La multiplicité des pratiques et des gestes techniques donne figure à la vie ordinaire, et la richesse du tissu social en dépend 154 . negatywnie determinujące daną egzystencję. Certeau taktyce przeciwstawia strategię, która według niego charakteryzuje się z góry zaplanowanym schematem działania 155 . Badanie codzienności nie jest jedynie obserwowaniem jej zewnętrznych przejawów (zdań, odpowiedzialności, czynności, wymian, interakcji, kodów i konwenansów), to także refleksja nad dziedzictwem społecznym, rodzinnym i kulturowym, które ma bezpośredni wpływ na to, jak jednostka odnajduje się w codzienności, czy akceptuje swoje życie. Ernaux przedstawia postać kobiety silnej, wykształconej, żyjącej w środowisku wielkomiejskim, a pochodzącej z tradycyjnej społeczności wiejskiej. Nowoczesność w jakiś sposób destabilizuje jej życie, walczy z tradycją. Zwyczaje ukształtowane na łonie tradycyjnej rodziny powodują napięcia w jej dorosłym, miejskim życiu. Z kolei bohaterki NDiaye są przeciwieństwem tych wykreowanych przez Ernaux, najczęściej są to kobiety wyrosłe w tradycyjnych, małych społecznościach i nie odnajdują się zupełnie w rzeczywistości zewnętrznej, w której nagle się znajdują, są bezwolne, poddają się pasywnie temu, co przynosi codzienne życie, nie próbując stworzyć własnej taktyki jego oswojenia. Annie Ernaux urodziła się w 1940 roku w rodzinie drobnych wiejskich przedsiębiorców. Jej rodzice prowadzili sklep spożywczy i bar w Yvetot w Normandii. Ernaux jako pierwsza z rodziny zdobyła wyższe wykształcenie, co uwydatniło proces "odchodzenia od korzeni", który rozpoczęła już w wieku nastoletnim, wnikliwie obserwując trudne życie rodziców, których losu nie chciała podzielić. Debiutowała w 1974 roku powieścią Les Armoires vides, wchodząc w nurt autobiograficzny, z którym jej twórczość związana jest od początku. W 1984 roku otrzymała Prix Renaudot za minipowieść La Place. W roku 2008 otrzymała kilka nagród za Les Années, powieść stanowiącą swoisty literacko-socjologiczny fresk obrazujący dekady XX stulecia. Urodzona we Francji pisarka zaczęła mówić po francusku dopiero w szkole podstawowej. Owa dwujęzyczność widoczna jest w jej tekstach kreowanych w tzw. fragnol. Narracje pisarki naznaczone są nie tylko dwujęzycznością, lecz także dwiema profesjami. Salvayre ukończyła studia licencjackie z literatury, a następnie studia medyczne, zdobyła specjalizację z psychiatrii i jak mówi w wywiadzie dla magazynu 20minutes, udzielonym w listopadzie 2014 tuż po otrzymaniu Prix Goncourt za powieść Pas pleurer (jest jedenastą kobietą, która otrzymała tę nagrodę): "La pratique médicale m'a appris énormément pour l'écriture, et les romans m'ont en retour préservée d'un certain dogmatisme psy et empêchée de tout interpréter, de déceler un sens dans tout" 156 . Mimo solidnej bibliografii i tłumaczeń jej powieści na około dwadzieścia języków Salvayre pozostawała mało znana wśród francuskiej publiczności, dopiero otrzymanie Prix Goncourt znacznie podniosło wyniki sprzedaży powieści i sprawiło, że jej nazwisko stało się publicznie znane. Marie NDiaye urodziła się w 1967 roku w Pithiviers ze związku Francuzki z Senegalczykiem. Rozpoczęła karierę pisarską w 1984 roku w wieku siedemnastu lat, publikując debiutancką powieść Quant au riche avenir. Ukończyła językoznawstwo na Sorbonie. Obecnie pisarka mieszka w Berlinie, gdzie przeniosła się w 2007 roku po tym, jak Nicolas Sarkozy został prezydentem Francji. W sierpniu 2009 roku francuski lewicowy magazyn polityczno-kulturalny opublikował, przy okazji publikacji powieści Trois femmes puissantes, wywiad z pisarką zatytułowany L'écrivain Marie NDiaye aux prises avec le monde, w którym wypowiada się ona krytycznie na temat Francji pod rządami Sarkozy'ego, nazywając ją monstrueuse. Skrytykowała "policyjną i wulgarną" atmosferę, jaka zapanowała po zwycięstwie Sarkozy'ego, oskarżając jednocześnie francuską prawicę o mentalne Japonii, gdzie jej ojciec przebywał na placówce dyplomatycznej. Zarówno belgijskie BEJ w 1997) okazała się wielkim sukcesem wydawniczym i natychmiast skupiła na autorce Wywiad wzbudził żywą reakcję przedstawicieli sceny politycznej, ściągając na NDiaye pochodzenie, jak i dorastanie w Japonii, Chinach, USA, Laosie i Bangladeszu stanowią uwagę nie tylko mediów, lecz także krytyków i badaczy literatury. Publikacja drugiej falę upomnień dotyczących tego, co wypada, a czego nie wypada mówić laureatce istotne elementy jej artystycznej kreacji, stricte literackiej i tej towarzyszącej kreowaniu powieści Naissance de fantômes sprowokowała oskarżenia o plagiat wysunięte przez Maire najważniejszej francuskiej nagrody literackiej (Prix Goncourt za Trois femmes puissantes w "podmiotu Nothomb". Pisarka stworzyła wokół własnej osoby atmosferę tajemniczości NDiaye i wywołała polemikę, która odbyła się na łamach prasy w 1998 roku. Ostatecznie 2009). Marie NDiaye, w przeciwieństwie do wielu autorek z jej pokolenia, takich jak choćby podsycaną jej charakterystycznym i ekscentrycznym stylem bycia, ubiorem i wypowiedziami. możemy stwierdzić, że oskarżenia wysunięte przez NDiaye były sprowokowane Amélie Nothomb, Marie Darrieussecq czy Christine Angot, odcina się od gatunku Jak deklaruje w wywiadach, zaczęła pisać w wieku szesnastu lat, kiedy przyjechała do Belgii komentarzami krytyków literackich, którzy zasugerowali podobieństwo pewnych motywów autobiograficznego. Deklaruje, że jej narracje są wytworem wyobraźni, splotem inspiracji i poczuła się wyobcowana i samotna. Faktycznie po nieudanej próbie studiowania na pojawiających się w powieści Darrieussecq, a wcześniej występujących w Un temps de pochodzących z różnorodnych źródeł, między innymi miejsca, w którym mieszka. Pisarka belgijskim uniwersytecie, gdzie nie zdołała się zaadaptować, wróciła do Japonii i podjęła saison i La Sorcière Marie NDiaye. Kwestia budzi wiele kontrowersji, ponieważ NDiaye nie mieszkała w Normandii i w Gironde, eksplorując atmosferę tych terenów w twórczości pracę w wielki korporacji, co opisała w powieści Stupeur et trembelments wydanej w 1999 pierwsza i nie ostatnia pisała o takich elementach narratologicznych, jak zniknięcie literackiej. Przeprowadzkę do Niemiec tłumaczy w jednym z wywiadów potrzebą roku, za którą otrzymała Grand Prix Akademii Francuskiej. Jest pisarką niezwykle płodną, współmałżonka, roztkliwienie się głównej postaci, agent nieruchomości, posiłek przerwany poszukiwania nowych bodźców i źródeł inspiracji. Stwierdza, że miejsce, w którym mieszka, wydaje powieści praktycznie każdego roku i deklaruje, że pisze o wiele więcej niż publikuje. przez pojawienie się ducha, pragnienie umiejętności latania. Czy w takim razie każdy pisarz, wpływa na nią, geograficzna lokacja determinuje jej univers mental 158 . W swojej twórczości Tematami, które ją twórczo inspirują, są ciało, piękno, brzydota, proces dorastania który się owymi motywami posłuży, kogoś "małpuje"? (NDiaye użyła właśnie tego określenia stawia głównie pytanie, czy możliwe jest odnalezienie własnego miejsca we współczesnym Co to znaczy być kobietą we współczesnym świecie? Co pociąga za sobą sam proces najważniejsze osie tematyczne jej powieści. Obecnie ma na swoim koncie ponad dwadzieścia co ona implikuje w życiu kobiet. Nothomb stawia pytania istotne dla krytyki feministycznej: kafkowska, poczucie braku przynależności do jednego miejsca, pochodzenia, rodziny to w jej twórczości bezsprzecznie możemy odnaleźć kwestie związane z płcią kulturową i tym, zmagania z codziennością, okrutna obcość, nieznośna i nękająca, można by powiedzieć feministycznego punktu widzenia, o tyle Nothomb podobnych deklaracji raczej unika. Jednak rodzinne, okrutne zwyczaje będące częścią afrykańskiego mitu NDiaye, egoistyczny ojciec, wieku. O ile Darrieussecq deklaruje zaangażowanie w kwestie społeczne, również z otoczenie, przede wszystkim rodzina będąca metaforą całej ludzkości. Skomplikowane relacje tematykę podjętą przez intelektualistki związane z ruchem feministycznym lat 70. ubiegłego sensie wyobcowania na poziomie metaforycznego mikrokosmosu, jakim jest najbliższe kontynuują, w sposób wyjątkowo intensywny, rozważania skupione właśnie na ciele, przynależący do kilku kultur, z których żadna nie jawi się jako rodzima i własna, lecz także w uwagi i miejsca niż jakakolwiek inna francuska pisarka z ich pokolenia. Można stwierdzić, że się stale w jej tekstach nie tylko w sensie dosłownym, ponieważ jej bohaterowie to ludzie Darrieussecq, są pisarkami ciała. Obie poświęcają kontemplacji ciała zdecydowanie więcej świecie. Wyobcowanie, zmiana miejsca, podróż, kondycja imigrantów i uchodźców pojawiają utożsamiany ze stratą, miłość oraz ciemna strona ludzkiego wnętrza. Nothomb, podobnie jak singerie, komentując powieść Darrieussecq w liście wysłanym do kilku redakcji czasopism,
	podmiotu społecznego. Wyrażanie własnej tożsamości uległo ogromnym przemianom związanym z codzienną egzystencją. Jak współczesne pisarki postrzegają ten wymiar życia cały okres życia pisarki od urodzenia do momentu wydania powieści, czyli lata 1940-2008. stawania się kobietą? Jak odbywa się przemiana z dziewczyny w kobietę? Jak gender i
	przypisane do niego role i stereotypy ograniczają kobietę? Jak bardzo jesteśmy skłonne owe

które wcześniej zamieściły recenzje Naissance de fantômes). Po opublikowaniu w 2007 roku powieści Tom est mort Darrieussecq weszła w kolejną polemikę, tym razem z Camille Laurens, która zarzuciła jej "plagiat mentalny" (plagiat

  

	stanowić jej swoistą sublimację. Realne doświadczenia są bazą do wykreowania fikcyjnego journalistique 161 . krytyków, staje się coraz lepsza. Właśnie do polskich księgarni trafił pierwszy tom jej trylogii
	przedmiotu literatury ostatecznie oderwanego od rzeczywistości 159 . Vernon Subutex, opisujący współczesny Paryż i jego mieszkańców pochodzących z bardziej zaangażowane. Dla literatury kobiecej oznacza to przełamanie bariery oddzielającej
	Obie polemiki odcisnęły znaczące piętno na Darrieussecq. Odnosi się do tych oskarżeń w W kolejnych latach pisarka opublikowała w sumie dwanaście powieści, z których trzy najróżniejszych warstw społecznych. Zdaniem krytyków, trylogia wyprowadziła pisarkę z ją tradycyjnie od kanonu, a także od tego, o czym warto pisać. Dzięki perspektywie
	wielu wywiadach, również w wydanym w 2010 roku eseju Rapport de police. W wywiadzie zostaną poddane analizie w mojej pracy: Truismes (1996), Le Bébé (2002) oraz Le Pays "ciasnej szufladki dla prowokatorów i skandalistów, odebrała koronę królowej trash, socjologicznej literatura otwiera się na doświadczenie szeroko pojętej kobiecości, co oznacza
	udzielonym L'Express w styczniu 2010 roku tak komentuje postawę swoich adwersarek: (2005). Darrieussecq mówi o swoim projekcie pisania, że nie jest on jednorodny, ale zawsze przynosząc w zamian porównania do Houellebecqa, ale też do… Balzaca" 163 . również uchylenie badawczych drzwi dla tematów związanych z kobiecością. Po literaturze
	w centrum znajdują się dwa tematy: obsesja ciała oraz poszukiwanie wyjścia z kryzysu pierwszofalowej -która miała przed sobą konkretne zadania związane z walką o
	Le problème, en général, c'est l'autre. Et ce problème est exacerbé dans le champ littéraire en tożsamości, które często jest następstwem uświadomionej lub nie nieobecności, nieistnienia Zakończenie równouprawnienie kobiet w życiu społecznym, politycznym, zawodowym, rodzinnym, w
	raison des conditions de travail solitaires de l'écrivain et du narcissisme de l'écriture. On veut jako świadomej, autonomicznej jednostki, która stopniowo chce znaleźć własny sposób bycia miarę upływu lat i powiększającego się portfela kobiecych swobód -pojawiają się tematy
	être le seul écrivain ! Alors l'arme pour se débarrasser de l'autre est ce que j'appelle la w świecie. Zanim doszło do zmian mentalnościowych i teoretycznych paradygmatów, zmian takie jak rodzina, miłość i zmysłowość, codzienność, wieloaspektowa emancypacja ciała i
	« plagiomanie », l'accusation calomnieuse de plagiat. C'est tout bénéfice de s'affirmer Christine Angot urodziła się w 1959 w Châteauroux. Ukończyła studia prawnicze, jako wspomagających, czasem zapewne "niechcący", proces emancypacji kobiet, którego ducha oraz wszelkie kwestie związane z macierzyństwem i rodzicielstwem ogólnie, co
	plagié : on est un auteur important puisqu'on est digne d'avoir été plagié, et on affirme sa konfrontacji zapewniły feministkom drugofalowym ich poprzedniczki w kalejdoskopie doczekała się pokaźnej akademickiej bibliografii krytycznej. Jest laureatką kilku nagród concours de victimes 160 . czytelników (choć oczywiście nie brakuje negatywnych opinii na temat jej twórczości), i gabinetu, ewentualnie sali seminaryjnej czy konferencyjnej. Owy komfort intelektualnej camps, les bons et les méchants. Par ailleurs, on sait combien l'époque est propice au autorką kontrowersyjną, niemniej jej twórczość cieszy się uznaniem zarówno krytyków, jak i bardziej dosłowne niż wymiana teoretycznych poglądów prowadzona z zacisza własnego propre authenticité. C'est au passage une façon, très infantile, de séparer la littérature en deux pisarka odniosła sukces w wieku czterdziestu lat autofikcyjną powieścią L'Inceste. Jest apogeum to lata 70. XX wieku i druga fala feminizmu, kobiety musiały stoczyć batalie dużo zostanie szerzej opisane w rozdziale drugim.
	literackich: Prix France Culture 2005, Prix de Flore 2006, Prix Décembre 2015. Odmówiła kobiecego continuum -najpierw sufrażystki, potem feministki pierwszej fali. Darrieussecq uważa, że zarówno Laurens jak i NDiaye poczuły się zagrożone sukcesem przyjęcia Prix Sade 2012, uzasadniając w liście do przewodniczącego jury: "L'image de ce Przebudowanie relacji damsko-męskich w Europie, które miało fundamentalny wpływ na wydawniczym debiutanckiej powieści z gatunku realizmu magicznego, którego NDiaye czuła prix, qu'elle corresponde ou non à l'oeuvre du Marquis de Sade, est en contradiction totale kreacyjną moc kobiet w każdej dziedzinie życia, również w literaturze, paradoksalnie się jedyną francuską twórczynią w owym czasie, oraz rosnącą pozycją u wspólnego wydawcy. avec le livre que j'ai écrit, et ne pas refuser ce prix serait souscrire à un contresens objectif zawdzięczamy dwóm wojnom światowym, które siłą rzeczy wepchnęły kobiety w przestrzeń Zapominając o tym, co je łączy, o wyrastaniu i socjalizacji we wspólnym języku i kulturze, o quant à ce que dit ce livre, contresens que je récuse" 162 . Zasiada w jury nagrody publiczną, zmuszając je do masowego zastępowania mężczyzn w przestrzeni profesjonalnej. podobnych życiowych doświadczeniach, które wpłynęły na ich wyobraźnię, obie pisarki kinematograficznej Prix Saint-Germain, które skomponowane jest wyłącznie z pisarzy. Znana Pociągało to za sobą dalsze przemiany mentalnościowe i obyczajowe, bez których literatura zareagowały w znany psychoanalizie sposób pod nazwą complexe fraternel. Walka o bycie jest również z upodobania do publicznych lektur własnych tekstów, szczególnie na deskach kobiet nie mogłaby zaistnieć na dużą skalę i swobodnie się rozwijać. Dlatego uważam, że jest "ulubienicą taty" wyrządza, jak stwierdza słusznie Darrieussecq, szkodę całej literaturze teatralnych, często z towarzyszeniem aktorów. ona dużo bardziej zakorzeniona w rzeczywistości społecznej niż literatura tworzona przez kobiet, gdyż jak stwierdza Colette Sarrey-Strack: Virginie Despentes, kolejne enfant terrible francuskiej literatury, urodziła się w 1969 roku mężczyzn. Oczywiście pisarze także nie tworzą w oderwaniu od kontekstu społecznego, ale
	psychique) polegający na "zainspirowaniu się" jej powieścią, jak również na opisaniu w Nancy jako córka listonosza i gospodyni domowej. Od lat młodzieńczych podążała własną nigdy nie byli tak silnie od niego zależni. L'écrivaine Marie Darrieussecq a donc fait, peu après son entrée dans le champ littéraire, l'expérience de la violence symbolique, expérience qui eût été fatale à bon nombre de jeunes kontestacyjną drogą. Śpiewała w zespole punkowym, pracowała w sklepie płytowym, Porzucenie feministycznej myśli rewizjonistycznej i skupienie się na zredefiniowaniu
	doświadczenia, którego nie przeżyła. Zarzewiem konfliktu okazała się odwieczna kwestia femmes, possédant un capital intellectuel moindre. En effet, la jeune normalienne a poursuivi recenzowała muzykę i filmy porno (sic!). W wieku siedemnastu lat padła ofiarą gwałtu, który kobiecości to owoc drugiej fali feminizmu. Pytanie, w jaki sposób istnieje odrębność
	opozycji między prawdą a kreacją literacką. Laurens twierdziła, że pisarz praktykujący sa carrière, et l'évolution qu'a prise son écriture illustre parfaitement que son univers naznaczył całe jej późniejsze życie i przede wszystkim pisanie. Ma za sobą kilka kobiecego pisania, wykrystalizowało się w latach 70. i doczekało dwóch głównych
	autofikcję zobowiązany jest do przestrzegania pewnych zasad moralnych względem romanesque est situé relativement loin de celui de Marie NDiaye. Précisons en conclusion skandalizujących powieści z nurtu trash oraz filmów opisujących brutalnie jednostki żyjące w odpowiedzi. Pierwszej wyrosłej na gruncie amerykańskim -chodzi o ginokrytykę i
	rzeczywistych osób i zdarzeń. Laurens, która przeżyła śmierć dziecka i opisała to que la polémique dirigée contre Marie Darrieussecq fut l'instrument d'une critique, stanie wojny ze społecznymi zasadami. Obecnie jest nie tylko rzeczniczką francuskich arachnologię -oraz drugiej, powstałej na gruncie francuskim écriture féminine, która pod
	doświadczenie w autobiograficznej powieści Philippe (1995), zarzucała Darrieussecq essentiellement masculine, imposant ses normes et sa vision de la littérature au milieu feministek, lecz także członkinią elitarnej Akademii Goncourtów. Jej twórczość, zdaniem względem proponowanej teorii stanowi synergię propozycji amerykańskich.
	nieumiejętność oddania emocji matki, która znajduje się w takiej sytuacji. Darrieussecq Przeorientowanie teorii, podążając tropem socjologicznej perspektywy Goldmanna,
	broniła się, twierdząc, że rolą literatury nie jest kopiowanie rzeczywistości -literatura ma

  Trudno, tak sądzę, muszę podjąć to ryzyko. Nie lubimy ludzi, którzy dużo wycierpieli, litujemy się nad nimi, nie lubimy wariatów, litujemy się nad nimi 182 .Pisarka opowiada o swojej traumie po to, aby jak stwierdza w wywiadzie dla La Collinethéâtre national, żyć, a raczej przeżyć. Przedstawia jasno swoją wizję pisania -nie żyje po to, aby pisać, ale wręcz na odwrót, pisze, aby (prze)żyć, przetrwać mimo tego, co stało się jej doświadczeniem i co na zawsze ją naznaczyło. Nie używa życia po to, aby je opisać, jako tkanki, z której można coś wykreować, pisze, bo czuje się do tego w pewien sposób przymuszona przez życie, przyznaje zatem, że pisanie ma dla niej funkcję terapeutyczną, jest oddziaływaniem na rzeczywistość, a nie odwrotnie. Pisanie nie jest dla niej aktem buntu, jest po prostu spotkaniem, które może zrównać z ziemią, wszystko to, co się wydarzyło, jest

drążeniem dziury w egzystencji, która pozornie sprawia wrażenie satysfakcjonującej. Pisanie jest również związane z doświadczeniem wyswobodzenia i alienacji, pozwala być wolnym, ale też wyalienowanym nie tyle z rodziny czy społeczeństwa, ile z czegoś nieznanego, niezrozumiałego, ukrytego pod warstwą socjalizującego kamuflażu. Według Angot dzięki pisaniu można dotrzeć do sedna sprawy na opak, robiąc to, czego się nie powinno robić, zamiast tak jak wszyscy podążać wyznaczoną drogą.

Gill 

Rye zwraca uwagę na relacje siły, jakie wytwarza Angot w swoich narracjach.

Hybrydyczna natura autofikcji pozwala jej na podjęcie gry z czytelnikiem, którego stale myli w kwestii autentyczności bądź fikcyjności opowieści, gry, w którą zostaje uwikłany, rozpoczynając lekturę. Rye zauważa, że performatywność w kreowaniu własnej tożsamości dominuje we współczesnych dyskursach kultury takich jak artystyczne instalacje i performance, blogi, wideoblogi, programy typu reality show, portale społecznościowe. Angot podejmuje się performowania samej siebie w literaturze, której głównym podmiotem jest ona sama, a raczej jej tekstowa odsłona Christine Angot. Zapisuje i analizuje wszelkie stany psychiczne i emocjonalne, jakie jej dotyczą jako kobiety, a także jako pisarki

183 

. Tekstowa Angot jest tak skupiona na sobie, że odbiera się ją raczej jako podmiot wygłaszający rodzaj monologu, tyrady niż jako narratorkę tekstu. Jej styl przywodzi na myśl język mówiony, co zostaje podkreślone również nietypową interpunkcją, oddającą nie zawsze spójną, urywaną, zatrzymywaną momentami zawahania nad doborem słów mowę. Jej dyskurs wpisuje się w teraźniejszość, dzieje się jakby na bieżąco, nawet jeśli dotyczy wydarzeń z przeszłości, co zaburza jego strukturę logiczną i linearną. Autodiagnoza skutkuje postanowieniem zmiany stylu po to, aby ułatwić czytelnikowi zrozumienie przekazu. Znalezienie akceptacji i zrozumienia właśnie w oczach czytelnika wydaje się dla Christine bardzo istotne, tak jakby bez tego pisanie nie miało sensu. Ponadto narzucenie sobie samej formalnej stylistycznej dyscypliny ma pomóc jej nie popaść nieodwołalnie w paranoję. Ostatecznie czytelnik dostaje jasne wytłumaczenie, dlaczego Christine pisze w ten sposób, jednak sama autorka nie zmienia stylu. Okazuje się, że przedsięwzięte postanowienia dotyczące klarowności wypowiedzi były rodzajem gry, być może arogancji, ironii lub kokietowania odbiorcy. Angot stosuje podobny zabieg wielokrotnie -przyznaje czytelnikowi pozorną przewagę, wysyłając komunikat: "jesteś ważny, chcę abyś mnie zrozumiał, więc muszę wyrażać się jaśniej", ale ostatecznie postępuje zgodnie z własną wolą, nie dostosowuje się do uprzednio zdiagnozowanych potrzeb swojego odbiorcy. W związku z bardzo silnymi oraz skrajnymi reakcjami czytelników, jakie wzbudza twórczość Christine Angot, Gill Rye zastanawia się, analizując relacje władzy zawarte w dyskursie pisarki, jak przyczynia się ona do konstruowania współczesnego podmiotu pisania i podmiotu czytania

184 

. Écriture Angot wzbudza w czytelniku wątpliwości dwojakiej natury: po pierwsze, co jest prawdą, a co fikcją, pisarka nie zawiera z czytelnikiem paktu autobiograficznego, w metatekście deklaruje, że wszystko jest prawdą, ale nic nie należy przyjmować za pewne; po drugie, wspomniane powyżej relacje władzy czytelnikautor cały czas są świadomie przez Angot konstruowane, dekonstruowane i rekonstruowane.

W czytelniku rodzą się więc kolejne wątpliwości, czy jest dla autorki ważny, czy też jest to ironia, ponieważ Angot w rzeczywistości prowadzi z nim swoistą grę. Jeśli przyjmiemy, że narracja Angot mówi również o codziennym życiu we Francji, którego częścią jest owiane tabu kazirodcze doświadczenie, to publiczna konfrontacja własnej intymności, manifestowanie prywatności, swoich myśli i traum okazuje się dla wielu odbiorców albo nieznośne, albo wręcz przeciwnie -uzdrowicielskie. Eksponowanie tak intymnych szczegółów niepokoi, a nawet budzi gniew. Czytelnik powołany na świadka toksycznych doświadczeń jest przerażony i skonfundowany, wolałby o nich nie wiedzieć. Dlatego, według Gill Rye, autofikcja często jest traktowana z pogardą lub lekceważeniem zarówno przez czytelników, jak i krytyków, jest kolejnym przejawem społecznego negowania rzeczywistości w jej realnym kształcie oraz dyskursu, jaki w związku z tym wytwarza. Angot nie ukrywa terapeutycznej mocy, jaką ma literatura w jej oczach, czytelnik psychoterapeuta może zasadniczo zareagować na dwa sposoby: utożsamić się z tym, co jest mu przedstawiane, lub, jak proponuje Gill Rye, zamiast dialogu skonfrontować się z tym tekstem albo go odrzucić. Ujawnia się szczególna dynamika włączenia lub wykluczenia oraz brutalny proces lektury 185 . Autofikcja Angot wydaje się gestem władzy. Konstruując siebie, pisarka odzyskuje własne życie i tożsamość poprzez język. Kreuje alternatywną tożsamość, pozwalającą przeżyć, nie pogrążając się w totalnym szaleństwie, oswaja traumatyczne doświadczenie, jakie stało się jej rzeczywistością. Poprzez publiczne odsłonięcie traumy dokonuje jej uniwersalizacji. Równocześnie pisarka zmusza nas do refleksji nad tym, jak my sami implikujemy relacje władzy różnego rodzaju, począwszy od naszej władzy nad tekstem (lub jej brakiem). Lektura, która zbyt redukuje sens opowieści, zadaje gwałt literaturze. Podobnie jak literatura może zadawać gwałt świadomości czytelnika, różnica polega na motywacjach, z których powodu owe "gwałty" są dokonywane. Kolejnym przykładem gry z konwencją autobiograficzną jest twórczość Annie Ernaux, która zdecydowanie sprzeciwia się wpisywaniu jej twórczości w nurt autofikcji. Uważa, że literatura ma wartość tylko wtedy, gdy mówi coś o świecie i o życiu. W swoich powieściach Ernaux eksploruje przede wszystkim przeszłość i pamięć, ale sentymentalny ton jest jej obcy, chodzi raczej o uratowanie od zapomnienia pewnego życia, przypadającego na dane miejsce i dany czas. Jak pisze w ostatnim zdaniu Les Années, jej celem jest "sauver quelque chose du temps où l'on ne sera plus jamais" 186 . Nie chodzi jej jednak o życie jednostki, ale o życie "kolektywne". W latach 80. stworzyła pierwszą narrację, którą sama zdefiniowała jako autosocjobiograficzną (récit autosocio-biographique), zatytułowaną La Place 187 . Kolejnym etapem poszukiwania nowych form autobiograficznych są niewątpliwie Les Années, wydane w 2008 roku. Sama pisarka określa ten tekst mianem autobiographie impersonelle et collective oraz autobiographie romanesque, który definiuje jako fuzję doświadczenia intymnego z doświadczeniem zbiorowym. Stąd aby opowiedzieć świat, który ją otacza, ale który przecież nie jest tylko jej, używa on i nous w miejsce kojarzonego natychmiast z autobiografią je 188. Autobiografia nieosobista, ten oksymoron wskazuje na innowacyjny charakter projektu pisania o sobie, jaki próbuje stworzyć pisarka, wykorzystując fotografie, swój dziennik, wspomnienia, wycinki z gazet, zapamiętane słowa. Chodzi w istocie o autobiografię będącą zarazem biografią, biografią osób otaczających narratorkę, zarówno krewnych, jak i innych, z którymi stykała się przez całe życie, ale też biografią codzienności Francji od lat 40. ubiegłego stulecia do 2008 roku. Innym zabiegiem formalnym mającym odwrócić uwagę czytelnika od samej narratorki jest narracja trzecioosobowa. Narracja pierwszoosobowa pojawia się w mowie niezależnej, będącej cytatami z dzienników bohaterki. Ernaux chciała przedstawić na własnym przykładzie koleje losu dziewczynki, a potem kobiety wychowującej się w określonych realiach historyczno-społeczno-ekonomiczno-politycznych, na tle określonego pokolenia: "elle voudrait tout sauver dans son livre, ce qui a été autour d'elle, continuellement, sauver sa circonstance" 189 . Należy podkreślić, że przedstawia kobiecą i feministyczną wizję owej elle ze zdjęć, wizję jednostkową, ale stanowiąca przekaz kobiecego doświadczenia, którego, również według pisarki, wciąż jest za mało w literaturze. Jednak jak sama przyznaje, nous i on mają większą siłę przebicia niż elle 190 . Les Années to tekst, który wpisuje się zarówno w gatunek fikcji literackiej, jak i w gatunek non fiction, coś w rodzaju obserwacji socjologicznych i antropologicznych lub bardziej precyzyjnie, etnograficznych. Swoje upodobanie do czynienia takich obserwacji Ernaux tak wyjaśnia w wywiadzie dla L'Express: i młodzieży tradycyjnie zachowujące zróżnicowanie ze względu na płeć 192 . Obserwuje zmieniającą się ekonomię i rozwój technologiczny, zawsze mając na uwadze przede wszystkim wpływ, jaki wszelkie przemiany miały na zwykłego, szarego człowieka.

Odnotowuje stabilność wartości, klarowność tego, co złe, a co dobre, siłę tkwiącą we wspólnocie: "Tout le monde savait distinguer ce qui se fait de ce qui ne se fait pas, le Bien du Mal, les valeurs étaient lisibles dans le regard des autres sur soi"

193 

.

Obok ludzi bohaterami opowieści Ernaux są czas, przeszłość i pamięć. Postrzeganie czasu możemy określić jako dwoiste, zarówno linearne, jak i cykliczne. Ernaux kilkukrotnie używa zwrotu le temps où l'on ne sera jamais (czas, w którym nigdy nie będziemy), które pozostawia czytelnika z poczuciem niejasności. Nie będziemy, ponieważ już minął i się nie powtórzy, czy nie będziemy, bo był to czas wojenny, specyficzny, a więc niepowtarzalny, czy nie będziemy, bo jako dorośli, starsi będziemy inni niż ci, którzy ten czas zamieszkują? Ernaux, wpisując się w silny we współczesnej literaturze francuskiej nurt rewizjonujący historię, tworzy świadectwo historii, ale chodzi o historię przez małe "h". Wspominając, wydobywając z mgły pamięci, chce ocalić wszystko to i wszystkich tych, z którymi się zetknęła, ponieważ to właśnie te małe sceny z życia codziennego konstytuują nasz świat i piszą ogromny rozdział naszej historii jednostkowej i kolektywnej.

W wydanym w 1984 roku La Place 194 autorce udaje się wyłamać z gatunkowych ram autobiografii. Tworzy innowacyjną formę literacką polegającą na stworzeniu dialogu między literaturą a inną dyscypliną humanistyczną, w jej przypadku z socjologią. Taki sposób pisania stawia pytania nie tylko podmiotowi i aktowi pisania, lecz także samemu życiu w danym miejscu, społeczności i warunkach, spoglądając na nie z różnych punktów widzenia (socjologicznego, antropologicznego, filozoficznego, psychoanalitycznego itp.), aby pozostawić ślad obecności danej formy życia ludzkiego.

Jako motto do Miejsca Ernaux wybiera takie oto słowa Jeana Geneta: "Tak bym to wyjaśnił: pisać -to ostatnia deska ratunku dla tych, co dopuścili się zdrady". Chodzi jej o zdradę społecznego pochodzenia, którą sobie w jakimś sensie przypisuje, nazywając się transfuge culturel. Bardzo często zarówno w swoich tekstach, jak i wywiadach i innych wypowiedziach odwołuje się do swojego robotniczego pochodzenia. Poprzez proces pisania Miejsca zapoczątkowuje proces poszukiwania, a raczej rekonstruowania tożsamości rozdartej między robotniczym pochodzeniem a klasą wielkomiejskiej inteligencji, do której Ernaux "przedarła się" za pomocą uniwersyteckiego wykształcenia oraz małżeństwa z akademikiem, odczuwa jednak żal z powodu odizolowania od środowiska, w którym się urodziła i wychowała.

Annie Ernaux wypowiada niejako wojnę gatunkowi powieściowemu, gdyż według niej nie jest on adekwatny do pisania o ludzkim życiu ze względu na problematyczną kwestię prawdy i pamięci. Pamięć podmiotu zdaje się mieć charakter "powieściowy", to, czego nie pamięta, dopowiada sobie, mniej lub bardziej świadomie modyfikując odczucia towarzyszące wspomnieniom. Ernaux wierzy, że zdoła oddać prawdę o życiu, nie zniekształcając jej nadmierną "fikcyjną" dramaturgią lub nadmiernym "kandyzowaniem". Ernaux w Miejscu przedstawia explicite swój projekt pisarski, którego celem jest przekazanie wrażenia balansowania między skrajnymi emocjami towarzyszącego komuś, kto zdołał przekroczyć granice klasowe wytyczone przez społeczeństwo: Wąska -w pisaniu -ścieżka między rehabilitacją pewnego sposobu życia, ocenianego jako gorszy, a ujawnieniem towarzyszącego mu wyobcowania. Był to nasz sposób życia, nawet szczęście, lecz zarazem była to upokarzająca bariera naszej pozycji społecznej. Chciałabym wyrazić jednocześnie i owo szczęście, i owo wyobcowanie. A raczej wrażenie kołysania się od jednego do drugiego krańca tej sprzeczności

195 

.

Mimo prób zachowania reporterskiej obiektywności pisarce nie udało się uciec od wprowadzenia do narracji osobistych przemyśleń i emocji. Uczucie wielopłaszczyznowego rozłamu, jaki dokonał się między nią a rodzicami, jest wyczuwalne od pierwszej do ostatniej strony tekstu: "Piszę teraz często «my», ponieważ przez długi czas myślałam w ten właśnie sposób i nie wiem nawet, kiedy to się zmieniło" 196 . Jak wyznaje w L'Ecriture comme un couteau, próbę napisania powieści o swoim ojcu podjęła już w 1977 roku, ale po napisaniu około stu stron tekstu stwierdziła, że nie jest on ani wiarygodny, ani nie oddaje tego, co chciała naprawdę powiedzieć. Zajęło jej wiele miesięcy dotarcie do sedna problemu, przemyślenie swojej sytuacji jako narratorki wywodzącej się ze świata "prostych ludzi", a piszącej w "skradzionym", nabytym sztucznie w toku edukacji "języku wroga", czyli dominującej klasy inteligenckiej: "j'ai eu longtemps -et peut-être même l'ai je encore -le sentiment d'avoir conquis le savoir intellectuel par effraction" 197 . Narratorka kończy Miejsce mówiąc: "Tak oto wygląda spadek, który złożyłam, przestępując próg świata wykształconej burżuazji" 198 . Dokonuje zatem, choć bez przekonania, ostatecznego określenia własnej tożsamości.

2. Podmiot ucieleśniony

Ciało kobiety od wieków stanowi swoiste pole bitwy zarówno politycznej, jak i kulturowej, znajduje się w centrum toczących się publicznie debat, podlega wpływom, ocenom i zagrożeniom dużo bardziej poważnym niż ciało mężczyzny. Jest również, a może przede wszystkim, jednym z głównych obszarów tematycznych eksplorowanych w literaturze kobiet.

Od lat 70. kobiety próbują "rozprawić się" ze swą cielesnością i seksualnością, pisanie ma być aktem przejęcia władzy nad ciałem we własne ręce.

Ruch feministyczny największe zwycięstwo odniósł niewątpliwie właśnie na polu ciała, przesuwając znacząco granice jego wolności, przede wszystkim seksualnej. Mon corps est à moi -skandowały feministki w latach 70., nurt écriture féminine również w specyficzny sposób oddawał francuskie podejście do ciała, próbując upłciowić pisanie (écriture) poprzez wpisanie w tekst kobiecego ciała (Śmiech meduzy Cixous). Feminizm odcisnął ogromne piętno na literaturze, oddając kobietom głos w sprawach, które w najwyższym stopniu ich dotyczą. Ich ciało staje się faktem, mają prawo nim dysponować, mówić o nim na różne sposoby. Ale ta wolność ma również inny wymiar. Ciało, seks, intymność, erotyka najlepiej się sprzedają, są doskonałym elementem wymiany rynkowej. Czy ciało stało się monetą? Czy rzekomo odzyskanie ciała nie oznacza jego utraty? Czy można wyrwać się z relacji kobiece ciało -męskie spojrzenie? Czy ciało jest projektem, nad którym stale pracujemy? Przecież być kobietą nie oznacza jedynie kobiecej płci i ciała. Literatura, będąc barometrem dynamiki społecznych relacji, pozwala odpowiedzieć na wiele z postawionych pytań i zbadać pokoleniowe zmiany w postrzeganiu cielesności zarówno męskiej, jak i kobiecej.

Wydaje się, że kultura konsumpcyjna czyni z cielesności dobro na sprzedaż, towar podlegający korzystnej wymianie. Ciało spełniające normy wyznaczone kobiecości nie jest wyłącznie cennym towarem, ale również słono opłacaną daniną, którą kobiety płacą kobiecości. Na ten temat pisze Amélie Nothomb w powieści Antéchrista, w której nastoletnia bohaterka niepewna swojej kobiecości daje się wpędzić w pokrętny labirynt społecznych stereotypów, mimo że będąc osobą wrażliwą i inteligentną, rozumie mechanizm ich działania. Kiedy odkrywa, jak jej piękna koleżanka Christa idealizuje swojego chłopaka, dociera do niej jeszcze jedna naturalna prawda, na której bazuje nasza kultura: kobieta musi być piękna, a mężczyźnie brak urody nie przeszkadza we wzbudzaniu pożądania u płci przeciwnej, wystarczy "uroda duszy" 199 . Ten podział jest uświęcony przez esencjalistyczną ideologię "biologicznych", "naturalnych" różnic między kobietą a mężczyzną. Jak piszą Morello i Rodgers, we wcześniejszych pokoleniach o seksualnym, upłciowionym ciele kobiety pisały Marie Cardinal, Chantal Chawaf, Xavière Gautier, Annie Leclerc, które przełamując społeczne zahamowania: "avaient déjà osé écrire et décrire les fêtes dionysiaques de la vie" 200 . Z pewnością ich strategie narracyjne różniły się od tych przyjmowanych od lat 90. przez pisarki takie jak Christine Angot, Virginie Despentes, Marie Darrieussecq czy Amélie Nothomb. One nie tylko podejmowały temat cielesności i seksualności, lecz także zrobiły to z niespotykaną wcześniej w kobiecej literaturze szczerością, często drażniącą dla odbiorcy, zbyt szokującą, zbyt przekraczającą tabu. W rozważaniach nad ciałem, podobnie jak w innych obszarach tematycznych, dominuje poczucie kryzysu. Przedstawiane ciało jest często zdeformowane, schorowane, zmaltretowane, zmienione wiekiem, niestety, rzadko jest widziane w pozytywnym świetle jako ciało witalne, dające życie, będące źródłem życiodajnego pożądania i seksualnej przyjemności. Niewątpliwie zostają wyrażone wszystkie aspekty kobiecej cielesności bez względu na to, czy według doxy powinny być głośno artykułowane, czy nie. W literaturze, jak w życiu, kobiety starzeją się, chorują, zachodzą w ciążę, ronią, dokonują aborcji, rodzą dzieci itd. Wprowadzają do języka słownictwo związane z codziennym doświadczeniem kobiecego ciała, które nie zostało przyswojone przez same kobiety zablokowane publicznym tabu. Darrieussecq i Despentes przyznają otwarcie, że sforsowanie bariery językowej stanowi część ich projektu pisania 201 . Metamorfoza ciała oraz jego społeczne postrzeganie są głównymi tematami Truismes Marie Darrieussecq. Shirley Ann Jordan postrzega ową metamorfozę w kategoriach potworności, zarzucając powieści potworność gatunkową oraz ideologiczną. Jordan stwierdza, że poszukiwanie tożsamości przez bohaterkę nie zostaje zakończone sukcesem i jest budowane wokół potwornej przemiany. Wydaje się jednak, że metamorfozę można by odczytać również w nieco inny sposób: jako wyzwalającą od prymatu kultu ciała i atrakcyjności, jak również jako wzbogacenie intelektualne. Przemiana jest zatem rodzajem podwójnej transgresji opartej na paradoksie. Ciało bohaterki, w miarę jak staje się coraz bardziej zwierzęce, wypycha ją z męskiego pola widzenia, przeobrażając się w zwierzę, przestaje być traktowana przedmiotowo. Utrata atrakcyjności fizycznej jest boleśnie odczuwana, ale jednocześnie otwiera przed bohaterką nowe przestrzenie głęboko ludzkiej refleksji, wcześniej przed nią zamknięte. Zwierzęce ciało budzi w niej instynkty, które okazują się zaskakująco ludzkie. Zmienia się jej sposób mówienia i język, narracja zyskuje cechy poetyckości i wyrafinowania, dyskurs w momentach kontaktu z naturą przynosi wytchnienie nie tylko samej narratorce, lecz także czytelnikowi 202 . Temat metamorfozy ciała, swoisty akt przepoczwarzenia, odnajdujemy również w cytowanej powyżej powieści Amélie Nothomb zatytułowanej Antéchrista. Bohaterką powieści jest szesnastoletnia Blanche, która poprzez toksyczną znajomość z koleżanką z uczelni Christą dokonuje procesu dojrzewania zarówno mentalnego, jak i fizycznego. Blanche jest nieśmiała, samotna, wyobcowana z grupy rówieśniczej. Odnajduje się jedynie w przestrzeni wytwarzanej w akcie lektury, żyje więc zagłębiona w książkach i swoich, nieco egzaltowanych, przemyśleniach, marząc o wielkiej miłości. Christa jest jej dokładnym przeciwieństwem, przebojowa, odważna, otoczona grupą admiratorów, potrafiąca stworzyć na swój temat mit oczytanej, inteligentnej, a przy tym uwodzicielskiej miłośniczki filozofii. Dziewczyny nawiązują przyjaźń, ponieważ każdej wydaje się, że ta znajomość dostarczy jej konkretnych korzyści. Blanche marzy o przyjaciółce, która wyrwałaby ją ze stanu katatonii, natomiast Christa chce po prostu mieć gdzie nocować w Brukseli oddalonej od jej rodzinnej miejscowości o dwie godziny jazdy pociągiem. Znajomość z Christą sprawia, że Blanche po raz pierwszy zaczyna zastanawiać się nad własnym ciałem, można powiedzieć: odkrywa cielesne profanum, wychodząc ze strefy literackiego sacrum, w której zamknęła się jako zagorzała miłośniczka literatury. Wybujała cielesność Christy, jej bezpruderyjność budzą w dziewczynie zainteresowanie własnym ciałem, które jest w trakcie dojrzewania. Christa starannie pogłębia wszelkie wątpliwości, 202 Por. M. Darrieussecq, Świństwo, przeł. B. Walicka, Warszawa 1997, s. 134-135. jakie Blanche żywi w stosunku do swojej fizyczności, w rezultacie Blanche zaczyna postrzegać proces dojrzewania własnego ciała jako bolesną przemianę, utratę dziecięcej niewinności na rzecz estetycznych rygorów, jakim podlega ciało dorosłej kobiety. W konsekwencji dorastanie jawi się jako atak na integralność "ja". Bohaterka ogląda się w lustrze, tworząc katalog ograniczeń i przymusów, jakim powinna się poddać, tracąc pewność siebie i zniekształcając własną perspektywę kobiecości. Pisanie Nothomb wysuwające na pierwszy plan problemy kobiecego ciała i psyche w połączeniu z nawiązaniami do myśli feministycznej wydaje się kierować odbiorcę w stronę interpretacji jej tekstów jako feministycznych. Jednak skupienie się na kobiecie niedojrzałej, nastolatce przerażonej wizją seksualności dorosłej kobiety oraz waloryzacja pewnego rodzaju narcyzmu taką interpretację zakłócają. Jej teksty umykają kategoryzacji jako anty-lub profeministyczne. Istotna w jej twórczości jest często dekadencka estetyka, to, co jest piękne, liczy się bardziej od tego, co jest dobre lub prawdziwe, piękno jawi się jako ideał pozbawiony politycznych i moralnych celów 203 . Niepewność własnej urody cechuje również jedną z bohaterek Stupeur et tremblements, Fubuki Mori. Cielesne piękno kobiety skupione jest u Nothomb przede wszystkim na twarzy. Pisarka opisuje hipnotyzujące piękno twarzy Fubuki, tworząc postać nierzeczywistą, posągową, skamieniałą: Deux mètres devant moi, le spectacle de son visage était captivant. Ses paupières baissées sur ses chiffres l'empêchaient de voir que je l'étudiais. Elle avait le plus beau nez du monde, le nez japonais, ce nez inimitable, aux narines délicates et reconnaissables entre mille 204 . Piękno postaci lub jej brzydota pozwalają Nothomb zmierzyć się z etycznym wymiarem, który towarzyszy estetycznym i społecznym osądom innych osób dokonywanych przez nas. Piękno zazwyczaj jest utożsamiane z dobrem, czystością intencji. Nothomb dekonstruuje ten stereotyp, posługuje się brzydotą jako środkiem pozwalającym wyeksponować wagę, którą przywiązujemy do piękna, diagnozuje na swój sposób mechanizm tyranii piękna zniewalający ludzkość od wieków. Przedstawia romantyczną wizję piękna, burząc ją następnie poprzez pęknięcia i chropowatości doskonałego obrazu, prowadzi grę pomiędzy przeciwstawnymi 203 A. Kemp, Amélie the Aesthete: Art and politics in the world of Amélie Nothomb, [w:] Women's Writing in Twenty-First-Century France…, s. 237. 204 A. Nothomb, Stupeur et tremblements, Paris 1999, s. 13-14.

  n'ont pas envie d'être protecteurs, ceux qui voudraient l'être mais ne savent pas s'y prendre, ceux qui chialent volontiers, ceux qui ne sont pas ambitieux, ni compétitifs, ni bien membrés, ni agressifs, ceux qui sont craintifs, timides, vulnérables, ceux qui préfèrent s'occuper de la maison plutôt que d'aller travailler, ceux qui sont délicats, chauves, trop pauvres pour plaire, ceux qui ne veulent pas qu'on compte sur eux, ceux qui ont peur tout seuls le soir232 .Jednocześnie deklaruje, że nie ma nic przeciwko kobietom, które są piękne, szczęśliwe w małżeństwie, spełniają się jako matki itp. Ona, jak również zdecydowana większość ludzi, do tej grupy nie należy i dla nich pisze. Stwierdza również, że lansowany ideał kobiety po prostu nie istnieje. Autorka chce reprezentować głos większości, która w życiu publicznym, społecznym, politycznym i kulturalnym traktowana jest jak mniejszość. Chce być głosem tych, które nie boją się powiedzieć, jak jest naprawdę, także na polu literatury. Przywołuje nazwiska wielkich pisarek: Duras, Colette, Sarraute, Yourcenar, Sagan, które według niej nie miały odwagi przeciwstawić się męskiej dominacji 233 . Inspiracją są dla niej Virginia Woolf (Własny pokój, 1929), Angela Davis (Women Race and Class, 1981), Gail Pheterson (Le Prisme de la prostitution, 1996), Simone de Beauvoir (Le deuxième sexe, 1949), które cytuje na początku każdego rozdziału, wybierając fragmenty świadczące o ich odwadze i braku konformizmu w opisywaniu kondycji kobiet. Mimo że jej pokolenie jest pierwszym pokoleniem kobiet, które mogą żyć tak, jak chcą, uważa, że nadal kobiety czują się winne, przyjmują postawę przepraszającą względem mężczyzn. Ulice pełne są kobiet w różnym wieku starających się sprostać wymaganiom sexy look, który popkultura usilnie lansuje:C'est en fait une façon de s'excuser, de rassurer les hommes : « regarde comme je suis bonne, malgré mon autonomie, ma culture, mon intelligence, je ne vise encore qu'à te plaire » semblent clamer les gosses en string 234 . Z jednej strony pożądane są atrybuty, które czynią z kobiety sexy przedmiot, z drugiej ceni się kobiety godne szacunku, nieeksponujące w jarmarczny sposób własnej seksualności. W sumie obraz kobiety jest kolażem przeciwstawnych, wykluczających się elementów. Wolność kobiety jest według Despentes zjawiskiem złożonym i skomplikowanym. Z jednej strony nigdy żadna kultura nie wymagała tylu dowodów posłuszeństwa wobec estetycznego dyktatu, dokonywania tylu aktów przemocy na własnym ciele po to, aby dostosować je do wymogów idealnej, zachodniej kobiecości, a z drugiej nigdy żadna kultura nie dawała kobiecie tyle wolności zarówno cielesnej, intelektualnej, jak i politycznej. Kobiety tej wolności pragną, ale również się jej obawiają: "soyons liberées, mais pas trop. Nous voulons jouer le jeu, nous ne voulons pas des pouvoirs liés au phallus, nous ne voulons faire peur à personne" 235 . Despentes nawołuje kobiety, aby zdały sobie sprawę z symulakry, w której egzystują, aby przestały w końcu spontanicznie umniejszać siebie po to, by poprawić samopoczucie męskiego ego, bo codzienność pokazuje, że mężczyźni nie są ani ponad kobietami, ani inni od kobiet. W King Kong théorie Despentes podejmuje dwa inne tematy związane bezpośrednio z ciałem, które według niej otacza społeczna hipokryzja. Chodzi o gwałt i o prostytucję. W jej wypadku pierwsze było czynnikiem aktywującym drugie. Padła ofiarą gwałtu w wieku siedemnastu lat i jak sama mówi, doświadczenie to stało się czynnikiem determinującym jej tożsamość, a raczej na przemian konstytuującym i dekonstruującym ją. Od dwudziestu lat przepracowuje obsesyjnie powracające doświadczenie w swoich powieściach, filmach, piosenkach w nadziei na wyczerpanie tematu, ale jak twierdzi, gwałt zawsze powraca i zawsze może powiedzieć o nim coś innego, czasem sprzecznego. Doświadczenie gwałtu jest tym, w którego wyniku narodziła się jako pisarka i jako kobieta o złożonej osobowości. Za moment przełomowy w swoim przeżywaniu tego doświadczenia uznaje rok 1990, kiedy w cztery lata po tym wydarzeniu przeczytała tekst amerykańskiej feministki Camille Paglii, w którym zapoczątkowuje ona nowe podejście do tego tematu, wydobywając go, po pierwsze, z cienia; po drugie, oddramatyzowując go po to, aby dodać sił jego ofiarom. Despentes zawsze szukała w książkach wytchnienia po kolejnych traumach, jakie ją spotykały (np. kilkumiesięczny pobyt na zamkniętym oddziale psychiatrycznym w wieku piętnastu lat) i jak twierdzi, większość traum ma swoją literaturę, ale nie gwałt. Dopiero tekst Paglii spowodował, że gwałt stał się dla niej doświadczeniem wypowiadalnym, możliwym do przeżycia i do podzielenia się nim z innymi. Paglia dekonstruuje gwałt, jego znaczenie i doniosłość. Proponuje myśleć o nim jako o ryzyku wpisanym w kondycję kobiety, które należy podjąć, jeśli chce się zachować osobistą wolność.Paglia nous permettait de nous imaginer en guerrières, non plus responsables personnellement de ce qu'elles avaient bien cherché, mais victimes ordinaires de ce qu'il faut s'attendre à endurer si on est femme et qu'on veut s'aventurier à l'extérieur. Elle était la première à sortir le viol du cauchemar absolu, du non-dit, de ce qui ne doit surtout jamais arriver236 .Prostytucja jest według Despentes traktowana z najwyższą hipokryzją, a brak jej legalizacji jest sposobem kontrolowania społeczeństwa -autonomii ekonomicznej kobiet i seksualności mężczyzn. Despentes nie ukrywa swojej kontrowersyjnej opinii, jakoby prostytucja była taką samą pracą jak inne. W rozdziale Coucher avec l'ennemi stwierdza, że większym zagrożeniem dla kobiet jest małżeństwo niż legalne prostytuowanie się. Wpojenie kobietom przekonania, że bezpłatne usługi różnego typu, także te seksualne, świadczone na rzecz męża to najlepszy z możliwych życiowych wyborów, jest sposobem utrzymywania ładu społecznego i ekonomicznego, podobnie jak wpojenie mężczyznom przekonania, że ich pożądanie i seksualność są rodzajem przemocy wobec kobiet, muszą więc pozostać w ukryciu, co według niej prowadzi do wytworzenia się patologicznej atmosfery wokół ludzkiej seksualności: "c'est le contrôle exercé sur nous qui est violent, cette faculté de décider à notre place ce qui est digne et ce qui ne l'est pas" 237 . La famille, la virilité guerrière, la pudeur, toutes les valeurs traditionnelles visent à assigner chaque sexe à son rôle. Les hommes, en cadavres gratuits pour l'Etat, les femmes en esclaves des hommes. Au final, tous asservis, nos sexualités confisquées, fliquées, normées.Il y a toujours une classe sociale qui a intérêt à ce que les choses restent comme elles sont, et qui ne dit pas la vérité sur ses motivations profondes 238 . Ils aiment parler des femmes, les hommes. Cela leur évite de parler d'eux. Comment explique-t-on qu'en trente ans aucun homme n'a produit le moindre texte novateur concernant la masculinité ?[…] Car on sait que plus ils parlent, moins ils disent. De l'essentiel, de ce qu'ils ont vraiment en tête 239 .

	Despents dostrzega moment zawieszenia, w jakim znajduje się obecnie zachodnia kultura,
	odrzuca popnormatywność, w jaką wtłaczają nas struktury społeczno-polityczne. Nie
	proponuje rewolucyjnych rozwiązań, ale zachęca kobiety do odważniejszego zabierania
	głosu, także w literaturze. Uważa, że mężczyźni zamiast zajmować się uciszaniem kobiet,
	napominaniem ich, analizowaniem kobiecości powinni skorzystać z osiągnięć feminizmu i
	zająć się męskością, która potrzebuje nowej refleksji:
	Podobnie zapatruje się na tabu związane z pornografią, według niej stoi ono na straży
	porządku moralnego zbudowanego na eksploatacji ludzi:

  Simon Kemp, możemy zaobserwować wręcz niepokój pisarki o to, czy jej założenia tekstowe zostaną dobrze odczytane249 . Wyjawianie wprost założeń, z jakim przystępuje do aktu pisania, jest według badacza rodzajem manipulacji czytelnikiem, jakiej dopuszcza się Ernaux, aby nie zostać ocenioną jako pisarka cynicznie wykorzystująca własne doświadczenia na potrzeby przyszłych publikacji. Nie oznacza to, że Ernaux odżegnuje się od swojego statusu pisarki, pisanie jest narzędziem, medium służącym do zapisania i przekazania, a tym samym ocalenia od zapomnienia autentycznych życiowych doświadczeń, a nie konkretnego przesłania do czytelnika. Wydaje się, że kondycja "pomiędzy" -pomiędzy pokoleniami, pomiędzy klasami społecznymi -jest tą, która definiuje najlepiej tożsamość pisarki i jest dla niej bardziej interesująca i inspirująca niż przypisanie się na stałe do jednej kategorii. Ernaux przedstawia w Les Années relację miłosną jako ożywczą, wyzwalającą, w pełni pozytywną. Nie jest to częsta wizja związku we współczesnej literaturze, która zdecydowanie częściej skupia się na kryzysie pary spowodowanym wciąż rosnącą nieumiejętnością tworzenia trwałych więzi zarówno afektywnych, jak i erotycznych. Związki opisywane są jako nietrwałe, deprecjonujące drugiego człowieka, zatomizowane. Bohaterki i bohaterowie współczesnych powieści są skupieni na swoim psychicznym dyskomforcie, są coraz mniej zainteresowani relacją miłosną w każdym sensie 250 . Postmodernistyczna kultura lat 90. i początku XXI wieku charakteryzuje się naciskiem na osobistą wolność rozumianą relatywnie, Ten strach przed trwałością związku i oddaniem drugiemu człowiekowi doskonale ilustruje nagrodzona Prix Médicis w 2013 roku powieść Marie Darrieussecq Il faut beaucoup aimer les hommes. Bohaterowie to para aktorów Solange i Kouhouesso, ona Francuzka, on Kanadyjczyk pochodzący z Kamerunu. Oboje usiłują utrzymać się na szycie panteonu gwiazd w Los Angeles, co wymaga ciągłych starań i określonego stylu życia i bycia. Tworzą piękną parę, którą w rzeczywistości więcej dzieli niż łączy. Ona Europejka, on Afroamerykanin, ona zaangażowana i zakochana, on nieobecny, tajemniczy, robiący ciągłe uniki. Narracja skupia się na relacjonowaniu stanu emocjonalnego Solange, która desperacko pragnie zwrócić na siebie uwagę ukochanego, im bardziej odczuwa brak zaangażowania z jego strony, tym bardziej desperacko próbuje rozbudzić w nim jakiekolwiek uczucia. Od początku nieoczekiwanie silne uczucie, które zawładnęło Solange, prowadzi do stopniowej dezintegracji jej osobowości. Jest gotowa poświęcić wszystko, aby związek z Kouhouesso urzeczywistnił się zgodnie z jej wyobrażeniami. On pozostaje niewzruszony, skupiony jest wyłącznie na sobie i swoim projekcie filmowym, który pragnie zrealizować. Pojawia się w jej życiu i z niego znika zgodnie z sobie tylko znanym planem. Tematem powieści jest niewątpliwie wyniszczające i destabilizujące oczekiwanie na miłość, sama Darrieussecq powiedziała: "L'attente, j'en parle beaucoup car malgré les luttes féministes auxquelles j'ai participé, nous les femmes, on a une Belle au bois dormant dans la tête" 252 . Topos wyzwolonej, samodzielnej kobiety nie jest jedyny, jaki zostaje zdekonstruowany. Powieśćdekonstruuje różne aspekty différence -różnicy, którą pisarka przedstawia jako dysproporcję uczuć między nią a nim, ale również takie tabu, jak związek białej z czarnoskórym, sposób traktowania kobiet przez czarnoskórych mężczyzn, predylekcja białych kobiet do czarnych Zwrócenie szczególnej uwagi na relację matka-córka czy matka-dziecko było jednym z celów krytyki feministycznej, a dokładniej ginokrytyki. Dla nazwania więzi między kobietami, niejako odpowiadając na termin brotherhood, zaproponowano termin sisterhood, a następnie daughterhood. O ile nie każda z kobiet czuje siostrzaństwo, nie każda jest siostrą, o tyle doświadczenie bycia córką łączy wszystkie kobiety bez wyjątku. Krytyka feministyczna, a potem także gender studies, obrała za cel obserwacji ciało i związane z nim aspekty takie jak płeć, seksualność, tożsamość, role społeczno-kulturowe. Natomiast tematy takie jak macierzyństwo i wychowanie dzieci były dość rzadko poruszane przez feministki i feministów, szczególnie tych wywodzących się z drugiej fali feminizmu, bezpośrednio wpływających na kształtowanie feminizmu akademickiego, a potem gender studies. Nad takim stanem rzeczy zastanawia się Sabine Fortino w artykule pt. De filles en mères. La seconde vague du féminisme et la maternité. Francuska socjolog doszła do wniosku, że małe zainteresowanie macierzyństwem i wychowaniem wynikało z trzech grup Początkowo, w pierwszej połowie lat 70., mówiło się o macierzyństwie w kontekście zalegalizowania prawa do aborcji. Warto wspomnieć w tym miejscu o wydanej w 1975 roku głośnej i szeroko komentowanej na całym świecie powieści Lettera a un bambino mai natoOriany Fallaci (List do nienarodzonego dziecka). Powieść stanowi poruszający zapis przeżyć kobiety, która dowiaduje się, że jest w ciąży, i mierzy się z ogromem emocji, które ta wiadomość wywołuje. We Włoszech książka osiąga wyjątkowy jak na tamte czasy nakład blisko 500 tysięcy egzemplarzy. Do dziś pojawiło się 35 wydań, została przetłumaczona na 27 języków i sprzedana w trzech milionach egzemplarzy na całym świecie. Napisanie historii kobiety, która uciekła od tradycyjnych schematów: kobiety -żony, kobiety -westalki domowego ogniska i przede wszystkim kobiety -matki, historii kobiety, która buntuje się i zastanawia, czy dawanie życia jest właściwe, a co więcej, czy właściwe jest rezygnowanie z osobistej wolności po to, by dawać życie, ściągnęło na pisarkę gromy mimo zmian społecznych zachodzących w Europie i w Italii. We Włoszech kontestowano Boga, ojczyznę, rodzinę, ale kontestacja macierzyństwa była nie do przyjęcia. Dla Fallaci relacja matkadziecko (nienarodzone) jest relacją "dwóch nieznajomych zjednoczonych w jednym ciele", którzy są sobie dalecy i obcy, także już po narodzinach dziecka. Uważa, że każda matka, wcześniej czy później, musi przyznać, że dziecko nie należy do niej, ale do samego siebie. Ta sama zasada dotyczy wszystkich innych relacji międzyludzkich. Fallaci mówi w wywiadzie z Mariną Buttafavą: "Gdybyśmy wszyscy uznali, że człowiek, którego kochamy, nie należy do nas, czy jest to dziecko, czy partner, rasa ludzka byłaby bardziej wolna. I bardziej inteligentna" 253 . A wolność była dla pisarki największą wartością.Następnie macierzyństwo postrzegano jako rodzaj niewolnictwa. Rola matki, według feministek tamtego okresu, była uważana za ograniczającą możliwości innego funkcjonowania kobiety w społeczeństwie niż darmowa praca w domu, która uzależnia od mężczyzny przede wszystkim ekonomicznie (dziś w podobnym tonie wypowiada się czołowa badaczka feministyczna i genderowa Elisabeth Badinter). W kobiecej literaturze tamtego okresu, którą możemy nazwać literaturą pamięci, obecne są cztery typy bohaterek: matka, która jest niespełniona w żadnej ze społecznych ról, córka, kobieta wamp i feministka. W literaturze matki nie są pozytywnymi bohaterkami, często wyładowują swoje frustracje na córkach, zacieśniając krąg nieszczęśliwych kobiet. Kolejny etap to era tzw. maternitude. Wraz z rozwojem feminizmu akademickiego i nurtu afirmatywnego w krytyce feministycznej, czyli w przypadku Francji nurtu écriture féminine, nastaje era pochwały macierzyństwa. Zmienia się język mówienia o kobiecym doświadczeniu, z zimnego, socjologicznego staje się niemal poetycki. Wcześniej odrzucane dawanie życia teraz jest docenione, a nawet uświęcone, traktowane jak odrodzenie dla samej kobiety. Choć o macierzyństwie pisze się pozytywnie, jest ono widziane przede wszystkim jako osobiste odczucie kobiety, natomiast relacja matka-dziecko jest w zasadzie nieobecna w ówczesnych tekstach. W tym okresie francuskie publikacje ruchu feministycznego na temat macierzyństwa są liczne, niektóre numery pism feministycznych są poświęcone w całości tej tematyce (np. Sorcières, Cahiers du GRIF, La revue d'en face).

	czynników: socjologicznych (status społeczny aktywistek), historycznych (brak
	przekazywania spuścizny z jednego pokolenia na drugie) i ideologicznych (wiara w
	natychmiastowe wyzwolenie kobiet).
	kontestacją normatywnych struktur społecznych, wobec których jednostka nie chce być mężczyzn, odmienność drugiego człowieka, którą wydaje nam się, że potrafimy zignorować
	posłuszna. Chce konsumować, również w miłości. Ukształtowana utopijnym ikonoklazmem itp.
	oraz globalnym konsumpcjonizmem, jest to, jak stwierdza Holmes, kultura podejrzliwa Obok relacji miłosnej niezwykle istotne miejsce wśród tematów poruszanych przez
	wobec wszelkich absolutów, dla której wartości pozytywne to zmiana i różnorodność, a nie współczesną kobiecą prozę francuską są relacje rodzinne, a zwłaszcza relacje pomiędzy córką
	stabilność i stałość. Raczej prowizoryczne i płynne, a nie określone i solidne są również a rodzicami.
	związki międzyludzkie 251 .
	249 S. Kemp, Contamination anxiety in Annie Ernaux's Twenty-First-Century Texts, [w:] Women's Writing in
	Twenty-First-Century France…, s. 169.
	250 J.M. Devésa, Le Récit français contemporain entre sexe et "non-sexe", [w:] Le Roman français de l'extrême

contemporain. Ecritures, engagements, énonciations, red. B. Havercroft, P. Michelucci, P. Riendeau, Paris 2010, s. 277-278. 251 D. Holmes, Romance and readership…, s. 115.

wizualnie

  Zmuszę się, powiedziałam sobie, do spokoju, a kiedy zdenerwowanie minie, wytłumaczę jej jak gdyby nigdy nic, że pan Meyer jest z pochodzenia Alzatczykiem. Doświadczonym przedsiębiorcą. Biznesmenem doskonałym. Zawsze gotowym do walki. Człowiekiem szanowanym i ciszącym się estymą prezydenta Republiki. Widzę jej drwiący uśmiech. To prawdziwy szef. Szef w dawnym stylu, który nie drży przed delegatem ze związków zawodowych i nie usiłuje się z nim zaprzyjaźnić, dyskutując o piłce nożnej 265 .Marie NDiaye w pierwszej części Trois femmes puissantes (tytuł polskiego wydania Trzy silne kobiety) opisuje odwiedziny Norah, dorosłej już córki u ojca, który przed laty opuścił rodzinę i powrócił do rodzinnej Afryki. Ojciec niegdyś wzbudzający lękliwy respekt, po latach nie przypomina już mężczyzny, jakiego kobieta zapamiętała. Mimo oznak fizycznego osłabienia i starzenia się ojciec pozostaje nadal niezłomny w swej oziębłości i niewzruszoności. Mimo że nie widział córki od lat, nie okazuje emocji, ona natomiast odkrywa ze zdziwieniem, jak bardzo się zmienił pod naporem czasu i przeżyć, o których ostatecznie niewiele wiedziała. Jego sflaczałe ciało, nie tak silne jak niegdyś, niechlujny ubiór, zagubiony nieco wzrok robią na niej ogromne wrażenie, ponieważ pamięta go jako mężczyznę w kwiecie wieku, doskonale ubranego i przykładającego wielką wagę do nienagannego wizerunku. Wszystko to sprawia, że czuje się bardziej pewna siebie:

  Trzech silnych kobiet jest Rudi, Francuz, który poślubił Afrykankę Fantę, ma z nią siedmioletniego syna i sprowadził oboje do Francji po kilku latach spędzonych wspólnie w Senegalu. Narracja w formie trzecioosobowej opowiada o kryzysie związku Rudiego z Fantą, która wyraźnie oddala się od męża. Opowieść wydaje się błędnym kołem, w którym trudno zrozumieć, czy szaleństwo, w jakie wyraźnie popada Rudi, jest spowodowane małżeńskimi niepowodzeniami, czy wręcz odwrotnie -to jego psychiczna niestabilność jest przyczyną pogłębiającego się kryzysu relacji z Fantą. Podobnie jak w pierwszej części powieści jednym z głównych tematów jest kwestia zbliżenia się do bliskiej osoby, odzyskania jej miłości i zaufania. Rudi próbuje zbliżyć się ponownie do Fanty, zbliżając się najpierw do synka, który wyraźnie boi się ojca i unika kontaktów z nim. Rodzi się pytanie, z czego wynikają owe starania Rudiego względem syna, czy z faktycznej ojcowskiej potrzeby, czy może jest to działanie obliczone na odzyskanie względów żony? Wydaje się, że to właśnie ta druga odpowiedź jest właściwa. Poznając w toku narracji myśli Rudiego, czytelnik mierzy się z murem obojętności, z jaką tak naprawdę mężczyzna myśli o synu. Jedyne żywsze, niestety, negatywne emocje dziecko wzbudza w nim wówczas, gdy nie odpowiada z oczekiwanym przez ojca entuzjazmem na jego zabiegi mające doprowadzić do ich zbliżenia się: Chociaż Rudi wcale źle nie życzył dzieciom przeciętnym, nie widział powodu ani nawet szczególnej możliwości, by je kochać. Otwierała się przed nim otchłań gorzkiego utrapienia. Nie potrafił kochać syna bezwarunkowo, bez względu na to, jaki jest, to znaczy, że go nie kocha. Musiał mieć dostateczne powody -czy to jest właśnie miłość ojcowska? 268 Dopiero kiedy bohater uwalnia się spod niszczącego wpływu matki na własne życie, kiedy przestaje słuchać jej podszeptów wyprowadzających go, odkąd pamięta, z równowagi i odbierających poczucie bezpieczeństwa, dokonuje się pozytywny zwrot w jego relacjach z synem i żoną.

  Historia seksualności, przeł. B. Banasiak, T. Komendant i K. Matuszewski, Gdańsk 2010, s. 21-23. 274 E. Dal Molin, Vouloir montrer…, s. 106.

	stworzenia stylu, który wydaje się brakiem stylu, "z bezpośrednim dostępem do
	codzienności" jest cechą charakterystyczną wielu współczesnych powieści 270 . To odmienne
	spojrzenie na retorykę tekstu ma być bardziej dostosowane do natychmiastowego uchwycenia
	i bezpośredniego oddania zawirowań w życiu postaci: "une rhétorique qui fait appel à
	l'exposition visuelle et au pouvoir de l'image, une rhétorique du spectacle" 271 . Retoryka
	spektaklu zapożyczona przez gatunek powieściowy jest odpowiedzią na potrzeby
	współczesnego odbiorcy kształtowanego przez tabloidy, telewizyjne reality show i reality
	show, jakich doświadcza i jakie performuje codziennie, uczestnicząc w internetowych
	portalach społecznościowych. Jesteśmy codziennie przekonywani, że zwykłe życie może
	okazać się niezwykłe i warto je uważnie śledzić, bo to, co zobaczymy, i co nas zaskoczy,
	będzie źródłem prawdziwej, postmodernistycznej jouissance. Taka, "spektakularna",
	270 Ibidem.
	271 Ibidem, s. 104.
	272 J.-J. Rousseau, Oeuvres complètes I: Les Confessions et autres textes autobiographiques, cyt. za E. Dal
	Molin, Vouloir montrer…, s 105.
	273 M. Foucault,

. Próba 269 E. Dal Molin, Vouloir montrer: le spectacle de la réalité chez Annie Ernaux, Lydie Salvayre, Amélie Nothomb, [w:] Nomadismes des romancières contemporaines de langue française, Presses Sorbonne Nouvelle Paris 2008, s. 103. opowieść o codzienności kształtuje naszą tożsamość, nasze kulturowe "ja" konstruowane i dekonstruowane, podlegające kolejnym przesunięciom względem codzienności, w której trwała jest tylko zmiana. Już Rousseau pisał swoje Confessions, przewidując, że wystawienie siebie na widok publiczny sprawi, iż "qu'ils écoutent mes confessions, qu'ils gémissent de mes indignités, qu'ils rougissent de mes misères. Que chacun d'eux découvre à son tour son coeur" 272 . Cel, jaki mu przyświecał, był dydaktyczny, szczerość miała obudzić szczerość, refleksja wywołać refleksję. Rousseau uważał, że transparentność wyznań, nawet jeśli miejscami zaburzona przez niedostatki pamięci, pozwoli mu osiągnąć pełnię człowieczeństwa poprzez zbliżenie się do społeczeństwa, zdobycie miejsca między ludźmi (a przy okazji bliżej Boga). Jaki jest cel współczesnych wyznań, kiedy wyznanie stało się, jak pisał Michel Foucault w Historii seksualności, czymś pospolitym, popędem kulturowym 273 . We współczesnej kulturze, literaturze, filmie nie istnieją żadne ograniczenia w kwestii opowiadania "siebie", codzienność jest spektaklem 274 . Postmodernistycznym paradoksem okazuje się prywatność, która weszła do sfery publicznej, prywatne stało się publiczne bez żadnych ograniczeń. Jak stwierdza Eliane Dal Molin, współcześni pisarze rzucają wyzwanie codzienności i zwyczajności, chcąc przeobrazić zwyczajne w nadzwyczajne, zmienić porządek, który zakładał a priori, że przeciętne życie nie ma literaturze do zaoferowania nic

  wspólnoty. Poruszana przez Castillon tematyka nie jest nowa, ale na pewno wymaga stałej aktualizacji w zmieniającym się z zawrotnym tempie świecie.Inny nie zależy ode mnie, powinien być wysłuchany i przyjęty. Obaj filozofowie postrzegają tożsamość podmiotu jako sytuacyjną, kształtującą się w relacji ze światem zewnętrznym, którego Inny jest najistotniejszym elementem. Jak zauważa Marta Agata Chojnacka, podmiot zmienia się pod wpływem zjawisk pochodzących z zewnątrz, a także świat, a raczej wycinki rzeczywistości, zmieniają się pod wpływem działania podmiotu. Poprzez intencjonalność podmiot łączy się ze wszystkimi zjawiskami płynącymi ze świata, poprzez kontakt z nimi odkrywa siebie, jako "rzecz wśród innych rzeczy, człowieka wśród ludzi" 313 . Claire Castillon w swych utworach daleka jest jednak od głęboko humanistycznej koncepcji tożsamości "otwartej", którą tworzyli w sumie zarówno Sartre, jak i Levinas. Pisarka pokazuje, jak spotkanie z Innym przeobraża się dla podmiotu w trudną konfrontację, akt prowadzący często (na szczęście nie zawsze) raczej do rozpadu niż do poznania i wzbogacenia własnej tożsamości. Inny postrzegany przez filtr indywidualizmu, egoizmu i lęku okazuje się często intruzem, jego intencje pozostają nieczytelne oraz niezrozumiałe. oferowane 314 . Rodzi to wiele problemów, które determinują proces socjalizacji jednostki oraz funkcjonowanie całego społeczeństwa. W kontekście omawianych w dalszych częściach trzeciego rozdziału utworów Claire Castillon problemy ponowoczesnego społeczeństwa, które zostaną tu omówione, to kwestia tożsamości i indywidualizm jednostki, samotność a relacje międzyludzkie, relacje rodzinne oraz ciało jako wytwór społeczny kształtowany, między innymi, przez koncepcję wolności kreowaną przez konsumpcyjną kulturę masową. Podbudowę teoretyczną dla przeprowadzonych analiz stanowią przede wszystkim refleksje socjologów, między innymi Zygmunta Baumana, Pierre'a Bourdieu, Anthony'ego Elliotta oraz Anthony'ego Giddensa. W części drugiej, zatytułowanej Claire Castillon, życie, twórczość oraz recepcja we Francji, przedstawiam fakty biograficzne z życia pisarki oraz charakterystyczną dla niej poetykę z perspektywy narratologicznej. Warto podkreślić, że jako odniesienie dla stylu Castillon można wskazać prozę Marguerite Duras. Obok inspiracji formalnych wyłaniają się również inspiracje tematyczne, mogące wskazywać na durasowski pierwowzór twórczości Castillon. O ile utwory Castillon, w przeciwieństwie do tych pisanych przez Duras, cechuje znaczna jedność formalna i stylistyczna, o tyle niewątpliwie u obu pisarek możemy zauważyć jedność tematyczną -relacje rodzinne oraz problemy dotykające dwojga ludzi pozostających w związku stanowią centralną oś ich twórczości. Nie oznacza to oczywiście, że sam temat jest oryginalny, pisarze podejmują go od wieków, jednak wydaje się, że zarówno Duras, jak iNieprzypadkowo terminy kultura, socjologia, społeczeństwo stale przeplatają się w prowadzonych rozważaniach. Od czasów starożytnych słowo kultura określało podejmowany przez człowieka świadomy wysiłek ulepszania otaczającego go świata w wymiarze fizycznym i mentalnym, kultura obejmuje zatem wszystkie aspekty społecznego i duchowego życia danej zbiorowości. Należy podkreślić, że wysiłek ten nie jest podejmowany wyłącznie na poziomie jednostkowym, ale zbiorowym, dotyczy całej społeczności, która wspólnie weryfikuje i wprowadza w życie lub odrzuca pojawiające się idee, wzorce zachowań, wartości, kumuluje je i przekazuje kolejnym pokoleniom. Kultura ma z istoty charakter społeczny, jakie więc narzędzia powinny ją badać? Jak zauważa Antonina Kłoskowska, rozwijająca się socjologia rozczłonkowuje się, wyodrębniając liczne subdyscypliny 318 . W tej sytuacji granice między socjologią i antropologią kultury zaczynają się zacierać, szczególnie w oczach niespecjalisty miejsce i na operę, i na heavy metal czy punk, na «sztukę wysoką» i na telewizję «mainstreamową»" 323 . Oznaczałoby to, że nie traci na aktualności teza Bourdieu traktująca o tym, iż poszczególne oferty kulturalne adresowane są do konkretnego odbiorcy -klasy społecznej, oznaczając i utrwalając różnice między nimi. Nie oznacza to, że podziały klasowy Le Grenier to opowieść o kobiecie cierpiącej z powodu destabilizującego emocjonalnie uczucia do żonatego mężczyzny. O ile on prowadzi podwójne życie, nie zadając sobie żadnych krytycznych pytań o swoje postępowanie i jego wpływ na otaczające go osoby, o tyle ona nie jest w stanie znieść roli "tej drugiej". Jego powroty do domu, kłamstwa, zadowolenie, często w stany depresyjne, emocjonalnie chwiejna. Pozbawiona wiary w siebie i życiowej energii jest tego w pełni świadoma: Après tout, je suis une fille qui a mal et qui paye à vie ses éclats de bonheur. Je suis la crampe d'après fou rire, la coulée de lave après l'amour, les courbatures après le sport, la peau sèche après le bain de mer. Rien de ce qui ne me fut délectable ne perdure dans mon corps en vrac. Tout se transforme en venin terne, et me ronge, et me laboure mes cernes 364 .Ce qu'on écrit sur moi est toujours beaucoup plus difficile que ce que j'écris. J'aimerais qu'on se mette à écrire sur moi comme moi j'écris. Ce serait un livre où il y aurait tout à la fois. Pourquoi écrit-on sur les écrivains ? Leurs livres devraient suffire 369 . Allez, arrêtez de ne jurer que par Sagan, Yourcenar et Duras. Et puis oubliez un peu Nothomb et Angot. Elle s'appelle Castillon et elle n'a jamais été aussi Claire" 376 .Le bruit des hommes est terrifiant, et celui qu'ils font en parlant m'assourdit. Je les aime au coin des rues, loin, étrangers à moi, assis dans le café. Si l'un d'entre eux s'approchait, pourrait-il exiger ma main, et si je lui donnais les deux, saurait-il en faire autre chose qu'un noeud derrière mon dos ? Je n'en crois pas un mot 380 .Je dois m'attacher à la description de la rupture et, en même temps, à celle de cette transformation systématique d'une banalité amoureuse en drame romanesque. Conversion de tout événement ponctuel de ma vie intime en matière durable384 . Monstre jest jej ciemną stroną, ale i płaszczem chroniącym ją przed światem zewnętrznym, przed "żarłocznością" innych, zagarniającą "ja" bohaterki. Ceną za swoistą ochronę, jakiej pisanie jej dostarcza, jest nieustanne żądanie nowego materiału do refleksji: "Le monstre textuel a faim. Comme s'il était mon estomac, je l'entraîne au restaurant. La petite table au fond, à côté des amants, me réclame-t-il doucement. Le couple est aliment, tout me va, j'avale" 385 . Ostatecznie, niepowodzenie związku wynika w przypadku pary bohaterów z poczucia niedostępności partnera. Adam powtarza jej wielokrotnie, że nie wie, czy ją kocha, czuje, że nie zna jej tak, jakby chciał, że stworzyła sobie wewnętrzną przestrzeń, do której nikt nie ma dostępu. Ona z kolei ma poczucie, że totalne otwarcie na drugiego człowieka jest obarczone zbyt dużym ryzykiem, nie potrafi mu zaufać:

	Castillon odpowiadającego zideologizowaniu kolejnych sfer życia, nie odnosi się do aktualnych i rozpoznawalnych unika maksymalizacji światopoglądowego użycia literatury wydarzeń politycznych, nie definiuje roli pisarza jako tego, który jest odpowiedzialny za nagłośnienie problemów często pomijanych w innych kanałach społecznej komunikacji. Jej zaangażowanie przejawia się w konsekwentnym i stale powtarzanym, ironicznym obnażaniu tych aspektów życia społecznego, które jej zdaniem, zaburzają proces tożsamościowego dojrzewania podmiotu, przekładający się bezpośrednio na jego niezdolność do budowania 310 R. Amossy, La "Socialité" du texte littéraire : de la sociocritique à l'analyse du discours. L'Exemple de L'Acacia de Claude Simon, http://ressources-socius.info/index.php/reeditions/24-reeditions-de-livres/carrefours-Pierwsza część niniejszego rozdziału, zatytułowana Kondycja podmiotu w społeczeństwie postnowoczesnym, przedstawia zarys problemów zachodniego społeczeństwa globalnego, zwłaszcza tych, które zauważa Claire Castillon, a wpływają one bezpośrednio na socjalny, ekonomiczny i prywatny wymiar kondycji kobiety. Perspektywy socjologiczna oraz antropologiczna umożliwiają refleksję nad złożonymi czynnikami kulturowymi, które determinują społeczne i indywidualne funkcjonowanie podmiotu wobec Innego. Antropologia codzienności bada obcych, Innych w obrębie jednej kultury. Kim zatem jest Inny? Obcym może okazać się drugi człowiek, nie ten z odległej przestrzeni kulturowej i geograficznej, lecz ten, z którym zindywidualizowany, egocentryczny podmiot wychowany w kulturze instant Wstyd łączy się z koncepcją odpowiedzialności za Innego, którą Sartre rozwija w swym projekcie filozofii egzystencjalnej. Również Levinas uważa, że konieczność dialogu, stanięcia twarzą w twarz z drugim człowiekiem stanowi konieczny warunek ludzkiego bytowania. Jako przedstawiciela filozofii dialogu interesuje go przede wszystkim etyczny wymiar spotkania z drugim człowiekiem, w którym dialog zakorzeniony jest w poszukiwaniu wartości takich jak miłość, przyjaźń, sprawiedliwość, odpowiedzialność. Spotkanie z Innym powinno powodować, zdaniem Levinasa, przebudzenie, wycofanie się z pozycji egoistycznej wolności. Przeprowadzone analizy dotyczą takich obszarów tematycznych, jak tożsamościowe zagubienie, relacje rodzinne, relacje miłosne oraz uprzedmiotowienie podmiotu choćby poprzez zależności ekonomiczne. Castillon z jednej strony opisuje trudność podtrzymywania bliskich więzi: rodzinnych, uczuciowych, przyjacielskich, egoizm jednostki, z drugiej jednak strony możemy zauważyć przebłyski głęboko ludzkiej rozpaczy w obliczu samotności, szczeliny, przez które przesączają się skrywane przez jej bohaterów uczucia wobec drugiego człowieka, potrzeba życia we wspólnocie, rzadko wyrażona otwarcie i dobitnie, raczej mglista, czasami wręcz pozostająca w sferze domysłów i intuicji, a jednak obecna. Istotne odniesienie teoretyczne dla przeprowadzonych analiz stanowią nie tylko prace socjologów (Bauman, Bourdieu, Giddens, Melosik, Eliott, Kłoskowska), lecz także badania literaturoznawcze, zwłaszcza te zajmujące się postmodernizmem (Kibedi Varga, Sarrey-Strack), ze względu na postnowoczesny, w moim odczuciu, charakter twórczości Castillon. Zagadnienia różnicy i inności, które są intensywnie badane od społeczno-kulturowego przewrotu roku 1968, wydają się istotne w twórczości francuskiej pisarki poszukującej sposobów wyrażenia kryzysowej kondycji współczesnego podmiotu. Nowe tendencje (feminizm, postkolonializm, badania kulturowe) wyłaniające się w latach 70. XX wieku podnosiły kwestie związane z tożsamością zbiorową oraz indywidualną, wpływały zatem na społeczną kondycję jednostki i otwierały przestrzeń przychylną przemianom kulturowym, których ocena, co pokazuje analiza utworów Claire Castillon, jest trudna ze względu na ich "ambiwalentny charakter" 316 . 1. Kondycja podmiotu w społeczeństwie postnowoczesnym się społecznym wymiarem funkcjonowania podmiotu. Giddens natomiast jest przekonany, że jako cywilizacja nie weszliśmy jeszcze w okres ponowoczesności, niemniej owa późna nowoczesność jest, między innymi, "oswobodzona od zaczepienia w tradycji", co implikuje poważne konsekwencje dla ludzkiej kondycji takie jak niepewność, którą badacz nazywa "instytucjonalizacją zwątpienia", a która dotyczy nie tylko wszelkiej wytwarzanej przez człowieka wiedzy, lecz także samej jednostki "włączanej nieustannie w wielkie systemy w ramach złożonej dialektyki zmian zachodzących zarówno na biegunie lokalnym, jak i globalnym" 317 i projektującej stale wyobrażony model przyszłości. reprodukcji społeczeństwa i utrzymywaniu systemowej równowagi" 321 . Zauważa, że potrzeby kulturalne są wynikiem edukacji, są ściśle powiązane z poziomem odebranego wykształcenia oraz -w drugiej kolejności -pochodzeniem społecznym 322 . Jak zauważa z kolei Bauman, obecnie nawet tzw. elity kultury są "wszystkożerne: w ich repertuarze kulturowej konsumpcji 317 A. Giddens, Konsekwencje nowoczesności, przeł. E. Klekot, Kraków 2008, s. 125. 318 Por. A. Kłoskowska, Socjologia kultury, Warszawa 2007, s. 17-30. 319 E. Kosowska, Kulturowa antropologia literatury…, s. 19. zostają zatarte, wręcz przeciwnie -prawdopodobnie pogłębiają się, jednak dziś oparte są przede wszystkim na czynnikach ekonomicznych. Najszerszą ofertę stanowi w obecnej dobie tzw. kultura masowa, której głównym atrybutem -wykorzystywanym na ogromną skalę -stało się ludzkie ciało. Zanurzenie świata zachodniego w kulturę masową stanowi swoisty sposób wyzwolenia popędów. Kompulsywne, obsesyjne, samonapędowe i samointensyfikujące się (popędowe właśnie) unowocześnianie nie tylko wytworów techniki i przemysłu, lecz także wszelkich form życia społecznego czyni nowoczesność płynną, a kulturę nietrwałą lub jak pisze Bauman, "topliwą" Nowoczesne instytucje oferują "wielkie obszary bezpieczeństwa", funkcjonujące dzięki zaufaniu do systemów abstrakcyjnych 326 . Tymczasem, jak zauważa Giddens, zaufanie do systemów nie odpowiada na ludzką potrzebę zaufania do drugiego człowieka. Stąd "przemiany intymności" w kontekście życia codziennego, opierające się przede wszystkim na zmianach w mechanizmach zaufania powiązanych z konstruowaniem tożsamości, które stało się "projektem refleksyjnym", 323 Z. Bauman, Kultura w płynnej nowoczesności…, s. 17-18. 324 Ibidem, s. 26. 325 Ibidem, s. 27. rozgrywającym się w kontekście "nowego zakorzenienia" 327 , czyli procesów, dzięki którym podtrzymuje się zobowiązania anonimowe oparte na zaufaniu do systemów abstrakcyjnych lub je przekształca dzięki działaniom imiennym opartym na zaufaniu do osób, co od wczesnego dzieciństwa jest podstawową potrzebą człowieka. Jednak płynność wartości, kłopot z odnalezieniem stałych punktów odniesienia, kontrowersyjna rola nowych wzorców lub ich brak, a przede wszystkim problem z odnalezieniem się we wspólnocie, która podlega dynamicznym przemianom, budzą często wątpliwości co do statusu podmiotu we współczesnym świecie. Potrzeba kontaktu z drugim człowiekiem, potrzeba zrozumienia, akceptacji, bliskości, współczucia stanowią nieredukowalne aspekty ludzkiej kondycji, podstawowe wartości, co potwierdzają antropologia, psychologia, socjologia, filozofia, a także literatura. Tu obraz Innego, jak pisze Krystyna Modrzejewska, obnaża zamknięty świat, w którym skazani jesteśmy na interakcję z nim, jego obecność, ale również ocenę 328 . wyidealizowany, oznacza świat, w jakim się teraz nie znajdujemy, do jakiego chcielibyśmy wrócić, a który być może nigdy nie istniał, "wspólnota to obecnie nazwa raju utraconego -do którego mamy jednak nadzieję powrócić, a więc gorączkowo szukamy dróg mogących nas doń doprowadzić" 329 . Rzeczywiście istniejąca wspólnota, rozumiana w relacji do układów rodzinnych, politycznych, ekonomicznych, religijnych czy innych, postrzegana jako jednocząca całość rozpoznawana przez inne zjednoczone całości, wymaga od jednostki bezwzględnego posłuszeństwa. Jej funkcjonowanie obwarowane jest zasadami, w które kolejni jej uczestnicy zostają wtłoczeni bez możliwości zbytniego manewrowania w ich obrębie. Jak zauważa Godelier, społeczności funkcjonują w ten sposób pod każdą szerokością geograficzną, nie jest to model właściwy tylko dla tzw. cywilizacji Zachodu, nawet ludy żyjące w zupełnej izolacji wytwarzają bardzo konkretne formy organizacji 330 . Warto podkreślić, że pojawiają się głosy zajmujące stanowisko przeciwne do tego, które przyjmuje na przykład Bauman. Giddens, prezentujący postawę nieco mniej sceptyczną wobec nowoczesnych przemian, staje niejako po stronie tych, którzy dostrzegają odradzanie się lub przemiany życia wspólnotowego, przytacza wyniki badań empirycznych nad wielkimi miastami, które zaprzeczają idei upadku wspólnoty, dostrzegając w miejskiej przestrzeni nowe możliwości tworzenia form życia wspólnotowego, oraz proponuje pooddzielanie Może więc zamiast słowa "wspólnota" terminem oddającym naturę relacji międzyludzkich byłoby słowo "związek", czyli więź oparta na zaufaniu wynikającym nie z relacji pokrewieństwa czy współistnienia w danej wspólnocie lokalnej, ale wypracowana w ryzykownym procesie odsłaniania się przed drugim człowiekiem. Nie tylko nauki społeczne interesują się różnorodnością związków tworzonych przez współczesnego człowieka, zainteresowanie to widać również w literaturze kobiecej. Jednak teorie Giddensa waloryzujące przyjaźń nie do końca znajdują w niej swoje potwierdzenie. Przeciwnie, przyjaźń jest zaskakująco mało obecna w prozie tworzonej przez współczesne francuskie pisarki, które co prawda analizują dogłębnie związki, są to jednak związki oparte na zażyłości intymnej. Te ostatnie również uległy istotnym przemianom, a u ich podstaw leży metamorfoza paradygmatu romantycznej miłości, nieunikniona w epoce, w której w obliczu zaniku porządku symbolicznego wskazującego reguły życia zbiorowego i osobistego każda jednostka tworzy własny mikrokosmos, co nie oznacza, że nie podlega regułom środowiska społecznego, w którym funkcjonuje: Les sociétés traditionnelles proposaient à leurs membres une cosmogonie qui permettait d'intégrer l'univers, la société et l'individu dans une trame significative, laquelle était partagée par l'ensemble de ces derniers, […]. Ce dernier est beaucoup plus libre d'aménager le déroulement de sa destinée selon ses propres valeurs et aspirations. Toutefois, malgré cette plus grande liberté, le contenu de ces constructions symboliques et identitaires dépend toujours du milieu social auquel l'individu appartient 333 . dużej mierze jego postawę tożsamościową, w tym sposób wchodzenia w związki z drugim człowiekiem. Społeczeństwo zindywidualizowane przyznaje jednostce bezprecedensową wolność, która często okazuje się pozorna lub nieprzynosząca życiowej satysfakcji, również w wymiarze życia rodzinnego, a przemodelowanie stylu życia, związanego na przykład z podejmowaniem pracy zawodowej przez kobiety, godzenie rodzicielstwa z pracą, łączy się, z jednej strony z tarciami wynikającymi z upadku dawnych norm określających role kobiety i mężczyzny w związku, z drugiej zaś z brakiem wypracowanych modeli alternatywnych. Statystyki dotyczące obciążenia poszczególnych członków rodziny obowiązkami domowymi, opieką nad dziećmi i osobami starszymi, zasilaniem domowego budżetu potwierdzają, że często żadna ze stron nie jest usatysfakcjonowana rolami, jakie pełni wewnątrz rodziny. Co ciekawe, system wartości Polaków jest bardzo stabilny i skoncentrowany wokół wartości stanowiących "stalowe pancerze" ludzkiej kondycji, jak odnotowują Janusz Czapiński i Tomasz Panek: Podobnie jak we wszystkich poprzednich latach najczęściej jako wartość wskazywane jest zdrowie (64,1% respondentów), a w dalszej kolejności udane małżeństwo (50,3%, niewielki spadek liczby wskazań), dzieci (48,7%, także spadek liczby wskazań, który zaczął się już w 2011 r.) i praca (30%); najrzadziej wolność i swoboda, silny charakter, wykształcenie i życzliwość oraz szacunek otoczenia 334 . De la même manière qu'il était audacieux, à la fin du XIX siècle, d'affirmer que la pauvreté n'était pas le fruit d'une moralité douteuse ou d'une faiblesse de caractère mais le résultat d'un système d'exploitation économique, il est désormais urgent d'affirmer que les échecs de nos vies privées ne sont pas -ou pas seulement -le résultat de psychés défaillantes, mais que les vicissitudes et les malheurs de nos vies amoureuses sont le produit de nos institutions. […] L' origine [de ces maux] doit plutôt être trouvée dans l'ensemble des tensions et des contradictions sociales et culturelles qui structurent désormais les moi et les identités modernes 335 . Zdaniem Illuoz (podobne refleksje zawarte są w King Kong théorie Virginie Despentes, eseju omawianym w drugim rozdziale niniejszej rozprawy), podmiot -jego cielesność, seksualność oraz afektywność -podlega kapitalistycznemu prawu wymiany. Miłość stała się towarem, charakteryzuje się wartością wymienną, kreuje relacje dominacji: Il s'agira de montrer que l'amour est produit par des rapports sociaux concrets ; que l'amour circule sur un marché fait d'acteurs en situation de concurrence, et inégaux ; et de sou-tenir que certaines personnes disposent d'une plus grande capacité à définir les conditions dans lesquelles elles sont aimées que d'autres 336 . społecznego, ponieważ, jak zauważa badaczka "dans la mesure où il valorise les qualités naturelles, en partie indépendantes des ressources matérielles, le capital érotique est relativement indépendant du capital économique […]. Bien qu'indépendantes, les deux formes de capital sont pourtant échangeables" 337 . Literatura, w tym omawiane utwory Claire Castillon, zauważa ową kapitalistyczną wymienność atrakcyjności erotycznej. Jednym z przykładów jest bohaterka powieści Les merveilles, która własne ciało przewrotnie wymienia na dobra konsumpcyjne oraz na dostęp za pośrednictwem mężczyzn, z którymi się spotyka, do wiedzy i wykształcenia, co w jej wyobrażeniu stanowi o przynależności do elity kulturalnej. Merkantylne podejście do własnego ciała i seksualności nie "chroni" bohaterek Castillon od pogłębionej refleksji nad sensem miłości, intymności oraz tego, co mogłoby zmieniać życie na lepsze (np. wykształcenie). Zarówno w utworach Claire Castillon, jak i wielu innych współczesnych pisarzy obecna jest myśl waloryzująca połączenie miłości i erotyzmu jako wartość istotną we współczesnym świecie dotkniętym dewaluacją tradycyjnych wartości, przede wszystkim zaś tych, na których oparte jest współistnienie najbliższych sobie osób. Bohaterowie literaccy dostrzegają całe obszary dotknięte brakiem sensu, patologiczne przemiany intymności są wyraźnym ich sygnałem, a brak zaangażowania w związki z Innym można odczytywać jako postawę dystansowania się wobec współczesnego świata lub strach przed zranieniem oraz zakładanym z góry niepowodzeniem relacji 338 . umiejętności potrzebnych do uprawiania sztuki życia w warunkach płynnej nowoczesności większe znaczenie ma umiejętność pozbywania się rzeczy niż umiejętność ich zdobywania" 339 . Tradycyjne więzi międzyludzkie ulegają przeobrażeniom, stają się coraz luźniejsze, oparte na innych niż w przeszłości oczekiwaniach i lękach. Odnosząc się do koncepcji indywidualizacji, Bauman, podobnie jak Giddens, zauważa, że tożsamość staje się swoistym projektem, z "danej" przekształca się w "zadaną" (Bauman) lub w "projekt refleksyjny" (Giddens), na barkach jednostki spoczywa odpowiedzialność, która kiedyś była regulowana społecznymi zakazami i nakazami. Dziś, zdaniem socjologów, tożsamość kształtowana jest w dużej mierze przez konsumpcjonizm przekładający się na poszukiwane nowości, różnorodności, wymienności nie tylko w centrum handlowym, lecz także w poszukiwaniu rozwiązań w sferze życia prywatnego i intymnego. Płynność jest zaprzeczeniem długofalowości, podmiot świata zachodniego, kuszony wizją natychmiastowej konsumpcji, "płynie" przez życie, poszukując kolejnych wrażeń, czerpiąc z bogatej oferty popkultury, cumuje w miejscu po to, aby za chwilę popłynąć dalej: "[podmioty] dryfują od jednego epizodycznego spotkania do następnego, starając się ustalić swoją tożsamość -choćby prowizoryczną i ulotną" 340 . Nie tylko kondycja "płynności" i indywidualizm mogą wpływać na kształt relacji rodzinnych i miłosnych wytwarzanych przez współczesnego człowieka. Obraz owych relacji rodzinny zależy od tożsamości i ról społecznych oraz od dynamiki, jaka między tymi dwoma składowym zachodzi. Chodzi o zderzenie między rolą, która ulega przemianom, zwłaszcza obecnie w epoce braku dominującego modelu rodziny i kryzysu patriarchalizmu, a poprzez normy ustrukturyzowane przez instytucje i organizację społeczeństwa. Waga, z jaką wpływają na ludzkie zachowanie, zależy od negocjacji i układów między jednostkami oraz tymi instytucjami i organizacją. Tożsamości są natomiast źródłami sensu dla samych aktorów, są też źródłami sensu same w sobie 341 . Zanikanie patriarchalnego modelu rodziny, jak zauważa Barbara Bogacka, implikuje odchodzenie od z góry narzuconych ról społecznych na podstawie reprezentowanej płci wraz ze zbiorem atrybutów i stereotypów tradycyjnie jej przypisanych 342 . Badaczka zastanawia się, w jaki sposób zmiany, którym podlega współczesna rodzina, oddziałują na tożsamość podmiotu i odgrywane przez niego role. Obecna złożona sytuacja kształtowana, między innymi, przez ruchy kobiece, kryzys ekonomiczny, laicyzację społeczeństwa, nowe style życia oraz zmieniające się wartości sprawia, że tradycyjny model rodziny w świecie zachodnim ulega istotnym przeobrażeniom. W sytuacji gdy ludzie tworzą różnego rodzaju układy, mniej lub bardziej partnerskie, w celu prowadzenia wspólnego życia i wychowania dzieci, społeczeństwa będą musiały poszukać instytucji alternatywnych dla modelu patriarchalnego. Castells twierdzi, że nie chodzi o zanikanie rodziny, lecz jej głębokie przemiany wywołane przez zmiany w jej systemie władzy, u których podstaw leżą "trendy społeczne, ekonomiczne i technologiczne" 343 : krytyczne nastawienie przejawiają, jak pokazują wyniki badań, w stosunki do seriali i filmów fabularnych: La perception détaillée des différents programmes télévisés montre ainsi que les critiques des 342 B. Bogacka, Medialny obraz rodziny w postpatriarchalnym świecie. Nowe modele, role i tożsamości, [w:] Tożsamość w wieku informacji, red. K. Doktorowicz, Katowice 2015, s. 89-90. 343 M. Castelles, Siła tożsamości…, s. 259. Français portent essentiellement sur les séries et fictions et les programmes de téléréalité. Trois Français sur quatre (respectivement 75% et 74%) affirment que ces types de programmes sont caricaturaux. Ils sont 69% à considérer qu'ils sont également peu instructifs 346 . Analiza współczesnej francuskiej prozy będąca przedmiotem drugiego rozdziału, jak również analiza twórczości Claire Castillon pozwalają stwierdzić, że obraz rodziny w literaturze kształtuje się nieco odmiennie. Rodzina zawsze funkcjonuje w określonym kontekście społecznym, jeśli ulega on zmianie, to zmienia się również model i sposób funkcjonowania rodziny, co jak się wydaje, telewizja publiczna odnotowuje zbyt wolno. Zaryzykuję stwierdzenie, że literatura kobiet stoi na przeciwnym biegunie względem obrazu ukazywanego przez telewizję, a przede wszystkim seriale i telenowele. O ile te ostanie zniekształcają obraz rodziny, pomijając poważne problemy współczesności, petryfikując nadmierne oczekiwania rodziców wobec dziecka lub dziecka wobec rodziców (materialne), przemoc rodziców wobec dziecka, przemoc dziecka wobec rodziców, nieusamodzielnianie się młodych ludzi, wpływ choroby członka rodziny na jej funkcjonowanie, trudności i dylematy w sprawowaniu opieki nad osobami starszymi (domy opieki dla seniorów), migracje w poszukiwaniu lepszego życia, problemy rodzin wielokulturowych, samotne rodzicielstwo, rodziny patchworkowe. Kolejnym istotnym elementem kondycji współczesnego podmiotu jest stosunek do ciała. Fakt, że stosunek ten nie podlega jedynie aspektom biologiczno-fizjologicznym, ale jest znacząco kształtowany przez społeczeństwo, został dostrzeżony przez badaczy stosunkowo niedawno. Jak pisze Zbyszko Melosik: "przez długi czas nauki społeczne próbowały dowiedzieć się jak najwięcej […] o człowieku bezcielesnym" 348 . Tymczasem doświadczenie jednostki jest w dużej mierze ucieleśnione, a więc związane z kategoriami kobiecości i męskości, które ulegają ewolucji, a określane są przez "coraz to inne cechy ciała i tożsamości": Ciało nie istnieje samo w sobie, wyłącznie jako biologiczna całość. Nie ma ciała "naturalnego" -Przemiany globalizacyjne dotknęły także układu społecznego, w którym podmiot zarabiał na utrzymanie swoje i rodziny, a który Bauman określał jako najsilniejszy ze "stalowych pancerzy" porządkujących życie człowieka. Praca była stała i zapewniała codzienny porządek systematycznej realizacji, z jaką posuwał się naprzód. Umiejętności niezbędne do jej wykonywania, raz zdobyte, stanowiły o wartości podmiotu wewnątrz systemu ekonomicznego. Praca była wartością trwałą i solidną, przez co mogła być postrzegana jako misja czy powołanie, oś, wokół której obraca się życie. Obecnie w epoce prekariatu owa oś nie ma prawa bytu, praca straciła wymiar porządkujący i stabilizujący życie, jej niepewność, zmienność kompetencji, jakich wymaga, stała gotowość do akomodacji w nowych warunkach profesjonalnych, sprawiły, że człowiek nie może planować długofalowo, jest niepewny własnej pozycji społecznej, odczuwa to, co Bourdieu nazywał "brakiem kontroli nad teraźniejszością". Wynika z tego rozpad kolejnego "pancerza", który stanowił o względnej stabilności ludzkiej kondycji. Chodzi o miejsce, w którym człowiek się urodził i wychował, jak pisze Bauman, zakwitnął, i z którym prawdopodobnie wiązał plany na przyszłość. Dziś kolejne miejsca wyłaniają się "jak za dotknięciem różdżki dewelopera" i więdną w ciągu jednego pokolenia, pozbawione pamięci i więzów podtrzymywanych wspólnotową historią. Miejsce może być fizycznie zatłoczone, ale między ludźmi koegzystującymi w jego przestrzeni nie wytwarzają się więzy, straszy moralną i społeczną pustką, ludzie, zanim zdążą spłacić kredyt hipoteczny, poszukują już alternatywnych opcji, opanowani szałem zmian, adresów. Globalizacja przekształca tkankę "tożsamości i życia osobistego" 350 . Jednostki poszukują sposobów odnajdywania się w korporacyjnej rzeczywistości kształtującej nowy indywidualizm nastawiony na samorealizację i ciągłe ulepszanie siebie i własnego życia. Patologiczna presja wywoływana przez kulturę konsumpcjonizmu, natychmiastowego zaspokajania wszelkich potrzeb dotyczy każdej sfery naszego życia, od domowej codzienności przez karierę po ciało, umysł i życie seksualne. W globalizację wpisana jest krótkoterminowość oraz koncepcja jednostki wymiennej i rozporządzalnej, co oczywiście przenika do "emocjonalnego pejzażu jaźni" 351 i kształtuje relacje międzyludzkie. Należy zauważyć, że społeczna sytuacja jest dodatkowo skomplikowana feministycznym wkładem do debaty publicznej, którego nie sposób ignorować, przyglądając się kondycji kobiety w społeczeństwie z socjologicznego punktu widzenia oraz biorąc pod uwagę postulowane przez tę ideologię traktowanie kobiet jako "klasy socjologicznej" 352 , co wzbudza liczne polemiki. Niemniej istnieją bezsporne kwestie problematyczne determinujące funkcjonowanie kobiet zarówno w przestrzeni publicznej, jak i prywatnej, zakładające, że działania kooperujących jednostek są "wzajemnie od siebie zależne i zorganizowane, tworząc system społeczny" 353 . treści miłości i wzajemnego szacunku intymnej sfery człowieka, fałszywy i stereotypowy wizerunek kobiety (i mężczyzny) promowany w mediach, niedostateczne uczestnictwo w kształtowaniu opinii publicznej 354 . Wszystkie te czynniki, utwierdzające kobiety w przekonaniu o opresyjności "społeczeństwa patriarchalnego", nadają społecznemu współistnieniu kobiet i mężczyzn charakter eksperymentalności i niestałości, której koszty społeczne i emocjonalne są równie wysokie dla wszystkich. Należy również podkreślić, że owe udręki, opisywane w twórczości Claire Castillon, nie są po prostu problemami prywatnymi, dotyczą całej społeczności, globalizacja oferuje pozorną wolność absolutną, która w rzeczywistości, rozpraszając "praktyczne i etyczne wskazówki co do pożądanych kierunków działania" 355 , okazuje się przygniatająca. 2. Claire Castillon, życie, twórczość oraz recepcja we Francji Claire Castillon urodziła się 25 maja 1975 roku w jednej z najludniejszych i najbogatszych podparyskich gmin Boulogne-Bilancourt. Wychowała się w zamożnym mieszczańskim domu, w tzw. milieu BCBG. Jej ojciec pracował jako inżynier dla kompanii naftowej Elf, natomiast matka nie pracowała zawodowo. Castillon studiowała literaturę na uniwersytecie w Nanterre, zdobyła dyplom DEUG 355 A. Elliott, Współczesna teoria społeczna…, s. 380. 356 Diplôme d'études universitaires générales, przyznawany po ukończeniu dwóch pierwszych lat studiów, pośredni między maturą a tytułem licencjata. 357 Dialogues avec Claire Castillon, Librairie dialogues, https://www.youtube.com/watch?v=jk8FWGeNKMk, przeł. M.L-H. [dostęp 2.02.2014]. brak zrozumienia dla jej uczuć, wszystko to sprawia, że narratorka znajduje się w stanie ocierającym się o chorobę psychiczną. Wspomnienie z powoduje, że ze swojego ciała zaczyna tworzyć strych symbolizujący miejsce składowania przedmiotów wywołujących wspomnienia, pomagających zachować pamięć o danym okresie życia lub danej osobie. Jednak to nie mężczyzna jest centralnym punktem narracji, która przybiera kształt monologu lub intymnego dziennika, w centrum stoi sama narratorka, a właściwie jej ciało, jej wnętrze, w którym dosłownie i w przenośni mieszają się rzeczy i wspomnienia pozwalające wytworzyć siłę niezbędną do zrozumienia samej siebie, przeszłości, teraźniejszości, uczucia Angażuje się w niemal trzyletni związek z bardzo znanym we Francji dziennikarzem, prezenterem telewizyjnym i pisarzem Patrickiem Poivre d'Arvorem, którego poznaje, goszcząc w programie Place aux livres. Ponieważ Poivre d' Arvora można zaliczyć do grona celebrytów, siłą rzeczy również Castillon stała się osobą rozpoznawalną, dzięki czemu jej kolejne powieści zostały zauważone przez szerszą publiczność. Zaryzykuję stwierdzenie, że pisarka od początku z pełną świadomością kieruje swoją karierą w sposób pozwalający jej zaistnieć na rynku wydawniczym, a przede wszystkim w świadomości potencjalnych czytelników, którzy są przede wszystkim widzami. W pełni korzysta z tendencji skłaniającej się ku "powrotowi autora". Od lat 80. barthesowska "śmierć autora" przestawała mieć rację bytu. Discours sur l'auteur, biografie i krytyczne opracowania dzieł pisarzy, również tych żyjących, stają się częścią dyskursu literaturoznawczego, a wywiad, zarówno prasowy, jak i telewizyjny, jest, obok wywiadów lub wypowiedzi zamieszczanych w czasopismach specjalistycznych, prawomocnym narzędziem badawczym: "l'entretien d'auteur est l'un des seuls 'genres' qui lui permettent une présentation de soi et de son écriture qu'il peut tenter de gérer au sein de son interaction avec l'intervieweur" 361 . Autor ma bezpośredni wpływ na swój wizerunek kreowany w danym tekście lub pozbawiona życia towarzyskiego i uczuciowego, poszukująca mitycznej "wielkiej miłości", 361 Zgodnie z definicją Ruth Amossy discours sur l'auteur -dyskurs o autorze stwarzający przedstawienie danego pisarza, na które on nie ma bezpośredniego wpływu, por. R. Amossy, La double nature de l'image d'auteur, Argumentation et Analyse du Discours [En ligne] 2009, nr 3, mis en ligne le 15 octobre 2009, http://aad.revues.org/662 [dostęp 26.01.2015]. 362 L. Roth, K. Schwerdtner, Interviews (d'auteures contemporaines) : bibliographie choisie, Women in French O ile bohaterka nie ma odwagi do podejmowania decyzji w realnym życiu, o tyle nie poddaje się żadnym ograniczeniom w fantazji. Jej wewnętrzny, wyobrażeniowy świat może zaskakiwać ilością i intensywnością doznań, jakie zasiedlają wyobraźnię kobiety. Castillon prowadzi czytelnika po najbardziej zawikłanych meandrach imaginacji bohaterki, we budowany przez narratorkę-bohaterkę w stylu zwięzłym, ale wzruszającym, ze względu na świadomość bliskiej śmierci partnera ma wymiar terapeutyczny, stanowi rodzaj swoistej gry z chorobą, tak jakby słowa mogły ją zatrzymać, złagodzić, unieszkodliwić. Tym bardziej że l'Homme, jak nazywa ukochanego bohaterka powieści, bagatelizuje i ukrywa swój stan, kontynuując aktywne i bogate życie zawodowe oraz towarzyskie. Jako bardzo znany prezenter otoczony jest wianuszkiem fanów, a w zasadzie fanek, co wzbudza zazdrość bohaterki i głębsze przemyślenia co do natury ich związku. Skrywana choroba staje się symbolem tajemnicy związku z młodą kobietą, która musi pozostawać incognito, usuwać się w cień za każdym razem, gdy jej partner pojawia się publicznie. Prezenter chroni tajemnicę la reine claude, guza wielkości renklody atakującego jego mózg, tak jak chroni swój potajemny związek. Castillon zyskuje opinię twórczyni nowatorskiej, niepodlegającej standardowym klasyfikacjom, za co jest równie mocno krytykowana, jak chwalona. Philippe Lançon, krytyk magazynu Libération, w artykule zatytułowanym Rumeur au cerveau z 15 marca 2002 roku wypowiada się krytycznie na temat jej twórczości: Beaucoup de mots qui font la galipette, plein de petits détails sales et de formules fières d'elles mais cruellement inutiles, un soupçon d'Angot, un zeste de Guibert, une pincée de transgresji swoich bohaterek, wykorzystywała elementy fantazmatyczne. Pragnienia, namiętności, neurozy, obawy, obsesje, przywidzenia, złudzenia obsesyjnie powracają u Duras 366 . Jej pisarstwo naznaczone jest szaleństwem, pragnieniem, pytaniami o innego, jego obecność lub nieobecność. Teksty Castillon podobnie jak teksty Duras przetwarzają wciąż te same motywy, przepisują tę samą historię. Jak zauważa Anna Ledwina, toposem twórczości Duras jest "visage" -twarz. Oczy i twarz stanowią zwierciadło duszy, twarz innego to ekran, na którym wyświetlają się jego wyobrażenia, które konstytuują tożsamość bohaterki. Pisanie pozwala Duras zrekonfigurować własną twarz, zapełnić pustkę, czyli uchronić się przed szaleństwem, które pustką się żywi 367 . Podobnie jak Duras Castillon porusza się między fikcją a rzeczywistością, powtarza te same motywy, głównie trudne relacje z matką, szaleństwo innego, konfrontacja z nim. W Eux transgresji ulega strach bohaterki przed spotkaniem z drugim człowiekiem, którym jest mające się urodzić dziecko, jak również matka i partner. Obawy ustępują w miarę zbliżania się terminu porodu. Głosy powoli przycichają, momentami zanikają. Pojawia się potrzeba bliskości z własną matką, chociaż narratorka doskonale zdaje sobie sprawę z jej emocjonalnych ograniczeń, uczy się z nią obcować mimo wszystko. Pojawia się potrzeba chronienia bliskich, a wraz z nią wewnętrzna siła, która jest zwiastunem dojrzałości. Eux otwiera nowy rozdział w twórczości Castillon, podmiot ewoluuje, jest mniej skupiony na sobie, obok dogłębnej introspekcji pojawia się zainteresowanie innym i nieśmiała próba wyjścia mu na przeciwko. Marguerite Duras podobnie daje do zrozumienia, że w gruncie rzeczy pisze o sobie, przepisując i nadbudowując w kolejnych tekstach kolejne elementy "siebie". W tym samym wywiadzie stwierdza: 367 Ibidem. Kolejnym śladem obecności durasowskich inspiracji jest skupienie się na owym ombre interne, którego unikanie Duras zarzucała kolegom po piórze. Uważała, że pisarze idą na łatwiznę, ignorując ciemną stronę własnej tożsamości. Oswojenie le noir, wewnętrznego mroku, jest według Duras niezbędne w procesie transgresji prowadzącej do samopoznania. Zapytana, czy dla niej owo noir jest pozytywne czy negatywne, odpowiada: Kolejna powieść, Pourquoi tu m'aimes pas, opowiadająca historię popadania w paranoiczne szaleństwo i moralny upadek męskiego bohatera-narratora, uznawana jest za jej szczytowe osiągnięcie, choć nie doczekała się żadnej nagrody literackiej. Po raz kolejny autorka decyduje się na narrację pierwszoosobową, głos przyznając tym razem chłopcu, który dorasta i staje się mężczyzną. Taka strategia narracyjna jest rozwiązaniem o tyle oryginalnym, że choć w tekstach Castillon narracje są prowadzone z różnych punktów widzenia, po raz pierwszy jednak, i jak na razie ostatni, narracja prowadzona jest z męskiego punktu widzenia. 369 Ibidem. Czemu miała służyć taka strategia narracyjna? Wydaje się, że odpowiedzią może być chęć odejścia od formuły autofikcyjnej ułatwiającej utożsamianie się z kobiecą bohaterką samej pisarce i czytelniczkom. Być może Castillon, jak wiele innych pisarek, nie chciała zaszufladkować swej twórczości w gatunku literatura kobieca. Inną odpowiedzią może być artystyczna ciekawość, chęć przeprowadzenia formalnego eksperymentu, jakim może być pisanie z perspektywy innej płci. Pourquoi tu m'aimes pas to powieść o szaleństwie, paranoi, kiełkowaniu zła, toksycznych relacjach rodzinnych, rodzicielstwie, dziedziczeniu z pokolenia na pokolenie cech i zachowań. Pamięć zapisana w rodzinie, powtarzająca się historia, niemożność przerwania zaklętego kręgu przez kolejne pokolenia to temat występujący często w twórczości Claire Castillon. O ile narratorem powieści jest mężczyzna, o tyle kobiety zajmują w niej centralne Tworzy własny świat, w którym traci wiek, tożsamość, punkty odniesienia. Gra pamięci pochłania ją całkowicie. Przyczynę jej stanu stanowią relacje z mężczyznami. Powieść ta nie odnosi sukcesu wydawniczego, jest słabo oceniana przez czytelników. Nawet zadeklarowani fani pisarki w komentarzach oceniają powieść jako nudną i mdłą, płaską, nieprzekonującą i niewciągającą 374 . Stanowi ona moment stagnacji w literackiej karierze Castillon, która decyduje się, jak sama twierdzi, dla podratowania budżetu na przyjęcie pracy w telewizji w roli prezenterki emisji zatytułowanej En attendant minuit. Chodzi o cykl programów dokumentalnych relacjonujących w żartobliwy sposób nietypowe zwyczaje seksualne w różnych częściach globu. Pisarka wyciągnęła wnioski z poniesionej porażki i rozpoczęła, bardzo udaną w ocenie krytyków i czytelników, przygodę z nowym gatunkiem -opowiadaniem, które jak sama mówi, wymaga zupełnie innej energii i koncentracji niż powieść. W 2006 roku Castillon opublikowała pierwszy z trzech zbiorów opowiadań, Insecte, poświęcony w całości relacji matka-córka. Simone de Beauvoir w Drugiej płci pisała: "młoda kobieta wyrwie się z domu, spod władzy matki, zdobędzie przyszłość nie przez czynny podbój świata, ale przez bierne, pokorne oddanie się w ręce nowego pana" 375 . Poddane mężowi lub partnerowi, taka jest większość kobiet, zarówno matek, jak i córek w opowiadaniach z tego zbioru. W dziewiętnastu lapidarnych tekstach przedstawione są kobiety, opowiadań są pary w różnym wieku, borykające się z rozmaitymi problemami, czasem skrywanymi przez lata i manifestującymi się pod postacią kryzysu w najmniej oczekiwanym momencie. W 2008 roku Claire Castillon wydała powieść Dessous, c'est l'enfer, w której po raz pierwszy podjęłą temat pisania. Powieść została dobrze przyjęta zarówno przez czytelników, jak i krytykę. Le Point postawił Castillon w jednym szeregu z wielkimi postaciami współczesnej francuskiej literatury kobiecej, stwierdzając: "Un style d'une violence prodigieuse […]. Pojawiły się również głosy krytyczne, zarzucające pisarce, że jej sukces literacki jest owocem związku ze znanym prezenterem, styl jest męczący, mdły i gdyby nie medialny wizerunek, jej książki nie osiągałyby tak dobrych wyników sprzedaży: Claire Castillon a probablement un vrai talent d'écrivain. Mais ses lecteurs ont assurément beaucoup de patience. Son nouvel opus, indigeste en diable, impose une lecture éprouvante […] mais force est de constater, avec le nouveau roman de Claire Castillon, que la règle souffre d'exceptions. Dessous, c'est l'enfer figure parmi les meilleures ventes du moment, Przywodzi to po raz kolejny skojarzenie z Marguerite Duras. Obie tematyzują w swoich utworach proces pisania. Duras stwierdziła, że Kochanek to powieść o tym, jak młoda dziewczyna staje się pisarką, Castillon poświęca temu zagadnieniu co najmniej dwie powieści: Les Cris oraz Dessous c'est l'enfer -sprawia to wrażenie, jakby obie pisarki poszukiwały sposobu na ocalenie od zapomnienia wiązek tworzących codzienność, wywołujących myśl, emocję, wrażenie lub intuicję inspirującą pisanie (durasowski projekt écriture courante). Kolejny punkt łączący Castillon z wielką poprzedniczką stanowią poszukiwania stylistyczne. Czytając niektóre utwory, można odnieść wrażenie, że są skoncentrowane przede wszystkim na poszukiwaniach specyficznej formy, zwłaszcza na poziomie języka, jednak mimo mniej lub bardziej wysokiego poziomu abstrakcji Duras i Castillon zawsze mówią coś o świecie, zwłaszcza o świecie podmiotu kobiecego. W Dessous c'est l'enfer Castillon po raz pierwszy ukazuje warsztat pisarza, sposób tworzenia fabuły, postaci. Pokazuje, jak z wydarzeń życia codziennego stwarza tkankę swojej literatury, usiłuje uchwycić sposób estetycznego przetwarzania rzeczywistości. Narracja jest prowadzona przez kilka "głosów", które mieszają się, nakładają na siebie, tak, że czasem czytelnik nie jest pewien, kto mówi -bohaterka czy jej postacie? Czytelnik ma wrażenie, że partage 379 . Bohaterka wiąże mężczyzn z przekonaniem, że zakłócają oni kobiecy świat, odbierają kobietom energię: Miłość, czułość, wrażliwość na drugiego człowieka pojawiają się w narracji jakby niepostrzeżenie. Można to uznać za cechę Castillon, jej styl jest w przeważającej części cyniczny, zimny, przekazujący złe emocje bohaterów. Dobre emocje pojawiają się niespodziewanie, zaskakują czytelnika, nie są łatwo rozpoznawalne, słodko-gorzkie, ale zawsze są obecne. W Dessous c'est l'enfer źródłem budujących emocji i uczuć są relacje między kobietami, a szczególnie między bohaterką a jej babcią i siostrą. Matka pozostaje na Créer le monstre textuel m'a permis de mettre un nom et un sexe sur cette présence que je ressens quand j'écris, explique-t-elle. Je me suis souvent demandé quel était ce démon qui m'embête alors que j'ai envie de faire autre chose 381 . Pisanie spełnia funkcję terapii, jest sposobem na przetrwanie kolejnych życiowych cierpienia, a z drugiej kondycją niezbędną do pisania: Quand je parle d'amour ou d'autres relations, je découvre des choses de moi et je fais un travail de thérapie. J'adore être seule, cela n'empêche pas l'amour, mais l'envahissement par l'autre m'empêche de rester concentrée sur mon écriture. J'aime être avec quelqu'un qui respecte ma solitude 382 . Bohaterka powieści jako inspirację do napisania powieści wykorzystuje rozstanie z partnerem. Nie chce pozwolić, aby ból, gorycz, zawiedzione nadzieje zdestabilizowały jej życie. Odmawiając im destrukcyjnej mocy, chce wykorzystać je w sposób konstruktywny, destrukcję uczucia zamienić w konstrukcję książki. Castillon w tym tekście przygląda się decyzji i zobowiązań. Jak mówi Adam, partner bohaterki: Zerwanie budzi jej wewnętrznego potwora monstre textuel, który budzi się zawsze, kiedy bohaterka przeżywa silne emocje lub dokonuje ciekawych obserwacji, którymi monstre się 382 Ibidem. Sophie Havette: Claire Castillon dévoile aussi ces couples, qui ne parviennent pas à entrer dans la bulle de l'autre, à voir à travers les yeux de l'autre, à comprendre, ou même à communiquer. Des histoires parfois seulement minées par une différence de point de vue incommunicable, condamnées par l'hermétisme de l'univers de chacun. Les Bulles, ce sont ces incompréhensions perpétuelles et quotidiennes, induites par des obsessions personnelles, ce sont ces caractères imperméables, incapables d'empathie 387 . Każde opowiadanie ma formę zwrotu do drugiej osoby, ale jest monologiem, nie dopuszcza możliwości dialogu. Powody owego wyobcowania, zerwania dialogu z drugim człowiekiem są różne: zatracenie się w macierzyństwie, ukrycie się przed rzeczywistością, przed mijającym czasem, szaleństwo, przemoc w rodzinie lub związku, zamknięcie w świecie fantazji i wyobrażeń, poczucie wyższości, przemoc psychologiczna. Szklane kule czytelnik może obserwować od wewnątrz lub od zewnątrz, w zależności od pozycji narratora punkt widzenia zmienia się, co nie zmienia faktu, że narrator często przyznaje sobie prawo do oceny innych, postrzega się w roli eksperta, co wynika często ze stanu dezintegracji osobowości i odcięcia od świata, który się u niego pogłębia. Jeden z bohaterów zbioru opowiadań diagnozuje w przewrotny sposób kondycję 380 Ibidem. zawirowań, nieudanych relacji i poczucia osamotnienia, które jest z jednej strony źródłem młodym ludziom skupionym wyłącznie na sobie, niepotrafiącym podejmować wiążących ponowoczesnej pary:
	344 Ibidem, s. 268. 370 Ibidem. 383 C. Castillon, Les Cris, Paris 2010, s. 29.
	345 B. Bogacka, Medialny obraz rodziny…, s. 103. 384 Ibidem, s. 15-16.

de-la-sociocritique/126-la-socialite-du-texte-litteraire-de-la-sociocritique-a-l-analyse-du-discours-l-exemple-dei-l-acacia-i-de-claude-simon [dostęp

20.04.2016

]. 311 W. Burszta, Czytanie kultury. Pięć szkiców, Łódź 1996, s.

22

. harmonijnej (określenie Zbyszka Melosika) łączy sprawy codzienne. Relacja z drugim człowiekiem, z Innym, znajduje się w centrum filozoficznych rozważań, między innymi, Jeana-Paule'a Sartre'a i Emmanuela Levinasa. Sartre uważa, że poznania drugiego człowieka dokonuje się równocześnie z poznaniem siebie. Potrzebujemy Innego, aby skonstruować własną tożsamość i aby istnieć, egzystencja Innego sprawia, że podmiot uświadamia sobie własne istnienie. Inny nie jest tym, kogo poznaję, ale tym, który ma wpływ na moje życie. Po spotkaniu z Innym podmiot zmienia się, pojawia się wstyd, jako jeden z głównych elementów relacji z drugim człowiekiem: Ale oto teraz podnoszę głowę i spostrzegam, że ktoś tu był i mnie widział. Natychmiast uświadamiam sobie całą wulgarność mojego gestu i jestem zawstydzony

[…] 

wstydzę się siebie takiego, jakim ukazuję się innemu

312 

.

Castillonowscy bohaterowie często nie potrafią wyjść poza podstawowe ograniczenie, jakim jest absolutne skupienie na sobie. Narcystyczna postawa uniemożliwia budowanie relacji wspólnotowych z Innymi, skutkiem jest pogłębiające się cierpienie i rozpad wspólnoty.

Świat współczesnego człowieka charakteryzują dwie podstawowe cechy: wolność i różnorodność, wpływające na jego niepewną sytuację, w której nie potrafi zbudować jednoznacznej i dającej poczucie bezpieczeństwa przestrzeni dla siebie i swojej społeczności.

W zglobalizowanym świecie wszędzie jesteśmy obcy, "nie u siebie", bez korzeni, co wpływa na nasze interpretacje i wyobrażenia, poprzez które poznajemy świat i drugiego człowieka. Dodajmy, za Baumanem, że taki uniwersalny obcy nie zgłębia świata, lecz go smakuje, estetyzuje, kolekcjonuje wrażenia jak turysta, wykorzystując to, co jest w danym momencie przez ów świat Castillon mają coś ciekawego do dodania, ich perspektywa jest śmiała i nieszablonowa. W tej części przyglądam się również profesjonalnemu i nieprofesjonalnemu odbiorowi utworów Claire Castillon we Francji. Przyjmując, że literatura, jako element kultury, jest jednym ze sposobów porządkowania świata, a potrzeba porządku "jako gwaranta szeroko rozumianej zdolności czytania sensów wytwarzanych w ludzkim świecie, mimo oskarżeń o represyjność, nadal pozostaje kluczem do zrozumienia siebie i innych"

315 

, w trzeciej części tego rozdziału, zatytułowanej Twórczość Claire Castillon wobec problemów społeczeństwa zachodniego, analizuję, jakich rozpoznań dokonuje pisarka w swojej twórczości, w jaki sposób wyraża kondycję podmiotu w kryzysie, któremu uległ bezpieczny świat kultury europejskiej, wreszcie w jaki sposób wyraża swoje zaangażowanie, również na poziomie językowym, w omawianą problematykę.

W celu przeanalizowania utworów Claire Castillon pod kątem społecznych i psychologicznych uwarunkowań funkcjonowania jednostki należy najpierw odpowiedzieć na pytanie, jaka jest kondycja podmiotu we współczesnym świecie, który Zygmunt Bauman definiował jako płynnonowoczesny, a Anthony Giddens jako dojrzałą nowoczesność. Jakie jest współczesne społeczeństwo i jakie problemy je drążą? Jak zmiany uwarunkowane kulturowo i ekonomicznie wpływają na kondycję i status kobiety w świecie zachodnim? Bauman badał sytuację człowieka pod kątem antropologicznym, biorąc pod uwagę takie jej aspekty, jak tożsamość kulturowa, zanurzenie w globalnej kulturze, jak również interesując (moich). Trudność określenia zakresu badawczego socjologii kultury, zajmującej się porządkującą działalnością człowieka, wynika ze złożoności samego pojęcia kultury. Kultura definiowana jest, między innymi, jako "zastany sposób porządkowania świata dla danego człowieka" 319 ; "uniwersalna gatunkowa, przekazywana z pokolenia na pokolenie, kumulowana i ulegającą transformacji właściwość ludzka, w której ogromną rolę odgrywa język jako sztuka wyrażania idei i opanowania świata za pomocą słowa" 320 , jak również jako ograniczenie popędów właściwych ludzkiemu gatunkowi. Poczucie szczęścia zapewnione zaspokojeniem popędów człowiek zamienił na poczucie bezpieczeństwa, które daje kultura (Freud). Pierre Bourdieu również uznaje proces akulturacji za bolesny, gdyż wymagający wyparcia popędów, jednak obala on oświeceniowy sens nadany kulturze rozumianej jako narzędzie zmiany stanu rzeczy, refinement człowieka i świata. W Dystynkcji Bourdieu uważa, że kultura spełnia raczej funkcję strażnika społecznego status quo, sprzyja "monotonnej 320 Ibidem, s. 20. W ten sposób można by zreasumować poglądy Herdera przytaczane przez Kosowską. 321 Z. Bauman, Kultura w płynnej nowoczesności, Warszawa 2011, s. 25. 322 P. Bourdieu, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, przeł. P. Biłos, Warszawa 2005, s. 9. jest 324 . Kultura staje się kwestią wyboru jednostki, która jest osamotniona w ponoszeniu odpowiedzialności za własne wybory. Jednostka staje się "powołana na urząd suwerennego ponoć zawiadowcy «życiowej polityki», a zarazem jedynym jej wykonawcą" 325 . Kultura ma zaspokajać indywidualne potrzeby, rozwiązywać indywidualne problemy, dostarczać indywidualnych wskazówek, które podmiot w osamotnieniu interpretuje i stosuje.

Owa osobista odpowiedzialność za własne losy, z jednej strony jest pożądana przez podmiot, coraz gorzej znoszący wszelkie więzy, które postrzega jako hamulec "rozwoju", z drugiej strony napawa lękiem i skłania do poszukiwania bezpieczeństwa, ale najchętniej takiego, które nie wiąże się z zaciąganiem personalnych zobowiązań. Podmiot zwraca się więc coraz częściej ku anonimowym instytucjom i systemom organizującym jego codzienność. 326 Systemami abstrakcyjnymi Anthony Giddens nazywa rozwój wiary w środki symboliczne lub systemy eksperckie razem wzięte, por. A. Giddens, Konsekwencje nowoczesności…, s. 57.

Obecność drugiego człowieka jest wpisana w kondycję człowieka, poszukujemy tej obecności, która może być budująca. Czasami okazuje się wręcz przeciwnie -Inni mogą sprawić, że nasze życie ulega destabilizacji. Człowiek pozbawiony stałych punktów odniesienia zwraca się ku swej subiektywności, zaczyna poszukiwać sensu, oparcia, stałości we wnętrzu "ja".

Zygmunt Bauman opisał współczesne społeczeństwo, zwracając szczególną uwagę na wartość przynależności do wspólnoty, która z jednej strony ogranicza nas zasadami, zgodnie z którymi funkcjonuje, ale z drugiej strony dostarcza pożądanego poczucia bezpieczeństwa i przynależności. Samo słowo wspólnota budzi pozytywne konotacje, oznacza miejsce, w którym dobrze i bezpiecznie się czujemy, w przeciwieństwie do słowa społeczeństwo, które poprzez swój sposób organizacji i funkcjonowania może być miejscem nieprzyjaznym, głuchym na nasze potrzeby, traktującym nas instrumentalnie. Jednak wspólnota to koncept istniejących we wspólnocie rodzajów stosunków (np. więzi pokrewieństwa, stosunki osobistej zażyłości itp.). Zgadza się natomiast z tezą, że wspólnota związana z zakorzenieniem w danym miejscu przestała w znacznym stopniu istnieć 331 . Jak zatem konstytuują się, zdaniem badacza, współczesne wspólnoty? Zaufanie do osób nie opiera się już na osobistych związkach w obrębie wspólnoty lokalnej czy pokrewieństwie. Na poziomie osobistym zaufanie staje się projektem, który "wypracowują" zaangażowane strony, oraz wymogiem otwarcia jednostki na innego. Tam, gdzie zaufanie nie podlega kontroli ustalonych kodeksów normatywnych, trzeba je zdobyć, a środkiem, który do tego służy, jest widoczny ciepły stosunek do innego i otwartość 332 .

Reguły te jednak stały się względne, poszukiwanie prawdy i szczęścia jest uznawane za przedsięwzięcie prywatne. Brak stabilnych reguł rządzących życiem społecznym daje jednostce wolność, która przekłada się na relatywizację wartości łatwo znajdującą moralne usprawiedliwienia. Określone przez klasę społeczną pochodzenie rodzinne czy płeć, role społeczne uległy rozproszeniu, ich wpływ na funkcjonowanie podmiotu nie jest przesądzony. Do pozycji społecznej nie jest przypisana określona kultura determinująca wybory, sposób działania, postawy tożsamościowe czy moralne, jakich dany człowiek dokonuje. Podmiot często wychodzi poza ramy warstwy społecznej, w której się urodził, utożsamia się z wartościami reprezentowanymi przez podgrupę społeczną, do której przynależy lub do której aspiruje (np. subkultura, środowisko profesjonalne, socjoekonomiczne), a która określa w Francuska socjolog Eva Illouz w Pourquoi l'amour fait mal. L' Expérience amoureuse dans la modernité bada relacje między życiem miłosnym człowieka a kapitalizmem.

Wyodrębnia "style emocjonalne" charakterystyczne dla różnych epok, stawiając tezę, że życie uczuciowe człowieka, podobnie jak wszelkie inne społeczne formy życia, idee i instytucje, podlega dynamicznym przemianom, które powinny być badane i analizowane. Sens nadawany miłosnemu cierpieniu jest uwarunkowany ramami ideologicznymi i instytucjonalnymi, które dominują w danym społeczeństwie i w danej epoce. Illuoz jest zdania, że życie afektywne jest kształtowane i deformowane przez struktury społeczne, podejmuje zatem próbę zdiagnozowania patologii społecznych wpływających na nowoczesną miłość:

Bauman diagnozował postnowoczesne skupienie całkowitej odpowiedzialności za wszelkie podejmowane działania i decyzje na jednostce. Illuoz również zauważa tę tendencję i próbuje ją niejako odwrócić, obarczając odpowiedzialnością za miłosne porażki podmiotu nie tylko jego psychologiczne uwarunkowania, lecz także społeczeństwo. Wszakże jego instytucje, kultura, wartości, które kumuluje i przekazuje, mają niezwykle istotny wpływ na emocje powstające u jego członków. Badaczka stwierdza, że siły kształtujące le champ sexuel podlegają prawom rynku. Jak zauważa Barbara Carnevali w recenzji książki Illuoz, "seksualni kapitaliści" kolekcjonują kolejne podboje, wykorzystując swój potencjał miłosny w celu potwierdzenia silnego statusu społecznego, podczas gdy "seksualni proletariusze" pozostają na pozycji przegranych również w tej dziedzinie życia. Wysoka pozycja na rynku erotycznym, jako cenny towar wymienny, stanowi ponadto sposób poprawy statusu Bauman, formułując koncepcję "płynnego życia", diagnozuje czasy współczesne jako epokę odangażowania, czyli korodowania kolejnych "stalowych pancerzy", do których kiedyś musiało się dopasować przeciętne życie. Efektem jest coraz bardziej fragmentaryczna i swobodna tożsamość, z jednej strony bardziej elastyczna, z drugiej niebezpiecznie krucha.

"Płynne życie składa się z szeregu "nowych otwarć" i "nowych początków" -pisze Bauman, podkreślając, że mnogość i łatwość dostępu do wszelkiego "nowego" nie przekłada się na bezbolesne przejście od jednego do kolejnego nowego początku czy otwarcia: "Spośród tożsamością, która pozostaje stała, mimo że jeden podmiot może wykształcić więcej niż jedną tożsamość. Jak zauważa Manuel Castells, tożsamość konstruowana na drodze długiego procesu, na podstawie uwarunkowań kulturowych, organizuje sens i cele działania jednostki, z którymi ta się identyfikuje, natomiast role społeczne, podejmowane w ramach uwarunkowań społecznych i układu, w którym dana jednostka funkcjonuje, organizują funkcje w społeczeństwie. Ponieważ tożsamość konstruowana jest na podstawie atrybutów kulturowych, które podmiot uznaje za istotniejsze dla siebie od innych źródeł sensu, możliwe jest, że dana jednostka wytworzy kilka tożsamości. Jak podkreśla Castells, taka wielość jest nie tylko stresogenna, lecz także prowadzi do sprzeczności zarówno w prezentacji siebie, jak i w działaniu społecznym: Dzieje się tak dlatego, że tożsamość różni się od tego, co socjologowie tradycyjnie nazywali rolami i układami ról. Role (na przykład jednoczesne bycie robotnicą, matką, sąsiadką itd.) definiowane są 340 A. Elliott, Współczesna teoria społeczna, przeł. P. Tomanek, Warszawa 2011, s. 341. 341 M. Castelles, Siła tożsamości, przeł. S. Szymański, Warszawa 2009, s. 22.

Przy mniejszej liczbie dzieci, pracujących kobietach, mężczyznach zarabiający mniej i w mniej pewnej pracy, oraz przy krążących wokół ideach feministycznych, mężczyźni stają w obliczu pewnej liczny opcji, z których żadna nie jest odtworzeniem rodziny patriarchalnej 344 .

Barbara 

Bogacka, analizując obraz rodziny prezentowanej w mediach, na podstawie polskich seriali i telenowel, dochodzi do wniosku, że nie stanowi on odzwierciedlenia rzeczywistego obrazu rodziny w Polsce. Zniekształca go przede wszystkim przez marginalizowanie i pomijanie aktualnych problemów i trendów takich jak "postpatriarchalizm, rosnąca liczba rozwodów i spadająca liczba urodzeń" 345 . Dla porównania, jak pokazują francuskie badania zrealizowane przez Ipsos, również Francuzi dość krytycznie oceniają obraz rodziny kreowany przez media: "près de deux Français sur trois (63%) jugent que ces programmes parlent de la famille de manière caricaturale, contre 30% qui estiment à l'inverse qu'ils en parlent de manière globalement réaliste". Szczególnie rodzinę w formie, która uległa znacznym przemianom, lub ignorując problemy, z którymi się boryka, o tyle proza kobieca popada w przeciwną skrajność, dostarczając obrazu rodziny toksycznej i traumatyzującej. Wydaje się, że i w telewizji, i w literaturze brakuje obrazu bardziej wyważonego, biorącego pod uwagę całą złożoność kondycji współczesnego społeczeństwa (np. samotne macierzyństwo, jak pokazują statystki, jest najczęściej wynikiem przymusu poszukiwania pracy w miejscu odległym od miejsca zamieszkania)

347 

. Problemy współczesnej rodziny, które zostają zauważone przez analizowaną literaturę, to przede wszystkim: rodzina postrzegana jako ciążąca odpowiedzialność i obowiązek, brak czasu spędzanego wspólnie prowadzący do rozluźniania więzi wewnątrzrodzinnych oraz trudności wychowawczych, konsumpcjonizm jako płaszczyzna kreowania własnej tożsamości poprzez kupowanie atrybutów mających wprowadzić podmiot do pożądanej grupy społecznej, nadać mu poważanie i wartość, zanik codziennej rutyny (wspólne posiłki, obchodzenie świąt itp.), jest ono zawsze definiowane przez kulturowe i społeczne procesy. W trakcie ich (re)konstruowania jest "prawdziwa" wiedza o ciele. Społeczna presja wywierana na jednostki powoduje, że wiedza ta jest przez nie akceptowana i ucieleśniania w ciałach. Wiedza dotycząca tego, jakie ciało ma być (aby było podziwiane i pożądane, a przede wszystkim po prostu "normalne"), ma charakter normatywny i dyscyplinujący

349 

.

O traktowaniu własnego ciała w kategoriach projektu, który stale musi być ulepszany poprzez poddawanie kolejnym rygorom, była już mowa w drugim rozdziale niniejszej rozprawy. W utworach Claire Castillon także znajdziemy wiele opisów jednostek, któreświadome niespełniania kryteriów "normalności" -odrzucają własne ciało lub poddają je opracowanej przy pomocy popkulturowych zaleceń dyscyplinie. Jednym ze sposobów odzyskania władzy nad ciałem jest reżim dietetyczny prowadzący do zaburzeń psychosomatycznych takich jak anoreksja lub bulimia. który wynika, jak się wydaje, bezpośrednio z "kultury" konsumpcjonizmu. Tak jakby każde wahnięcie życiowego statusu, wspomagane chętnie kredytem bankowym, wymagało natychmiast nowej scenografii i nowych gadżetów. Ciągła rotacja mieszkańców nie sprzyja wytwarzaniu się poczucia wspólnoty na danej przestrzeni, oswojone przystanie ciągłości powoli stają się reliktem przeszłości w świecie ciągłej rotacji wszystkich i wszystkiego.

Wreszcie rodzinny dom, pancerz kiedyś fundamentalny dla tożsamości podmiotu, także ulega erozji lub, jeśli przyjąć wersję bardziej optymistyczną, znaczącej zmianie.

Ustalenia socjologów po raz kolejny możemy odnieść do twórczości literackiej Claire Castillon. Rozpad owych "stalowych pancerzy" pisarka wyraża przede wszystkim poprzez nieobecność, pominięcie. Praca zawodowa jest przedstawiona jako zjawisko poboczne, niemalże efemeryczne. Bohaterowie najczęściej są "free lancerami", nie pracują na etatach, nie mają "poważnych i poważnych" zawodów, o ile w ogóle czytelnik może się zorientować, czym się zajmują. Jedynym przykładem ciężko i regularnie pracującego na rodzinę bohatera jest pizzaiolo Luigi, mąż bohaterki Les Merveilles. Podobnie zarysowuje się kwestia domu rodzinnego. Castillon nigdy nie opisuje przestrzeni, w jakiej żyją jej bohaterowie, nie znajdziemy u niej opisów wnętrz, mieszkań, domów ani konkretnych miejsc -miast, ulic, Chodzi o takie problemy, związane z ewoluującą rzeczywistością społeczną, ekonomiczną i polityczną, jak tzw. szklany sufit i niższe zarobki kobiet, które pracują w branżach gorzej opłacanych, niesamodzielność ekonomiczna, stereotypowy podział obowiązków domowych i związanych z opieką nad dziećmi, a także starszymi i chorymi członkami rodziny, brak równowagi w stosunku praca -rodzina (który dotyczy także mężczyzn odciąganych od rodziny coraz bardziej wygórowanymi oczekiwaniami pracodawców). Inne kwestie uwarunkowane socjologicznie, a wpływające na sytuację kobiet to popyt na pornografię i prostytucję, merkantylne traktowanie kobiecej cielesności w reklamach i mediach rozrywkowych, problemy związane z osamotnieniem w obliczu coraz bardziej odzieranej z 356 , nie kontynuowała studiów. Zaangażowała się w dorywcze prace oraz różnego rodzaju staże, nie podejmując jednak stabilnego zatrudnienia. Castillon w wywiadach deklaruje, że od dziecka była pewna, że chce zostać pisarką 357 . W zajęciu tym widziała rozwiązanie dla osoby skrytej, samotnej, dziwnej, nieodnajdującej się w grupie rówieśniczej, a za taką siebie uważała. Zaczyna pisać, jak twierdzi, w wieku dwunastu lat: "le jour de l'enterrement de son grand-père, cette adolescente qui rêve sur Jane Eyre s'isole dans une pièce et commence à écrire" 358 . Już w czasie studiów zajmowała się ghost writingiem, czyli pisaniem fragmentów książek dla innych autorów (nie ujawnia jednak dla których). W tamtym okresie powstała również jej debiutancka powieść Le Grenier, rozesłała ją do dziesięciu wydawców, w tym do wydawnictwa Anne Carrière, które zdecydowało się na jej wydanie. Jak wspomina sama wydawczyni: "J'ai estimé que, derrière cet univers glauque, il y avait un vrai talent et que ce court roman serait remarqué"

359 

. W momencie debiutu na francuskim rynku wydawniczym w 2000 roku Castillon miała dwadzieścia pięć lat. Zgodnie z przewidywaniami pierwszej wydawczyni, jej debiutancki utwór Le Grenier wzbudził zainteresowanie czytelników oraz krytyków, stanowił też zapowiedź oryginalnego stylu i tematyki, które pozostają autorskim znakiem rozpoznawczym. 358 On n'empêche pas Claire Castillon…, http://www.lexpress.fr/culture/livre/on-n-empeche-pas-claire-castillon_821928.html [dostęp 14.01.2014]. 359 Ibidem.

gniewu. Są niezrozumiane jak trucizna. Zgromadzone wspomnienia i doświadczenia obcowania z drugim człowiekiem pozwalają jej dojrzeć. Motyw mężczyzny będącego katalizatorem pewnych wewnętrznych procesów tożsamościowych stale powraca w tekstach pisarki. Mężczyzna, który jest pozornie ważny, ale w gruncie rzeczy pozbawiony w toku narracji wpływu na bohaterkę, de facto nie ma rysu dominacji. Debiutancka powieść została dość dobrze przyjęta zarówno przez krytyków, jak i czytelników. Czytelnicy docenili charakterystyczny, surowy styl, niemniej za słaby punkt uznano zbytnią repetytywność narracji wpływającą na ostateczną (nie)moc uwodzenia czytelnika. Céline Darner z portalu Babelio.com porównuje debiutancką fabułę Castillon do zręcznej, aczkolwiek amatorskiej i nieco nużącej gry: "un vrai jeu de billard. Mais, au fil des pages, on se lasse du jeu, de ses provocations, comme s'il était, en fin de compte, joué par des amateurs. Bien sympathiques amateurs, certes mais amateurs tout de même 360 . Publikacja debiutanckiej powieści oznaczała również przełom w życiu prywatnym i zawodowym autorki. Od momentu jej wydania Castillon poświęca się pisaniu à plein temps. programie, pozostałe formy discours sur l'auteur nie stwarzają takiej możliwości 362 . Castillon jest tego doskonale świadoma, dbając o swój ethos auctorial, pojawia się w telewizji i prasie nie wyłącznie jako gość mniej lub bardziej poważnych programów czy rubryk kulturalnych. W okresie 2004-2005 występowała również w roli gospodyni programu En attendant minuit. Program z gatunku magazine de charme, emitowany przez nieistniejącą od 2012 roku telewizję TPS Star, w zabawowym tonie badał nowe i modne praktyki w życiu intymnym współczesnych ludzi. Składały się na niego krótkie reportaże i wywiady z przedstawicielami różnych ras i kultur. Swój udział w tym, dość kontrowersyjnym, a na pewno odważnym, projekcie pisarka wytłumaczyła słabym wynikiem sprzedaży jednej z jej pierwszych powieści 363 . W 2001 roku ukazała się druga powieść, zatytułowana Je prends racine. Przedstawia życie współczesnej przeciętnej singielki Cécile Valette. Kobieta pracuje jako asystentka dyrekcji, jest dyskretna i niezauważalna zarówno w swoim środowisku zawodowym, jak i w życiu prywatnym. Stanowi uosobienie stereotypów dotyczących tzw. starych panien (une vieille fille): zbyt związana z rodzicami (telefonują do niej codziennie), właścicielka kota, Newsletter, 26.2 Automne 2012, http://www.academia.edu/2233569/_Interviews_d_auteures_contemporaines_ [dostęp 25.01.2015]. 363 On n'empêche pas Claire Castillon… [dostęp 14.01.2014]. wpadająca właściwym dla siebie stylu. Warstwa językowa niejednoznacznie, ale skutecznie naprowadza na charakterystyczną dla pisarki podwójność narracji. Dyskurs prowadzony z pełną powagą, mający wzbudzić zrozumienie, a może nawet współczucie u czytelnika, pozostawia go w niejasnym przeczuciu, że ma do czynienia z ironią, pastiszem opowieści o współczesnej singielce à la Bridget Jones. W 2002 roku Castillon wydała trzecią powieść, La Reine Claude, ugruntowując swoją pozycję autorki liczącej się na francuskiej scenie literackiej. Powieść wydaje się zainspirowana życiem pisarki. Bohaterami są pięćdziesięcioletni prezenter dziennika telewizyjnego, chory na raka mózgu, oraz dwudziestosześcioletnia pisarka pozostająca z nim w nieformalnym związku. Narracja prowadzona jest z punktu widzenia kobiety, która nie może pogodzić się ze spustoszeniem, jakie choroba wywołuje w ciele i umyśle ukochanego mężczyzny. Można odnieść wrażenie, że monolog przywołujący na myśl list miłosny, Nobécourt, et hop, le tour est joué pour rien […]. Intimité, oui, mais jusqu'à quel point ? 365 Publikacja prześmiewczego artykułu, w którym dziennikarz zarzuca pisarce brak talentu i marketingowe wykorzystanie związku ze sławnym prezenterem do promocji książki, rozsierdza Castillon, która wysyła do redakcji Libération słój z jądrami byka oraz ironicznym komentarzem zaadresowany do Lançona. Ponieważ dzięki nagraniom z pocztowego monitoringu Castillon zostaje zidentyfikowana jako nadawca przesyłki, gazeta kieruje sprawę na drogę sądową, co przekłada się na medialne zamieszanie wokół pisarki. Lançon zarzuca Castillon brak oryginalności nie tylko w domenie czysto literackiej, lecz także wizerunkowej, stwierdzając w tym samym artykule, że kopiuje styl Marguerite Duras (tropisme Duras). Ślad ten wydaje się słuszny, choć można go uznać za zaletę, a nie zarzut. Gdy czyta się wywiady z Castillon i same powieści, nasuwa się skojarzenie z autorką Kochanka. Odniesieniem dla twórczości Castillon mogłyby być teksty Marguerite Duras, która przedstawiając proces W wywiadzie dla Magazine Littéraire Marguerite Duras wypowiada się na temat nieokreślonej wyjątkowości stanu, w jaki wprawia ją proces pisania: Quand on écrit on est souvent dans un état difficile à décrire, pas clair. C'est pratiquement impossible à expliquer. Je crois qu'on écrit vraiment que lorsqu'on croit ne plus écrire, ne plus être tout à fait maître de ce qu'on fait. En général tout le début est jeté. C'est quand je me laisse aller qu'il se passe quelque chose. Il y a à ce moment-là une sorte de désespoir de l'écrivain, d'abdication même : l'écrit arrive seul, dirait-on, fait 368 .

Castillon również deklaruje, że pisząc, poszukuje swojej ciemnej, nieuświadomionej i niepoznanej strony, do której zbliżanie się oznacza dojrzewanie, odkrywanie własnej tożsamości. Jej twórczość wpisuje się w krąg tekstów autofikcyjnych. Wykorzystuje własne doświadczenia, filtrując wydarzenia ze swego życia przez filtr l'écriture.

Positif. Je peux difficilement lire des livres, surtout des romans. Je trouve qu'il y a une coïncidence trop étroite entre les écrivains eux-mêmes, ce qu'ils disent et ce qu'ils écrivent.

Chez beaucoup d'écrivains, il n'y a pas de chute dans l'écrit. On ne sent pas la brutalité du passage. Je peux très difficilement aller jusqu'au bout d'un livre 370 .

Castillon wypowiada się w tym samym tonie. W wywiadzie dla Librairie Dialogues mówi, że każde wydarzenie z jej życia, strata, żałoba, lęk, owo quelque chose de noir, pozwala jej oswoić i obcować z tą częścią "ja", która jest jej kreatywnym ideałem. Dodaje, że dla niej pisanie nie jest formą ucieczki od siebie, wręcz przeciwnie -jest spotkaniem z własnym "ja", tym bardziej intensywnym, im mniej czynników koliduje między nią a tekstem. Jak sama mówi: "Le livre c'est pas un travail, c'est une façon de traiter le monde. Cela me sert à ça. Le fait d'écrire donne une liberté magnifique" 371 . Szczęśliwie oprócz wiwisekcji własnego wnętrza Castillon tworzy w swoich narracjach miejsce dla Innego, którego stara się opisać, nawet jeśli często nie potrafi go zrozumieć. 371 Dialogues avec Claire Castillon…, przeł. M.L-H. [dostęp 2.02.2014]. miejsce. Tu, bardziej niż w innych tekstach Castillon, są one ofiarami mężczyzn, którzy nie rozumieją ich świata, nie pozostawiają przestrzeni, zagarniają i opresjonują. Same jednak również nie pozostają bez winy, aktywnie uczestniczą w tworzeniu skomplikowanych relacji. Kolejna powieść przynosi Claire Castillon nagrodę Grand Prix Thyde Monnier 372 . Vous parler d'elle opowiada o zmaganiach młodej bohaterki z własną pamięcią i tożsamością, żyjącej w odosobnieniu na skutek szoku powypadkowego. Po raz kolejny pisarka podejmuje temat dzieciństwa i jego wpływu na kształtowanie tożsamości człowieka. Powieść zaczyna motto z Bernarda Desportesa: "Il faudrait pouvoir sortir de soi son enfance et la prendre par la main pour aller faire avec elle, avant le soir, un tour sur la plage" 373 . Oswojenie dzieciństwa, przepracowanie traum, jakie wtedy odnieśliśmy, stanowią jądro Vous parler d'elle. Bohaterka i zarazem narratorka żyje zamknięta w swoim domu na wsi, znajduje się w stanie odosobnienia fizycznego, a przede wszystkim psychicznego, jest wyczerpana szamotaniną w labiryncie własnej pamięci. Nie jest pewna, co jest prawdą, a co wytworem jej wyobraźni. dla których sisterhood czy raczej daughterhood wydają się, na pierwszy rzut oka, hasłami pozbawionymi znaczenia. W rzeczywistości chodzi raczej o psychoanalityczną analizę procesu oddzielania się córki od matki, symbolicznego rozdzielenia z ciałem matki niezbędnego w poszukiwaniu własnej tożsamości. W opowiadaniach Castillon walka córek i matek o odkrycie bądź zachowanie autonomii i własnej tożsamości przybiera niszczący dla obu stron obrót. On n'empêche pas un petit coeur d'aimer, drugi zbiór opowiadań o relacjach kobietamężczyzna, powstał w 2007 roku. Pisarkę interesują wyłącznie relacje obarczone bagażem zazdrości, niezrozumienia, nieszczęścia, niespełnienia, ale niepozbawione emocji oraz uczuć. W każdym z jej tekstów, choćby traktował o szaleństwie, paranoi, lęku, trudnych relacjach w różnych konfiguracjach, zawsze możemy odnaleźć dawkę pozytywnych emocji. U Castillon miłość ma różne odcienie, czasem zupełnie dla nas nowe i niezrozumiałe. Bohaterami or, si le même livre était paru sous un autre nom, il n'aurait pas franchi la barre des cinq cents exemplaires vendus. Car sa lecture est âpre, rendue difficile par une très agaçante manie de juxtaposer des phrases au présent, les unes à la suite des autres sans presque de lien 377 .

Pisarka próbuje uchwycić w swoim tekście, który jest również metatekstem, to, co dzieje się w głowie osoby piszącej literaturę, możemy się domyślać, że opisuje własne inspiracje i proces twórczy. Po raz kolejny jako motto powieści wybiera słowa z Une irritation Bernarda Desportesa, który, jak deklaruje, jest jej męskim alter ego:

Ils n'imaginent pas que l'écriture occupe la totalité du temps, la totalité de l'esprit et du corps, et pire lorsqu'on n'écrit pas lorsque rien ne sort, reste coincé dans la gorge, occupe toute la vie et la ronge la bousille la détruit. Ils imaginent rien 378 .

Pisanie nie jest dla niej formą ucieczki od świata, a właśnie sposobem na bycie w świecie. obserwuje nie życie, a życia bohaterki, teraźniejszość miesza się bowiem ze wspomnieniami i z fikcją mającą budować tekst. Rozważania bohaterki skupiają się na trzech pokoleniach kobiet z jej rodziny, które zmagają się z mężczyznami, zmagania te przegrywając. Bohaterka mówi o złym losie (mauvais sort), przed którym nie udało się uciec żadnej kobiecie z rodziny, ona chciałaby być pierwsza. Zapis historii babki, matki i siostry ma pomóc w odnalezieniu źródła owego malédiction -przekleństwa ciążącego na kobietach. Pisanie ma być aktem wyzwolenia i transgresji. Uświadomienie sobie fatum kobiecej historii rodzinnej sprawia, że bohaterka nie ufa mężczyznom, woli zachować bezpieczną odległość, nawet jeśli ów dystans to stan psychiczny, ponieważ fizycznie zawsze funkcjonuje w pobliżu mężczyzn: ojca, partnera, którego nazywa osłem (l'âne), i innych. Pojawia się po raz kolejny w twórczości Castillon kwestia "pamięci genów", powtarzalności losów rodziców i niemożności przełamania dziedzictwa. J'étais leur toute petite. Je dois donc aux deux vieux tous mes jardins secrets. Après eux, le déluge

[…]

. Je ne suis pas capable de sentiments francs, d'attentions justes, de désirs familiers, je suis seulement porteuses de mon hérédité. J'aime et je n'aime pas, c'est uboczu, jest zbyt zgorzkniała, aby dostrzec potencjał i siłę w relacjach między kobietami należącymi do rodziny. Wnuczka ma dużo czułości dla babci, która zostaje przez swojego męża i syna odesłana do domu opieki dla osób starszych. Nie jest to jednak tekst nacechowany przesłaniem feministycznym -zachowanie kobiet zostaje poddane krytycznej analizie tak samo, jak zachowanie mężczyzn. Bohaterka jest pozbawiona zarówno wzorców męskich, jak i kobiecych. Proces budowania własnej tożsamości jest u niej zaburzony, z czego sama zdaje sobie sprawę. W 2010 roku ukazała się powieść Les Cris. Tytuł powieści jest homonimem słowa l'écrit, co oznacza dzieło lub pismo i jest swoistą analizą aktu pisania. Les Cris, czyli krzyki, (wydaje się, że chodzi o krzyk wewnętrzny, krzyk dzieła, które chce zostać napisane), tworzą podniesione głosy w dialogu między bohaterką-narratorką a jej tekstem. Podobnie jak w poprzedniej książce Castillon wprowadza czytelnika w umysłowość pisarki. Odczytujemy sposób, w jaki pisarz wykorzystuje własne uczucia i emocje, jak je przepisuje, tworząc z nich książkę. Powieść opowiada o zerwaniu z mężczyzną, o wydarzeniu, które bohaterka stara się oswoić w akcie pisania:

Tu es un cadeau, j'aime être avec toi, j'aime rire, vivre, dormir avec toi, j'aime faire l'amour avec toi, j'aime partir en voyage avec toi, aller à l'opéra, j'aime me taire avec toi, et parler aussi.

[…] 

Je pense que tu es la femme de ma vie, et je me permets d'ajouter que je vois en toi la mère de mes futurs enfants. Mais je ne sais pas si je t'aime. Et je reste à la porte de notre histoire

383 

.

Ona sama traktuje siebie jak postać powieści. Chce wykorzystać własny związek i jego rychły koniec, który przeczuwa, do opowiedzenia ekscytującej historii. Zerwanie nagle jawi się jako ciekawsze, bardziej dynamiczne i inspirujące niż banalność codzienności we dwoje: żywi. Adam m'accuse d'avoir conservé un petit pays où personne ne vient et jamais ne me touche. Voulait-il tout emporter avec lui, même cela ? Trophée singulier, ruban à son veston, sourire de compagnie, qu'étais-je d'autre pour lui ? Ouvrir mon pays ? Diantre ! 386 Problem niedostępności, zamknięcia na drugiego człowieka jest również tematem zbioru opowiadań Les Bulles. Tytułowe bańki symbolizują postrzeganie świata i Innego jakby zza szyby. Oznaczają dystans i separację. Szklana kula, w której zamknięci są bohaterowie kolejnych opowiadań, poprzez swoje krzywizny sprawia, że świat postrzegany jest w sposób zdeformowany, nieodpowiadający rzeczywistości. Ponadto zamknięcie w szklanej bańce nie tylko powoduje przekłamanie wizualne, lecz także odcina dźwięk, do wnętrza kuli odgłosy i głosy z zewnątrz nie docierają, co daje pewien rodzaj komfortu i bezpieczeństwa.

Bohaterowie opowiadań nie starają się w żaden sposób wyjść na zewnątrz, nawiązać bezpośredniego kontaktu z otoczeniem. Żyją wśród ludzi, ale są wyobcowani. Jak zauważa Si je ne te réponds pas, si je t'écoute d'une oreille distraite et si je ne lis pas ce que tu m'écris, c'est par simple peur de t'influencer. Je connais mon pouvoir sur les autres. Si je ne te regarde pas, c'est pour la même raison. Ma force de persuasion est telle qu'un seul de mes coups d'oeil pourrait te faire douter de toi, de ta pensée, de ton allure ou, pis, de la couleur de tes cheveux 388 .

  quand tu as un enfant tu t'organises.[…] Quand tu as un enfant, il faut anticiper389 .Si Les Bulles sont du champagne, alors ce breuvage est sacrément acide ! Mais quel picotement jouissif sur la langue et quel rire au fond de la gorge. L'humour de Claire Castillon fait merveille tout au long de la quarantaine de nouvelles, tantôt croquis mordants, tantôt pochades, tantôt monologues hilarants à force de pathétique. La satire s'attaque à tous les conformismes, du discours stéréotypé de la mère de famille aux clichés des magazines. intuicja jej nie zawiodła, Les Bulles zostały zinscenizowane przez Marion Vernoux w paryskim Théâtre Marigny, zbierając pozytywne recenzje392 . Sophie Havette porównała konstrukcję Les Bulles do średniowiecznych bestiariuszy, z tym że zamiast typologii bestii zwierzęcych Castillon dokonuje swoistego spisu typów ludzkich: La construction de chaque nouvelle mérite une mention spéciale. La chute est toujours exquise, jubilatoire, assassine. Avec Les Bulles, Claire Castillon propose une sorte de bestiaire, héritier du modèle médiéval, mais qui en fait d'animaux fantastiques présente des individus contemporains dans toutes leurs originalités et leur bizarrerie393 . Natomiast czytelnicy recenzujący powieść na portalach Babelio.com i Amazon są skrajnie podzieleni, przyznają Les Merveilles oceny bardzo wysokie lub bardzo niskie, zarzucając tekstowi przede wszystkim zbytnią brutalność.Famille recomposée, ojciec dwójki dorastających dzieci, który próbuje ułożyć sobie życie z nową partnerką, rozwódką, matką trójki dzieci, mówi: "La concrétisation de la vie à deux est pour certains un chemin de croix. Je peux à présent témoigner du calvaire de la vie à sept" 396 . Un maillot de bain une pièce avec des pastèques et des ananas oraz Tu es mignon parce que tu es un peu nul. W 2015 roku ukazała się najnowsza powieść pisarki zatytułowana Les Pêchers, opowiadająca o losach patchworkowej rodziny widzianej oczami dziecka. peut-être la nouvelle littérature postmoderne, c'est la renarrativisation du texte, c'est l'effort de construire de nouveau des récits 405 . -jest narzędziem kreowania świata. Odnosi się do innych znaczeń, tekstów, innych wypowiedzi językowych, a nie do bytów leżących poza językiem. Jak pisze Andrzej tym sensie teksty Castillon są odpowiedzią na postmodernizm. Pisarka, wykorzystując możliwości ironii i jej "utensyliów" -przebrania i przepisania, znajduje dla siebie przestrzeń w odwiecznej narracji o kondycji człowieka, w której wszystko już było. Dekonstruuje role, jakie człowiek spełnia wobec społeczeństwa i przede wszystkim wobec drugiego człowieka.Elle écrase ce que je pense ou elle pense à ma place, plus forte, plus directe. Moi, toute seule, je prendrais bien un chemin de traverse, et je pardonnerais aux cons. Même à mon père, je trouverais des excuses, on sait jamais les miracles possibles de sa propre humanité, mais ma voix, non, ma voix ne pardonne rien419 . jest ciało prostytutki -z jednej strony deprecjonowane, z drugiej dostępne na zawołanie i chętnie wykorzystywane. Korzystanie z tego ciała nie umniejsza wartości "korzystającego", jednocześnie zdecydowanie odmawiając wartości "wykorzystywanej". W Les Merveilles to Evelyne wykorzystuje nie tylko ciała, lecz także umysły swoich klientów. Insecte matka deformuje rolę ojca, który stara się uczestniczyć w procesie wychowawczym córki 426 . Ojciec, który spędza dużo czasu z córką, jest podejrzewany przez partnerkę o złe intencje. Kobieta projektuje we własnej głowie kazirodczy scenariusz, który rzekomo ma miejsce pod jej dachem. W rzeczywistości chodzi o zazdrość matki względem córki, która ujawnia się w momencie przeistaczania się tej drugiej z dziewczynki w młodą kobietę. Dyskomfort, jaki budzi w niej myśl o dojrzewaniu córki, kobieta transponuje na swojego męża, nie przestaje mnożyć podejrzeń wobec obojga domowników. Kobieta zagarnia całą tekstualną i domową przestrzeń. Nie pozwala mężowi rozmawiać z córką na tematy związane z dojrzewaniem: "Je lui ai expliqué que ces questions devaient se régler entre femmes, alors il n'a pas insisté" 427 -a ten ustępuje żonie, wycofując się do garażu: "où il s'est fabriqué un petit coin de liberté" 428 . Kobieta zaczyna myśleć o mężu jak o insekcie, który Mężczyźni u Castillon, nawet jeśli są fizycznie nieobecni, rezonują jednak na życie kobiet.Przykład pozornej nieobecności ojca, która prowadzi do patologicznego zacieśniania atawistycznie pępowinowej relacji z córką, znajdujemy w opowiadaniu On peut y remédier.Narratorką jest córka zadręczana przez hipochondryczną matkę kolejnymi cudownymi specyfikami na wzmocnienie. Tekst ten jest również satyrą współczesnej wiary w istnienie cudownego remedium na każdy problem, objawiającej się w kupowaniu coraz bardziej groteskowych suplementów diety. Wiara w to, że życie zgodne z niezliczonymi poradami, jakie można znaleźć na każdym kroku, w gazecie, książce, telewizji, Internecie itp., ocali nas od starości i choroby, prowadzi do swoistej schizofrenii, gdyż na ogół jedne cudowne porady wykluczają inne. Ślepe podążanie za reklamami i poradami wynika z obsesyjnej potrzeby posiadania kontroli nad swoim życiem i ciałem. Rozwód, czyli de facto utrata kontroli nad swym małżeństwem, doprowadza matkę narratorki do stanu paranoi. Zatruwa córkę dosłownie i w przenośni, napełnia ją nie tylko niezliczonymi medykamentami ("elle a les moyens de m'endormir le soir, de m'éveiller le matin, d'obtenir de moi attention ou sommeil, tematu relacji matka-córka polega, jak mi się wydaje, na odejściu od schematu, według którego represjonowana córka toczy wojnę z toksyczną matką. W opowiadaniach Castillon głos mają obie strony, zarówno matki, jak i córki, kobiety walczące o różne sprawy: o miłość i uwagę drugiej strony, o wolność w relacji, która jawi im się jako zbyt ograniczająca, o narzucenie własnej wizji kobiecości lub obronę owej wizji przed napastliwymi atakami tej drugiej. Pisarka koncentruje się, w większości opowiadań, na niskich uczuciach, źle skierowanych i źle odebranych przez drugą osobę. Interesują ją trudne, skrajne emocje, tabuizowane problemy. Twórczość Castillon może wzbudzać skrajne emocje i na pewno przez część czytelników jest uznawana za bulwersującą mimo zdystansowanego stylu, ciekawej gry słów i wyszukanej ironii.Zgodnie z założeniami écriture féminine kobiety muszą znaleźć własny język, aby mówić o sobie, swojej cielesności, swoich relacjach. Dla Claire Castillon jest to język prosty, konkretny, ale niepozbawiony subtelności. Zdania są krótkie, na próżno w nich szukać zbędnych słów czy stylistycznych ozdobników, dużo natomiast jest elips, niedopowiedzeń. Castillon jak cienie, które powodują obsesję, są obiektem, który wywołuje fale kobiecego szaleństwa, ale nie podmiotem mogącym tę falę zatrzymać. Męskie postacie ukazane są w zdecydowanie pejoratywnym świetle, cechą, która je łączy, jest obojętność i brak zaangażowania w sprawy rodziny. Widzimy męża niemającego siły lub chęci przeciwstawić się szaleństwom żony zachowującej się jak nastolatka, kolejnego niechętnie towarzyszącego żonie w wizytach u matki w domu starców, męża romansującego z własną teściową czy ojca krytego przez córkę, która za wszelką cenę chce utrzymać w tajemnicy przed matką jego romans. Dekonstrukcja męskiej władzy odbywa się poprzez marginalizację obecności męskiego pierwiastka w opowiadaniach oraz ukazanie mężczyzn nieudolnych, nieodpowiedzialnych, kłamliwych i słabych. Negatywny obraz mężczyzny nie oznacza jednak, że kobieta jest na jego tle ukazywana pozytywnie na zasadzie prostego kontrastu.Kobiety są równie egoistyczne i skupione na sobie jak mężczyźni, można odnieść wrażenie, że pisarka staje po stronie dzieci wychowywanych w ziejących pustką związkach, nawet jeśli często i one są ukazywane w niekorzystnym świetle -jako jednostki radykalne, manipulujące rodzicami z pełną premedytacją. Jednak ich zachowanie jest uzasadnione szczegółowym opisem relacji rodziców, która jest na tyle zła, że nie pozostawia dzieciom szansy na wykształcenie uczuciowości wyższej, empatii, życzliwości wobec drugiego człowieka. Atmosfera domu rodzinnego naznaczona emocjonalną pustką ma niszczący wpływ na życie chłopca, jego psychika ulega erozji, hiperwrażliwość ulega transformacji w hiperobojętność. Bohater zaczyna opowieść od czasów sprzed swojego urodzenia, dowiadujemy się, jak czuła się jego matka przed jego urodzeniem. Potem poznajemy jego życie od najmłodszych lat, tak jakby narracja miała mieć dla niego funkcję nie terapeutyczną, lecz usprawiedliwiającą jego postępowanie w naszych oczach. Po tym, gdy ojciec ostatecznie odchodzi z domu, chłopiec deklaruje otwarcie żal z powodu przedwcześnie nabytej dojrzałości i utraconej szansy na beztroskie dzieciństwo: J'ai cent ans et le sentiment de savoir tout ce qui se passe dans la tête des gens. J'ai appris la naissance et la mort sans qu'on me les explique, Je sais quand un home séduit une femme, je sais quand un commerçant me vole, je sais quand quelqu'un va pleurer[…]. Enfant précoce, enfant sage, enfant attentive, que n'ai-je reçu comme lauriers et entendu comme compliments. Pour moi, je suis anormal, imbibé par la vie des autres comme si la mienne était menacée et que je devais, à tout moment, vérifier que l'ennemi n'est pas prêt. Je ne sais pas ce que c'est que s'amuser, jouer dans sa chambre et échanger des billes438 . que je cherche le sommeil, introuvable, perdu depuis des années, depuis que j'ai cette histoire bloquée là, en travers, celle de mes parents, ma peine à les regarder se débattre chacun dans son genre misérable, mon père dispose le jeu, et il pense à elle, la phrase qu'il a prévu de lui dire ce soir, la phrase où il annonce qu'il la quitte parce qu'il s'ennuie439 . być odtąd panem losu swojego i losu swoich rodziców. Zabija noworodka z pozamałżeńskiego związku, dostając się podstępem do mieszkania kochanki ojca. Potem niewzruszony patrzy, jak jego ojciec idzie do więzienia, oskarżony niesłusznie o zabójstwo.Żyje odtąd tylko z matką, którą zręcznie manipuluje, wzbudzając w niej ciągłe poczucie winy, zmusza ją do prostytucji, dzięki której będzie mogła spełniać jego materialne zachcianki. W liceum zakochuje się w Laurette, która staje się odtąd jego obsesją i którą będzie prześladował przez kilkanaście lat. Laurette nie podziela jego uczucia, bohater żeni się przypadkowo z Patrycją, zafascynowaną nim koleżanką ze szkoły. Manipulując kolejną kobietą, jest w stanie zapewnić sobie wygodne życie, nie pracuje, nie ma żadnych obowiązków, zapisuje się na te same studia, na których jest Laurette, aby móc być bliżej niej.Kiedy rodzi mu się syn, nie jest nim zainteresowany, wręcz jest o niego zazdrosny, tak jak małe dzieci są zazdrosne o młodsze rodzeństwo. Jest skrajnie nieodpowiedzialny, jego cechy socjopatyczne przybierają na sile. Żyje w swoim świecie, nie rozumiejąc potrzeb i uczuć innych, a nawet jeśli je rozumie, celowo z nimi igra. Na swojej drodze spotyka jeszcze kilka Bohater jako dziecko obserwował rodziców, którzy męczyli się w związku, każde pogrążone tak naprawdę w swoich sprawach, niedbające o drugiego. Nie nauczył się budowania normalnych więzi, nie nauczył się kochać, ponieważ kochać możemy nauczyć się tylko od innych ludzi. Chłopiec został wychowany w atmosferze braku równowagi i poczucia bezpieczeństwa, mimo nadopiekuńczej matki wyczuwał, że w istocie każde z rodziców skupione jest na sobie, czuł się więc niedostrzegany i samotny. Po latach, obserwując własnych synów i gotową spełnić każdą ich zachciankę żonę, doszedł do wniosku, że właśnie w wieku dziecięcym człowiek uczy się wykorzystywania innych ludzi, kłamania i egoizmu. Stwierdził, że synowie skończą jako rywalizujący, podkładający sobie kłody pod nogi dorośli, "staną się tym, co zadecyduje życie, czyli będą martwi, zanim zdążą zrobić coś dobrego" 440 . Zdaje więc sobie sprawę, że historia zatoczyła krąg, on nie był dobrym ojcem i jego synowie też nie będą w stanie się w tej roli sprawdzić. Bohater zauważa zależności, jakie wpływają na życie jego i jego rodziny, nie można jednak stwierdzić, że wyciąga z nich wnioski, ostatecznie nie zamierza nic zmieniać w swoim stosunku do innych.On se perd avec tiédeur dans les méandres de la pensée, on touche du doigt les sensations du corps et celles de l'âme. Le récit se fait psychologique sans y paraître, et l'on est entraîné malgré soi dans le cauchemar. L'auteur du Grenier, premier roman remarqué, renoue là avec ce qu'elle sait faire de mieux : le récit intérieur et le sombre442 . archetypiczną władzą mężczyzn -najpierw ojca, następnie kochanka. Matka zamiast przekazywać jej afirmatywne podejście do własnego ciała przekazuje jej odwieczny strach kobiety czującej się jak obiekt seksualny egzystujący w ciągłym stanie zagrożenia.À la ville, ma mère disait toujours de rentrer avant la nuit, de faire attention au décolletés, aux jupes courtes at aux parkings. Elle disait qu'il valait mieux passer inaperçu, même si c'était dommage pour de beaux enfants comme nous 443 .

	pojawieniem się dziecka zmiany są pozytywne. Jednak łatwo wyczuć podwójność tej narracji, dziecka. W 2014 roku pisarka wydała w wydawnictwie Ecole des loisirs jeszcze dwie na przykład przez Susan Sontag i Leslie Fiedler, które postmodernistyczne wytwarzanie zdaniem Sontag, powinna poszukiwać nowych możliwości formalnych, aby nie pozostawać w wszystkie kategorie wyznaczające podwaliny myśli nowoczesnej i jej idee uznawane przez Szczególną wagę Castillon przykłada do dwóch typów relacji międzyludzkich: relacji nowoczesne społeczeństwa kreują tożsamość kobiety głównie na podstawie pojęcia miłości porównaniu z kobietą (zakładając, że nie przynależy do mniejszości etnicznej, religijnej czy doświadczeń, potwierdzenie własnej odrębności, pragnienie nieśmiertelności, podbój, prekursorki nowego dyskursu kobiecego. U Castillon podobnie jak u Colette wyczuwamy osiemnastoma ciosami noża. własnej tożsamości, które skutkowałoby uspokojeniem ego i osiągnięciem stanu względnego przedstawiana w negatywnym świetle?
	Próbuje przekonać osobę, do której się zwraca, koleżankę pisarkę, którą zaprasza na kawę, ale również samą siebie, do uroków macierzyństwa, do tego, że zachodzące w związku z 387 S. Havette, Les Bulles -Claire Castillon, http://www.leglobelecteur.fr/index.php?post/2010/10/17/Claire-Castillon-Les-Bulles [dostęp 13.02.2015]. 388 C. Castillon, Les Bulles, Paris 2012, s. 79. 389 Ibidem, s. 7-9. obok gładkich zdań "poradnikowych" pojawiają się inne, ujawniające pęknięcia, dzięki którym możemy dostrzec prawdziwy stan narratorki, jej przerażenie, bezradność, tęsknotę za przeszłością "bez dziecka": J'ai changé, je m'habille en sportswear afin de me sentir à l'aise pour marcher à quatre pattes avec la toutouille. Je ne peux plus m'attifer comme tu le fais, toi qui n'es pas encore mère […]. Notre organisation est efficace. Mais un grain de sable peut tout faire basculer. […]. Je suis moins tête en l'air qu'avant. Mais c'est mieux ! 390 Zbiór zawiera trzydzieści osiem opowiadań, każde zatytułowane imieniem osoby bliskiej Le couple, l'amour, la famille, les enfants : autant de cibles atteintes dans ces bulles qu'on rêve d'entendre interprétées sur scène 391 . Les Couplets, ostatni do tej pory opublikowany zbiór opowiadań z 2013 roku, koncentruje uwagę na parach. Bohaterami-narratorami są zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Poznajemy ich myśli, których oni sami swoim partnerom nie ujawniają. Castillon chciała uchwycić wszystkie etapy życia par. Opisuje zatem pary młode, dopiero rozpoczynające relację, pary z pewnym stażem borykające się z codziennością oraz pary z kilkudziesięcioletnim stażem dokonujące końcowego bilansu wspólnego życia. Czytelne są lęk, nadzieja, komizm, tragizm towarzyszące życiu każdego pokolenia. Jak komentuje sama autorka w wywiadzie zarejestrowanym dla France Inter: zbiorach opowiadań, jest skupiona na drobiazgowych obserwacjach minimalnych gestów i odruchów -"tropizmów" zdradzających rodzący się konflikt wewnętrzny, często prowadzący do stopniowego rozpadu związku. Poruszane problemy są aktualne i powszechne w zachodnich społeczeństwach. Są nimi rodziny patchworkowe, wychowanie dzieci, podjęcie decyzji o posiadaniu dziecka, życie razem, ale osobno i wiele innych. Narrator opowiadania Z kolei bohater opowiadania L'Engagement, poznając interesującą dziewczynę, niemal natychmiast zakłada negatywny scenariusz tego, jak mogłaby potoczyć się ich znajomość. Woli być sam, tak jest bezpieczniej: "Quand je une fille, je garde toujours la main sur la poignée de la porte […] j'aime toujours l'idée d'être libre" 397 . Zbiór opowiadań został bardzo dobrze przyjęty przez czytelników i krytyków, Castillon potwierdziła zdobytą po publikacji Insecte renomę mistrzyni krótkiej formy literackiej. Sonia Sarfati z La Presse stwierdza w swojej pochlebnej recenzji: jest dziesięcioletnia Manon zmagająca się z problemami typowymi dla swego wieku. Powieść zapowiadająca zmianę orientacji tematycznej, formalnej i stylistycznej została dobrze przyjęta przez czytelników, którzy docenili, po raz kolejny, analityczny zmysł Castillon oraz jej empatię wyrażającą się w umiejętność wczucia się w myśli, lęki, pragnienia i potrzeby powieści dla dzieci i młodzieży: 3. Twórczość Claire Castillon wobec problemów społeczeństwa zachodniego Co życie bohaterek Claire Castillon mówi o współczesnym świecie? Jak pisarka postrzega rozpad baumanowskich "stalowych pancerzy" ludzkiej kondycji? Obraz świata, jaki wyłania się z twórczości Claire Castillon, jest niepokojący. Tym, co wydaje się dominować ludzkie Castillon można uznać za postmodernistyczne? Jak wskazuje Colette Sarrey-Strack, termin postmodernizm w literaturze pojawił się początkowo w kontekście powieści latynoamerykańskiej, następnie, w latach 50. XX wieku, znalazł się w pracach badaczy amerykańskich, u których oznaczał pewien deficyt współczesnej powieści w porównaniu z wielkimi narracjami pisarzy takich jak Joyce, Yeats czy Eliot, był więc naznaczony pejoratywnie, oznaczał chęć zerwania z modernizmem, czyli z ideą postępu na skutek schyłku społeczeństw przemysłowych i ogólnie kultury zachodniej. Owa pejoratywność postmodernizmu była kontestowana przez innych badaczy czy krytyków, związków wysokiej kultury z kulturą masową, ową otwartość powstającej przestrzeni kulturalnej, w tym literackiej, na pluralizm i polifonię, uznawały za zaletę, a nie wadę. Za postmodernistycznych w takim sensie uznawały takich autorów, jak Boris Vian, Leonard Cohen, John Barth, Norman Mailer 399 . Lata 50. oraz szczególnie 60. to czas eksperymentów, poszukiwań nowej formy wyrazu, ale też nowej formy myślenia o świecie i kondycji człowieka. Postmodernizm w powieści rodził się wraz z kontestacją balzakowskiego modelu powieści z jej zaangażowaniem i uzależnieniem od postaci, fabuły i rozróżnienia między formą a treścią. Pojawiła się nouveau roman, dla której forma była treścią, autorzy badali możliwości użycia języka w programowaniu czytelnika i jego odbioru tekstu. Mimo że dziś teksty należące do nurtu terminologii bardziej zmysłowej niż kulturowej czy rozumowej. "Nie potrzebujemy hermeneutyki, ale erotyki sztuki" -pisała Sontag w czasach, gdy postmodernizm i poststrukturalizm nabierały znaczenia. W eseju Nathalie Sarraute a powieść odnotowywała z zadowoleniem rodzącą się we Francji krytykę tradycyjnej powieści i grupę innowacyjnych pisarzy tworzących teksty łamiące podstawowe zasady gatunku powieściowego. Powieść, ariergardzie w stosunku do wszystkich pozostałych dziedzin sztuki, które poddały się rewolucji 402 . Postuluje zatem to, co potem zyskało miano powieści postmodernistycznej, tj. pozbawionej historii, postaci i "psychologii" nakreślonych według dziewiętnastowiecznych reguł, za to opartej na innowacyjnej formie, na przykład na monologu i "podrozmowie", jak proponowała Sarraute. Termin postmodernizm wchodzi do powszechnego użycia za sprawą opublikowanego w 1979 roku dzieła Jean-François Lyotarda La Condition postmoderne. Jak wskazuje Anna Burzyńska, Lyotardowi chodziło o zakwestionowanie i rewizję tradycji nowoczesnej, czyli o to, co w terminologii polskiej powinno być nazywane postmoderną lub ponowoczesnością. Tymczasem termin postmodernizm na tyle się rozprzestrzenił i upowszechnił, że zaczął oznaczać zarówno zjawiska artystyczne, jak i filozoficzno-światopoglądowe, właściwie stał się słowem kluczem obejmującym tendencje właściwe dla postmoderny, poststrukturalizmu oraz postmodernizmu. Jeśli chcielibyśmy osobno zdefiniować każdy z tych trzech elementów, to za Anną Burzyńską postmoderną (ponowoczesnością) nazywamy przemiany zachodzące w myśli filozoficznej i krytyczne spojrzenie intelektualistów na tradycję nowoczesną oraz dziedzictwo oświecenia. Postmodernizm natomiast oznacza wielość nowych tendencji we współczesnej kulturze, następujących po modernizmie, które wypracowały własną specyfikę w relacji do dziedzictwa modernistycznego -jednoczesną negację założeń wysokiego modernizmu oraz asymilację elementów stworzonych przez awangardę (futuryzm, dadaizm, surrealizm). Natomiast poststrukturalizm jest skupiony na możliwościach poznawczych i językowych wiedzy o literaturze oraz na statusie epistemologicznym i ontologicznym teorii literatury. Można go uznać, według Burzyńskiej, za komplementarny nurt postmoderny, ich wspólnym mianownikiem jest krytyczna postawa wobec strukturalizmu oraz całego nowoczesnego paradygmatu wiedzy humanistycznej i jego tradycyjnych modeli filozoficznych i literackich. Poststrukturalizm podejmuje się krytycznej analizy myśli nowoczesnej, a zwłaszcza oświeceniowego racjonalizmu. Przełom poststrukturalistyczny oznacza otwarcie humanistyki na nowy sposób myślenia o człowieku i jego działalności, także tej artystycznej 403 . Rodząca się w latach 70. tradycja kobiecego pisania jest echem owego przełomu. Stało się już truizmem stwierdzenie, że nie zaistniałaby bez niego. Poststrukturalizm zakwestionował krytykę feministyczną za należące do tradycji patriarchalnej: prymat racjonalnego rozumu, koncepcję silnego, dominującego podmiotu, wielkie, całościowe systemy filozoficzne dostarczające uprawomocnienia ludzkiej aktywności w różnych dziedzinach, idee systemowości, jedności, całościowości, tożsamości, podobieństwa, postępu i kryteria prawdy, obiektywności, uniwersalności. Ponadto krytyka feministyczna rozwijająca się w latach 70. zwracała uwagę na brak horyzontów i punktów odniesienia dla piszących kobiet w zdominowanym przez mężczyzn kanonie. Autorki, którym udało się zdobyć renomę w latach 90., są de facto pierwszym pokoleniem, które miało możliwość czerpać z literackiego dziedzictwa kobiet. Wyłonienie się owego dziedzictwa dokonało się za sprawą eksplozji kobiecych publikacji związanych z ruchem feministycznym lat 70. oraz zapoczątkowaną wówczas feministyczną pracą "archeologiczną", która ujawniła różnorodność kobiecej tradycji literackiej dotychczas nieodkrytej i niezbadanej. Le triple retour du sujet, de l'éthique et du récit se fait dans le désir et non pas sur la base d'aucun puissant métarécit de légitimation : l'homme qui désire se réconcilier avec le monde narrable ne peut le faire qu'ironiquement. Il parle, il juge, il aime « sans critères » : c'est Postmodernizm, odzyskując opowieść (récit), umiejscawia człowieka na nowo w świecie, który jest postrzegany jako niestabilny, chylący się ku schyłkowi. Ironia, dostarczając narzędzi w postaci przepisania i przebrania (déguisement), jest sposobem dokonania owej implantacji w narracji, w której wszystko już było. Możemy opowiadać nasze historie, jedynie powtarzając to, co już zostało wypowiedziane, wciąż na nowo się reorganizować. Varga zastrzega jednak, że reécriture nie jest parodią, próbą ośmieszenia. Jest raczej puszczeniem oka do zorientowanego czytelnika dostrzegającego w opowiadanych postaciach i wydarzeniach cechy drobiazgowej dekonstrukcji popularnych gatunków literackich dokonanej w celu zrekonstruowania zdarzeń codziennych, w których możemy dostrzec ślady odradzającego się podmiotu 406 . oraz wskazującą na pojęcie zerwania, charakterystyczne dla tekstu postmodernistycznego, który podważając uniwersalny sens, poszukuje nowych bodźców epistemologicznych 407 . Język, gra językowa, antyreprezentacjonizm języka są to zagadnienia centralne nie tylko dla postmodernistycznej literatury, lecz także filozofii i innych dyscyplin, na które wpłynęła koncepcja tekstualności świata wyrastająca właśnie z tej ponowoczesnej refleksji nad językiem. Język nie jest transparentny, nie odzwierciedla faktów, nie jest neutralny, wręcz Szahaj: Ów słynny już intertekstualizm i antylogocentryzm postmodernistów implikuje pojmowanie kultury jako nie kończącego się procesu majsterkowania zastanymi znaczeniami i tekstami po to, aby za pomocą nowych metafor tworzyć nowe kulturowe światy (nowe teksty), przy czym żaden z tych tekstów nie może sobie rościć prawa do odzwierciedlania czy uobecniania w sobie czegoś innego niż jakiś inny tekst 408 . Tekstualność świata i kultury oznacza, że nie ma świata-kultury poza tekstem, który jest obecny wszędzie (co upłynnia granice między dyscyplinami) i ulega stałym interpretacjom, Idzie raczej o to, aby wszystkie owe dyskursy utrzymywać w stanie owocnej dyskusji, wewnętrznego napięcia i potencjalnego zatargu i nie zapominać przy tym o tych, którzy zostali pozbawieni możliwości posiadania własnego dyskursu, snucia własnych opowieść. W tym też sensie można powiedzieć, że postmodernizm jest radykalnie pluralistyczny, stawia sobie za zadanie nagłośnienie niesłyszalnych dyskursów słabszych, wydobycie na jaw tego, co zapomniane, i oddanie sprawiedliwości temu, co zepchnięte na margines 409 . Pod maską powagi i naiwności kryje się ośmieszenie i pastisz postnowoczesnego strachu przez życiem, zwłaszcza życiem z drugim człowiekiem. Drobiazgowe, zwracające uwagę na najmniejsze detale i szczegóły ludzkiego zachowania obserwacje, jakich dokonują autor wewnętrzny i autor zewnętrzny w jej narracjach, dekonstruują, a następnie konstruują tożsamość osobistą i społeczną podmiotu poprzez rekonstrukcję jego codzienności, o której pisał Varga. Autorka prowadzi grę z czytelnikiem, który rozszyfrowuje liczne elipsy i porównania i odkrywa ironiczną warstwę języka nadającą podwójny sens całej narracji. próbują pokonać zazwyczaj bezskutecznie, gdyż wychodząc z opresji, prowokują kolejny chaos. Często ich życie wewnętrzne stoi w całkowitej opozycji do życia zewnętrznego, które jest pozornie uporządkowane codzienną rutyną, jednak wzbudza w czytelniku poczucie marazmu. Atrofia wydaje się idealnym terminem do opisania atmosfery, jaką Castillon projektuje w swoich narracjach. Egocentryzm przeważa w opowieściach większości bohaterów, ich refleksjach, rozmowach z innymi i wewnętrznym dialogu. Castillon, diagnozując atrofię jednostki, rozpoznaje, wydawałoby się, atrofię zachodniego społeczeństwa, jego obojętność, brak poczucia wspólnoty, nudę i zdewaluowane wartości. rodzinnych, szczególnie na linii rodzic-dziecko, oraz relacji miłosnych kobieta-mężczyzna. Castillon we wszystkich swoich tekstach ucieka od stereotypowego przedstawienia relacji wewnątrz rodziny. Odchodzi od schematu, według którego represjonowana córka toczy wojnę z toksyczną matką. W jej opowiadaniach głos mają obie strony, zarówno matki, jak i córki, walczące o miłość i uwagę drugiej strony, o wolność w relacji, która jawi im się jako zbyt ograniczająca, o narzucenie własnej wizji kobiecości lub obronę owej wizji. W narracjach pisarki odnajdujemy złożone problemy współczesnej rodziny -od zaburzenia dynamiki rodzinnych relacji wynikającego z wykluczania ojca dokonywanego przez matkę lub córkę, przez przemoc i agresję rodziców wobec dzieci lub odwrotnie, po rozpad rodziny, którego efektem są rodziny patchworkowe (Pourquoi tu m'aimes pas, Insecte, Les Pêchers). Egoizm i zamknięcie we własnym świecie ograniczonym do najbliższej rodziny lub partnera, brak zainteresowania sąsiedztwem, przyjaciółmi, kolegami z pracy, ludźmi, którzy nas otaczają i z którymi dzielimy przestrzeń codzienności, diagnozują rozkład wspólnoty rozumianej jako stanowi przeciwieństwo cech zwyczajowo przypisywanych drugiej płci, takich jak powściągliwość, skromność, wycofanie, pomniejszanie siebie, mających być strategią oswajającą mizoginiczne projekcje mężczyzn. Kwestia odbioru niegrzecznych dziewczynek przez współczesne społeczeństwo pozostaje złożona. W La troisième femme. Permanence et révolution du féminin Gilles Lipovetsky cytowany przez Fatimę Outeirinho dowodzi, że altruistycznej, czego najlepszym dowodem jest literatura XIX i pierwszej połowy XX wieku, która definiuje tożsamość swoich bohaterek poprzez wrażliwość i powołanie do miłości w czystej postaci (pomijając jej aspekty cielesne: pożądanie, przyjemność, rozkosz) 411 . Kobiety wymykające się stereotypom stworzonym przez zachodni dyskurs budziły pejoratywne konotacje. Dopiero kultura postmodernizmu zaczęła postrzegać kobiecość i jej wyzwolenie wielowymiarowo. Z punktu widzenia opcji feministycznej kobiety wyzwolone przełamują zastany porządek i kierują historię relacji międzypłciowych ku pełnemu równouprawnieniu. Przedstawiciele opcji konserwatywnych postrzegają je jako zagrożenie dla tradycyjnego ładu społecznego i rodziny (w kontekście obecnie toczących się debat za niegrzeczne można by uznać dżenderówki). Z perspektywy twórców tzw. publikacji dla mężczyzn koncept niegrzecznych dziewczynek znajduje umocowanie w sferze erotycznej, a nawet pornograficznej, w której niegrzeczna jest synonimem wyuzdanej, bez zahamowań, Niegrzeczne dziewczynki budują podwaliny swoich relacji z mężczyzną na sprzeciwie wobec opresji oraz na apologii nowych możliwości oferujących autonomię i wolność. Pojęcie wolności powstające w ludzkim umyśle zależy niewątpliwie od kultury, w której dana jednostka się wychowuje, od statusu społecznego, religijnego, politycznego oraz płci. Mężczyzna w kulturze zachodniej, mimo zachodzących w relacjach między płciami zmian, nadal w sferze społeczno-polityczno-ekonomicznej zajmuje pozycję uprzywilejowaną w seksualnej). Parytet propagowany przez politykę nie jest jeszcze w pełni realizowany. W odniesieniu do powyższego słabsza pozycja kobiety jest wynikiem pewnych, nadal obowiązujących, zadawnionych uwarunkowań. W kulturze europejskiej kobieta była zależna od mężczyzny od czasów antycznych (a więc pogańskich, źródeł zniewolenia nie można doszukiwać się w tradycji judeo-chrześcijańskiej, która, na swój sposób, upominała się o równouprawnienie). Dążenia kobiet do uzyskania pełnych praw społecznych, ekonomicznych i politycznych wyrażały się wielokrotnie, ale dopiero w XX wieku w sposób szczególnie silny. Rok 1968 stał się swoistym wyrazem tych dążeń we wszystkich sferach życia, w tym w sferze seksualnej. Seksualność bowiem, nie tylko w swym wymiarze biologicznym, lecz także jako wytwór społeczny funkcjonujący w sferze władzy, była jednym z tych elementów, które służyły do krępowania kobiecej wolności. Jeszcze pod koniec XIX wieku literatura przekonywała o szkodliwości, wręcz anormalności podniecenia seksualnego u kobiet, które u mężczyzn traktowano jako stan prawidłowy Walka kobiet o wyzwolenie się z dawnych ról przypisanych płci, pytanie kim jestem […] brzmi dzisiaj szczególnie dobitnie […] na rzeczy jest tożsamość seksualna, ale nie tylko. Dla każdego tożsamość jest dziś projektem refleksyjnym -mniej lub bardziej ciągłą dyskusją z przeszłością, dniem dzisiejszym i przyszłością 414 . Według Fernanda Savatera w koncepcję wolności człowieka wpisane są takie aspekty, jak wyzwanie rzucone nieznanemu, śmiałość w podejściu do nowości, głód nowych 412 A. Giddens, Przemiany intymności. Seksualność, miłość i erotyzm we współczesnych społeczeństwach, przeł. A. Szulżycka, Warszawa 2006, s. 35. 413 Ibidem, s. 10-11. 414 Ibidem, s. 44. innowacyjność, stworzenie czegoś trwałego, przekroczenie ograniczeń i rutyny, bunt przeciw temu, co obligatoryjne, pragnienie osobistej autonomii 415 . Aspekty te, nie mając charakteru aksjomatu, aspirują do podniesienia wartości ontologicznej danego istnienia, mają ożywczy wpływ na społeczny, polityczny i ekonomiczny wymiar każdej epoki. Zmianom ulega dynamika rozłożenia poszczególnych dążeń, specyficzna dla każdego okresu historycznego. Wedle teoretyków postnowoczesności człowiek wydaje się nieskłonny do zaakceptowania ograniczeń nakładanych na jego chęć natychmiastowej realizacji pragnień. Jest on również mniej skory do poświęcania się dla drugiego. Harmonijne współżycie z drugim człowiekiem, utożsamianie się z daną grupą coraz mniej decyduje o tym, czy dana jednostka czuje egzystencjalną pełnię. Współczesny człowiek wydaje się bardziej skupiony na samym sobie, amor proprio staje się podstawową wartością. W tym duchu wypowiada się Zygmunt Bauman: "Ostatecznie wszystko jest kwestią wyboru. Wybór oznacza wolność. A wolność to podejmowanie ryzyka" 416 . Odzieranie własnego umysłu i ciała z umownych zasłon katalizuje w jej bohaterkach wyrażenie siebie jako podmiotu. Niewątpliwie Castillon czerpie z osiągnieć swoich wielkich poprzedniczek i tradycji kobiecego pisania, jakie udało im się wytworzyć. Motyw wyzwolenia poprzez doświadczenia zmysłowe i absolutnego skupienia na ciele wprowadziła do literatury francuskiej Colette, a kontynuowała Marguerite Duras. Elementy charakterystyczne dla twórczości Castillon, takie jak pierwszoosobowa narracja w formie wewnętrznego monologu prowadzona przez bohaterki poruszające się po obrzeżach tego, co społecznie akceptowalne, kobiety przedstawiane poza ramami tradycyjnie dla nich przeznaczonymi (małżeństwo, rodzina), znajdziemy pierwotnie w twórczości Colette -niechęć do wszelkich ideologii, kolektywnych doświadczeń i moralizowania, interesuje ją wyłącznie jednostka widziana niejako poza kontekstem, w oderwaniu od uwarunkowań socjokulturowych. Mamy do czynienia z narracją przekierowującą uwagę czytelnika z dynamiki samej intrygi na meandry mentalnego świata bohaterki. Les Merveilles to druga powieść, po Pourquoi tu ne m'aimes pas, w której pisarka przedstawia proces dorastania i dojrzewania głównego bohatera, zaczynając narrację w wieku dziecięcym, a kończąc ją, gdy protagonista osiąga wiek średni. W Les Merveilles Claire Castillon, we właściwym sobie ironicznym stylu, dekonstruuje nie tylko dzieciństwo, rodzicielstwo i związek między dwojgiem ludzi, lecz także zjawisko prostytucji. Tytuł powieści funkcjonuje na zasadzie antytezy w zestawieniu z brutalną treścią. Można go także odczytywać w odniesieniu do oswojonego swoistą dekonstrukcją nierządu, w którym -na zasadzie odwrócenia paradygmatów -główna bohaterka dostrzega tytułowe les merveilles (cuda) tam, gdzie nikt inny ich nie widzi. le cerveau" 418 . W dniu, gdy Lulu stracił jedną z łap, słuch, powonienie i na zawsze przestał szczekać, dźwięk pierwszomajowych dzwonów oraz zapach konwalii stają się nieodłączną częścią egzystencji bohaterki. Ten zgiełk, który odtąd będzie słyszeć, jest jak groźba wisząca nieustannie w powietrzu, nieprzejednany głos wciąż ją dręczy, nasilając się w momentach stresu i kryzysu: Po wydarzeniach z pierwszego maja rodzi się w niej głęboka nienawiść wobec ludzi, gardzi ojcem, dręczy młodszego brata i brutalnie traktuje matkę (atakuje ją także fizycznie, uszkadzając jej biodro). Ostatecznie Evelyne wychodzi za mąż za pizzaiolo Luiggiego, rodzi im się córka, wyrywa się z rodzinnego domu, zaczynając dorosłe życie. Jednak życie młodej żony i matki śmiertelnie ją nudzi, jako antidotum na jego monotonię tworzy sobie paralelną rzeczywistość, zatrudniając się jako escort-girl w agencji towarzyskiej oraz funkcjonując jako wykorzystujących naiwne dziewczyny do urzeczywistniania swoich fantazji, których z żonami ówczesna mentalność realizować im nie pozwalała. Dzisiaj doxa głosi, że wyzwolone używanie ciała jest podporządkowane męskiemu punktowi widzenia (ruchy feministyczne niewiele w tej kwestii zmieniły -najlepszym dowodem jest wykorzystanie kobiecego ciała w reklamach). Jak pisze Pierre Bourdieu: "ciało kobiece zdaje się podlegać zarazem wystawieniu i negacji, objawiając symboliczną dostępność mężczyźnie" 421 . Najlepszym Dekonstrukcja męskiej władzy odbywa się na dwa sposoby: poprzez absolutną wewnętrzną zgodę Evelyne na wykonywany zawód oraz marginalizację męskiego pierwiastka. Mężczyźni obecni w jej narracji są słabi, często śmieszni w swoich seksualnych modus operandi, łasi na pochlebstwa i niezdolni oprzeć się atawistycznym popędom. Władza i dominacja są bastionami, których Evelyne zażarcie broni, nie chce czuć się bezsilna jak pamiętnego pierwszego maja, gdy ojciec okaleczył jej psa. Władza Evelyne nad innymi ma w powieści Castillon zróżnicowane odcienie: od prymitywnej władzy cielesnej nad klientami i mężem, poprzez bezwarunkową rodzicielską władzę nad córką, aż po psychologiczną przewagę nad rodzicami nękanymi wyrzutami sumienia. Tylko raz i na krótko Evelyne dała się owej władzy pozbawić, dobrowolnie przybierając status "rządzonej". Porozumienie zostaje przerwane, w związek wkrada się dystans, chce się więc z niego wycofać. Daniel wywołuje u Evelyne serię sarraute'owskich tropizmów, pierwotnych odruchów rodzących się w mrokach podświadomości, których nie jest w stanie świadomie kontrolować, a które świadczą o wrażliwości na sygnały wysyłane przez drugiego człowieka, o tym jak łatwo się do niego zniechęcić. Ma to swój tragiczny finał, mężczyzna nie przyjmuje rozstania do wiadomości, jest przekonany, że Evelyne obawia się odejść od męża i dlatego chce się wycofać ze wspólnych planów. Kiedy stwierdza, że pomoże jej porozmawiać z Luiggim, Evelyne w obawie przed zdemaskowaniem jej podwójnego życia, zabija Daniela 422 Claire Castillon, Les Merveilles…, s. 141. Zbrodnia zaprowadzi Evelyne do więzienia, którego odosobnienie dobrze zna od dzieciństwa: "C'est facile pour personne d'apprivoiser sa cellule" 423 -stwierdza w zdaniu zamykającym powieść. To właśnie motyw zamknięcia można uznać za centralny temat tej powieści. Prześledzenie trajektorii myśli Evelyne ujawnia, że jest ona więźniem własnych przeżyć i nie jest w stanie wydostać się z ich piekielnego zakleszczenia. Do oglądu rzeczywistości wciąż przyjmuje perspektywę nastoletniej siebie, kieruje się prymitywnym instynktem zemsty, czynienie zła przynosi jej ulgę, a chęć ciągłego odwetu za własne krzywdy nie pozwala jej dostrzec prawdziwych les merveilles, które się w jej życiu również pojawiają: "Le plaisir, ça m'avait bien secouée, mais le plaisir à faire du mal, ça devenait mille fois meilleur et ce serait ma façon d'aimer" 424 . Nie można stwierdzić, jak duży jest rozziew między oczekiwaniami castillonowskich bohaterów, ich wspólnotą idealną a tą rzeczywiście istniejącą. Widzimy, że nie odnajdują się w społeczeństwie, ale nie wiemy, jakie tak naprawdę są ich potrzeby i pragnienia względem innych. Proces dojrzewania bohaterów omawianych tekstów i krystalizowania poglądów na własną rolę w społeczeństwie i rolę społeczeństwa w jednostkowym życiu nie jest zakończony. Czytelnik jest świadkiem poszukiwań, błądzenia po omacku, prób wpisania się w daną wspólnotową przestrzeń, nie ma tu jednak mowy o spełnieniu, czyli odnalezieniu 423 Ibidem, s. 236. 424 Ibidem, s. 80. szczęścia. Relacje rodzinne, więzi rodzinne, rodzicielstwo mają fundamentalne znaczenie, gdyż wpływają na kształt osobowości człowieka, warunkują w pewnym stopniu jego dorosłe życie. Zgodnie z teorią psychoanalizy czułość matki i konfrontacja z ojcem, weryfikacja wpojonych przez dom rodzinny wartości determinują doświadczenie dorastania. Obciążają człowieka na całe życie, stając się balastem lub cennym kapitałem. Do końca życia konfrontujemy się ze wzorami rodzicielskimi, próbując się z nich wyzwolić, ale ponieważ determinowały naszą osobowość przez wiele lat, jest to proces żmudny i prawdopodobnie niemożliwy. Castillon we wszystkich swoich tekstach ucieka od stereotypowego przedstawienia relacji wewnątrz rodziny. W jej narracjach odnajdujemy złożone problemy współczesnej rodziny: od zaburzenia dynamiki rodzinnych relacji wynikającego z wykluczania ojca dokonywanego przez matkę lub córkę dążącą do symbiotycznej relacji między kobietami, przez przemoc i agresję rodziców wobec dzieci lub odwrotnie -po rozpad rodziny, którego efektem są między innymi rodziny patchworkowe. uznały za fundamentalną, badały ją, nie wpuszczając do tej przestrzeni nikogo trzeciego, intruza, innego i niepodobnego, przeszkody w symbiotycznym współtrwaniu matki i córki 425 . Zgodnie z tymi założeniami w zbiorze opowiadań Insecte, który w całości poświęcony jest relacjom matka-córka, ojciec w najlepszym wypadku jest ignorowany, w najgorszym traktowany jak wróg, którego należy zwalczać. Na czym polega wymazywanie ojca w opowiadaniach Castillon? Jak je odczytywać w sytuacji, gdy matka również jest Powieść jest szokująca w nagromadzeniu zła i wykalkulowanej perfidii, jakie kierują bohaterem. Można stwierdzić, że spotkanie z tym tekstem, podobnie jak i z innymi tekstami Castillon, jest niewątpliwie wstrząsem, jak również zaskakuje ironią i śmiesznością świata przedstawionego. Opowieść bohatera zatacza koło, poznajemy całe jego życie, aż do późnej starości i prawdopodobnie śmierci. Pod koniec życia jego refleksja jest podobna jak na początku, człowiek rodzi się niewinny i ta niewinność jest w nim wytrzebiana przez innych i ich "infini W opowiadaniu Opowiadanie zatytułowane Ma meuillere amie przedstawia sytuację odwrotną. Ojciec z córką tworzą silny front przeciwko matce, która w pogoni za wieczną młodością zachowuje się jak nastolatka. Narracja stanowiąca wewnętrzny monolog matki jest rodzajem intymnego zwierzenia kobiety, która nie potrafi zrozumieć, czemu mąż i córka nie doceniają jej "fajności" i młodzieńczości. Kobieta nie wychowuje swojej córki, po prostu jej towarzyszy, jak równa wiekiem, przekonana, że taka zażyłość -osmoza -jak ją definiuje, jest czymś wyjątkowym: 426 C. Castillon, Insecte, Paris 2006, s. 15-22. 427 Ibidem, s. 15. 428 Ibidem, s. 16. 429 Ibidem, s. 21. divorcé" 437 . Ojciec, nieobecny, więc idealizowany, staje się symbolem wyzwolenia spod matczynej kontroli, w końcu inspiruje córkę do sprzeciwienia się matce, ale dziecko pozostawione samo sobie, zależne od matki, jest z góry na straconej pozycji. On jako jedyny zdołał się obronić, ale dokonał tego jedynie dzięki egoizmowi i wyzbyciu się sentymentów względem własnego dziecka. Oryginalność Claire Castillon w podejściu do silnie eksploatowanego przez literaturę 435 C. Castillon, Insecte…, s. 53. 436 Ibidem, s. 54. 437 Ibidem. Poruszony został także temat tabu, oddawania seniorów do domów opieki, w opowiadaniu pt. On t'embrasse affectueusement, które według mnie zawiera nutę optymizmu i pokazuje relację zaburzoną, ale pełną prawdziwej miłości i troski o drugiego człowieka. Głos narratorki każdego z opowiadań, głos "ja" wypełnia cały tekst. Ojcowie i mężowie są u Wyjątek stanowi powieść Pourquoi tu m'aimes pas, w której matka jest ofiarą syna wyczuwającego jej uległość i chęć zaspokojenia wszystkich jego potrzeb i posuwającego się coraz dalej i dalej, aż na skraj perfidii. Narratorem powieści jest dziesięcioletni chłopiec, który dorasta, obserwując martwy, jałowy związek swoich rodziców, i staje się w końcu socjopatycznym, perwersyjnym kobietą, niedawno urodziło im się dziecko. Chłopiec czuje się zraniony i zazdrosny, pouvoir de destruction" Styl wypowiedzi jest tu surowy i oszczędny, porównywany do stylu Christine Angot, podobnie surowy w opisach cielesności i seksualności. Bohaterka znajduje się pod 440 Ibidem, s. 178. mężczyzną. Pewnego dnia odkrywa, że ojciec prowadzi podwójne życie, jest związany z młodą 441 Ibidem, s. 214.

narratorowi, do której się zwraca lub o której myśli. Opowiadania dotyczą relacji miłosnych, rodzinnych lub przyjacielskich. Mimo bardzo krótkiej formy, jaką posługuje się Castillon, dzięki drobiazgowej i bezkompromisowej narracji czytelnik ma wrażenie, że tekst jest bogaty, zawiera dużo informacji. Przenikliwa zdolność obserwacji pisarki sprawia, że nie powstaje wrażenie monotonii. Prezentowane postacie są precyzyjnie zarysowane, mimo wielości przedstawionych charakterów i typów ludzkich. Dodatkowa plaisir du texte wynika z faktu, że w wielu opowiadaniach narracja jest prowadzona w taki sposób, by czytelnik widział fakty, których bohater zdaje się nie dostrzegać, co wpływa pozytywnie na jego zaangażowanie w lekturę. Przedstawione postacie nie są zupełnie obce, zaobserwowane przez pisarkę małe szaleństwa, paranoje, wybujałą fantazję, nadinterpretację i nadmierną analizę codzienności bez trudu możemy odkryć w sobie lub w osobach, które nas otaczają. Evelyne Bloch Dano, krytyk Magazine Littéraire, napisała: 390 Ibidem. 391 http://www.babelio.com/livres/Castillon-Les-bulles--nouvelles/191382 [dostęp 10.02.2015]. Krytyczna Bestiariusz, encyklopedia istnień realnych i wyobrażonych, to gatunek należący do literatury dydaktycznej. Jaką rolę dydaktyczną mogłyby odgrywać Les Bulles wobec współczesnego człowieka? Wydaje się, że oprócz podstawowej funkcji podręcznika, przewodnika po charakterystycznych cechach istot zamieszkujących nasz ponowoczesny świat, opowiadania mogą stanowić rodzaj, satyrycznego w formie, ostrzeżenia przed powielaniem modelu prowadzącego bez wątpienia do tożsamościowego i egzystencjalnego kryzysu. Les Merveilles, powieść wydana w 2012 roku, opowiada historię Evelyne, która prowadzi podwójne życie, balansując między rolami pani domu oraz luksusowej call girl. Fabuła jest zainspirowana połączeniem dwóch wiadomości prasowych (fait divers): zabójstwa mężczyzny korzystającego z usług prostytutki oraz znęcania się nad psem. Z tych dwóch wydarzeń Castillon tworzy pierwszoosobową narrację Evelyne. Bohaterka opowiada o swoim życiu, traumie z dzieciństwa, która pozbawiła ją zaufania do ludzi i doprowadziła do miejsca, gdzie żyła pozbawiona nadziei na zmianę. Powieść została pozytywnie przyjęta przez krytykę, która doceniła warstwę językową stworzoną jakby na miarę bohaterki, doskonale oddającą jej zaburzona osobowość oraz emocjonalny chłód 394 . C'est un livre d'angoisse parce que qui dit couple dit angoisse, un livre comique parce que qui dit couple dit bonne blague aussi et un livre plein d'espoir et de soleil parce qu'il y a de l'amour, de l'espoir, la volonté de semer, je pense que pour fabriquer un couple il faut bien fournir les formes d'aimer dans la continuité ce qui est comique et angoissant. Le livre raconte ça, la difficulté des êtres à savoir comment s'engager parce que ils y vont tous tète baissée 395 . Zdaniem pisarki, szczęśliwie pary w literaturze pojawiają się tylko w specyficznych okolicznościach, gdy świat wokół rozpada się na skutek wojny, choroby lub innego nieszczęścia. W czasach względnego spokoju ludzie zaczynają poszukiwać kataklizmu wewnątrz własnej egzystencji i we własnym związku. Wydaje się, że stanem naturalnym dla człowieka jest wewnętrzne napięcie, tak jakby tylko wtedy potrafił zadawać sobie ważne pytania o sens życia i bycia z Innym. Strategia narracyjna podobnie jak w poprzednich castillon_1625786_3260.html#YjD7MeYfVxVUd3KV.

99, oraz http://www.lexpress.fr/culture/livre/les-merveilles_1072347.html [dostęp 10.02.2015]. 395 http://www.franceinter.fr/player/reecouter?play=649850 [dostęp 15.02.2015]. Ses écrits, en particulier ses nouvelles, ont un effet libérateur, presque cathartique, sur ceux qui les lisent. Comme si le « méchant » sortait de nous par l'intermédiaire de la plume acérée de celle qui nous a déjà soulagés (!) grâce à Insecte et On n'empêche pas un petit coeur d'aimer 398 .

Również czytelnicy wypowiadający się na literackim forum Babelio.com zwracają uwagę na wyzwalającą funkcję opowiadań. W miarę lektury utwierdzamy się w uspokajającym przekonaniu, że nie tylko my mamy czasem czarne myśli na temat człowieka, z którym jesteśmy związani. Castillon przelewa na papier głęboko ukryte refleksje wielu odbiorców, dokonuje obserwacji, których drobiazgowość i trafność jest celująca. Pisarka umożliwia czytelnikom "przeczytanie" rzeczywistości, wyraża to, co trudno wypowiedzieć, ponieważ brakuje nie tylko właściwych słów, lecz także odwagi. Claire Castillon jest również autorką sztuki teatralnej La Poupée qui tousse oraz współautorką scenariusza ekranizacji własnej powieści Je prends racine. W marcu 2013 roku ukazała się jej pierwsza powieść dla młodzieży Tous les matins depuis hier, której bohaterką życie, jest samotność i niezrozumienie, które budzą frustrację pociągającą za sobą nieodwracalne konsekwencje. Obraz relacji międzyludzkich, jaki wyłania się z tekstów pisarki, jest przeważnie pesymistyczny, choć pojawiają się wyjątki pozwalające zachować nadzieję co do możliwego powodzenia relacji wspólnotowych. W obszarze zainteresowań Castillon znajdują się zdecydowanie uczucia skrajne, nie ma tutaj emocji uspokojonych, zrównoważonych, jest silna polaryzacja. Wiele postaci charakteryzuje postawa pasywna, brak prób podjęcia buntu przeciwko sytuacji, w której się znajdują (toksyczna rodzina lub związek, przemoc, prostytucja). Uznając, że twórczość Claire Castillon jest odpowiedzią pisarki na czasy płynnej nowoczesności, należałoby zacząć od próby ustalenia, czy tworzy ona literaturę postmodernistyczną? Samo pojęcie postmodernizmu nie zostało jeszcze ostatecznie zdefiniowane, debata wokół niego jest wciąż otwarta, jednak pewne cechy postmodernizmu, operacyjne dla literatury i samego tekstu, zostały wyodrębnione. W jakim więc stopniu teksty nouveau roman nie cieszą się zainteresowaniem czytelników, niewątpliwą zasługą owego nurtu jest skierowanie badań literackich ku ograniczeniom i przymusom, jakim poddaje nas język, oraz ku badaniu funkcji czytelnika 400 . Susan Sontag w eseju z 1964 roku zatytułowanym Przeciw interpretacji staje niejako po stronie nieprofesjonalnego odbiorcy, przyznając prymat intuicyjnemu, transcendentnemu odbiorowi sztuki: "W kulturze, której zasadniczym problemem jest nadmierny rozrost intelektu dokonujący się kosztem świeżości i zdolności odczuwania, interpretacja stanowi zemstę intelektu na sztuce" 401 . Według Sontag zinterpretować znaczy zmienić, zmienić jeden świat sensów na inny oparty na sensach "właściwych", postuluje więc: "Pozbądźmy się jego [świata] duplikatów do czasu, gdy znów będziemy potrafili bardziej bezpośrednio doświadczać tego, co jest". Uważa, że krytyka dzieła stała się ważniejsza niż samo dzieło. Forma powinna, według Sontag, zyskać większą uwagę po to, aby zrównoważyć nadmierne podkreślanie treści, której nadmiar komplikuje nasze życie. Potrzebne jest zatem stworzenie odpowiedniej, opisowej terminologii dla formy, 402 S. Sontag, Nathalie Sarraute a powieść, przeł. A. Skucińska, [w:] tejże, Przeciw interpretacji…, s. 142-144. 403 A. Burzyńska, M.P. Markowski, Teorie literatury XX wieku. Podręcznik, Kraków 2009, s. 339-340.

Wracając do niejasnej kwestii postmodernizmu w literaturze, możemy zauważyć pewne wspólne ustalenia różnych badaczy. Colette Sarrey-Strack dostrzega zbieżność w teoretycznych pracach Umberta Eco i Arona Kibedi Vargi. Obaj wskazują na fakt, że postmodernistyczne opowiadanie charakteryzuje się ponowną narratywizacją tekstu (la renarrativisation du texte) realizującą się przede wszystkim poprzez zastosowanie ironii, która według nich przybiera dwie formy: przepisania (réécriture) i podszywania się pod istniejące teksty (déguisement). Są również zgodni co do konieczności "poszukiwania innych form ekspresji we współczesnej literaturze" 404 . Kibedi Varga wyróżnia trzy rodzaje literatury, odpowiadające według niego trzem przełomowym okresom charakteryzującym XX wiek zarówno w sensie historycznym, jak i teoretycznoliterackim: egzystencjalizmowi, strukturalizmowi oraz postmodernizmowi. Si la littérature existentialiste portait les traces pathétiques et sombres d'un humanisme agonisant, si la littérature structuraliste affichait, à l'égard de cette agonie, une belle et cruelle indifférence, la littérature postmoderne retrouve un ton à la fois ironique et joyeux. l'ironie qui protège les fils encore ténus de son récit. […] Ce qui caractérise le plus 404 C. Sarrey-Strack, Fictions contemporaines…, s. 28. profondément Rennaratywizacja i déguisement stanowią, jak zauważa Colette Sarrey-Strack, oś orientacyjną, jednak konkretne kryteria, które można by wytyczyć w warstwie tekstualnej, wskazujące na postmodernizm danego tekstu, pozostają niesprecyzowane. Jedną z definicji tekstu postmodernistycznego formułuje, przywoływana przez Sarrey-Strack, kanadyjska badaczka Janet M. Paterson, która jako postmodernistyczny określa tekst kwestionujący zarówno na poziomie formy, jak i treści tekstualną jedność, spójność i harmonię. Kładzie nacisk na autorefleksyjność i autotematyzm (obecność autora w fikcji, odsłanianie pisarskiego warsztatu, demaskowanie fikcjonalności anegdoty), odwołania intertekstualne, rewizję historii, łamanie zasad na każdym poziomie tekstu, manifestacja heterogeniczności i pluralizmu gier językowych. Sarrey-Strack uważa jej definicję za bardzo istotną, gdyż dostarczającą konkretnych parametrów, które można zastosować na poziomie samego tekstu, 405 A. Kibedi Varga, Le Récit postmoderne, Littérature 1990, n°77, Situation de la fiction, s. 3-22. 406 Ibidem, s. 18. 407 C. Sarrey-Strack, Fictions contemporaines…, s. 28-29. przeciwnie reinterpretacjom, przepisywaniom, dyskusjom, kontekstualizacjom i rekontekstualizacjom. W odniesieniu do języka pojawiają się metafory kłącza, gabinetu luster, rafy koralowej tekstów, metafory sugerujące przenikanie, mieszanie, ścieranie się dyskursów. Dyskursy walczą, jednak żaden z nich nie zyskuje przewagi, gdyż w rozumieniu postmodernistów człowiek owym dyskursem operujący nie jest istotą wyposażoną w niezmienną naturę. Jest raczej wypadkową zależności kulturowych i historycznych, jego tożsamość nie odznacza się trwałymi, niezmiennymi cechami, uczestniczy w ciągłych grach językowych, jest uczestnikiem różnych dyskursów, które wpływają na jego jednostkową tożsamość. Jego stałą cechą pozostaje jednak dążenie do autonomii, wolności i wyrażania swej indywidualności. Postmoderniści nie chcą umieścić w centrum żadnego z dyskursów, celowo chcieliby utrzymywać owe kulturowe dyskursy w stanie rozproszenia i stałej dyskusji, aby nie pojawiały się kolejne, jedyne słuszne prawdy ostateczne: W Często język narracji jest stworzony dla danej postaci, poprzez gry słowne i tworzenie neologizmów, powtórzenia charakterystycznego słowa lub frazy. Język postaci charakteryzuje ją, ale inaczej niż ona sama mogłaby sobie tego życzyć, to, co mówi lub myśli, a do czego czytelnik ma dostęp w akcie lektury, obraca się często przeciwko niej, staje się demaskującą karykaturą, dobierając taki sposób ekspresji, przez który migocze wewnętrzny chaos danej postaci. Castillon demontuje klasyczną narrację poprzez zastąpienie akcji wewnętrznym monologiem jednej lub kilku postaci. Owa wielogłosowość również jest cechą estetyki postmodernistycznej. Obok wielogłosowości pojawia się także metaopowieść, kilka bohaterek Castillon to pisarki, które prowadzą rozważania na temat tekstu, opowiadając o procesie pisania. Również rzeczywistość, w jakiej poruszają się bohaterowie Castillon, nosi cechy postmodernistycznej płynności, jest fragmentaryczna, wieloraka, wywołująca uczucie zwątpienia i chwiejności, a często braku nadziei. Wewnętrzny chaos, pomieszanie rzeczywistości z fantazją jest kondycją, w której funkcjonują bohaterowie Castillon, którą poczucie przynależności do kręgu osób połączonych troską o wspólną sprawę (Le Grenier, Les Bulles, Insecte, Je prends racine). Życie Evelyne, bohaterki powieści Les Merveilles, jest doskonałym przykładem tego, jak Castillon postrzega te elementy, które stanowią fundamenty ludzkiej kondycji w społeczeństwie -stałości rodziny i godności pracy. W jednej z recenzji Evelyne została nazwana "niegrzeczną dziewczynką", co oznacza sprowadzenie jej do roli wyzwolonej i rozwiązłej kobiety. Wydaje mi się jednak, że sprawa wymaga głębszej refleksji, należałoby odpowiedzieć na pytanie, kim tak naprawdę są "niegrzeczne dziewczynki"? Termin ten pozostający w kręgu nie tyle mizoginicznej, ile patriarchalnej tradycji 410 wiąże wyobrażenie kobiety z uwodzeniem, erotyzmem, zakazami, transgresją, która łamiąc tradycyjne normy, odważnej. Skojarzenia związane z wyzwoleniem kobiety, w miarę zmian zachodzących współcześnie w kodach regulujących męskie i kobiece, przeniknęły również do sfery zachowań społeczno-ekonomicznych. W owej ekstensji treści znaczeniowej wielką rolę odegrała literatura piękna (np. twórczość Colette), a także popularne w masowym obiegu poradniki, na przykład Grzeczne dziewczynki idą do nieba, niegrzeczne idą tam, gdzie chcą niemieckiej psycholog Ute Ehrhardt. Poradnik ten przetłumaczono na dwadzieścia pięć języków, stał się światowym bestsellerem, przekonując kobiety, że bycie grzeczną nie prowadzi do życiowego spełnienia. Ten oraz podobne teksty trwale zmieniły społeczne funkcjonowanie definicji niegrzecznej dziewczynki, odtąd postrzeganej jako kobieta asertywna i pewna siebie, czyli wyzwolona. Zmiany społeczne, których wynikiem było zredefiniowanie równowagi między płciami, mają odzwierciedlenie w podziale obowiązków, układzie sił wewnątrz związku, a także w doświadczeniu miłosnym i erotycznym. 412 . Relacje między płciami nadal są przedmiotem debat w różnorodnych środowiskach społecznych i politycznych. Teoretycznie równość płci i równowaga uczuciowa, czyli "czysta relacja", oparta wyłącznie na uczuciowym zaangażowaniu partnerów, są w stanie rozsadzić dotychczasowy porządek związku kobietamężczyzna, oparty na męskiej dominacji 413 . To, co Anthony Giddens nazywa plastyczną seksualnością, czyli seksualnością uwolnioną od możliwości reprodukcji, kształtuje współczesną tożsamość człowieka. Intymność zdefiniowana jako więź emocjonalna na warunkach ustalonych przez równych partnerów jest równoznaczna z równouprawnieniem w relacjach międzyludzkich i większą wolnością zarówno kobiet, jak i mężczyzn: Jak postrzegają swoją wolność bohaterki Claire Castillon? Czy bycie niegrzeczną dziewczynką przynosi im oczekiwane spełnienie, o którym wspominała w swoim poradniku Ute Ehrhardt, i czy osiągają upragnione szczęście? Jedną z możliwych odpowiedzi znajdujemy w powieści Les Merveilles Claire Castillon. Można zaryzykować stwierdzenie, że twórczość Claire Castillon odpowiada teoretycznym wyzwaniom rzucanym przez écriture féminine, bywa określana we Francji mianem nowej literatury kobiecej. Ciało i cielesność w wielu jej tekstach biorą górę nad umysłem, głos kobiet odzyskuje swą moc, nie jest stłumiony i nie boi się posądzenia o histerię i szaleństwo. Fabuła powieści opowiada historię Evelyne, której świat rozpada się na skutek traumatycznego zdarzenia z dzieciństwa. Gdy dziewczynka miała dziesięć lat, jej ojciec, na skutek skarg sąsiadów na ujadanie psa, traci cierpliwość i w irracjonalnym ataku złości wymierza okrutną karę Lulu, ukochanemu zwierzęciu dziewczynki. Przywiązuje psa do samochodu i rusza, wlekąc go za sobą. Lulu ten okrutny rajd przeżył, ale został poważnie okaleczony. Winą za krzywdę psa Evelyne obarcza nie tylko ojca, lecz także matkę i innych dorosłych, którzy obojętnie przyglądali się całemu zajściu. Nieumiejętność kontroli własnych sadystycznych pobudek, fakt, że "normalni" ludzie z banalnych w sumie przyczyn są w stanie dopuścić się zła lub nie reagować na nie, wstrząsnął Evelyne: "Le Premier Mai, je le remâche mais rapidos, parce que lentement je peux pas" 417 . Dziewczynka postrzega wydarzenia tego dnia jako przełom i koniec wiary w jakiekolwiek rodzinne zespolenie: "C'est le tournevis dans le coeur quand ça me remonte, c'est la vrille, et mes milliards de cloches qui me défont prostytutka Lulu w przestrzeni wirtualnej, na stronie dla osób poszukujących usług seksualnych. Mąż jest przekonany, że kobieta pracuje w fabryce jako sprzątaczka. Status mężatki i matki umocowuje ją na bezpiecznej pozycji w strukturach społecznych, pozwalając na prowadzenie podwójnego życia bez niewygodnych pytań. Bohaterka powieści walczy o wolność będącą dla niej synonimem dominacji i posiadania przypisywanych tradycyjnie męskości, a obcych kobiecości, która bazuje raczej na bliskości tak intensywnej, że zaburzającej rozpoznanie własnej tożsamości 420 . Castillon w omawianej powieści dekonstruuje prostytucję, odwracając układ sił między klientem a prostytutką, oczywiście nie czyni tego jako pierwsza, prekursorem takiego ujęcia problemu był Zola. Galeria prostytutek w literaturze francuskiej jest bogata. Szczególnie druga połowa XIX wieku upodobała je sobie jako temat dobrze oddający społeczne zaangażowanie literatury tamtego okresu. Balzac, Dumas, Maupassant często przedstawiali panny lekkich obyczajów jako ofiary mężczyzn należących do rozwijającej się burżuazji, 419 Ibidem, s. 12. 420 L. Irigaray, Ta płeć (jedną) płcią niebędąca, przeł. S. Królak, Kraków 2012, s. 25. 421 P. Bourdieu, Męska dominacja, przeł. Lucyna Kopciewicz, Warszawa 2004, s. 41.

przykładem Władzę przejął Daniel, jeden z jej klientów poznanych na portalu internetowym, którego intelekt jej imponuje, odrywa ją od codziennych spraw, ma wrażenie, że dzięki rozmowom z nim przenosi się na wyższy poziom intelektualny: "il a plus d'idées qu' un génie à deux têtes.

Il me les partage, ça me consolide" 422 . Znajomość z nim jest oparta na innych zasadach niż relacje z pozostałymi klientami, Evelyne wydaje się, że coś do niego czuje, spotykają się jak dwoje zakochanych. Z czasem zrozumie, że jest pseudointelektualistą i leniem, który wykorzystuje kobiety do zaspokajania narcystycznych potrzeb: żona na niego pracuje, Evelyne dostarcza mu rozrywki cielesnej a także jest wierną i pełną podziwu słuchaczką. Kiedy Daniel zaczyna planować wspólne życie, Evelyne odzyskuje panowanie nad sytuacją.

Być sobą oznacza dla Evelyne zamknięcie się w świecie własnego umysłu, narzucenie dystansu, wprowadzenie elementu dominacji i kontroli w kontaktach z innymi. Bohaterka nie postrzega relacji międzyludzkich jako interakcji, w których obie uczestniczące strony mają emocje, uczucia i refleksje, analizuje przede wszystkim własne stany umysłowe, nie próbując zrozumieć drugiego człowieka bądź zakładając z góry, że wie, co nim kieruje. Ta obojętność wobec innych, którą ona uznaje za osobistą wolność i siłę, nie przynosi ostatecznie ani szczęścia, ani ukojenia. Nie chciała stać się ofiarą drugiego człowieka, ostatecznie została ofiarą samej siebie.

Obraz kondycji człowieka współczesnego w twórczości Claire Castillon jest pesymistyczny. Podmiot dręczony samotnością, poszukujący kontaktu z drugim człowiekiem, jego miłości i zainteresowania ostatecznie nie potrafi nawiązać relacji, której pożąda. Jego próby życia we wspólnocie są nieudolne, pozbawione wyczucia, empatii i głębszego zainteresowania drugim człowiekiem, które jest warunkiem sine qua non udanej interakcji.

Druga fala feminizmu odchodzi od przedstawiania wyłącznie ojca/męża jako tego, który zaburza życie rodziny, a przede wszystkim rozwój dzieci. Rola, którą matka odgrywa w rozwoju tożsamości dzieci, została zrewidowana i przedefiniowana. Nie oznacza to, że mężczyzna przestał być przedstawiany jako "ten zły", oznacza, że został zepchnięty na dalszy plan, o ile nie niemal zupełnie wymazany z rodzinnego rozkładu sił. Współcześnie obserwuje się dwie tendencje w kobiecym pisaniu o figurze ojcowskiej, o czym była już mowa w drugim rozdziale: wymazywanie ojca lub poszukiwanie pamięci o nim. Pisarki mało piszą o ojcu, czynią go nieobecnym, co odpowiada teoriom psychoanalitycznym wykorzystywanym przez krytykę feministyczną do przywrócenia znaczenia relacji matka-córka, którą badaczki lat 70. kojarzy się z symbolem fallicznym, umacnianym grą słów insecte (insekt) i inceste (kazirodztwo), z jednej strony podejrzewa go o złe czyny, ale z drugiej nie reaguje trawiona obawą, że mogłaby stracić mężczyznę, którego kocha: "je ne veux plus qu'il la touche. Je ne veux pas qu'il part" 429 . Ostatecznie reakcja matki okazuje się absurdalna, to, co odczytywała jako "niezwyczajną" zażyłość między mężem a córką, było przygotowywaniem wspólnej niespodzianki na jej urodziny. Castillon kreśli sylwetki przedstawicieli współczesnej rodziny zdominowanej, w tym przypadku, przez silną postać kobiecą -ojca/męża, który jest obecny, ale odsuwany przez żonę od aktywnego zabierania głosu w życiu rodziny, jest córka, ale ona podobnie jak ojciec nie ma nic do powiedzenia, jest przezroczysta, w końcu matka i żona, która totalnie dominuje rodzinną przestrzeń, sącząc w nią swoje neurozy. détente, aplomb ou combativité" 435 ), lecz także goryczą, beznadzieją, nienawiścią. Córka bierze na siebie odpowiedzialność za stan matki, czuje, że musi ją chronić. Potulnie łyka i wciera kolejne specyfiki, by odciągnąć uwagę matki skupionej na medycznych eksperymentach od myśli o ojcu. "J'aime bien quand elle enquête, et quand elle m'empoisonne, au moins elle n'est pas triste" 436 -myśli córka, jednak jej wysiłki idą na marne, odwrócenie ról nie może przynieść efektów. Obrazy gehenny, jaką przeżywa córka skazana na pieczę niezrównoważonej matki, kontrastują ze scenami z życia ojca, które poznajemy wyłącznie poprzez myśli i wspomnienia córki tęskniącej za ojcem. Ten zdołał się wyzwolić: "Comme mon père qui vogue sur son petit bateau, la tête en plein soleil, sans crème et sans chapeau, bien tranquille loin de nous, dégustant son bonheur d' être frais kobiet Korzystając ze zwięzłego repertorium stylistycznego, pisarka jest w stanie przedstawić bardzo dokładnie meandry psychiki swoich bohaterów. Jej styl jest sugestywny, z reporterską dokładnością ukazuje kolejne kadry opowiadania, tworząc coś na kształt gotowego scenariusza filmowego. Nie uciekając się do wulgaryzmów, potrafi przekazać mocną treść i wzbudzić poczucie obcowania z nonkonformistycznym tekstem.

Matki i córki nie rozumieją się, ranią wzajemnie, ale też nie potrafią bez siebie żyć, połączone w toksycznej symbiozie. Jest matka, która truje córkę, aby być w centrum zainteresowania lekarzy (Münchhausen par procuration), inna, która chce zrobić z córki "prawdziwą kobietę" z biustem i pupą, potrafiącą uwieść i zatrzymać mężczyznę (Tu seras une femme, ma fille), jest dorosła córka uzależniona od zdania matki, zatruwająca jej życie dziesiątkami telefonów, ponieważ nie potrafi podjąć sama najprostszej decyzji (Ils ont bu du champagne au restaurant).

Castillon demokratycznie przyznaje głos każdej ze stron, mimo tego oryginalnego zabiegu pozostaje wrażenie, że nie udaje jej się jednak uciec od ukazania opisywanej relacji w dość stereotypowym świetle -toksycznej, opartej na rywalizacji i zazdrości, miłości i nienawiści.

Poruszane przez nią kwestie w większości nie są nowe w literaturze kobiecej. Niestety, autorka w większości tekstów nie pokusiła się o przejście na kolejny poziom, czyli znalezienie czegoś, co jednak wytwarza bliskość, przebaczenie, zapomnienie, zrozumienie i akceptację. Matki i córki nie zmieniają się, najczęściej nie dojrzewają, są dość jednowymiarowe, podobnie kształtuje się ich relacja. W omawianym zbiorze opowiadań Castillon deponuje wszystkie swoje wizje relacji rodzinnych skoncentrowane na osi matka-córka-ojciec. We wcześniejszych i kolejnych powieściach i zbiorach opowiadań nie wykracza już raczej poza to, co opisała w Insecte.

Przez dzieci w klasie jest odrzucony, nazywany "autystycznym", jego jedyny świat stanowi świat dorosłych. Główny bohater, owoc nieudanego małżeństwa, dziecko pozbawione poczucia bezpieczeństwa, wyrastające w atmosferze wojny i napięcia staje się dorosłym niepotrafiącym uszczęśliwiać i kochać, świadomym tego, że jego dzieci powtórzą tę historię, wyrosną na ludzi pozbawionych empatii i innych uczuć wyższych. Nadwrażliwe dziecko, obdarzone darem przenikliwej obserwacji, bardzo szybko zaczyna rozumieć, że rodzice nie kochają się, że ojciec chce opuścić rodzinę i tylko czeka na właściwy moment. Pendant 438 Ibidem, s. 28-29. 439 C. Castillon, Pourquoi tu m'aimes pas, Paris 2003, s. 13-14. postanawia kobiet, którym komplikuje życie, raniąc je i manipulując nimi. Ma mentalność rozpieszczonego dziecka, które nie znosi sprzeciwu i musi mieć natychmiast to, co chce. Matka jest osobą, która najdłużej go wspierała, kryła, przymykała oczy na jego psychopatyczne zachowania, wręcz utwierdzając go w przekonaniu, że to inni postępują źle. Relacja z nią miała niszczący wpływ na jego życie, gdyż zręcznie wykorzystując jej poczucie winy wynikające z niedostatecznie dobrego, według niej, wywiązywania się z roli dobrej matki, mógł niepohamowany wyzwalać w sobie kolejne pokłady szaleństwa. Śledząc na kartach powieści dorastanie bohatera-narratora, czytelnik schodzi z nim do piekieł ludzkiej psychiki, mając dostęp do wszystkich jego myśli, tych najbardziej intymnych i mrocznych, może prześledzić proces, w którym chłopiec staje się mężczyzną z umysłem szalonego, skrajnie egocentrycznego dziecka. 441 , którą chętnie się posługują. Delikatność jest istotom ludzkim wyrywana już w kołysce, od początku swojej egzystencji uczymy się bronić, a potem również walczyć. U niektórych ten przymus walki wywołuje reakcję, którą społeczeństwo określa mianem paranoi i szaleństwa. Pourquoi tu m'aimes pas to surowa krytyka dzisiejszego społeczeństwa, braku głębokich i bezinteresownych więzi między ludźmi. Powieść Vous parler d'elle w dużej mierze skupia się na relacji córka-ojciec. Język opowieści jest brutalny, tak jak brutalne jest to, co zaprząta umysł narratorki. Zdania są krótkie, ale ich sens momentami gubi się w meandrach myśli bohaterki. Jak pisze Hélène Zemmour, krytyk Le Figaro: 442 http://evene.lefigaro.fr/livres/livre/claire-castillon-vous-parler-d-elle-19210.php?critiques#critique-evene [dostęp 2.02.2015]. 200

Francuska współczesna proza kobieca w odbiorze studentów filologii romańskiej na przykładzie tekstów Claire Castillon Wstęp

  Strach jest głównym tematem powieści, chodzi o konkretny strach -przed dawaniem życia oraz przed zmianą. Castillon w jednym z wywiadów mówi o okresie powstawania Eux, który korespondował z jej własną ciążą, która okazała się doświadczeniem na tyle psychicznie zajmującym, że jak sama twierdzi, napięcie tamtego stanu musiało znaleźć ujście w akcie pisania:La peur qui peut parfois toucher la femme enceinte est celle de ne pas se reconnaître : pas à cause de ses nouveaux contours, mais à cause de son extrême acuité des sens. Se poser la question de devenir une bonne mère est sans doute source d'angoisse, mais je pense qu'elle s'appuie sur la peur de la ressemblance, de la dissemblance. Il y a quelque chose qui tourne autour de la perte, et on ne peut jamais s'empêcher d'y penser446 . survit sans difficulté. Elle n'a guère connu de purgatoire -puisque c'est ainsi qu'on désigne la période d'inattention, parfois même d'oubli complet qui suit la mort des écrivains et précède, dans le meilleur des cas, leur transformation en « classiques » 450 .Wielkim tematem, motorem twórczości Duras jest miłość we wszystkich formach, nawet tych najbardziej ekstremalnych, najbliższych szaleństwu, zwierzęcych, miłość, której brakuje, i miłość, która zalewa, miłość dająca życie i ta niosąca śmierć. Pisarka mówiła, że miłości nie należy przeszkadzać, bo to najlepsze, czym człowiek może się zająć na tym świecie 451 .Castillon, podobnie jak Duras, pisze o wielu rodzajach miłości: o tej, której oczekujemy, którą dostajemy, którą dajemy, której doświadczamy na łonie rodziny i z dala od niej, o miłości platonicznej, fizycznej, toksycznej, wielkiej miłości i takiej, która właśnie traci impet, a także o tej, która zupełnie wygasła, przeradzając się w trujące trwanie razem. Castillon nie jest zainteresowana opisywaniem miłości i namiętności w sposób klasyczny dla wielkiej literatury, tj. poprzez wzloty i upadki dwojga ludzi walczących z przeciwnościami. Tym różni się od Duras, która klasyczną wielką miłość wzbogacała charakterystycznymi dla swego stylu 'amour de l'homme ne m'intéresse pas. Il ne m'est pas vital. Ce qui me plaît, c'est ce que j'en fais. Ou pas. Ca veut dire que j'aime, souvent, profondément, absolument, et qu'en retour je me laisse aimer, mais toujours avec cette distance, je ne sais pas comment la qualifier, distance d'étude, de rêve, une distance en tout cas qui fait que l'autre reste autre. Cela est essentiel.[…] Je n'ai jamais cru au couple. Je crois en moi, à la personne que je suis, libre de tout attachement, capable d'être seule, d'y trouver même le plaisir et la paix absolus. Je ne pense pas qu'il soit possible de vivre à deux. En revanche, je crois à l'amour, à l'élan vers l'autre, à la fidélité, à l'envie d'aimer, et je crois en même temps au mensonge qui se cache derrière ces soleils-là. Même en pensée. Et tout ceci me va très bien453 . I tu wyłania się kolejna różnica, bohaterowie historii miłosnych Duras są bardzo skoncentrowani na partnerze, zatracają się w nim, u Castillon natomiast zatracają się w sobie, jakby zapominając o zewnętrznym universum, również universum drugiego człowieka.Narratorka debiutanckiej powieści Le Grenier pozornie jest skupiona na mężczyźnie, którego miłość sama w sobie nie jest witalna, ale ona uczy się ją wykorzystać w witalny sposób w procesie samopoznania i dojrzewania. W powieści przebija przekonanie narratorki, że własną tożsamość można odnaleźć i rozwijać tylko w pojedynkę, ani partner, ani rodzina, ani przyjaciele nie stanowią wsparcia. Castillon często przemienia tragizm w komizm w bardzo zręczny sposób. Jest to komizm wynikający z zastosowania ironii, niepokojący, gryzący, cyniczny, wielowarstwowy. Tu es le mieux de tous, tu le sais bien. Tu travailles trop, tu es lâche, radin, égoïste, mais tu es le mieux de tous. Et je ne peux pas me passer de toi" 456 . Nie odczuwa tęsknoty za głębokim związkiem z drugim człowiekiem, który byłby ostoją dającą ukojenie w codziennej szarpaninie z trudnym światem. Nie odnajdujemy u Evelyne śladów refleksji nad sobą jako jednostką (a)społeczną, własny nihilizm nie prowokuje pytań natury egzystencjalnej, nie męczą jej pytania o przyszłość własną ani córki, nie ma żadnej wizji dalszego życia.Z czasem w Evelyne rodzi się potrzeba nasycenia własnej egzystencji wyższymi wartościami, którą spełnia, odnajdując tytułowe les merveilles w swojej rzeczywistości, czyli w kontakcie z klientami. Oni są źródłem, z którego chce czerpać wiedzę o świecie, sięgającym dalej niż przestrzeń fizyczna i mentalna, po której sama się porusza. Spotkania z klientami działają na nią ożywczo w sensie umysłowym, ich wykształcenie, doświadczenia, czasem dziwactwa poznaje jak eksponaty w muzeum. Prostytuowanie się jest dla niej nie tylko sposobem łatwego i szybkiego zarobkowania, lecz także sposobem na poznawanie ludzi, których w swoim normalnym otoczeniu nie mogłaby poznać. Zarówno władanie męskim pożądaniem jest jej motorem napędowym, jak i fakt, że klienci rozmawiają z nią o jej codzienności, nie może z nich "legalnie" korzystać w obawie przed wzbudzeniem podejrzeń męża, ale wypchana kieszeń, którą w każdej chwili może namacalnie poczuć, jest dla niej jak środek uspokajający, daje jej poczucie kontroli i bezpieczeństwa, którego została pozbawiona jako dziecko: S'il y a quelque chose à propos de quoi je peux philosopher seule, c'est de mon plaisir respiratoire quand je tâte des billets. C'est comme un cousin brodé. Quand Lulu est mort, je dormais beaucoup et ma mère en déposait tout un capitonnage autour de moi pour amortir le choc461 .Seksualność jest dla Evelyne sposobem na dominację mężczyzny, swoistą obroną przez on tę grę podchwyci, wywołuje to u niej zadowolenie, jednak kiedy okazuje jej głębsze uczucia, spotyka się z odrzuceniem: "il y a des jours où mon Luiggi est pas si mal.L'autre soir, on a fait l'amour[…]. Il a mis du temps à piger le jeu érotique[…] après, il a tout gâché en me serrant dans ses bras" 463 . Swoje ciało postrzega jako dobrze funkcjonującą aparaturę, która odpowiednio działa na mężczyzn, sama nie czerpie przyjemności z tego, co spotyka jej ciało. Szczegółowej analizy funkcjonowania podmiotu w związku Castillon podjęła się w dwóch zbiorach opowiadań: On n'empêche pas un petit coeur d'aimer z 2007 roku oraz w Les Couplets wydanego sześć lat później. O ile pierwszy zbiór przedstawia różnorodne rodzaje miłości, o tyle drugi koncentruje się w stu procentach na miłości między kobietą a mężczyzną. Czy możemy dostrzec ewolucję castillonowskiej miłości, analizując te dwa teksty? Zdecydowanie tak, w On n'empêche pas un petit coeur d'aimer pisarka zajmuje się wyłącznie miłością toksyczną, wyrządzająca krzywdę, w najlepszym wypadku jedynie rozczarowującą. Podejmuje temat miłości, której nie chcemy widzieć, a tym bardziej o niej czytać, a która faktycznie istnieje. Chodzi o miłość ściganą literą prawa (pedofilia, kazirodztwo), skrajnie egoistyczną, pozbawioną zdolności komunikacji lub wręcz przeciwnie-w której mamy do czynienia z jej nadmiarem, "nadkomunikacją". Opowiadania powodują niesmak, bywają odpychające, ale też fascynujące, ponieważ pozwalają czytelnikowi podglądać aspekty życia, których się obawia, ale które go fascynują. Nie zmienia to faktu, że nie wszystkie opowiadania można docenić, narracja niektórych jest zbyt urywana, , je me dis que, si je men allais, si je quittais mon mari, peut être que je reverrais de nouveau. Cela me semble très violent, d'avoir perdu la vue pour si peu, une mise à la retraite et une jolie maison. Mais ça fait trente-trois ans qu'on s'arrange pour ne pas se retrouver seuls, face à face, en vacances, à diner. La tête-à-tête va nous tuer. L'un de nos deux doit crever. Et il ne se l'avoue pas, croit que ce changement d'air réglera notre problème[…]. Seuls, la journée, la semaine, à se regarder, dans cette maison, abandonnés de tous, qu'allons-nous faire, en bonne santé, à part supplier la bande d'amis de ne pas nous oublier, dimanche, et même de rester dormir ?464 Styl i język opowiadań są castillonowsko miażdżące, ponure, wywołujące dyskomfort odbiorcy, ale niepozbawione dużej dawki humoru (czarnego), flirtu pomiędzy potwornością a czułością i ogromnej wręcz dawki realizmu i uniwersalizmu ze względu na brak miejsc, dat, imion, jakichkolwiek elementów pozwalających na osadzenie ich w konkretnych realiach.Wszystkie opowiadania dotyczą związków kobieta-mężczyzna, żadna płeć nie jest tu demonizowana lub przeciwnie -brana w obronę, żadnych punktów zaczepienia dla feminizmu czy mizoginii. Wydaje się, że pisarka chce zmusić czytelnika do refleksji nad tym, co w naszej kandyzowanej poprzeczywistości jest przemilczane i ukryte.Zbiór Les Couplets wydany siedem lat później różni się zarówno tematycznie, jak i stylistycznie od On n'empêche pas un petit coeur d'aimer. Castillon nie stara się za wszelką cenę szokować czytelnika. Skupia się na zwyczajności, na problemach, w których możemy bez trudu odnaleźć własną codzienność, co nie znaczy, że łatwo byłoby nam o nich mówić z Notre cage contient deux inséparables devenus cohabitants. Nous ne nous aimons plus, mais nous restons ensemble pour des raisons pécunaires". Miłość, którą przedstawia Castillon, a którą opisywał Bauman, jest atrakcyjna, póki nie pojawia się konieczność "zaciągania długofalowych zobowiązań" 465 . Bohater opowiadania La Famille kocha swoją żonę i dzieci, ale mimo to deklaruje: "je deteste ma famille", "notre famille me rend malheureux" 466 , właśnie koncept rodziny, czyli wspólnoty, stałości, rutyny i odpowiedzialności, przytłacza go, sprawia, że czuje się staro, ciężko i poważnie: "Nous étions un couple avec un enfant, pas une famille organisée, tac tac tac, sac au dos, on sait ce qu'on fait, on sait où on va" 467 . Postawa bohaterów przywołanych opowiadań przywodzi na myśl pomyślaną przez Baumana figurę ponowoczesnego turysty, zamkniętego w swojej bańce, której błona reguluje osmozę, i to on decyduje, które elementy świata zewnętrznego mogą do jego bańki przenikać i w jakiej ilości, aby "zewnętrzne" nie krępowało możliwości, jakie przyniesie przyszłość.Zakładając rodzinę czy wchodząc w związek, bohaterowie opowiadań zapewne kierowali się odwieczną potrzebą posiadania "domu", miejsca, do którego przynależą, do którego zawsze mogą wrócić mile widziani. Problem polega na tym, że dom jest marzeniem wówczas, gdy drzwi zamyka się za sobą, ale w momencie kiedy jego drzwi zatrzaskują od środka, staje się nieznośną klatką, z której chcą uciec468 . Czy w takim razie, kontynuując posiłkowanie się myślą Baumana, opuszczone dzieci, żony i mężów można by nazwać włóczęgami? Wydaje mi się, że przynajmniej w odniesieniu do dzieci, które są zależne od dorosłych i pozbawioneZakończenieAnthony Giddens w studiach nad tożsamością stwierdza, że podmiot jest odpowiedzialny za swą tożsamość, która nie jest dana raz na zawsze, ale konstruowana w wyniku nieustającego procesu refleksyjnego 470 . Oznacza to, że tożsamość jest dynamiczna, nie jest wypadkową mieszanki genów, jaką otrzymaliśmy w spadku po przodkach, nie jest też dana przez naturę, czyli pochodzi z kultury. Jej refleksyjny charakter wynika z faktu, że "stwarza się" w dialektycznym dyskursie, jaki jednostka prowadzi ze społeczeństwem. Podmiot sam musi odkryć potrzebę prowadzenia owego dyskursu, dzięki temu ma szansę na ustalenie odrębności własnego "ja" w relacjach społecznych. Oznaczałoby to również, że jest odpowiedzialny za siebie niezależnie od wpływów zewnętrznych. Castillon przedstawia jednostki, które ową drogę do odpowiedzialności za siebie, do dojrzałości mają jeszcze przed sobą. Zarówno tożsamość osobowa, jak i społeczna czy zbiorowa jest u nich w budowie. Podkreślają swą odrębność, ale nie potrafią wpisać jej w pozytywne, wspólnotowe relacje z innymi. Nie Jak zauważa Dominique Viart, literatura najnowsza pojawiła się w programach uniwersyteckich stosunkowo niedawno 472 . We Francji dużą rolę odegrało stworzenie konkursu Agrégation des Lettres modernes 473 , który wpłynął na paradygmat refleksji literackiej, kierując ją ku utworom współczesnym i modyfikując korpus lekturowy oraz metody nauczania. Również Georges Legros zauważa, że efektem intensywnego rozwoju nauk humanistycznych, w tym teorii literatury w latach 60. i 70. XX wieku, są istotne zmiany w nauczaniu literatury oraz debata nad dziedzictwem literackim, kanonem i listami lektur474 . najnowszej twórczości o to, jak wpisuje się ona w ogół pytań właściwych dla momentu, w którym powstaje, jak jest "zrobiona", jak osiąga zamierzone na etapie projektowania efekty, jakie pytania stawia sobie pisarz, rozwijając podjęte przedsięwzięcia i jakich udziela odpowiedzi na pytania nurtujące młode pokolenia 476 .

	złożonych. pozostałym kochankom narratorki, karykaturalnie przedstawionych mężczyznach, z którymi sama nie czuła się kochana, być może osiągnęła tym samym wyższy poziom Rozdział IV książki dla pokolenia cyfrowego stanowi archaiczny instrument przekazu
	Wiele tekstów Castillon mówi o dojrzewaniu i odkrywaniu siebie poprzez związek z kobieta zdradza swojego kochanka w akcie zemsty wynikającej z zazdrości o jego "pierwsze" człowieczeństwa. Zakończenie ma charakter jednoznacznie pozytywny, co jest rozwiązaniem jednokierunkowego. Tekst trafia na czytelnika biernego, niemającego ani narzędzi, ani chęci
	Ciężarna kobieta początkowo jest bezbronna w kontaktach z matką. Sama zaczyna popadać w stany paranoiczne, słyszy głosy przodków nieustannie przypominających jej o genach, które odziedziczy jej dziecko, wytykających jej błędy, podburzających przeciwko partnerowi. Pojawienie się głosów wpisuje powieść w dwa gatunki: powieść psychologiczną oraz fantasy. Po raz pierwszy Castillon sięga po motywy fantastyczne w swoich tekstach. Styl pozostaje jednak niezmiennie charakterystyczny -hiperwrażliwość wymieszana z poczuciem (czarnego) humoru, innowacyjność językowa (je ne sais pas quoi penser quand je suis élucubrée, c'est pop, on parie sur le gros buzz, muette, je dessine un cri), nieobecność zdań drugim człowiekiem. W płynnej nowoczesności jednostka jest kształtowana często w warunkach emocjonalnej pustki, która wydaje się charakteryzować nie tylko relacje rodzinne, lecz także miłosne. Turbulencje w związku miłosnym wynikają z wielu czynników, które pisarka opisuje bardzo wnikliwie, z chirurgiczną wręcz precyzją. Egoizm, niedojrzałość, strach, emocjonalna zachłanność, którą Castillon nazywa żarłocznością (voracité de l'autre) 448 , sprawiają, że ci, którzy proces tożsamościowego dojrzewania powinni faworyzować, utrudniają go. Jean-Michel Devésa postuluje w swoim artykule, że fokalizacja na kryzysie związku miłosnego jest jedną z głównych tendencji we francuskiej prozie współczesnej. Zdaniem badacza, początek XXI wieku charakteryzuje pogłębiająca się trudność w nawiązywaniu relacji afektywnych, jak również erotycznych, które byłyby trwałe Rozczarowujące uczucie jest pretekstem do rozpoczęcia swoistego aktu przemiany. Strych staje się alegorią, jama jej własnego ciała gromadzi przeżycia aktualne, związane z doświadczeniem cudzołożnej miłości oraz te z przeszłości, które teraz ośmielają się w końcu poddać wiwisekcji, wypływają na wierzch i nie pozwalają się zignorować. Strych jest przepełniony -duchy przeszłości, bolesne relacje z rodzicami, trudne dzieciństwo, strach, zazdrość, przemoc, beznadzieja, niezaspokojona potrzeba bycia kochaną. Cudzołóstwo, zdrada, bycie kochanką, tą drugą wyznaczają teren, po którym bohaterka się porusza, teren rzadkim w twórczości Claire Castillon. do odkrywania jego znaczeń, ani tym bardziej głębszego symbolicznego sensu 471 . Kryzys życie z żoną. Również żywe, miażdżące dialogi ujawniają absurdalne poczucie humoru autorki. Język narratorki jest nośnikiem jej złości, brutalności, z jaką traktuje siebie samą, obfituje w wyrażenia potoczne, pojawiają się również wyrażenia wulgarne. Przemoc ujawniająca się w języku nie pozostaje bez pokrycia w czynach realnych lub wyimaginowanych, jakich dopuszcza się bohaterka. Język nie ma mieć jedynie efektu skandalizującego, gorszącego czytelnika, ma go faktycznie wprowadzić w umysłowy stan, w jakim znajduje się narratorka, pozwolić lepiej ją zrozumieć, zakładając, że jest to w ogóle możliwe. Wspomniana wyżej przemiana następuje w pewnym momencie jako efekt panicznego strachu przed porzuceniem i samotnością, fasada brutalności, za którą kobieta się skrywała, kruszy się, a pod nią znajduje się ktoś pragnący uczucia, miłości, romansu, "normalnego" życia: Mimo że mężczyzna pozostaje na swojej wygodnej pozycji "dochodzącego" partnera i Specyficzne podejście do relacji miłosnych i w ogóle do drugiego człowieka przejawia bohaterka powieści Les Merveilles. Podobnie jak w Le Grenier Castillon przedstawia specyficzny sposób samoobrony przed drugim człowiekiem. Narratorka powieści walczy o wolność będącą dla niej synonimem dominacji i posiadania przypisywanych tradycyjnie męskości, a obcych kobiecości, która bazuje raczej na bliskości tak intensywnej, że zaburzającej rozpoznanie własnej tożsamości 457 . Evelyne za pomocą męskich kategorii broni się przed władzą mężczyzn. Widzi w nich potencjalny katalizator sytuacji, w których mogłaby się okazać bezsilna. Kobieta wychodzi za mąż, wkracza w nową konstelację rodzinną, ale w rzeczywistości z góry wyklucza możliwość bycia z kimś blisko. Związek uczuciowy z drugim Jak pisze Wojciech Klimczyk: "Zwyczajne życie nikogo już prawie nie interesuje, bo nie 460 . Kontakt prostytutki z klientem oznacza brak zobowiązań na dłuższą metę, każda ze stron szuka w tej transakcji możliwości skanalizowania własnych potrzeb, ale bez wiązania sobie rąk, podczas Wolność wyboru szlaków życiowych jest, zdaniem Baumana, podstawowym czynnikiem stratyfikującym współczesne społeczeństwo. Opozycja turysta -włóczęga wyraża najgłębszy i najbardziej doniosły w skutkach podział współczesnego społeczeństwa. To, w jakim miejscu na osi między turystą a włóczęgą się znajdujemy, decyduje o dostępie do społecznie chwalonych i pożądanych wartości, godności i możliwości. W kontekście relacji z drugim człowiekiem pozycja w owym kontinuum rozciągniętym między tymi dwoma figurami wydaje się ruchoma, można z włóczęgi stać się turystą i nie wyciągnąwszy wniosków z Poszukiwanie podmiotu, który kryje się za tymi tekstami, identyfikację z nim może ułatwić polifonia, wielogłos obecny w narracjach, które ostatecznie możemy odczytać jako swego rodzaju ćwiczenie duchowe, refleksję, kontemplację, rachunek sumienia, uświadomienie Celem czwartego rozdziału jest teoretyczne i praktyczne zbadanie odbioru współczesnej prozy kobiecej w procesie dydaktycznym. Zadaniem uniwersyteckiego kształcenia literackiego jest kształtowanie autonomicznego czytelnika przygotowanego do samodzielnego i krytycznego odczytywania tekstów kultury. W tym celu należy dostarczyć narzędzi poznawczych umożliwiających studentom szeroko rozumiane poznanie wynikające z doświadczenia przyjemności lektury, a przede wszystkim z odczytania dzieł na poziomie przenośnym oraz symbolicznym. Czy literatura współczesna, wprowadzona do treści programowych obok tradycyjnego kanonu, będącego głównym nośnikiem wartości i symboli istotnych dla danej kultury i przekazywanych w procesie edukacyjnym, może mieć jakieś znaczenie? W jaki sposób utwory współczesnych pisarek ujęte w pracy akademickiej mogą przyczynić się do pogłębienia spektrum poznawczego studentów w zakresie zarówno technik analitycznych, jak i rozumienia rzeczywistości oraz funkcjonowania dzieła w kontekście społecznym? Jaki jest studencki odbiór utworów Claire Castillon w perspektywie socjokrytycznej? Twórczość pisarki, stanowiąca przykład najnowszej prozy kobiecej, została zaproponowana jako lektura uzupełniająca, aktualizująca literackie spojrzenie na obraz współczesnego człowieka i status kobiety. Pierwsza część czwartego rozdziału, zatytułowana Teoria odbioru w warunkach kształcenia akademickiego, skupia się na teoretycznym ujęciu roli odbiorcy w procesie komunikacji literackiej. Społeczeństwo XXI wieku nie jest wyłącznie społeczeństwem czytelnictwa paradoksalnie zbiega się z uprzywilejowaną pozycją czytelnika i odbioru literackiego, które są główną tendencją w teorii literatury już od kilkudziesięciu lat. Pomocna w zrozumieniu funkcjonowania odbiorcy literatury -studenta jest estetyka odbioru, której teoretykami byli Jauss i Iser, poetyka lektury Eco, a także teorie francuskich badaczy odbioru, w tym koncepcja lektury jako gry Picarda. Sposobów na sprostanie literackim wymaganiom współczesnego studenta można szukać, między innymi, w pozytywnej recepcji nowej formy, jaką przyjęła współczesna kultura literacka, tj. uprawomocnienie w szerszej debacie publicznej, także akademickiej, tekstów należących do kultury masowej, reportaży, biografii, autobiografii i innych form bazujących na realnym doświadczeniu. Działania podejmowane przez akademików przychylnych otwarciu domeny uniwersytetu także na teksty powstające współcześnie zaowocowały licznymi konferencjami i pracami badawczymi, a przede wszystkim wykreowaniem w kręgach akademickich uzasadnionej i praktycznej potrzeby badania tekstów współczesnych 475 . Fakt, że literatura współczesna stanowi obecnie przedmiot szeroko zakrojonych badań, nie oznacza, że z podobnym zainteresowaniem jest traktowana w programach nauczania. Akademia stosunkowo niedawno własne problemy, pragnienia i oczekiwania, sprawia, że literatura staje się bardziej demokratyczna. Nie oznacza to oczywiście, że najnowsza literatura popularna powinna wypierać dzieła kanoniczne z programów kształcenia literackiego. Wręcz przeciwnie -powinna stanowić rodzaj aktualizacji i uzupełnienia treści programowych o aspekty bliskie współczesnemu czytelnikowi, które jednak nie zawsze są wystarczające do kształtowania autonomicznie i krytycznie myślących podmiotów zanurzonych we współczesnej problematyce swojego świata. Gdy wyjdziemy z takiego założenia, wydaje się, że propozycja lekturowa obejmująca teksty autorstwa Claire Castillon może być dla studentów interesująca i zgodna z ich zainteresowaniami i potrzebami. Perspektywy socjokrytyczna i socjologiczna, które odwołują się do elementów znanych odbiorcy często z własnego doświadczenia, stanowią interesujący przykład wykorzystania teorii literatury w praktyce. Zakotwiczają literaturę w codziennym życiu, pomagają spojrzeć na nią jak na materię żywą, z którą można współistnieć. W drugiej części czwartego rozdziału, zatytułowanej Praktyka odbioru na przykładzie wybranych dzieł Claire Castillon, przedstawiam koncepcję, przebieg i rezultaty warsztatów lekturowych przeprowadzonych przy udziale grupy studentów V roku filologii romańskiej Uniwersytetu Szczecińskiego. Zajęcia potwierdziły, przynajmniej częściowo, moje założenia badawcze dotyczące znaczenia współczesnej literatury kobiecej w procesie aktualizacji programów literatury na studiach filologicznych. Jak stwierdza Yves Bertrand: "la nature même des apprentissage étant fondamentalement sociale et culturelle, il faut tenir compte des liens entre l'apprentissage et la vie" 477 . Warsztaty lekturowe zostały zatem zaprojektowane na zaczęła stawiać pytania Literackość oparta na codziennym doświadczeniu, w którym czytelnik odnajduje własny los, podstawie podejścia socjokognitywistycznego, czyli biorącego pod uwagę społeczny i ciemny, mroczny okazuje się kontynuacją, a nie czymś nowym w jej życiu. Jej głos jest pełen ojca, bohaterka nie czuje lęku, dziecko wypełniło jej "strych" dosłownie i w przenośni. Nie jest źródłem wystarczająco mocnych przeżyć" 458 . Evelyne prowadzi zatem życie gdy za rogiem czeka kolejna przyjemność, kolejna kusząca perspektywa dostępna łatwo i własnego doświadczenia "włóczęgostwa", sprawić, że drugi człowiek stanie się za naszą sobie, w jakim punkcie się znajdujemy jako "ja" i jako społeczność. Castillon z jednej strony komunikacji literowej, jest głównie społeczeństwem spektaklu, co oznacza, że obraz i dźwięk interpersonalny wymiar procesu poznania oraz uczenia się, pozwoliły również na wściekłości, cyniczny, ale zarazem poruszający i wzbudzający współczucie, którego sama pretensji czy żalu do losu. Podwójne życie, które udaje jej się prowadzić, w pełni odpowiada partykularne korzyści z namiętności innych. Zarobione pieniądze nie zmieniają w sposób poddają szczegółowemu oglądowi, nie próbują jednak znaleźć recepty na jej rozszczepienie. adaptować się do zmian społecznych, uwzględniając potrzeby i zainteresowania studentów. W przemiana nastąpiła, rozwinęła swoją uczuciowość wyższą, nauczyła się kochać, pomimo że tekście. W warstwie języka można ją odnaleźć szczególnie we fragmentach poświęconych wszystko charakteryzuje ją spokój, a nawet pogoda ducha, opowiada swoją historię bez cienia zyskuje władzę nad drugim człowiekiem. Dąży do zaspokojenia własnych potrzeb, czerpiąc szeroki nurt wytworów kultury, które współczesność diagnozują, definiują, analizują i psychologicznego, jak i dla ich uczestnictwa w procesach edukacyjnych, które powinny wyznaje: "Ton amour a créé le monde, il m'a donné la vie" -możemy więc uznać, że Ironia, znak rozpoznawczy tekstów Claire Castillon, jest obecna już w debiutanckim pozwala jej doświadczyć intensywności ani w wymiarze duchowym, ani cielesnym. Mimo Evelyne jest przekonana, że sprawując kontrolę nad własnymi uczuciami i namiętnościami, to jest jej reakcja na schizofrenię współczesnego świata. Tym samym wpisuje się w bardzo przystępnymi dla młodych odbiorców. Fakt ten ma implikacje zarówno dla ich rozwoju perspektywy zaczyna spoglądać na siebie, na Simona i na przyszłość. Ostatecznie narratorka narratorka wydaje się nie szukać. czuje się kochanką, czuje się kimś o wiele bardziej wartościowym i z zupełnie innej niezwyczajne, ale jednocześnie wszystko poddaje racjonalnej kalkulacji, która wręcz nie szybko, bez schodzenia w skomplikowane głębiny relacji międzyludzkich. sprawą kolejnym wędrowcem z przymusu. ukazuje diaboliczną stronę ludzkiej osobowości, a z drugiej strony ośmiesza ją i drwi z niej, stają się kanałami komunikacji prawomocnymi, a przede wszystkim łatwiej zrozumiałymi i sformułowanie nowych wniosków, które przedstawiam w treści rozdziału.
	455 Ibidem, s. 41. 456 Ibidem, s. 179. przeciwnym wypadku literatura proponowana przez szkołę przeważnie w formie tradycyjnej
	202 206

443 C. Castillon, Vous parler d'elle, Paris 2004, s. 27. 444 Ibidem, s. 28. 445 C. Castillon, Eux, Paris 2014, s. 12.

201

Przekazywanie genów, strach przed powielaniem pewnych zachowań, które jako dorośli jesteśmy w stanie wyodrębnić z rodzinnej historii i zdiagnozować, sprawiają, że w głowie narratorki pojawiają się tytułowi eux, głosy przodków, krewnych, przyjaciół, przekształcone stereotypy, rady, powinności, zagrożenia, wspomnienia. Wszystkie zawieszone są na rodzinnym drzewie genealogicznym, które właśnie ma zyskać nową gałąź, co wywołuje rozdarcie bohaterki -radość z macierzyństwa miesza się z chęcią odrzucenia dziedzictwa, które postrzega jako utratę wolności i oryginalności:

C'est elle qui veut me tenir, me garder, me posséder. La famille. Mais prononcer le mot est déjà me salir. La généalogie, la grande feuille de papier, l'arbre entier dessiné, avec les noms des gens, pendus aux branches du sang. Ils me parlent d'en haut. Ils sont héréditaires. Alors je les entends, puisque je suis descendante et que j'attends un enfant.

[…] 

Leur but est de prendre mon ventre, de me voler mon bébé pour l'élever à leur guise 447 . 446 http://www.aufeminin.com/livres-a-lire/claire-castillon-nous-parle-d-eux-son-nouveau-roman-s354064.html [dostęp 10.10.2015]. 447 C. Castillon, Eux…, s. 7-8. i oparte na obopólnym szacunku. Prowadzi to do zanikania potrzeby obcowania z drugim człowiekiem, podmiot ulega atomizacji zamknięty w universum własnego mal-être 449 . Z literatury wyłania się obraz współczesnego społeczeństwa, w którym nikt nie chce podjąć ryzyka pokochania innej istoty ludzkiej. Mówiąc o miłości w literaturze, nie sposób nie odnieść się do twórczości Marguerite Duras. W drugim rozdziale niniejszej rozprawy celowo pomijam Duras, która doczekała się wielu wspaniałych opracowań i pisanie o jej dziele wymagałoby osobnej przestrzeni. Niemniej jej nazwisko musi się pojawić w pracy na temat współczesnej literatury kobiet. Jak twierdzi Dominique Noguez, Duras jest obecnie najczęściej tłumaczoną, czytaną i wystawiana na świecie twórczynią francuską drugiej połowy XX wieku. We Francji pojawiają się kolejne biografie (Laure Adler, Jean Vallier), wystawy, filmy fabularne o jej życiu (Cet amour-là Josée Dayan i J'ai vu tuer Ben Barka Serge'a Perona), badane są na nowo jej archiwa w nadziei na odnalezienie niepublikowanych dzieł (faktem jest natomiast, że w Polsce doczekała się bardzo nielicznych przekładów i jest zapewne mniej znana niż w Hiszpanii czy we Włoszech).

Duras elementami: upałem, muzyką lub innym dźwiękiem, miejscem zawiązania akcji miłosnej (często był to bal). Wychodziła poza klasykę, była, jak mówi Noguez: de son époque, eksplorując miłość w jej najciemniejszych, granicznych formach ocierających się o szaleństwo, zbrodnię, marginalizację. Co istotne, Duras jako jedna z pierwszych pisarek i pisarzy dostrzegała, po II wojnie światowej, potrzebę przełamania Historii poprzez powrót do pisania o historii przez małe "h". W ludzkiej namiętności odnalazła motor napędzający działania mogące prowadzić do kataklizmów, które mogą być, jej zdaniem, równie spektakularna jak te wojenne 452 . Miłość przynosząca witalność może zmienić się w swoje przeciwieństwo: pragnienie czystości i pragnienie śmierci wraz z ukochaną osobą, może ujawnić oblicze egoistyczne i pochłaniające w negatywnym znaczeniu. Niewątpliwie to właśnie ten aspekt twórczości Duras jest najbardziej inspirujący dla Castillon. Dla niej miłość jest pretekstem do dokonania chirurgicznie precyzyjnej wiwisekcji podmiotu: L450 D. Noguez, Duras, toujours, Actes Sud 2009, s. 7. 451 Ibidem, s. 45. 452 Ibidem, s. 46-48.

204

Mon grenier est une panse ouverte dans laquelle macèrent les choses mortes, vivantes, douces amères, chatoyantes, invisibles, qui poinçonnent ma vie. Mes fruits rongés par les vers pondent des larves

454 

.

Moi je suis malheureuse, je voudrais aller au cinéma, et puis marcher au bord des rues, l'embrasser sous un pont, qu'il dorme avec moi, prépare mon café, que je l'accompagne à la porte, qu'il me promette de venir dîner et qu'il m'appelle dans la journée

455 

.

Ostatecznie pustkę jej świata wypełnia dziecko. Kiedy dowiaduje się, że jest w ciąży, nie tylko powraca do stanu emocjonalnej równowagi, lecz także staje się autonomiczną, silną jednostką. Nie potrzebuje już ani "strychu" i wypełniających go demonów, ani Simona, swojego kochanka. Usiłując po raz ostatni przekonać Simona do wspólnego życia, wyznaje: "człowiekiem nie jest dla niej celem samym w sobie, ale jest elementem pozwalającym na zagospodarowanie innych, głównie materialnych aspektów życia. Nawet wtedy, kiedy zostaje żoną i matką, jej narracja prowadzona jest cały czas jako "ja", a nie jako "my", wypełnia sobą cały tekst, spychając innych na margines. Macierzyństwo nie ma dla niej wielkiej wartości, kocha swoją córkę, ale bezlitośnie wytyka wszelkie jej słabości i cechy, które chciałaby w niej zmienić. Córka jest dodatkiem, czasem miłą i zabawną odskocznią od pracy, ale na pewno nie jest kimś, kto mógłby wypełnić pustkę uczuciową i nauczyć Evelyne odczuwania miłości, takiej, jakiej doświadczyła tylko raz, wobec Lulu -psa, który był jej towarzyszem w dzieciństwie. Również w relacji miłosnej z mężem nie ma żadnych wymagań, bo to nie on nadaje sens jej życiu. Ani wady, ani zalety męża nie są przedmiotem głębszej refleksji, powodem do dalszego bycia razem bądź rozstania. Nie zależy jej także na spontaniczności i intensywności przeżyć i doznań cielesnych, jak mogłoby się wydawać, sądząc po wybranej profesji. 457 L. Irigaray, Ta płeć (jedną) płcią niebędąca…, s. 25. 458 W. Klimczyk, Erotyzm ponowoczesny, Kraków 2008, s. 13. 207 jej potrzebom.

swoich problemach, zwierzają się jej, napawa ją dumą, sprawia, że ona sama czuje się mądrzejsza, bardziej potrzebna: "Un jour, je ferai psycho. Les psychologues, c'est des putes à la chatte élargie

[…] 

ce sera comme maintenant, on me parlera, ce sera pareil sauf qu'on aura pas à se rhabiller en me payant"

459 

. Znajomości te rekompensują jej więź, jakiej nie potrafi i nie chce nawiązać z własną rodziną. Obcy mężczyźni to dla Evelyne namiastka stymulującej bliskości drugiego człowieka, gdyż mimo całej niechęci wobec gatunku ludzkiego samotność nie jest rozwiązaniem przynoszącym ulgę. Jak pisze Zygmunt Bauman, samotność jest stanem wysoce niepożądanym, groźnym i budzącym lęk w społeczeństwie, które jest tak nieprzewidywalne, zmienne, niedające się oswoić. Ponadto samotność jest uczuciem, od którego się odzwyczailiśmy, w świecie nowych technologii nikt nie musi być sam 459 C. Castillon, Les Merveilles…, s. 135. 460 Z. Bauman, 44 listy ze świata płynnej nowoczesności…, s. 93.

odczuwalny atak, a także sposobem zaspokojenia narcystycznych pobudek poprzez zmianę tożsamości możliwą dzięki wcielaniu się w rolę tajemniczej escort-girl. Utylitarnie postrzegana seksualność determinuje życie Evelyne, snuje ona swoją narrację, ujawniając freudowskie powiązania między seksualnością a tożsamością, jednak opowiadanie siebie nie jest elementem psychoanalitycznej terapii, nie chodzi o zrozumienie siebie, odkrycie własnych pobudek. Należy zwrócić uwagę na rozgraniczenie seksualności od erotyzmu. Erotyzm, według George'a Bataille'a, rozwinął się z niedozwolonej seksualności, jest wyższą formą aktywności seksualnej człowieka opartą przede wszystkim na grze uwodzenia, zainteresowania, zdobycia partnera, gdy wyeliminuje się erotyzm, pozostaje mechaniczna, zwierzęca i bezrefleksyjna seksualność 462 . Erotyzm oznacza więc psychologiczne poszukiwania, zaangażowanie, którego bohaterka stara się za wszelką cenę uniknąć. Pozostaje w strefie seksualności, broniąc się przed erotyzmem. Intymne relacje z mężem traktuje w ten sam sposób jak spotkania z klientami, także jemu oferuje gamę usług, podając za nie swoją cenę, jeśli zagmatwana, czytelnik odnosi wrażenie, że pisarka starała się na siłę uzyskać efekt zaskoczenia czy wręcz zaszokowania odbiorcy. Jednym z "lżejszych" tekstów jest opowiadanie La Belle Indifférence. Narratorką jest starsza kobieta, której mąż przechodzi niebawem na emeryturę i planuje zakup domu na wsi, przeniosą się do niego, gdy już ustaną zawodowe zobowiązania męża Wieść o planach męża wywołuje u żony pozornie niespodziewaną reakcję psychosomatyczną -kobieta traci wzrok. Okazuje się, że pod fasadą spokojnego, udanego życia małżeńskiego kryje się obcość i nuda, przynajmniej z punktu widzenia bohaterki, która boi się życia tylko we dwójkę, gdyż mąż jest dla niej obcym człowiekiem, zawsze żyli otoczeni przez innych ludzi, uciekali od zmierzenia się z tym, co naprawdę ich (nie) łączy: Quelquefoisobawy przed zranieniem partnera lub przyznaniem się przed samym sobą do zmian, jakie zachodzą w nas samych, a co za tym idzie -w naszej relacji z najbliższą osobą. Obok par z problemami, nieco znudzonych wspólnym życiem, dziećmi, starzejących się, pisarka przedstawia również pary, w których miłość kwitnie, nawet jeśli czasem w bardzo trudnych warunkach. Zarówno tematyka, jak i warstwa językowa ulegają zdecydowanemu "unormalnieniu". Narracja jest logiczna, język odciążony z wyrażeń potocznych i wulgaryzmów charakterystycznych dla wcześniejszych tekstów Castillon. Można odnieść wrażenie, że z wiekiem Castillon nie tylko dojrzewa, co przejawia się w świetnie zarysowanych portretach psychologicznych bohaterów, lecz także łagodnieje. W opowiadaniu Les Cohabitants narrator mężczyzna opowiada o stopniowym oddaleniu, które powoli i niepozornie niszczy jego związek: "Vous entrez dans l'espace d'une rupture. 464 C. Castillon, On n'empêche pas un petit coeur d'aimer, Paris 2007, s. 138. 465 Ibidem, s. 142. 466 C. Castillon, Les Couplets, Paris 2013, s. 144. ponieważ decyzyjności, taka paralela znajdowałaby uzasadnienie. Zostały metaforycznie wygnane z domu, z miejsca, którego nie chciały opuszczać, i zmuszone do tułaczki po terenach, które są nieznane, osypują się spod nóg: "Włóczęga wyrusza w drogę nie wtedy, gdy wycisnął ostatnią kroplę rozkoszy z otoczenia, w jakim przebywał do tej pory, ale wtedy, gdy tubylcy stracą cierpliwość […] włóczęga wędruje, bo nie ma innego wyjścia" 469 . 467 Ibidem. 468 Z. Bauman, Ponowoczesność jako źródło cierpień…, s. 148. 469 Ibidem, s. 149. znajdują podobieństw z innymi członkami społecznego ogółu, nie widzą korzyści wypływających z różnic. Brak dyskursu, łącznika jednostki z ogółem uniemożliwia jej dobre funkcjonowanie i jest źródłem cierpienia. Ironia stosowana przez pisarkę jako chwyt myślowy może wyrażać rozgoryczenie czy tęsknotę za czymś, czego się nie ma. Ironia u Castillon, jak w większości tekstów współczesnej kultury, jest sarkazmem, istotnym tropem na drodze dotarcia do tego, do czego czytelnik ma dotrzeć. Gryzie, nie może mówić w sposób jednoznaczny i prosty, niemniej nosi znamiona ironii sokratejskiej, gdyż jej celem jest nie zagryźć, a dotrzeć do odbiorcy, stawiając go przed koniecznością odpowiedzi na serię pytań o fundamentalne aspekty jego człowieczeństwa, którymi niewątpliwie są miłość i rodzina. 476 Ibidem. 477 Y. Bertrand, Théories contemporaines de l'éductaion, Montréal 1998, s. 130 1.

Teoria odbioru w warunkach kształcenia akademickiego 1.1. Odbiorca w procesie komunikacji literackiej

  Kobieta w komunikacji literackiej; M. Camus, F. Rétif, Lectures des femmes. Entre lecture et écriture; L. Stetkiewicz, Kobiety na wolnym rynku literatury -zwycięstwo czy porażka, [w:] Szkice z ziemi niczyjej, czyli z socjologii literatury. autorki za przedmiot analizy obierają ewentualną specyfikę kobiecej lektury, wykorzystując jako materiał badawczy czytelnicze świadectwa kobiet znanych i cenionych, na przykład Virginii Woolf czy Violette Leduc, oraz wpływ lektur na podjęcie aktu pisania. Interesuje je przede wszystkim sposób, w jaki krytyka feministyczna wpłynęła na krytykę w ogóle, jak La Lecture…, s. 23-24. 486 U. Eco, Lector in fabula, przeł. P. Salwa, Warszawa 1994, s. 73. 487 Ibidem, s. 79.

	wstępne założenia co do jego kognitywnych reakcji podczas przebiegu lektury (przy dokonujący się w warunkach literatury obcojęzycznej może być bardziej skomplikowany z
	założeniu, że dzieło wstępnie organizuje lekturę i kieruje nią). oczywistych względów.
	Inną propozycją teoretyczną z tego samego kręgu teorii odbioru jest podejście semiotyczne Komunikacja literacka opiera się na dwóch instancjach: nadawcy i odbiorcy. Teoretycy są
	reprezentowane przez Umberta Eco, zbliżone do teorii Isera. Włoski badacz zakłada, że tekst zgodni, że instancja nadawcy ma charakter podwójny, tj. składa się z instancji produkującej
	Akt lektury staje się przedmiotem zainteresowania teoretyków w latach 70. XX wieku, gdy dzieło przestaje być odczytywane przez pryzmat epoki, biografii autora, podświadomości lub aktu pisania. Teorie wywodzące się z nurtu fenomenologicznego w odróżnieniu od tych formalno-strukturalistycznych kładą nacisk na intencjonalny i intersubiektywny charakter dzieła literackiego. Przyznają czytelnikowi nie tylko duży margines swobody, lecz także obarczają go pewną odpowiedzialnością za funkcjonowanie dzieła. Zostaje zauważony odbiorca jako ostatnia instancja stwarzająca byt dzieła. Obok ontologicznych pytań o literaturę i analizę dzieł teoria zaczyna zadawać pytanie o to, dlaczego czytamy, co znajdujemy w tekstach dla siebie, co one z nami "robią", dlaczego do niektórych z nich wracamy od wieków, zapewniając im nieśmiertelność? Poetyka oparta na redukowaniu tekstu do serii struktur okazuje się zbyt schematyczna i niekompletna. Teorie strukturalistyczne są niewystarczające, gdyż nie zapewniają odczytania w pełni wartości dzieła poprzez zastosowanie do jego analizy określonej techniki. W odpowiedzi na pojawiające się potrzeby subiektywizacji doświadczeń lekturowych w latach 70. i 80. zaczynają pojawiać się nowe perspektywy teoretyczne i badawcze. Ekspansja pragmatyki, która wyłoniła się obok badań nad składnią i semantyką, prowadzi literaturoznawców do zainteresowania się problemami odbioru literackiego 478 . Szkoła z Konstancji przyczynia się do powstania dwóch nurtów teoretycznych nadających czytelnikowi znaczenie. Chodzi o estetykę recepcji Hansa Jaussa oraz teorię czytelnika implicytnego Wolfganga Isera. W obu teoriach perspektywa socjologiczna wysuwa się na pierwszy plan. Estetyka recepcji proponuje zmianę w podejściu do historii literatury, która według Jaussa powinna być traktowana bardziej jako historia odbiorców niż historia dzieł, ponieważ to właśnie odbiorcy decydują o przetrwaniu dzieła. Literatura, według Jaussa, stanowi akt komunikacji, powinna być zatem analizowana poprzez swój wpływ na normy społeczne. Dla Isera natomiast perspektywa diachroniczna jest mniej interesująca, koncentruje się on raczej na wpływie, jaki tekst może wywrzeć na pojedynczego czytelnika. Podstawowym założeniem jego teorii jest to, że tekst "przewiduje" swojego czytelnika, czyni projektuje i programuje "modelowego odbiorcę", który powinien w sposób optymalny odpowiedzieć na wyzwania zawarte w strukturach tekstualnych. Również teoretycy francuscy mają wkład w badania pragmatyczne. Michel Picard proponuje nowe podejście do lektury oparte na uwzględnieniu potrzeb rzeczywistego odbiorcy, zarzucając tym samym teoriom poprzedników zbyt wysoki poziom abstrakcji (czytelnik modelowy, abstrakcyjny, "przewidywany", projektowany). Według Picarda należy badać jedyną możliwą lekturę, czyli konkretną lekturę konkretnego czytelnika, który jest w stanie odczytać tekst, używając narzędzi, jakich dostarcza mu jego własna inteligencja, wykształcenie, kontekst socjohistoryczny, który go ukształtował, kultura, doświadczenie i podświadomość 479 . Student jako odbiorca podlega procesom determinującym akt lektury, który możemy za Gillesem Thérienem określić jako pięciowymiarowy. Składają się na akt lektury procesy: neurofizjologiczny, kognitywny, afektywny, argumentacyjny oraz symboliczny 480 . W warunkach odbioru kierowanego niektóre procesy mogą pozostawać pod wpływem strategii przyjętych w procesie kształcenia. W procesie symbolicznym sens, jaki nadajmy danemu dziełu, zajmuje natychmiast miejsce w określającym odbiorcę kontekście kulturowym. Czytany tekst wchodzi w interakcję ze schematami dominującymi rzeczywistość odbiorcy oraz ze zbiorowym wyobrażeniem. Sens tekstu zmienia się zatem w zależności od otoczenia kulturowego, determinującego elementy świata odbiorcy (kulturowe, społeczne, historyczne, ekonomiczne itd.). Płeć, obok elementów kulturowych, również ma wpływ na odbiór tekstu, wydaje się to oczywiste, niemniej teoretycy zazwyczaj pomijają kategorię płci. Istnieją opracowania dotyczące funkcjonowania kobiet w procesie komunikacji literackiej, jednak najczęściej chodzi o pisarki 481 . Odbiorczynie literatury są najczęściej badane pod kątem biografii czytelniczki, natomiast różnice w percepcji tekstów przez mężczyzn i kobiety nieczęsto stanowią temat badań. Lukę tę częściowo wypełnia tom zatytułowany Lectures de femmmes. Entre lecture et écriture pod redakcją Marianne Camus i Françoise Rétif, w którym 479 Ibidem, s. 5-7 480 Ibidem, s. 9-13. odpowiadają w procesie lektury, a następnie w akcie pisania. "Les lectures des femmes représentent alors une optique adoptée pour sa fécondité, […] ce qui est en question, c'est un certain élargissement de la subjectivité, l'inscription de subjectivités féminines dans le champ de la tradition" 482 -piszą redaktorki tomu, przekonane o ogromnej dywersyfikacji kobiecych spojrzeń na kwestię différence, i zapraszają do współpracy badaczki z różnych krajów Europy w nadziei na stworzenie nowej dyscypliny les études critiques féministes comparées européennes. Zajęcia z literatury prowadzone w warunkach studiów neofilologicznych między innymi mają za zadanie poszerzanie kontekstów kulturowych, jakie odbiorca może uznać za oswojone, znane, w których potrafi się poruszać. Aby poszerzyć oddziaływanie symboliczne, należy odwołać się do funkcji afektywnych (lektura identyfikacyjno-emocjonalna pozostaje jednym z głównych sposobów lektury bez względu na teoretyków, którzy chcieliby ją często wyeliminować) oraz kognitywnych, które mają za zadanie zainteresowanie czytelnika tekstem, warunek sine qua non zakorzeniania się lektury wśród potrzeb poznawczych kształtujących młodego człowieka. Wprowadzanie dzieł najnowszych do programów nauczania literatury jest z punktu widzenia obiektywizmu historii literatury ułatwieniem interpretacyjnym dla odbiorców w świetle odpowiedzi na pytanie, który sposób odczytania dzieła należy wziąć pod uwagę w procesie analizy literackiej. Jauss uważał, że aby połączyć badanie odbioru dzieła literackiego z historią literatury, najwłaściwszą strategią byłoby zrekonstruowanie horyzontu oczekiwań czytelniczych pierwszego odbiorcy, tj. uwzględnienie odczytania, które było aktualne w czasie, gdy tekst powstał 483 . W przypadku tekstów powstających współcześnie zadanie to wydaje się ułatwione, "horyzont oczekiwań czytelniczych" wyznaczany jest w sposób synchroniczny poprzez znajomość gatunku, do jakiego dzieło przynależy, własne doświadczenia czytelnicze, które zaznajomiły odbiorcę z poruszaną w danym tekście tekst -autora oraz instancji tekstualnej -narratora. Ten, który pisze, nie jest tym, który opowiada, tzn. autor nie jest narratorem i nie należy tych dwóch instancji postrzegać jako jednej, co, jak zauważa Michel Houellebecq, jest nagminnie praktykowane przez dziennikarzy i media zajmujące się literaturą 484 . Czytając tekst, poznajemy dobrze narratora, autor pozostaje nieznany. Inaczej potraktujemy książki autobiograficzne lub z gatunku autofikcji, w których wstępnym założeniem jest pakt, jaki autor zawiera z czytelnikiem, uwzględniający pewien stopień prawdziwości świata przedstawionego. Tekst nie wystarczy jednak odbiorcy do zbudowania względnie kompletnej wiedzy o autorze, do tego potrzebna jest wiedza biograficzna, metaliteracka i metatekstowa zawarta w dokumentach, wywiadach, wypowiedziach itp. 485 Narrator jest kreacją autora, konstrukcją zbudowaną według przyjętych zasad i w jakimś celu, mającą za zadanie wzbudzenie zakładanej przez autora reakcji i refleksji. Tekst zawsze jest adresowany do kogoś. Używając określonego języka i odnosząc się do określonej tematyki, zakłada, jakie cechy powinny charakteryzować odbiorcę. Ten ostatni to abstrakcyjna figura postulowana przez autora, istniejąca tylko w warstwie tekstualnej, która wpisany jest wiek, doświadczenie, zainteresowania, wiedzę wynikającą z wychowania w określonym kontekście kulturowym. Eco mówi o czytelniku -operatorze, zdolnym do odczytania "niewypowiedzianego", czyli tego, co "nie pojawiło się na powierzchni, na poziomie wyrażania; lecz właśnie to musi zostać zaktualizowane na poziomie aktualizacji treści" 486 . Autor musi zatem założyć, że odwołuje się do zbioru kompetencji, który jest znany czytelnikowi, przewiduje "czytelnika modelowego" za pomocą takich środków, jak wybór języka, wybór typu encyklopedii, wybór określonej tradycji leksykalnej i stylistycznej 487 . Odbiorca rzeczywisty, indywidualny lub zbiorowy, ma cechy socjologiczne, psychologiczne i kulturowe, które mogą ulegać nieskończonym zmianom, co wpłynie znacząco na odczytanie dzieła, modyfikując je w nieskończoność i nakładając na tekst, na przestrzeni wieków, kolejne 484 Wywiad z Michelem Houellebekiem, Klub Trójki, Polskie Radio Program Trzeci, nagranie dostępne pod 481 Por. K. Kłosińska, kobiety eksplorują potencjał stawiania pytań o różnicę płciową i jak na te pytania adresem: http://www.polskieradio.pl/9/396/Artykul/226644,Michel-Houellebecq-w-klubie-Trojki. problematyką czy formą, model języka literackiego, jaki funkcjonuje obecnie. Odbiór 485 V. Jouve,
	482 M. Camus, F. Rétif, Lectures des femmes. Entre lecture et écriture, Paris 2002, s. 10.
	483 V. Jouve, La Lecture…, s. 17.

  La Lecture…, s. 36-37. 498 V. Jouve, L'Effet-personnage dans le roman, Paris 2011, s. 79-80. 499 Ibidem, s. 82.

	496 Ibidem, s. 15.
	497 V. Jouve,

  . 514 Ibidem, s.99. chciałby przekonać się, że egzystencja bohatera zazna sprawiedliwego finału, zaspokajając jego własne moralne oczekiwania. Afektywne efekty lektury są nieuniknione i potrzebne, natomiast rolą kształcenia literackiego jest sprawić, aby nie na nich kończyło się obcowanie z tekstem literackim, ale by były jedynie jego pierwszym, wstępnym etapem. Niemniej jak zauważa Vincent Jouve, utożsamianie się z bohaterem dzieła literackiego pozwala również na "rozwój" czytelnika, jest procesem, który konstytuuje budowanie wyobrażenia podmiotu o samym sobie poprzez porównywanie się z Innym i przede wszystkim odróżnianie się od niego. Wiązanie się z losami bohatera pozwala lepiej zrozumieć "prawdę" o własnym życiu, akt lektury pozwala na dostęp do wyraźniejszej percepcji własnej kondycji w świecie i lepsze zrozumienie siebie samego. Jeśli iluzja świata przedstawionego nie tłumi krytycznej czujności czytelnika, ponowne przetworzenie "stłumionego", aktywowane przez lekturę, prowadzi ostatecznie do osobowościowej progresji, a nie regresji515 . W latach 70. XX wieku popularny francuski dziennikarz i scenarzysta Pierre Dumayet tworzył program telewizyjny zatytułowany Lire c'est vivre, mający na celu zarejestrowanie komentarzy i wrażeń "zwykłych" czytelników, którzy nie staną się nigdy specjalistami z dziedziny literatury. Akcent położony jest na lekturę, odbiór dzieła, która Dumayet'owi jawi się jako kwestia ważniejsza od innych aspektów literatury. Wolność czytelnika i wolność lektury, sposoby (od)czytania dzieł literackich, zawładnięcia tekstem powinny stanowić według niego temat refleksji oraz badań 516 . Możemy stwierdzić, że refleksja Pierre'a Dumayeta o kondycji i sposobie funkcjonowania czytelnika stanowiła swego rodzaju potwierdzenie przeczuć pojawiających się w latach 70. teorii skupionych na recepcji i odbiorcy literatury (Iser, Jauss, Eco, we Francji Barthes, Picard, Jouve), a także badań z zakresu socjologii lektury Roberta Escarpita ("rzecz nie jest w pełni wypowiedziana jeśli nie została powiedziana do kogoś") 517 , chociaż to Sartre jako jeden z pierwszych twierdził, że literatura istnieje jedynie poprzez czytelników, a słowo może wstrząsnąć światem. Nowe koncepcje teoretyczne wpłynęły znacząco na edukację literacką, fokalizacja uwagi na czytelniku oznacza, w warunkach szkolnych/akademickich, skupienie się na uczniu/studencie, odejście przynajmniej częściowe od klasycznie filologicznej pracy z tekstem literackim, czyli explication du texte. Jak pisze Jean Verrier, rozpoczęcie zajęć z 515 Ibidem, s.102-103. 516 http://www.ina.fr/video/CPD07009442/en-revoyant-lire-c-est-vivre-video.html [dostęp 3.11.2014]. 517 R. Escarpit, Sociologia della letteratura, Roma 1994, s.74 [una cosa non è stata interamente detta so non è stata detta a qualcuno -przeł. M.L.-H.]. literatury od poznania lektur uczniów/studentów bez względu na to, jak bardzo oddalone są od programu, kanonu, preferencji nauczyciela/wykładowcy, stanowi warunek sine qua non uwieńczonego sukcesem procesu nauczania literatury w perspektywie interkulturowej 518 . La lecture est une conversation. Des fous se lancent dans des dialogues imaginaires dont ils entendent l'écho quelque part dans leur tête : les lecteurs se lancent dans un dialogue similaire, provoqué par les mots sur une page […] il arrive aussi qu'un lecteur éprouve le besoin de prendre un crayon et de répondre dans les marges d'un texte. Ce commentaire, cette glose, cette ombre qui accompagne parfois nos livres préférés transpose le texte en un milieu familial a ici une influence déterminante, même si elle semble s'être un peu atténuée dans les nouvelles générations […]. Aucune recette ne garantit qu'un enfant lira, mais les enquêtes insistent sur l'importance de la présence de livres à la maison en particulier dans la chambre de l'enfant. Cette présence, toutefois, semble avoir une influence positive sur le goût de lire dès lors que le livre vit avec la famille et fait notamment l'objet de conversations. Le rôle des lectures oralisées est également souligné : le poids des grands lecteurs est deux fois plus important parmi ceux qui ont bénéficié d'une histoire contée par leur mère chaque jour que parmi ceux qui n'en ont écoutée aucune 526 . Te działania nie wykluczają odwoływania się do opinii znawców, podpatrywania narzędzi analizy i oceny, jednak te opinie nie determinują własnych odkryć dzieła 534 . Nauczyciel w roli krytyka literackiego…, s. 80. wiedzy oraz osadzenie w tradycji, z krytyki komentującej wolności wyboru i odbioru, nieliczenia się z kanonem, otwarcia na nowe doświadczenia i gotowość do zrozumienia ich bez względu na zawarty w nich ładunek niespodziewanego, kontrowersyjnego, nieopisanego 538 . Rolą edukacji literackiej jest wykształcenie umiejętności krytycznego czytania, uczeń powinien potrafić odpowiedzieć nie tylko na pytanie, czy dany tekst mu się podoba, lecz także dlaczego się podoba, czym się wyróżnia, co jest w nim ważne, pod jakim względem przypomina inny tekst kultury (nie musi to być inny utwór literacki; zgodnie z poetyką intersemiotyczną propagowaną we współczesnej dydaktyce może to być inny wytwór kultury, np. film, czyli tekst audiowizualny), czy ma wartość, znaczenie? Zadanie to jest bardzo trudne w sytuacji, gdy przede wszystkim należy ocalić czytanie w ogóle, a programy kształcenia pełne klasycznych pozycji obowiązkowych, ewentualnie "bestsellerów dziadków" nie pozostawiają wiele czasu na lekturę całych dzieł 539 . Stanisław Bortnowski, w artykule Współcześni pisarze bez szans stwierdza, że praktyka szkolna zaniedbuje fakt, iż literacka współczesność zasługuje na omówienie i refleksję, a część dzieł sprzed kilkuset lat, mimo że dziś już są klasyczne, powinna zrobić nieco przestrzeni dla tekstów najnowszych, wybieranych częściowo w porozumieniu z uczniami. "Na pewno nie ma czasu, ale też nie ma nauczanie literatury przekształci się w poznawanie fragmentów powieści, a nawet opowiadań, wówczas tak naprawdę literatura, i ta dawna, i ta najnowsza w szkole nie zaistnieją, a młody Polak stanie się osobą zdolną tylko do przeczytania kilku wskazanych stron prozy. Czy można go będzie wówczas nazwać analfabetą? 540 To spostrzeżenie Bortnowskiego znajduje pełne potwierdzenie w spotkaniach przeprowadzonych na potrzeby niniejszej rozprawy ze studentami szczecińskiej romanistyki. Podstawowym pytaniem, na które należałoby odpowiedzieć, jest pytanie o rolę literatury we współczesnych programach uniwersyteckich. Niewątpliwie jej celem jest ukształtowanie podmiotu samodzielnego, zdolnego do krytycznej refleksji. Cel ten może zostać osiągnięty, gdy proces dydaktyczny bierze pod uwagę dwa warunki: po pierwsze, zapewnia kontakt ze zróżnicowanymi wytworami kultury; po drugie, przekazuje młodemu odbiorcy niezbędne narzędzia interpretacji, tak aby mógł docierać do sensów i wartości, które do niego przemawiają 541 . Według Umberta Eco nauczyciele literatury odgrywają rolę recenzentów, którzy rekomendują teksty, historyków kultury, którzy umieszczają danego autora i dany tekst w odpowiednim kontekście oraz krytyków literackich, którzy próbują przybliżyć studentom Dialog kultur w edukacji, red. B. Myrdzik, M. Karwatowska, Lublin 2009. 542 U. Eco, O literaturze, przeł. J. Ugniewska, A. Wasilewska, Warszawa 2003, s. 16. 543 A. Adamczuk-Stęplewska, Polska literatura najnowsza (1989-2009) w szkole, Lublin 2012, s. 8. 240 Jak zauważa cytowany przez Annę Adamczuk-Stęplewską Jerzy Jarzębski, znajomość najnowszych tekstów umożliwia dotarcie do istoty czasów współczesnych, jest więc niezwykle ważna dla młodego człowieka starającego się zrozumieć przestrzeń kulturową, w której egzystuje, i dla którego nauczyciel powinien być kompetentnym i zorientowanym przewodnikiem po niej 544 . Współczesność naznaczona globalizacją i wielokulturowością stawia nowe wyzwania kształceniu literackiemu. Literatura nie może być poznawana dziś wyłącznie poprzez tradycyjne metody, gdyż i jej podmiot, czyli tekst literacki poszerza swe tradycyjne znaczenia. Obecnie literatura nie jest wyłącznie tekstem-językiem zapisanym i wydrukowanym, korpus języków literatury uległ znacznemu poszerzeniu poprzez synergię z innymi środkami wyrazu. Dziś oprócz języka tradycyjnie rozumianego mamy język wizualny, teksty często przeobrażają się w obrazy (np. filmowa adaptacja powieści czy opowiadania), język muzyki (dobrym przykładem może być tutaj melodramma, charakterystyczny zwłaszcza dla kultury włoskiej) oraz język, któremu towarzyszą znaki graficzne (np. komiksy). Niewątpliwie współczesnego studenta bardziej niż uznane dzieła literatury klasycznej przyciągają "języki mieszane", tj. mariaże literatury z innymi sztukami: kinem, muzyką i przede wszystkim nowymi technologiami. Anna Adamczuk-Stęplewska zauważa: Polska literatura najnowsza…, s. 38.

	Praca Pierre'a Dumayeta okazała się bardzo znacząca również dla francuskiej genologii przez tekst. Michèle Petit również skłania się ku koncepcji odbioru opartej na determinantach społeczno-kulturowych. Podstaw wytwarzania się tożsamości czytelniczej upatruje w modelu wyniesionym ze środowiska rodzinnego, stwierdza, że dorośli będący aktywnymi czytelnikami swoją potrzebę obcowania z literaturą wytworzyli w okresie dzieciństwa. Jak społecznych sposobów czytania. W jego opinii, konwencje obowiązujące w danej epoce wpływają na powstanie reguł i norm lektury, obowiązujących powszechnie i niezwiązanych z charakterem samego dzieła 529 . Reasumując, strategie czytelnicze w dużej mierze zależą od utrwalonych w danej kulturze i danym społeczeństwie wyobrażeń, sposobów czytania, a także się nieustannie "zabawki technologiczne" oraz internetowe sieci społeczne stanowią integralną część jego życia. Zapewne dane europejskie nie różnią się wiele od tych amerykańskich. Zmiany społeczne i cywilizacyjne mogą prowadzić do zmian ewolucyjnych. Jak pisze Pronsky, powołując się na opinię dr. Bruce'a Perry'ego z Baylor College of w przeświadczeniu, że stan niesięgania po nużącą lekturę jest normalny. Janus-Sitarz stawia więc pytanie: czemu służą, wobec powyższego, lekcje literatury? Jaki sens ma wymuszona praca z tekstami kanonicznymi oraz jak sprawić, by szkolne czytanie nie było tym, na którym przygoda człowieka z książką się kończy? I w końcu jakie metody nauczania sprzyjałyby interpretacji. Podejście takie doskonale odpowiada oczekiwaniom i potrzebom uczniów, wyrażonym w
	literackiej. W opublikowanej w 2000 roku Autobiographie d'un lecteur autor bardzo zauważa francuska antropolog: krytycznych przekazów związanych z konkretnym tematem i utworem. Medicine, odmienne doświadczenia neurokognitywne pokoleń prowadzą do wyeksponowania pozytywnym doświadczeniom uczniów z zajęć o literaturze -autorka, odwołując się do przeprowadzanych przez cytowaną autorkę badaniach. Oczekiwaniom, dodajmy,
	wyraziście eksponuje tożsamość czytelniczą w centrum pisania autobiograficznego. specjalizacji różnych struktur mózgu, co oznacza, że mózgi współczesnych uczniów i prowadzonych przez siebie badań, podaje, że 80% licealistów twierdzi, iż nie pamięta ze nieznajdującym odzwierciedlenia w szkolnej rzeczywistości (70% polonistów gimnazjalnych Lektura fragmentów dzieł okazała się najbardziej krytykowanym oraz zniechęcającym do
	Przedstawia lekturę jako najważniejszy komponent własnej tożsamości, bez pamięci odbytych 1.3. Digitalni tubylcy, student jako odbiorca literatury studentów aktywizują fizycznie pola na skutek sposobu, w jaki dorastają, tak różnego od tego, szkoły żadnej ciekawej dyskusji na temat omawianej lektury 532 . Natomiast wśród uczniów, ankietowanych w tych samych badaniach stwierdza, że nie wykorzystuje na zajęciach dzieł literatury jako przedmiotu akademickiego elementem kształcenia literackiego, a co za tym
	lektur nie istnieje pamięć przeżytych doświadczeń. Wszelkie wydarzenia życiowe zbiegają się w jaki dorastali ich, niewiele w końcu starsi, poprzednicy. Jako cyfrowi native speakerzy nie którzy deklarują pozytywne doświadczenia lekcyjne, najbardziej cenione są zajęcia literatury najnowszej). U podstaw owego wykluczenia leży zarzut, że literatura najnowsza nie idzie -do prywatnych poszukiwań związanych z przedmiotem studiów. Bardziej
	u niego z konkretnymi dziełami czytanymi na różnych etapach egzystencji. Podobnie opisuje Jaki jest współczesny student, do którego instytucja akademicka kieruje literacką ofertę musieli, tak jak digitalni imigranci, uczyć się języka nowych technologii jako drugiego, polegające na dyskusji, powolnym i wspólnym omawianiu najważniejszych dla treści, przedstawia świata (wciąż silne przywiązanie do mimesis) i nie spełnia funkcji, które szczegółowo problem ten opiszę w części praktycznej tego rozdziału.
	swoje czytelnicze doświadczenia Alberto Manguel w opublikowanym w 2004 roku Journal edukacyjną? Posługując się nazwą użytą przez Marca Prensky'ego w artykule Digital wzrastali w nim, co oznacza, że proces ich socjalizacji przebiegał inaczej. Digitalni imigranci zagadnień, wyjaśnianie elementów językowych niezrozumiałych dla współczesnego młodego spełniała literatura realistyczna i zaangażowana -nie stara się naprawiać świata, wymierzając
	d'un lecteur. Stwierdza, że niektóre dzieła stanowią prawdziwe wyzwanie, wymagają naszej Natives, Digital Immigrants, można powiedzieć, że młody człowiek epoki płynnej nie mają szans nabrać podobnej biegłości w opanowaniu języka nowych technologii, gdyż odbiorcy, a także wspólne czytanie na głos wybranych fragmentów utworu. Takie wyniki sprawiedliwość, ponadto dyskwalifikują ją język ulicy, eksperymenty stylistyczne i
	reakcji, odpowiedzi, opinii, refleksji itp. Manguel stwierdza: nowoczesności jest cyfrowym tubylcem, czyli jednostką ukształtowaną przez język nowych język, którego uczymy się w wieku dziecięcym, jest zapisywany w innej części mózgu niż potwierdzają stwierdzenia Prensky'ego o tym, że język odpowiadający innym kontekstom kompozycyjne (metafora, ironia, groteska, hiperrealność) oraz niefabularność. Możemy
	technologii, gier komputerowych, teledysków, internetu. Jego system percepcyjny odbiega od ten, którego uczymy się w późniejszym okresie życia 531 . kulturowym, w których wzrastały następujące po sobie pokolenia, jest właśnie tym stwierdzić, że powody wykluczania dzieł najnowszych z lekcji literatury stoją więc w
	sposobu postrzegania rzeczywistości większości nauczycieli ukształtowanych jeszcze w erze Według Prensky'ego największym problemem jest brak komunikacji wynikający z różnych elementem, który prowokuje najwięcej problemów w dzisiejszej relacji uczeń-nauczyciel. sprzeczności z jednym z podstawowych celów, jakie zajęcia te chciałyby spełniać: ożywienie
	autre temps et une autre expérience ; il prête de la réalité à l'illusion qu'un livre nous parle et nous incite à exister 519 . W całości skupiona na procesie lektury i recepcji tekstów literackich autobiografia czytelnika jako gatunek stwarza przestrzeń do refleksji nad rolą, jaką literatura może odegrać w procesie formowania się jednostkowej tożsamości danego człowieka/czytelnika, nad mnogością sposobów (od)czytywania tekstów oraz nad rolą subiektywnych odczuć odbiorcy w stwarzaniu sensu danego dzieła. Jak zauważa Annie Rouxel, zaletami wprowadzenia tego typu tekstów do programów zajęć z literatury jest umożliwienie studentowi obserwacji zależności między gustem czytelniczym a rozwojem tożsamości. Opisując spotkanie dwóch światów: tekstu i czytelnika, można zauważyć, jakie miejsce zajmuje proces identyfikacji w odbiorze dzieł oraz jakim zjawiskom tożsamościowego rozdwojenia są poddawani czytelnicy predigitalnej. Problem owej różnicy wychodzi na jaw w szkole, kiedy okazuje się, że system języków, którymi posługują się tubylcy i imigranci ery cyfrowej, a który siłą rzeczy musi Janus-Sitarz stawia w artykule tezę, że mając na uwadze zmiany, o których pisał również czytelnictwa wśród młodych ludzi. Jak argumentuje Przemysław Czapliński w artykule Decydującym elementem stawania się czytelnika jest zatem zdolność do wytworzenia z edukacyjny działa silnie na podstawie tradycyjnych, sprawdzonych w przeszłości rozwiązań i wpływać negatywnie na procesy kształcenia. Procesy komunikacyjne cyfrowych native'ów są Prensky, warto rozwijać u uczniów te kompetencje, które ucierpiały w wyniku stałego Literatura, mój bliźni, trudne teksty, odbiegające od klasycznej struktury, nie stanowią książką relacji afektywnej i emocjonalnej, a nie jedynie kognitywnej. Wytworzenie takiej domaga się przejrzystej kategoryzacji pojęć, ich klasyfikowania, syntezy, analizy i oparte przede wszystkim na szybkości przekazu i odbioru informacji, możliwości kontaktu z nowymi technologiami, czyli zdolność utożsamiania się z bohaterem literackim, zagrożenia dla tradycji, a wzbogacają ją. Literatura składająca się z wielu tradycji wydaje się więzi, zakorzenienie potrzeby czytania może się odbyć za pośrednictwem aktu imitacji, czyli najprościej mówiąc, naśladowania czytających rodziców. Zgodnie z psychoanalityczną perspektywą przyjętą przez Michèle Petit również inne doświadczenia kulturalne (niebagatelna tu rola szkoły i uniwersytetu jako miejsc doświadczania kultury), które nabywamy przez całe życie, są przedłużeniem i rozwinięciem tych zapoczątkowanych w dzieciństwie, a stanowiących pierwsze doświadczenia związane z aspektem gry, kreatywności, emancypacji 527 . Skądinąd kontekst społeczno-kulturowy ma istotną wagę dla odczytania znaczeń dzieła. Polski badacz Michał Głowiński uważa, że czynniki determinujące konkretyzację dzieła są zawarte nie tylko w samym utworze, lecz także we "właściwościach kulturalnych epoki, w której konkretyzacji się dokonuje" 528 . Zwraca również uwagę na rolę języka jako jednego z podstawowych czynników wpływających na powodzenie konkretyzacji. Zmiany w nim zachodzące mogą rodzić przesunięcia znaczeniowe, tj. przesunięcia w obrębie konotacji utrudniające odczytanie utworu. Badacz podkreśla istnienie 526 M. Petit, Lecture et relations, http://www.adbdp.asso.fr/spip.php?article449 [dostęp 4.11.2014]. 527 Ibidem. 528 M. Głowiński, O konkretyzacji, [w:] Dzieło wobec odbiorcy. Szkice z komunikacji literackiej. Prace wybrane, t. 2, Kraków 1998, s. 98. krytycznego uogólnienia. Młody człowiek wzrastający w informacyjnym chaosie, generującym codziennie miliony zakodowanych newsów przetwarza informacje inaczej niż wcześniejsze pokolenia. Funkcjonuje rozdarty pomiędzy poczuciem zagubienia i niepewnością własnej tożsamości a potrzebą akceptacji i uporządkowania rozedrganego świata. Znalezienie sposobu na porozumienie międzypokoleniowe leży jednak po stronie nauczycieli -digitalnych imigrantów, przybyszów z niecyfrowego świata 530 . Jednak szkoła zdaje się często ignorować podstawowy problem, przywoływany przez wspomnianego powyżej Marca Pronsky'ego, obecni studenci radykalnie się zmienili pod wpływem rozwoju technologii (który nastąpił pod koniec XX i na początku XXI wieku i nadal trwa), nie są już ludźmi, dla których został zaprojektowany obowiązujący system edukacji. Przeciętny absolwent amerykańskiego collegu spędził mniej niż 5000 godzin życia na lekturze, ale 10 000 godzin na grach wideo i 20 000 godzin na oglądaniu telewizji. Wszelkie pojawiające równoległego odbierania kilku różnych informacji pochodzących z różnych źródeł (tzw. crossmedialność). Preferują grafikę/obraz niż tekst, przypadkowy, fragmentaryczny i wyrywkowy dostęp do niego (hipertekst), najlepiej działają połączeni w sieć/w sieci, oczekują natychmiastowej gratyfikacji poczynionych wysiłków, wolą grę od "poważnej" pracy. Umiejętności te zupełnie nie korespondują z umiejętnościami i sposobem komunikowania się imigrantów, którzy uczyli się i uczą statycznie, metodycznie, krok po kroku, zachowując linearny porządek. Dodatkowo "imigranci" żywią silne przeświadczenie, że tylko taki sposób nauki może być skuteczny i często nawet nie próbują poszukiwać innych metod przekazywania wiedzy, a jeśli próbują, to nieskutecznie. Anna Janus-Sitarz w artykule Nauczyciel w roli krytyka literackiego wskazuje na mankamenty braku znalezienia wspólnego języka gwarantującego porozumienie nauczyciela i ucznia. Pogoń za interaktywnymi metodami nauczania, które byłyby w stanie zainteresować uczniów utworem literackim, sprawia, że paradoksalnie, w zalewie filmików, prezentacji i gier przybliżających treść dzieła i życie autora sam tekst ginie. Nauczyciel nie oczekuje od ucznia czytania, a sam uczeń wzrasta 531 Ibidem. odczuwanie empatii, świadomość, że lektura przede wszystkim nas rozwija, dostarcza narzędzi poznawczych i krytycznych pozwalających stopniowo osiągać intelektualną autonomię, a następnie bawi, rozśmiesza, wzrusza, zachęca do refleksji poprzez wypływające z niej pytania 533 . Jako strategię faworyzującą osiągnięcie wyżej wymienionych efektów autorka artykułu proponuje wejście w rolę krytyka literackiego, którego warsztat pracy mógłby się okazać ożywczy dla tradycyjnego warsztatu nauczycielskiego, przede wszystkim dzięki swojej paralelności z dziełem literackim, które omawia, bada, obiera za przedmiot krytyki. Wykorzystywanie nowości wydawniczych na zajęciach oznacza pracę z tekstem jeszcze nieopracowanym, nieuprawomocnionym powagą literaturoznawczych badań. Otwiera to drogę lekturze i recepcji kreatywnej dla wszystkich uczestników procesu edukacyjnego. Jak pisze Janus-Sitarz: Lektura jest dla nich autentycznym wyzwaniem: mogą ją odrzucić lub wprowadzić do szerszego obiegu czytelniczego, rozreklamować, ożywić przez generowanie wielu badaczowi ciekawsza, ponieważ nie ma roli redukcyjnej wobec możliwych estetyk i formuł, innych niż ta realistyczna, ponadto sprzyja refleksji nad własnymi oczekiwaniami i preferencjami 535 . Anna Janus-Sitarz w cytowanym wcześniej artykule proponuje nauczycielowi wprowadzającemu na zajęcia młodą literaturę połączenie dwóch postaw 536 : pierwszej, krytycznej, naukowej, skupionej na warsztacie utworu, stojącej po stronie tradycji; drugiej, komentującej, przychylnej artyście, procesowi tworzenia, innowacyjnym rozwiązaniom, opisującej również recepcję dzieła, przyczyniając się tym samym do współtworzenia przedmiotu opisu, w sumie bardziej subiektywnej niż krytycznej 537 . Badaczka zastrzega, że nie chodzi o łączenie obu tych postaw, ale o wydobycie z każdej z osobna cech mających wartość w kształceniu literackim, tj. z oceny krytycznej uporządkowane przekazywanie 534 Ibidem, s. 77. 535 P. Czapliński, Literatura, mój bliźni, "Tygodnik Powszechny" 2005, nr 49, s. 12. 536 Autorka przyjmuje opis postaw krytycznych zaproponowanych przez W. Juszczaka w Dwie krytyki : "krytyczna" i "komentująca", [w]: Współczesne problemy krytyki artystycznej, red. A. Helman, Wrocław 1973. refleksji: -pisze Bortnowski. Współczesność w podręcznikach kształcenia literackiego oznacza dzieła sprzed około 40-50 lat i starsze, przy czym należy podkreślić, że 60% polonistów problemu nie dostrzega i nie odczuwa potrzeby omawiania tekstów współczesnych na lekcjach. Kolejnym problemem opisanym przez Bortnowskiego jest fragmentaryczna lektura, jakiej poddawana jest większość omawianych dzieł. Fragmentaryczne odczytania stanowią, według niego, niewydolność systemu, sprzeczność między zbyt dokładnym nauczaniem przeszłości a niedostrzeganiem tego, co znamionuje teraźniejszość. mechanizmy literackości, by ukształtować świadomych odbiorców nie tylko literatury, lecz także kultury generalnie, zarówno tej dawnej, jak i współczesnej 542 . Zadanie nauczycieli dydaktyków literatury polega więc na aktywowaniu u studentów samodzielnego myślenia, zajmowaniu stanowiska i umiejętności uzasadnienia go. Jak stwierdza Anna Adamczuk-Stęplewska: Lekcje literatury, poprzez uczenie sztuki analizy i interpretacji, a co za tym idzie poznawania wartości i antywartości, przejmują na siebie dużą część ciężaru wychowania i przygotowania młodzieży do dorosłego życia, wzbudzając w niej potrzebę uczenia się przez całe życie 543 . 540 S. Bortnowski, Współcześni pisarze bez szans, http://www.dziennikpolski24.pl/artykul/1746396,wspolczesni-pisarze-bez-szans,id,t.html?cookie=1 [dostęp 22.07.2014]. 541 M. Pieniążek, Szkolny dialog modernizmu z postmodernizmem: z dramatu milczącej wrogości ku metodyce dramatycznego poznania, [w:] Ucząc się obcowania ze sztuką wysokoartystyczną i dojrzewając do krytycznego myślenia, [uczeń] na co dzień ogląda programy telewizyjne, słucha audycji radiowych, przegląda zasoby sieci, by czerpać przyjemność i rozrywkę z płynących stamtąd prostych i łatwych treści. Problem ten stał się zadaniem dla nauczyciela polonisty. Od niego bowiem zależało, jaką opcję wobec tej sytuacji wybierze: podejmie autentyczny dialog czy zgodzi się na pobłażliwe przyzwolenie 545 . Rolą nauczyciela byłoby zatem wskazanie studentowi klasycznych źródeł: tematów, mitów, symboli przechowywanych i przekazywanych przez kanoniczne teksty, z których czerpie często kultura popularna. Różnorodność współczesnych tekstów kultury eksponują nurty nowoczesnej humanistyki związane z cultural studies, takie jak poetyka kulturowa, nowy historycyzm, feminizm, postkolonializm. Nurty te proponują ogląd dzieła literackiego jako "konstruktu literacko-kulturowego", jak je definiuje Ryszard Nycz, podkreślając kulturową naturę tego "wielowarstwowego konkretu" stworzonego przez człowieka, który w 544 Ibidem, s. 32. 537 A. Janus-Sitarz, powszechnej świadomości, że to, co się dzieje wokół, musi zostać poddane analitycznej 545 A. Adamczuk-Stęplewska,

le Jeżeli

  Szpetna szesnastoletnia, "Tygodnik Powszechny" 2015, nr 51, s.20. młodych ludzi do literatury najnowszej, czyli tej, która ich najbardziej interesuje, czy raczej może zainteresować, spowoduje, że nie będą sięgać również po teksty klasyczne, a to miałoby fatalne skutki dla całego procesu rozwijania kompetencji poznawczych, kulturowych i społecznych młodego człowieka.Należałoby również zwrócić uwagę na skutki, jakie może implikować nikła obecność lektur tzw. kobiecych w programach nauczania. Poprzez literaturę człowiek uczy się symbolicznie obrazować swoje przeżycia, ale także odkodowywać świat Innego. Można przyjąć, że poprzez literaturę dokonuje się proces subiektywizacji i socjalizacji.Asymetryczny wybór literatury, głównie monopłciowej, uznawanej za neutralną, może przyczyniać się do zawężenia sposobu postrzegania świata, niesprzyjającego budowaniu wyobrażeń o rozwijaniu społeczeństw i relacji międzyludzkich na zasadach harmonijnego współistnienia. Pominięcie w programie lekturowym romanistyki głosu przeciwwagi, czyli kobiecej narracji dotyczącej wielu aspektów i wydarzeń niezwykle ważnych dla rozwoju kultury i społeczeństwa francuskiego, uniemożliwia pełne ich zrozumienie. Przypomina o tym opinia Davida Hume'a -ten szkocki filozof, znawca Francji, widząc wspólne działanie kobiet i mężczyzn w rozmaitych sytuacjach życiowych, stwierdził, że Francja to kraj kobiet 550 .

	uniwersalnego i obiektywnego systemu. Wizją, dodajmy, odrzucaną przez nurty zorientowane
	kulturowo i antropologicznie, takie jak między innymi feminizm czy nowy historyzm
	zwracające się ku "systemom lokalnym" wielowymiarowym, fragmentarycznym,
	rozproszonym, wytwarzanym z pełną świadomością zależności historyczno-społecznych.
	Według nich obraz dziejów dostarczany przez wielkie dzieła jest niekomplementarny i
	wymagałby pewnych uzupełnień. Skoro nowy historycyzm zapoczątkował kulturowy zwrot w
	podejściu do badań literackich uwzględniających ów wielowymiarowy charakter literatury i
	różne języki interpretacji, otwartych na zmieniające się konteksty kulturowe, to wydawałoby
	się, że również perspektywa dydaktyczna, a więc i programy kształcenia literackiego powinny
	stać się bardziej otwarte, uwzględniając także żeńską połowę ludzkości nadal wyraźnie
	niedoreprezentowaną.
	Współczesne teksty oznaczają wprowadzenie i stosowanie nowych metodologii
	wywiedzionych z teorii poststrukturalistycznych, a zatem nowe sposoby czytania
	proponowanych lektur, pozwalające na uruchomienie własnych doświadczeń w procesie
	interpretacji, co ma dodatkową wartość motywującą, ponieważ student chętnie będzie
	dokonywał porównywania własnych doświadczeń z tymi zawartymi w literaturze. W
	kontekście kryzysu czytelnictwa motywacja aktywizowana obcowaniem z utworami
	współczesnymi, a więc najbliższymi doświadczeniom studentów, oraz płynąca z niej
	autorefleksja są cenne i nie powinny być ignorowane. Tradycyjne dzieła kanoniczne, bez
	względu na stopień uniwersalności zawartych w nich modeli podmiotowości, nie są w stanie
	samodzielnie spełniać funkcji edukacyjnej. Tomasz Kunz w tekście Szpetna szesnastoletnia
	pisał:
	Czytanie literatury najnowszej jest jednak dla wielu osób najbardziej naturalną szkołą lektury,
	która zaowocować może w przyszłości sięgnięciem po takich autorów, jak Balzac, Proust czy Analiza programów kształcenia literackiego filologii romańskich pokazuje, że to raczej Perec (o Heglu nie wspominając). Skuteczne zniechęcenie do poznawania współczesnej
	nauczyciele dość niechętnie wprowadzają teksty najnowsze, w tym kobiece, do swoich polskiej literatury -poprzez tworzenie barwnych wizji jej przyspieszonej agonii -nie jest
	programów, izolując niejako słuchaczy swoich kursów w świecie kanonu klasycznego, który najlepszą receptą na wychowanie takich czytelników 549 .
	opowiada się za wizją tradycyjnie pojmowanej historii literatury jako spójnego, linearnego,
	Kunz odnosi się do niechęci dydaktyków i nauczycieli do literatury współczesnej, wobec
	546 R. Nycz, Kulturowa natura. Słaby profesjonalizm. Kilka uwag o przedmiocie poznania literackiego i statusie dyskursu literaturoznawczego, [w:] Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, red. M.P. której, między innymi, stawiany jest zarzut bezwartościowości spowodowanej
	Markowski, R. Nycz, Kraków 2006, s.16-20. 547 A. Adamczuk-Stęplewska, Polska literatura najnowsza…, s. 57-58. przełamywaniem odwiecznych wartości i tradycji. Jak słusznie zauważa, zniechęcenie
	548 Ibidem. 549 T. Kunz,

  Podsumowując wyniki ankiety, możemy stwierdzić, że nadal aktualne pozostają słowa napisane w 1977 roku przez Janusza Sławińskiego w artykule pt. Literatura w szkole: dziś i jutro. Już wtedy przepowiadał, że postrzeganie roli literatury w nauczaniu szkolnym nie zmieni się jeszcze długo. Wymienia trzy elementarne przeświadczenia, które decydują o roli i miejscu literatury w szkole, określają je i wyznaczają aprioryczną ramę dla nowych Co oznacza to w praktyce? Choćby to, że niezmiernie trudno jest zmodyfikować sposób myślenia o tym, jak można by dzięki utworom, na przykład kobiecym, poszerzyć lub otworzyć pewne poziomy myślenia nie tylko o jednostce, w sensie osobistej duchowej przemiany, lecz także o społeczeństwie. Sławiński stwierdza, że wiedza o świecie czerpana z literatury nie jest ani pewna, ani miarodajna, ponieważ "pełna jest luk, niejasności, obłędnych domysłów, przeinaczeń, zmyśleń, informacji fałszywych, niesprawdzalnych uogólnień, majaczeń i rojeń" 551 . Z tego powodu nie może nikomu zapewnić obiektywnej informacji o otaczającym świecie. Ponadto dostęp do tej wiedzy jest niełatwy, wymaga przedarcia się przez wielopłaszczyznową wieloznaczność dzieła, ich komunikacyjną niestandardowość oraz niepoddawanie się systematyzacji. Również przypisywanie literaturze mocy najskuteczniejszego sposobu kształtowania wrażliwości młodych ludzi na formy i normy społecznego współżycia nie jest, zdaniem Sławińskiego, uzasadnione, być może literatura jest przeceniana jako źródło wzorców postępowania, refleksja nad przeżyciami postaci literackich nie zastąpi refleksji nad sytuacjami, konfliktami, wyborami, które dotyczą młodych ludzi na co dzień. Dodałabym tutaj jeszcze jeden czynnik przemawiający za tym, że obcowanie z literaturą nie może być prawomocnym źródłem wiedzy i sposobem kształtowania wartości, chodzi o udział w wytwarzaniu pewnej kultury i wspólnoty, nie istnieje mianowicie w literaturze funkcjonującej w szkole kultura kobiet. Wiedza, wrażliwość i wartości, jakich szkolna literatura jest nośnikiem, są wytworem głównie jednej płci, co w moim odczuciu, nie pozostaje bez wpływu na jej przydatność edukacyjną. Sławiński porusza jeszcze jeden ważny problem dotyczący poznawczego potencjału literatury. Szkoła przekazuje wiedzę o literaturze jako coś "ukształtowanego i gotowego", wiedza jest przekazywana, a nie zdobywana przy pomocy rozwiniętych na gruncie literaturoznawstwa narzędzi i technik (analitycznych,

	konceptów:
	1) literatura jako skarbnica wiedzy o świecie jest niezbędna ze względu na swój potencjał
	poznawczy;
	2) literatura, jako nośnik wyższych wartości, kształtuje wrażliwość na piękno i dobro;
	3) obcowanie z dziełami literatury pięknej kształtuje kompetencję kulturową i językową
	uczniów.
	Odpowiedzi respondentów właśnie na tych trzech przeświadczeniach bazują. Literatura ma
	spełniać funkcję utylitarną, ma nas o czymś informować, poszerzać naszą wiedzę,
	kompetencje poznawcze i językowe. Niestety, uczniowie w zdecydowanie mniejszym stopniu
	widzą w niej źródło przyjemności i swego rodzaju wewnętrznego pomnożenia i wzbogacenia
	duchowego, a nie tylko intelektualnego.

Efekty lektury -Claire Castillon w odbiorze studentów

  Education nouvelle jest nurtem pedagogicznym, który rozwijał się intensywnie od drugiej połowy XX w. Głównym założeniem jest umożliwienie podmiotowi aktywnego uczestnictwa w procesie kształcenia postrzeganego jako globalny rozwój osobowościowy, a nie akumulowanie wiedzy. Głównym celem nowej edukacji jest wzbudzenie ducha eksploracji i współpracy, gdyż nauczenie się życia społecznego jest uważane za najistotniejszy element edukacji. souvent en échangeant avec les autres. Freinet généralise alors la démarche en montrant que le tâtonnement expérimental est à la base de tous les apprentissages. Il préconise de favoriser la libre découverte, par les enfants, des grandes lois du langage et de la grammaire, des mathématiques, des sciences. Pour cela, il faut inciter à beaucoup expérimenter, observer, comparer, imaginer des théories, vérifier556 . doszliśmy. Należy podkreślić, że autonomia zdobywania wiedzy, a co za tym idziewpływ na kształt samych zajęć, swoboda formułowania wniosków i konfrontowania ich w grupach oraz na forum, zostały docenione i wysoko ocenione przez uczestników warsztatów. Polsce z jakiś względów, jak na przykład ostatnio Elena Ferrante, są studentom nieznane. Studenci pozostają pod silnym wpływem kultury masowej, która jest zdecydowanie anglosaska, a ostatnio również skandynawska, ze względu na ogromną popularność szwedzkich i norweskich powieści kryminalnych. Niestety, również studenci wyższych lat, jak grupa, z którą miałam przyjemność spotykać się w ramach warsztatów, nieczęsto sięgają po teksty francuskie i włoskie (kierunek ich studiów to filologia romańska z językiem włoskim). Jakie wnioski płynęłyby z takiego stanu rzeczy? Wydaje mi się, że współcześni studenci wyżej cenią utylitarne umiejętności i kwalifikacje, które mogą zdobyć w toku studiów niż samo "studiowanie" jako systematyczne poznawanie kolejnych, różnorodnych aspektów kulturowo-społecznych związanych z danym obszarem językowym.Znajomość kultury, w tym literatury, jest kojarzona z kompetencjami dodatkowymi, fakultatywnymi i nieprzynoszącymi wymiernych efektów ani profitów w określonym, krótkoterminowym okresie. Czytanie dla przyjemności to najczęściej czytanie tego, co modne i popularne w danym momencie. Studenci, z których bardzo wielu stara się godzić pracę ze studiami, podchodzą do własnego procesu kształcenia bardzo pragmatycznie, czytają zatem tylko to, co muszą, lub prywatnie tylko to, co faktycznie przynosi im chwilę odprężenia.Poszukiwanie na własną rękę ciekawych autorów, książek, tematów związanych z kulturą stanowiącą przedmiot studiów dla większości młodych ludzi nie jest interesujące z wielu względów, na których rozważanie nie ma miejsca w niniejszej pracy. Niemniej rolą prowadzących zajęcia jest, w moim przekonaniu, zachęcanie studentów do tego typu poszukiwań, na przykład poprzez dzielenie się z nimi osobistymi wrażeniami z odbytych lektur, obejrzanych filmów, wystaw itp. Subiektywne wybory i opinie nauczycieli z dość oczywistych powodów interesują studentów/uczniów i pozytywne jest to, że wielu młodych ludzi faktycznie daje wciągnąć się w "świat kultury" Innego i zaczynają własne poszukiwania, którymi też się chętnie dzielą.Przekonania studentów na temat literatury kobiecej, współczesnego funkcjonowania terminu i jego konotacji zostały przedstawione w części podsumowującej ankietę. Literatura kobiet w programach kształcenia literackiego, a raczej jej nieobecność, pozostaje niezauważona. Niemalże zupełny brak kobiet na listach przerabianych lektur zaczyna budzić zainteresowanie studentów dopiero w momencie, kiedy problem ten zostaje wyartykułowany głośno. Kiedy zapytałam grupę studentów, jakie francuskie pisarki znają oraz jakie znalazły się w programie, przyznali, że faktycznie są nieliczne. Uczestnicy warsztatów wychwycili ową nierównowagę, większość stwierdziła, że istniałaby potrzeba większego zróżnicowania list lektur ze względu na wzbogacający charakter wymiany doświadczeń, możliwość konfrontacji i ekspresji wyobrażeń kobiet i mężczyzn. Pojawiały się również głosy, że płeć autora nie ma znaczenia, wszyscy piszą tak samo, oraz jeden głos, że widocznie kobiety nie mają nic ciekawego do przekazania w literaturze.Studenci na pytanie, co zrobić, aby literatura stała się przedmiotem budzącym większe zainteresowanie, odpowiedzieli, że przede wszystkim powinna bardziej odpowiadać zainteresowaniom studentów, czyli zawierać więcej tekstów współczesnych i "masowych".Literatura jako kanoniczna lista lektur, których interpretacja nie pozostawia przestrzeni na własną refleksję, ponieważ każde dzieło zawiera odgórnie, przez akademików i krytyków, ustalony przekaz, z którym należy się zapoznać, sprawia, że staje się ona kolejnym przedmiotem "do zakucia, zaliczenia i zapomnienia", nie spełnia zatem kulturotwórczych celów dydaktycznych, jakie są przed nią stawiane. Wyniki przeprowadzonej ankiety potwierdzają, że literatura jest postrzegana przez studentów jako dyscyplina trudna oraz niewymagająca aktywności i kreatywności z ich strony. Wyobrażenie to powstaje z pewnością już na wcześniejszych etapach edukacji, gdy kształcenie literackie najczęściej nie jest oparte na metodach kreatywnych, ale na metodach odtwórczych, z tradycyjnym kanonem lektur w centrum. Istnieje wyraźny dysonans między przestrzenią literacką i wydawniczą a tą akademicką. Studenci są świadomi tego rozdźwięku i utwierdzają się w przekonaniu, że to, co czytają, o czym dyskutują w prywatnym życiu, a także to, co obserwują w mediach, nie ma odbicia w kształceniu uniwersyteckim. Nie mogą zatem skonfrontować na poziomie akademii własnych poglądów i spostrzeżeń dotyczących popkultury. Zaryzykuję stwierdzenie, że trzy najbardziej niedoreprezentowane w przestrzeni akademickiej typy dyskursu, które z kolei zajmują wiele miejsca w szybko zmieniającej się debacie publicznej, to literatura kobiet, literatura masowa oraz piosenka. Studenci biorący udział w warsztatach przyznali, że sytuacja ta wpływa na nich demotywująco, ponieważ czują, że ich świat rozmija się z doświadczeniami przekazywanymi przez literaturę. Ukazanie związku literatury z życiem, z codzienną rzeczywistością, a więc przełamanie podejścia do literatury jako dziedziny "nieżyciowej", wydaje mi się działaniem, które może przynieść najwięcej owoców podczas pracy z tekstami literackimi. Kolejny wniosek, jaki wypłynął z naszych wspólnych rozważań, jest taki, że zachęcenie studentów do kreatywnego odczytywania tekstów wymaga odpowiednich metod nauczania. Właściwe będą strategie dydaktyczne pozwalające na autonomiczne i osobiste odczytania, budujące aktywną postawę odbiorcy wobec tekstu, wobec tworzenia nowych sensów i sposobów zaprezentowania rezultatów własnych poszukiwań. Student powinien mieć poczucie, że literatura jest elementem realnego świata, dostępnego dla wszystkich, którzy tego dostępu chcą. Nie można zapomnieć o włączeniu do pracy z tekstem nowych technologii, które pomogą wydobyć lekturę z kontekstu przez studentów postrzeganego jako niedostępny i instytucjonalny. Obecnie większa część literackiego dziedzictwa światowego znajduje się w sieci, zarówno w formie e-booków, jak i audiobooków. W internecie znajdziemy także piosenki zainspirowane literaturą bądź filmy będące jej adaptacjami lub w jakiś sposób do niej nawiązujące. Pojawił się tu przykład filmu Guillaume'a Nicloux pt. Porwanie Michela Houellebecqa, w którym pisarz zagrał samego siebie. Treść nawiązuje do wydarzeń z 2011 roku, kiedy Houellebecq miał ruszyć w trasę promującą powieść Mapa i terytorium, ale nie pojawił się na kilku umówionych spotkaniach i festiwalach, co wywołało medialną lawinę spekulacji. Film ten, w opinii studentów, byłby doskonałym materiałem wyjściowym do dyskusji o nowym statusie pisarza w społeczeństwie oraz o pisarzach celebrytach i wpływie nowych mediów na społeczeństwo. Na moje pytanie, jak można by wykorzystać nowe technologie na zajęciach z literatury w sposób, który z ich punktu widzenia byłby interesujący, ale niepozbawiony wartości dydaktycznej, uczestnicy warsztatów wskazywali, że obok samych tekstów literackich internet jest nieocenionym źródłem tekstów metaliterackich takich jak eseje krytyczne, biografie autorów i dzieł, tłumaczenia tekstów krytycznych, recenzje, wywiady, również audio i wideo, z autorami, krytykami, badaczami literatury itp. Istnieje też wiele możliwości aktywnego włączenia się do społeczności czytelników, brania udziału w dyskusjach krytycznych online i publikowania własnych recenzji, które są komentowane przez innych odbiorców danego dzieła. Włączenie się w tego typu działania online mogłoby podziałać nie tylko jako bodziec stymulujący zainteresowanie literaturą, lecz także jako narzędzie do wytworzenia ducha krytyki pozwalającego na samodzielne wyszukiwanie dzieł interesujących w zalewie tekstów codziennie tracących "termin przydatności" i zalegających półki księgarskie i różnorodne portale internetowe. W warunkach obcojęzycznej dydaktyki literatury ciekawą metodą pracy z tekstem mogłoby być zachęcanie studentów do utworzenia wirtualnej społeczności komentującej teksty w języku obcym lub włączenie się do już istniejących francuskich studenckich społeczności czytelniczych, które na przykład interesują się tym samym autorem lub nurtem. Biorąc pod uwagę nowe sposoby promocji, do których uciekają się współcześni pisarze, możliwe jest podjęcie próby skontaktowania się ze studiowanym autorem poprzez media społecznościowe takie jak Facebook i zaproponowanie udziału w zajęciach poprzez wideokonferencję. Działania wykorzystujące nowe media wydają mi się podwójnie motywujące: po pierwsze, na planie kulturowo-edukacyjnym; po drugie, na planie glottodydaktycznym, wymagającym dbałości o poprawność morfo-syntaktyczną i leksykalną. Ponadto aktywne działania na portalach społecznościowych różnego typu pozwalają studentowi traktować nauczyciela jako autora, a nie sędziego rozstrzygającego o poprawności proponowanych odczytań, którymi student chce podzielić się z innymi użytkownikami danej grupy. Kolejnym kulturotwórczym i socjalizującym aspektem użytkowania literackich portali zagranicznych jest element porównania obcej kultury z własną, który zapewne pojawi się wcześniej lub później. Polski student nieuchronnie będzie porównywał studiowany aspekt w swoim i obcym kraju (np. tematy poruszane przez współczesne pisarki francuskie i polskie, ich pozycja na rynku wydawniczym oraz recepcja pisanych przez nie tekstów w obu krajach). Student poczułby, że jego wkład w omówienie danego dzieła jest wartościowy, co pozwoliłoby mu nabrać pewności do własnych zdolności kreatywnych i intelektualnych. Wykorzystanie nowych technologii oraz zaproponowanie kreatywnej pracy z tekstem, "manipulowanie" nim w celu stworzenia nowych tekstów zainspirowanych tymi odczytywanymi dostarcza bodźców do zrozumienia, interpretacji, dyskusji, ekspresji własnych refleksji, prowadzi zatem do osiągnięcia efektów kształcenia promowanych przez współczesny uniwersytet, takich jak kreatywność i autonomiczność myślenia: Il s'agit d'abord d'acquérir les dispositions préalables afin de pouvoir agir soi-même. Cela passe par différentes phases progressives mais qui dans tous les cas doivent favoriser la prise en charge par l'étudiant de son apprentissage littéraire pour évoluer dans un espace de liberté. Dès lors, il s'agit de désacraliser le domaine littéraire et de le montrer comme une « arme » du peuple pour faire face à nombre de situations, pour entendre et faire entendre nos voix à travers d'autres textes. L'institution littéraire dont parle Derrida est en réalité un monde d'échange, de partage, d'expression et de création à condition de la traiter comme telle et de ne pas tenter de la muséifier 565 . Sami studenci wyczuwają jednak, że literatura i dydaktyka literatury mają określone cele, których nie należy jedynie upraszczać i "spłaszczać". Sami stwierdzają, że chcą nauczyć się refleksyjnego czytania tekstów literackich i nie chodzi o lekturę akrytyczną, wolną od wszelkich odniesień do teorii literackich, chodzi, między innymi, o dotarcie do "intencji tekstu". Takie refleksje są niewątpliwie owocem wspólnej lektury jednego z esejów ze zbioru O literaturze Umberta Eco, który w tekście O niektórych funkcjach literatury stwierdza, że obecne czasy charakteryzuje rodzaj krytycznej herezji przyznający odbiorcy prawo do zupełnie dowolnej interpretacji, odnajdując tym sposobem w tekście to, co sugerują nam nasze najbardziej niekontrolowane impulsy. Eco stoi na stanowisku, że wolność interpretacji jest ważnym prawem, ale aby móc uczestniczyć w tej tekstualnej grze sprawiającej, że każde pokolenie inaczej odczytuje dany tekst, odbiorca powinien odczuwać szacunek dla intencji tekstu 566 . Intencję tekstu można odkryć za pośrednictwem dwóch aktów: aktu transgresjiwykroczenia poza sytuację życia codziennego oraz aktu kontemplacji, czyli ideologicznej elastyczności pozwalającej na dostęp do wizji świata, którą ma drugi człowiek. Zrozumienie tekstu jest pierwszym efektem lektury, kolejnym etapem jest zindywidualizowana reakcja na owo zrozumienie. Idea przedłużonego działania tekstu pojawia się u Barthes'a, który stwarza koncepcję transmigracji tekstu, czyli sytuacji odnalezienia fragmentów własnego doświadczenia w pisaniu drugiego człowieka, zawiązując rodzaj koegzystencji. Studenci przyznają, że możliwość dołączenia do wspólnoty mogącej zrozumieć sam tekst i jego transmigracje to perspektywa zachęcająca, nawet jeśli wymagająca wysiłku. Drugie spotkanie poświęciliśmy na dyskusję o zjawisku kobiecego pisania oraz kobiecego czytania. Ponieważ większość uczestników warsztatów stała na stanowisku, że istnieje literatura kobieca, podjęliśmy próbę opisania jej specyfiki. Bazą dla naszych rozważań były: artykuł Grażyny Borkowskiej Metafora drożdży. Co to jest literatura/poezja kobieca, fragment eseju Śmiech meduzy Hélène Cixous, nagranie wywiadu z Luce Irigaray, w którym mówi ona o swoich badaniach męskości i kobiecości, fragment wstępu do książki Visages de femmes Evelyne Wilwerth. Ponadto przedstawiłam koncepcje Julii Kristevej oraz Elaine Showalter. Na podstawie tych tekstów ustaliliśmy zarys stanu badań nad literaturą kobiet oraz wyodrębniliśmy istniejące definicje tego zjawiska. Uwagę studentów przykuła kategoria literatury kobiecej sformułowana przez Narcyzę Żmichowską, przywoływaną w artykule 566 U. Eco, O literaturze…, s. 11.Metafora drożdży. Uznali oni, że taka definicja jest najbliższa ich odczuciom, ponieważ inne koncepcje, zwłaszcza écriture féminine, i poszukiwania kobiecego języka wydały im się zbyt "naciągane", czyli odrealnione i niemożliwe do zweryfikowania. Koncepcja Żmichowskiej zakłada, że literaturą kobiecą jest wszystko to, co kobiety napisały, nie tracąc z pola widzenia własnego losu i doświadczenia, czyli tego, co odnosiło się do nich samych, odpowiadając na ważne dla nich pytania. Studenci zauważyli, że dostarczony przez Borkowską opis narzędzi twórczych wykorzystywanych przez Żmichowską, takich jak sylwiczność jej prozy, narracja łącząca kilka gatunków i łamiąca wzorce gatunkowe, polifoniczność, polemiczność i oparcie się na życiowym doświadczeniu, narracja silnie pozostająca w silnym związku z życiem, odpowiada w zaskakująco dużej mierze koncepcjom écriture féminine, które powstały ponad sto lat później na innym obszarze kulturowym i językowym. Skoro Polkę i Francuzki dzieli nie tylko przepaść czasowa, lecz także kontekst historyczny i kulturowy, a mimo to ich koncepcje są bardzo zbliżone, stanowiłoby to potwierdzenie faktu, że faktycznie istnieje coś takiego jak kobiecość literatury, choć przez wielu badaczy i wiele badaczek jest to kwestionowane, ponadto zauważalna jest duża ostrożność w definiowaniu literatury kobiet.Studenci stwierdzili, że choć minęło już ponad czterdzieści lat od czasów, gdy płeć zaczęła być mocno eksploatowanym obiektem badań i dziś jest uznawana za pełnowartościową kategorię literaturoznawczą, w zbiorowej świadomości, także tej studenckiej, literatura kobieca nadal funkcjonuje w sposób silnie spolaryzowany. Budzi skojarzenia z romansami, lekką literaturą typu harlequin lub z parafeministycznymi manifestami, które są wyrazem niepopularnej i niezrozumiałej ideologii.Nad słowem ideologia zatrzymaliśmy się nieco dłużej. Doszliśmy do wniosku, że nauczanie literatury nie jest nigdy neutralne, zawsze odnosi się do pewnych kodów kulturowych, wartości, idei, założeń, pewnej idei kultury, która może być klasyczna, postmodernistyczna, eklektyczna, zamknięta, otwarta itp. Poświęcenie części zajęć na zagadnienie literatury kobiet oznaczałoby próbę uwrażliwienia studentów na kwestię różnicy, równości, odmienności doświadczeń i punktów widzenia, ale i miejsc, z których się patrzy, "miejsc, w których ustawiamy kamerę", jak stwierdziła jedna ze studentek. Jest to bez wątpienia działanie niewolne od ideologii, ponieważ dokonuje przemyślenia tradycyjnej wizji człowieka i społeczeństwa, często z nią polemizując.Wypływa tu kwestia kobiecego odbioru, którego istnienie było dla studentów bardziej oczywiste i łatwe do wyjaśnienia niż próby zdefiniowania kobiecego pisania. Zgodziliśmy się, za przywoływaną Ewą Kraskowską i jej artykułem Czytelnik jako kobieta 567 , że płeć może determinować sposób lektury, a zasługą krytyki feministycznej jest fakt, że możemy czytać jako kobieta lub jako mężczyzna, w sensie stwarzania kobiecych lub męskich konwencji interpretacyjnych bez bycia posądzonymi o "zamiary wywrotowe". Doszliśmy do wniosku, że czytać jako kobieta to znaczy czynić głównym przedmiotem interpretacji rolę i kondycję kobiety w społeczeństwie, jej jednostkowość, różnorodność, odmienność jej doświadczeń względem doświadczeń pozostałych członków społeczeństwa, przedstawienie cielesności, seksualności i co bardzo ważne -macierzyństwa, którego postrzeganie, dzięki wysiłkom pisarek i badaczek, zostało zrehabilitowane, jak również zniuansowane i zaczęło inspirować również mężczyzn do literackiego przemyślenia kwestii związanych z ojcostwem.Reasumując tę część warsztatowych dyskusji, doszliśmy do wniosku, że kobiecość literatury tkwi w perspektywie, która nie jest literacką, kreatywną stylizacją (mężczyzna tworzący kobiecą narratorkę/bohaterkę, piszący jako kobieta), ale wypadkową rzeczywistego doświadczenia bycia-w-świecie jako kobieta i bycia-wobec-świata jako kobieta. To właśnie perspektywa, a nie kreacje językowe, stylistyczne czy poruszana problematyka, jest najbardziej interesująca w uchwyceniu specyfiki literatury kobiet, ponieważ nawet jeśli kobieta pisze jako mężczyzna, tworzy męskiego narratora lub bohatera, to i tak jej perspektywa pozostaje kobieca. Nie jest możliwe pisać (ani czytać) w całkowitym oderwaniu od siebie, wymazując własną płeć, wiek, rasę, doświadczenie, wykształcenie itd.2.3.Zakłada się, że literatura jest nie tylko powiązana z ideologią, lecz także performatywna, nigdy nie jest neutralna. Jej zadaniem jest wpłynąć na odbiorcę, wywołując zamierzony przez autora efekt. Nawet jeśli ostatecznie tekst wpłynie na czytelnika w sposób, którego autor nie przewidział, to zawsze akt lektury jest pewnym doświadczeniem, ponieważ zawsze oddziaływa na odbiorcę. Jak zauważa Vincent Jouve, teksty możemy podzielić na te, które mają konkretny wpływ na czytelnika, to znaczy wywołują w nim pewną reakcję, refleksję, może nawet zmianę sposobu postrzegania określonych zjawisk, oraz te, których podstawowym założeniem jest dostarczenie czytelnikowi rozrywki. Oczywiście jeden tekst może łączyć obie funkcje, dostarczając rozrywki, może mieć "ukryte", bardziej złożone cele performatywne, jak zabranie głosu w dyskusji społecznej, przekonanie czytelnika do danego poglądu lub poinformowanie go o pewnym stanie rzeczy 568 .Efekty lektury możemy rozpatrywać w kontekście kolektywnym (wpływ na publicpubliczność) oraz indywidualnym (wpływ na sujet -podmiot). Badanie, w jaki sposób tekst wpływa na publiczność jako globalną zbiorowość odbiorców, pozwala ujawnić jego wymiar kulturowy przy założeniu, że przekazywane doświadczenie wpływa na ewolucję społeczeństwa. Wpływ kulturowy lektury może przyjąć trzy formy, wyróżnione przez Roberta Jaussa, w zależności od celów obranych przez autora: przekazanie pewnej normy kulturowej, stworzenie normy kulturowej lub jej obalenie w celu odnowienia czytelniczego horyzontu oczekiwań.Jako przykład dzieła literackiego przełamującego obowiązujące w danym społeczeństwie normy Jouve podaje Madame Bovary. Dzieło to jest nowatorskie zarówno w aspekcie estetycznym, jak i tematycznym, a efektem jego recepcji jest zmiana gustów odbiorców:Alors que les lecteurs des romans de moeurs étaient surtout sensibles jusque-là aux clichés érotiques et au lyrisme sentimental, Flaubert impose un style plus sobre, sans effets trop voyants, mais qui, derrière la discrétion de la narration impersonnelle, laisse filtrer une ironie autrement plus mordante. Une telle remise en cause, initialement limitée au domaine littéraire, ne peut que s'élargir à tout le champ social.[…] grâce à la lecture, les oeuvres littéraires ont une importance majeure dans l'évolution des mentalités : elles peuvent, selon les cas, préformer les comportements, motiver une nouvelle attitude, ou transformer les attentes traditionnelles 569 .(Od)czytanie tekstu literackiego z perspektywy dydaktyki literatury oznacza, jak stwierdza Paolo Balboni, zaznajomienie studentów z narzędziami pozwalającymi na odkrywanie znaczenia stanowiącego istotę rzeczy danej narracji, znaczenia, które miała ona w kontekście, gdy powstała, jak i tego, którego może nabrać w kontekście, gdy jest odczytywana. Oznacza również odszukiwanie cech stanowiących o literackości danego tekstu, a także umiejętność umiejscowienia go w wielkim hipertekście literatury. Ideałem byłoby stworzenie takich 568 V. Jouve, La Lecture…, s. 93. 569 Ibidem, s. 95.

	trzech czynników: Przetwarzanie informacji, które bazuje na wiedzy już zdobytej. Rolą nauczyciela na tym 1. Czy istnieje różnica między pisaniem męskim a kobiecym? Jeśli tak, to na czym polega? odkrywanie kolejnych pokładów interpretacyjnych; rzecz samodzielnego jej konstruowania, najlepiej na drodze subiektywnego (jednostkowego i nazwiska "głośne" w
	etapie jest dostarczenie uczniowi danych, które są jednocześnie przystępne i wystarczająco W części teoretycznej planowałam przedstawienie feministycznych dyskursów -wykorzystywane twórcze metody pracy z tekstem to na przykład krytyczna kolektywnego) doświadczania i przeżywania danego zjawiska. Stąd wniosek, że lepiej czytać
	les facteurs internes à la personne, le traitement cognitif, affectif, motivationnel des złożone, aby stanowiły bodziec pobudzający do ich refleksyjnego przetwarzania i tożsamościowych operujących kategoriami braku, uniwersalności, różnicy, polityki dyskusja/polemika zwolenników i przeciwników treści lub formy danego tekstu, czytanie literaturę kobiet niż o literaturze kobiet, tym bardziej że celem warsztatów było
	évènements et de l'expérience vécues ; les facteurs déterminants du comportement qui sont wykorzystania. Muszę stwierdzić, że wymiernym skutkiem zastosowania metody projektów, która umiejscowienia (Rich, indywidualne doświadczenia kobiet), nomadyzmu (Braidotti, de recenzji, próba napisania recenzji lub realizacja nagrania wideo z zarejestrowanymi zainteresowanie studentów twórczością kobiet, a nie zniechęcenie ich do kolejnych nurtów
	des patterns d'action avec leurs schémas comportementaux ; les caractéristiques de Konstruowanie wiedzy, które zachodzi w procesie aktywnego przeszczepiania nowych przyznaje studentowi znaczącą autonomię oraz rolę współtwórcy procesu poznawczego, były Lauretis). W części praktycznej planowałam podjęcie wspólnie ze studentami próby komentarzem i wrażeniami z lektury (zainspirowane programem Lire c'est vivre Pierre'a teoretycznych.
	Należałoby niewątpliwie wspomnieć o nurcie francuskim rozważań dotyczących metody projektów. Célestin Freinet pracował nad nowymi technikami pedagogicznymi 555 , które byłyby skupione na uczniu, pozostawiając mu wiele swobody w procesie poznania. W centrum jego teorii znajduje się również przekonanie o tym, że człowiek uczy się podczas interakcji (społeczny wymiar przyswajania wiedzy): La condition essentielle est de ne pas leur imposer de modèles, de les inciter à s'exprimer 553 Mirosław Szymański, Rozprawa o metodzie (projektów), ftp://dbp.wroc.pl/Pakiety/Rozprawa%20o %20metodzie%20projektow.pdf [dostęp 2.02.2016]. 554 Ibidem. współczesnej pedagogiki biorącej pod uwagę różnice społeczne, kulturowe i inne 557 , przez co, w moim przekonaniu, przynajmniej częściowo wpisuje się w projekt rozprawy. Głównym założeniem współczesnej pedagogiki, podobnie jak metody projektów, jest "wychowanie do demokracji" (określenie Szymańskiego). Proulx zauważa, że metoda projektów zawdzięcza aktualną popularność w amerykańskim i europejskim systemie edukacji przede wszystkim rozwojowi nauk kognitywistycznych, a zwłaszcza socjokonstruktywizmu, który nastąpił w latach 70. głównie dzięki pracom Jeana Piageta, Lwa Wygotskiego i Jerome'a Brunera. Socjokognitywiści podkreślają znaczenie środowiska społeczno-kulturowego w procesie uczenia się. Lew Wygotsky twierdził, że uczenie się jest kontekstualne, to znaczy dzieje się w interakcji z otoczeniem, w interakcji pomiędzy "osobą" o większych możliwościach poznawczych, reprezentującą rozwiniętą kulturę, a osobami o mniejszych kompetencjach (strefa najbliższego rozwoju) 559 . Teoria socjokognitywistyczna, której głównym teoretykiem jest amerykański badacz Albert Bandura, zakłada analizowanie społecznego i psychologicznego funkcjonowania jednostki jako rezultatu współdziałania następujących l'environnement matériel et social à la fois producteurs et produits des facteurs internes et comportementaux 560 . Oznacza to, że interakcja na linii jednostka-otoczenie-zachowanie może być uznana za element procesu uczenia się. Podmiot jest w stanie wykorzystać wiedzę epistemologiczną w rejestrze pragmatycznym, co znaczy, że zdobytą wiedzę sprawdza w działaniu. Jego działania skupione są na kolejnych czynnościach, które powinien przedsięwziąć. Zdarzenia, które mają miejsce w otoczeniu, cechy charakteryzujące daną jednostkę oraz jej zachowania wzajemnie na siebie wpływają, rozwijając poznanie. Koncepcja innego amerykańskiego badacza, Johna Deweya, "Learning by doing" podkreśla społeczny wymiar uczenia się. Jak wskazuje Dominique Chalvin, celem socjokognitywistów było stworzenie modelu edukacji, która tworzyłaby pedagogiczne sytuacje interaktywne w celu "améliorer les processus démocratiques", dostarczałaby przykładów opartych na doświadczeniu oraz pozwalałby studentom pracować w grupach w celu nabywania "des comportements sociaux démocratiques" 561 . Teoretycy metody projektu podzielają przekonanie, że proces kształcenia może mieć miejsce, o ile uczeń przyjmuje wiedzę od innych i wraz z innymi 562 . Również Jerome Bruner, propagator psychologii kulturowej, zakłada, że każdy uczestnik procesu edukacji zdobył swój kontekst historyczny i socjalny, a ucznia postrzega jako aktywnego uczestnika rozwiązywania problemu, a nie pasywnego odbiorcę przekazywanych treści, zmotywowanego do nauki, jeśli jest zainteresowany tematem. Tym samym zwraca uwagę na edukacyjną wartość intuicyjnego i analitycznego myślenia 563 . Działania kluczowe dla metody projektu to: wiadomości na grunt wiedzy już zdobytej. Tworzy się dzięki temu nowy korpus przeświadczeń poznawczych modyfikujący i wzbogacający korpus uprzednio istniejący. Uczenie się na podstawie strategii, która zakłada pewien cel, na przykład rozwiązanie problemu badawczego za pomocą różnorodnych strategii, jak rozumowanie, asocjacja, porównywanie, memoryzacja, metoda prób i błędów, kalkulowanie, poszukiwanie po omacku (tâtonnement). Wybór właściwej strategii oraz wypróbowanie jej stanowią podstawowe czynności procesu uczenia się. Nauczanie poprzez mediację, które zakłada aktywne uczestnictwo nauczyciela w procesie nabywania wiedzy przez uczniów. Jego zadanie to przede wszystkim rola pośrednika między uczniem, jego wiedzą już zdobytą a nowymi przedmiotami poznania. Oznacza to, że powinien dostarczać odpowiednich informacji uczniowi, ale tylko w ilości potrzebnej do samodzielnego zarządzania procesem poznania, ponadto powinien podsuwać alternatywne opcje i rozwiązania, aby nakierować ucznia na odkrywanie jeszcze innych możliwości rozwiązania danego problemu 564 . Reasumując, możemy stwierdzić, że metoda projektów odznacza się dużą elastycznością, jej zastosowanie możliwe jest w wielu różnych kontekstach ze względu na nieschematyczność i brak sztywnych reguł, które zobowiązywałyby nauczyciela czy uczniów do określonego postępowania. Metoda ta bazuje na dużej swobodzie działania oraz zdolnościach improwizacyjnych obu uczestników procesu dydaktycznego, wyzwalając ich pokłady kreatywności, spontaniczności i innowacyjności, co w przypadku interpretacji dzieł literackich (a przypuszczam, że również w innych dziedzinach) może stanowić przesłankę do krytyki samej metody, ale jest cenne dla procesu nabywania kompetencji społecznych. Moim zdaniem, otwartość tej metody, jej nieautorytarny charakter doskonale sprawdziły się w czasie przeprowadzonych warsztatów lekturowych ze studentami, o czym świadczy ich zmiany, jakich dokonałam po pierwszym spotkaniu ze studentami w przygotowanym wcześniej planie warsztatów. Mimo teoretycznych poszukiwań istoty i roli nauczania współczesnej literatury oraz jej recepcji, jakie prowadziłam na potrzeby rozprawy, nie udało mi się uniknąć wpadnięcia w pułapkę zbytniego "unaukowienia" literatury. To tworzyło barierę instytucjonalności między tekstem a odbiorcą -studentem. Przygotowując plan warsztatów, poczyniłam założenia o charakterze teoretycznoliterackim i dydaktycznym, z których następnie częściowo zrezygnowałam, dostosowując plan do realnych potrzeb i zainteresowań studentów, a nie tych, które założyłam jako istotne, a które okazały się nieodpowiadające realiom pracy ze studentami. Stało się tak na skutek pierwszego, wprowadzającego w tematykę warsztatów spotkania ze studentami V roku filologii romańskiej Uniwersytetu Szczecińskiego, podczas którego wyartykułowali -w odpowiedzi na moje pytania i zachęty do aktywnego i szczerego udziału w dyskusji -bardzo jasno swoje zdanie na temat proponowanych programów i metod kształcenia literackiego. Muszę przyznać, że miało to dla mnie ogromne znaczenie, uświadomiło bowiem kwestie, które być może dla wielu bardziej doświadczonych kolegów nie są zaskakujące, ale dla mnie takie się okazały. W efekcie postanowiłam wyjść z własnej "strefy bezpieczeństwa" i zmodyfikować wcześniej opracowany plan oraz korpus tekstów zgodnie z sugestiami studentów. Początkowo zakładałam, że warsztaty będą się koncentrować wokół trzech osi problematycznych. Korpus analityczny miały stanowić wybrane fragmenty powieści i opowiadań Claire Castillon oraz Michela Houellebecqa. Pisarz ten, określany twórcą nowej powieści socjologicznej, zajmuje się, w moim odczuciu, tematami w dużej mierze takimi samymi jak Claire Castillon. Podobnie jak ona opisuje neurotyczną jednostkę na tle postnowoczesnych przemian społecznych. Oboje charakteryzuje doskonały zmysł obserwacji zjawisk związanych ze "schizofreniczną rzeczywistością", różni ich natomiast zdecydowanie wyznaczenia cech charakteryzujących pisanie męskie i kobiece na podstawie wybranych fragmentów tekstów Claire Castillon: fragment Pourquoi tu m'aimes pas oraz fragment Les Merveilles jako przykłady stylizacji męskiej i kobiecej stworzone przez tę samą osobę, fragment Le Grenier jako przykład écriture féminine; Michela Houellebecqa, męski punkt widzenia -fragment La Carte et le Territoire. 2. Czy recepcja tekstu kobiecego i męskiego się różnią? Czy znajomość płci autora wpływa na odbiór? W jaki sposób? Odpowiedzi na tak postawione pytania dostarczają między innymi artykuły Ewy Kraskowskiej Kobieta w komunikacji literackiej oraz Anny Łebkowskiej Gender z tomu Kulturowa teoria literatury. Dodatkowo poczyniłam następujące założenia organizacyjno-metodyczne: -ze względu na ścisłe ograniczenia czasowe utwory są omawiane we fragmentach; -postacie Castillon i Houellebecqa będą przybliżone za pomocą autentycznych materiałów, takich jak wywiady prasowe i telewizyjne oraz głosy krytyków i teoretyków; -po zapoznaniu się z treścią i głównymi problemami, postawieniu tezy interpretacyjnej, interpretacje będą prowadzone również w grupach, co pozwoli na przedstawienie jednego Dumayeta), próba skonstruowania własnego tekstu na bazie tego oryginalnego. Po zajęciach wprowadzająco-organizacyjnych zasadniczą zmianą, jakiej dokonałam w przedstawionym powyżej planie warsztatów, było zrezygnowanie z fragmentów tekstów na rzecz całości. Utworem, który ostatecznie stanowił korpus warsztatów, był zbiór opowiadań Castillon Insecte. Uznałam, że opowiadanie jako krótka forma narracyjna, stanowiąca pewną całość, doskonale nadaje się do omówienia w czasie półtoragodzinnych zajęć, a i lektura całego zbioru pozostawia wrażenie spójności i ciągłości tematyczno-stylistycznej pobudzające do różnorodności interpretacyjnej. Dodatkową zaletą niewielkiego rozmiaru opowiadań jest możliwość wspólnej ich lektury na głos, która ma sens, ponieważ odkrywa tekst w całości, a nie jedynie wycinek wyrwany z kontekstu. Zbiór ten odpowiadał również wszystkim założeniom formalno-tematyczno-teoretycznym poczynionym wokół osi problematycznych organizujących warsztaty, o których była mowa powyżej. Zrezygnowałam z dodawania do korpusu tekstu Houellebecqa, ponieważ uznałam, że w sytuacji niewielkiej liczby planowanych spotkań warsztatowych rozproszyłby on uwagę studentów i zaburzył postrzeganie głównego przedmiotu wspólnych badań, czyli literatury kobiet. Moja decyzja została podyktowana faktem, że studenci bardzo negatywnie ocenili praktykę nauczania literatury na podstawie fragmentów dzieł. Stwierdzili, że taka forma kontaktu z tekstem literackim nie ma dla nich wartości, gdyż nic z niej nie wynoszą. Nie są w stanie wiele powiedzieć o treści, problematyce i stylu tak omówionego dzieła, nie zdarza się również niemal nigdy, aby fragment zachęcił ich do samodzielnego przeczytania dzieła w całości. Dodatkowo zniechęca ich zbyt duża, w ich odczuciu, porcja teorii literackiej, jaka jest podawana przy okazji pracy nad danym tekstem/autorem. Teksty teoretyczne oceniają jako mało przystępne i nudne, często nie są jasne powiązania między dziełem a warstwą teoretyczną i krytyczną wokół niego nadbudowywanych. Z tego względu drugą zasadniczą W rezultacie dokonanych zmian centralną oś problematyczną warsztatów wyznaczała kobieca perspektywa w spojrzeniu na problemy płynnej nowoczesności zarówno w kontekście kondycji podmiotu (czy tylko kobiecego? -tego też dotyczyła tocząca się w ramach zajęć debata), jak i społeczeństwa jako wspólnoty ulegającej nie tylko zasadniczym zmianom, lecz także silnej erozji. Zagadnienia związane z pierwotnie planowaną drugą osią tematyczną, czyli ewentualne różnice w odbiorze zależne od płci twórcy i płci odbiorcy oraz kwestie wyznaczników pisania męskiego i kobiecego, pojawiały się w naszych rozważaniach jako kwestie drugoplanowe. Warsztaty odbyły się w okresie od listopada 2014 do stycznia 2015 roku. Uczestniczyli w nich studenci V roku filologii romańskiej Uniwersytetu Szczecińskiego. Grupa liczyła dziesięć osób, w tym dwóch studentów i osiem studentek. Faktycznie obecnych na zajęciach było za każdym razem od pięciu do ośmiu osób. Pierwsze spotkanie miało charakter wprowadzający w tematykę zajęć oraz przygotowywanej przez mnie rozprawy. Motywacja kierująca mną w momencie wyboru tematu pracy doktorskiej, którą przedstawiłam studentom, stała się impulsem do ożywionej dyskusji na temat literatury jako przedmiotu nauczania oraz miejsca kobiet wewnątrz literackiej przestrzeni uniwersyteckiej. Moim celem było przede wszystkim poznanie opinii studentów na temat literatury w kontekście obcowania z nią w warunkach akademicko-szkolnych oraz w kontekście prywatnym. Interesowało mnie również ich zdanie na temat tzw. literatury kobiecej, tego czy i jak istnieje, czy dokonywanie takich wyodrębnień gatunkowych ma sens, czy warto akcentować płeć autora i wysnuwać z niej przesłanki interpretacyjne? Z moich obserwacji poczynionych nie tylko w warsztatowej grupie studenckiej, lecz także wśród studentów italianistyki US wynika, że wbrew obiegowym opiniom większość studentów deklaruje, iż czyta książki i lubi czytać, ale rzadko, zwłaszcza na niższych latach 555 Jean Proulx w Apprentissage par projet stwierdza, że metoda projektów jest istotna dla bardzo aktywny i żywy udział w zajęciach, jak również wiele ciekawych spostrzeżeń i uwag, perspektywa, z jakiej dokonują jej oglądu. zagadnienia w wielu wariantach oraz na dyskusje dotyczące możliwości interpretacji i zmianą było zrezygnowanie z większości tekstów teoretycznych dotyczących literatury studiów, sięgają oni po literaturę francuską lub włoską. Kiedy pytałam studentów, jakich
	które stały się podstawą ożywionych dyskusji oraz interesujących wniosków, do jakich Celem każdej z trzech części miała być refleksja nad następującym kwestiami kontekstów łączących z motywami z innych tekstów; kobiecej oraz wypowiedzi krytyków i badaczy na temat omawianej twórczości. Zmiana ta pisarzy (spoza listy lektur przerabianych na zajęciach uniwersyteckich) znają, zazwyczaj na
	pojawiającymi się najczęściej w kontekście badania literatury kobiet: -zachęcanie studentów do samodzielnego proponowania pytań do analizy, co umożliwia odpowiadała ponadto założeniom metody projektów, która ogranicza "podawanie" wiedzy na sali zapadało milczenie, nie byli w stanie wymienić żadnych nazwisk. Co ciekawe, nawet

Zdaniem kognitywistów, jednostka funkcjonuje na zasadzie stałej interakcji z własnym otoczeniem w taki sposób, aby utrzymywać w miarę stałą równowagę między oczekiwaniami i presją otoczenia a własnymi potrzebami poznawczymi i psychologicznymi. Jest to istotne z punktu widzenia pedagogiki, ponieważ oznacza, że modus operandi, jaki jednostka przyjmuje względem otoczenia, zakłada, że nie przyjmuje ona pasywnie informacji z otoczenia, a wręcz przeciwnie -aktywnie owe informacje przetwarza, czasem w sposób przemyślany, czasem instynktownie. Jednostka, zdaniem kognitywistów, nie tylko adaptuje się do otoczenia, lecz także współdziała z otoczeniem, aby odpowiadało jego potrzebom i celom 558 . 564 J. Proulx, Apprentissage par projet…, s. 19-20.

wspólnie 3. Jaka jest kobieca perspektywa postmodernistycznej kondycji człowieka na przykładzie tekstów Claire Castillon. Zakładane przeze mnie w tej części propozycje układu tematycznego przeprowadzanych analiz przedstawiały się następująco: -próby samookreślenia -poszukiwanie tożsamości, pisanie "ja", projekt "ja" (fragmenty Le Grenier, Les Cris); -miejsca rodzinno-samotnicze (fragmenty Pourquoi tu m'aimes pas, Le Grenier); -odcienie miłości -dzieciństwo, rodzina (fragmenty Insecte, Les Bulles, Les Merveilles); -starość (Insecte, Les Bulles); -ciało (Le Grenier, Les Merveilles).

  571 , czytanie pozwala przeżyć sytuacje, których normalnie nie mielibyśmy okazji przeżyć i wyciągnąć płynące z nich wnioski.Inaczej mówiąc, lektura pozwala czytelnikowi poddać się iluzji, która pozwala mu żyć przez moment życiem kogoś innego, a co za tym idzie -poszerzyć własne pole doświadczeń lub jak stwierdza Vincent Jouve: doznać "une pratique fructueuse dont le sujet sort transformé"572 .Badanie wpływu francuskiej współczesnej literatury kobiecej na polskiego studenta neofilologii, jakiego się podjęliśmy w ramach warsztatów, stawia sobie zatem za cel dokonanie dwutorowych identyfikacji. Pierwsza ma odkryć, w jaki sposób oraz dzięki jakim środkom tekst działa na czytelnika. Druga natomiast bada, jak wymiar kulturowy dzieła, jego interakcja z normami kulturowymi i społecznymi, które znajdują się na równoległym planie z interakcją z podmiotem czytającym, razem stanowią o pragmatycznej sile wybranego dzieła.Metoda pracy z tekstem, którą posługiwaliśmy się podczas warsztatów, odwoływała się bezpośrednio właśnie do efektów lektury intymnej, samodzielnej i cichej oraz do efektów lektury kolektywnej, głośnej, gdy nakładają i przecinają się tropy proponowane przez grupę, wydobywając inne sensy omawianego dyskursu.Zadaniem studentów było przeczytanie w domu zbioru Insecte i podkreślenie w tekście fragmentów, zdań lub wyrażeń, które z jakiegoś powodu zrobiły na nich wrażenie oraz zanotowanie szczegółów owego wrażenia, co się na nie składało, z czego wynikało itd.Podczas spotkań warsztatowych początkowo dyskutowaliśmy na forum i w podgrupach, porównując wrażenia z lektury samodzielnej, następnie czytaliśmy teksty na głos, opatrując je bieżącym komentarzem, co pozwoliło na odkrycie kolejnych efektów lektury. Często w 570 P. Balboni, Insegnare la letteratura italiana a stranieri, Perugia 2006, s. 13. 571 M. Picard, La Lecture comme jeu…, s. 86-87. 572 V. Jouve, La Lecture…, s. 104. trakcie czytania i wspólnego komentowania, a więc przy korzystaniu z doświadczenia Innych z tym samym tekstem, rodziły się nowe pomysły interpretacyjne oraz wyłaniały się wątki, zwłaszcza społeczno-kulturowe, które nie uobecniły się podczas lektury indywidualnej. Jakie reakcje, postawy, refleksje pobudził zbiór opowiadań Insecte Claire Castillon u studentów biorących udział w warsztatach? Przede wszystkim lektura opowiadań nikogo nie pozostawiła obojętnym. Poruszana tematyka, styl wypowiedzi i sposób prowadzenia narracji są zdecydowanie nastawione na wzbudzenie silnej reakcji czytelnika. Castillon w wywiadzie, który obejrzeliśmy wspólnie, deklaruje, że jako czytelniczka oczekuje od literatury właśnie wstrząsu. Zastanawiając się nad tą deklaracją pisarki, już po lekturze Insecte studenci stwierdzili, że wstrząs u Castillon to przede wszystkim przymuszenie odbiorcy do refleksji i reakcji. Efekt wstrząsu ma zostać wywołany poprzez zmierzenie się z własnymi lękami.Ucieczka przed emocjami jest Castillon obca, ona w swoich tekstach zdecydowanie się z nimi mierzy. Chce je poczuć i przeżyć, ale jednocześnie zauważa, że żadne uczucie nie jest wieczne, każde mija, ulega transformacji. Stwierdziliśmy, że interpretacja emocji oparta jest na języku, a nie na ideologii. Bohaterki Castillon zachowują pozorny spokój, pozorny chłód i brak emocji, co obudziło skojarzenie studentów z Obcym Alberta Camusa. Pisarka potrafi przekazać oszczędnym językiem dużą dozę emocjonalności. Czy ten swoisty przymus poczucia i przeżycia danej emocji jest przez odbiorcę pożądany? Uczestnicy warsztatów w większości początkowo stwierdzili, że "Castillon jest wkurzająca" 573 , nęka, dręczy i nie daje o sobie zapomnieć. Na moje pytanie, czy to wada, czy zaleta tekstu literackiego, odpowiadali, że po przeczytaniu pierwszych opowiadań czuli "dyskomfort, tekst ich odstręczał ze względu na brutalny przekaz", ale w miarę czytania, dawali się uwieść jego podwójności i niedopowiedzeniom, zaczęli zauważać ironię oraz emocjonalne niuanse, w które Castillon bardzo przenikliwie potrafi się wczuć. Przywoływany Camus, ich zdaniem, ukazywał stopniową przemianę bohatera, który szedł "w stronę ateistycznie postrzeganego dobra". Camusowski Obcy w końcu zaczyna czuć, budzą się powoli jego emocje, u Castillon natomiast emocje obecne są od początku w stałym natężeniu, są przedstawione jako motyw działania. Studenci stwierdzili, że u Castillon jest dużo pozorów -pozorny brak silnych emocji, pozorny spokój w połączeniu z przekazaną treścią opisującą "myśli o doświadczeniu" sprawiają, że odbiorca ma poczucie podwójności tekstu. Ostatecznie zarówno u Camusa, jak i u Castillon emocje oznaczają życie, różnica polega na intensywności 573 Sformułowania zapisane w cudzysłowach są cytatami z wypowiedzi uczestników warsztatów. ich odczuwania i kolejności pojawia się. Obcy budzi się do życia stopniowo, natomiast bohaterki Castillon odczuwają emocje na stałym, wysokim poziomie, pozostaje pytanie, w jakim stopniu emocje te okazują się dla nich życiodajne.Jeden z uczestników warsztatów stwierdził, że opowiadania w miarę lektury coraz bardziej mu się podobały, ponieważ zaczął wyczuwać, że pisarka podsuwa mu kolejne tropy, że prowadzi swojego rodzaju grę, do której go zaprasza i która staje się bardziej zrozumiała przy kolejnych odczytaniach tekstu. "Celowe nanizanie znaczeń", nieoczywistość, "kafkowska groteska", jedna metafora, która może zaważyć na całości odczytania i zmienić sens utworu, wyobraźnia pisarki to cechy narracyjnej strategii Castillon, które studenci docenili, i które ożywiały podejmowane przez grupę próby interpretacyjne. Przykładami są opowiadania Se battre i Insecte, które wzbudziły kontrowersje skupione wokół sensu treści, wywołując bardzo żywą dyskusję na temat proponowanych interpretacji. Powtarzało się porównywanie poruszanej tematyki do tej opisywanej w programach typu Trudne sprawy, w których "sytuacje wydają się nierealne, ale nie są wyimaginowane".Relacja matka-córka, relacje rodzinne, choroba, śmierć, dorastanie, rozwód, bitwa pokoleniowa, próby wychowawcze, "dojście do pewnej bariery, która zatraca rzeczywistość" to castillonowskie tematy, które zostały wyodrębnione przez grupę. Pojawiły się skojarzenia z Pianistką Elfriede Jelinek, powieścią, w której "matka zjada emocjonalnie córkę, obie uzależnione są od swojej wzajemnej nienawiści i toksycznej bliskości", oraz z Utworem o Matce i Ojczyźnie Bożeny Keff, w którym "matka jest produktem swojego pokolenia i kultury, córka zadręczana jest jej doświadczeniem, a całość ma formę pastiszu". Jeden z uczestników stwierdził, że Castillon podobnie jak dwie wymienione pisarki odpowiada w swojej twórczości na założenia psychoanalizy o nieistnieniu nietraumatycznych relacji rodzinnych, "nie ma normalnych rodzin, każdy psycholog ci to powie, każda jest traumatyczna". Stwierdzenie to wzburzyło wiele uczestniczek, ponieważ, ich zdaniem, było nadinterpretacją. Castillon, w ich opinii, przedstawia raczej moment kryzysu, "krytyczna sytuacja, gdy ludzie nie wytrzymują napięcia i dochodzi do dziwnego rozładowania tego napięcia", ale "ostatecznie nie pozbawia nadziei na dobre relacje". W każdym tekście przedstawia walkę o jakieś wyobrażenie, fantazmat, wartość, pozór, który ma utrzymywać narratora na pozycji podmiotu. Kojarzy się to z filozofią Sartre'a, który twierdził, że "albo będziesz podmiotem i zawładniesz innymi, albo staniesz się przedmiotem, Castillon właśnie o tym pisze, o pochłanianiu Innego, o energii, jaką się wkłada w zachowanie pewnego status quo utrzymywanego na drodze ograniczania Innego". Zastanawiając się nad tym, dlaczego pisarka porusza tę, a nie inną problematykę, doszliśmy do wniosku, że jej celem jest wyrwanie czytelnika ze stanu pewnej "głuchoty i ślepoty" wywołanej przez codzienny zalew informacyjny, który sprawia, że doniesienia o śmierci, przemocy, agresji, również wobec dzieci, przestają do nas docierać, "odbijają się od nas"; także dlatego, że oprócz wiadomości tworzy się programy typu reality show (przywoływane już Trudne sprawy), które oswajają nas do tego stopnia ze złem, że przestajemy je "odczuwać w adekwatnym nasileniu, przestajemy się nad nim zastanawiać".Literatura jako inny kanał komunikacji, wymagający pewnej intymności i skupienia może być narzędziem "obudzenia świadomości", na pewno natomiast wywołuje w umyśle odbiorcy skojarzenia, porównania, adnotacje, które nie pojawiają się w innych okolicznościach.Uwagę grupy zwrócił również sposób przedstawiania męskich postaci jako "stojących z boku, nieobecnych, słabych". "Kobiety walczą o mężczyznę, jest on zdobyczą, ma nikły wpływ emocjonalny na kobiety". Jego słabość i inercja, zdaniem studentów, przejawia się właśnie w braku wpływu na partnerki i córki, "kobiety mają swój świat, mężczyzna tylko o niego zahacza". W czym jeszcze przejawia się kobiecość tekstów Castillon? Studenci wskazali na narrację o ciele i cielesności "typową dla literatury kobiecej", pojawiający się wątek "negocjowania kobiecości", tego, co nią jest, a co nie. Chodziło przede wszystkim o cielesność w wymiarze obserwacji, dotyku, kontaktu z ciałem matki/córki, obserwację wszelkich zmian i odruchów tego ciała, czasem również prób wpłynięcia na ciało drugiej kobiety w celu uśrednienia go, "dopasowania do norm społecznych". Uczestniczki żywo zareagowały na postrzeganie kobiecości przez pryzmat lansowanych przez kulturę masową wzorców, przyznając jednak, że funkcjonują one powszechnie i same często "się w nie wikłają". Uczestnicy zauważyli również "grę ze stereotypami męskości i kobiecości" prowadzącą do ich dekonstrukcji dokonywanej za pomocą dwóch narzędzi: karykaturalnego przerysowania lub odwrócenia ról poprzez nadanie cech postrzeganych przez doxę jako kobiece mężczyźnie i na odwrót (np. on pragnie dziecka, zachwyca się maluchami, ogląda dziecięce wózki, ona dziecka nie chce, rozmowy o dziecku traktuje jak negocjacje handlowew zamian za "urodzenie partnerowi" dziecka oczekuje wymiernych korzyści, jej oczekiwania wobec rzeczywistości są nienegocjowalne, jest bezuczuciowa, o swoich córkach mówi ça). W interpretacji pierwszego opowiadania (J'avais dit une) pojawia się również trop mitu o Medei jako jeszcze jednego narzędzia potencjalnej dekonstrukcji relacji sił w społeczeństwie, a Zastanawialiśmy się również nad samą konstrukcją opowiadań, nad instancją narracyjną.Zdaniem studentów, "perspektywa inna niż pierwszoosobowa nie byłaby możliwa w tych opowiadaniach, każda z bohaterek ujawnia swoją prawdę emocjonalną, swój życiorys emocjonalny, to nie są rzeczy negocjowalne, nie da się dyskutować o psychicznym odczuciu.Perspektywa córki jest inna, inna jest jej trauma, inne postrzeganie, tylko narracja pierwszoosobowa jest w stanie stworzyć efekt takiej przenikliwości, kiedy czytelnik ma wrażenie, że tak bardzo głęboko przeniknął narratora". Zauważono również funkcję narrataire, "czytelnika, który staje się bohaterem poprzez zwracanie się do niego", które pisarka używa na przykład w pierwszym opowiadaniu ze zbioru, stosując takie zwroty, jak Alors où en étais-je? Vous savez? Vous imaginez? Je vous passe les détails sur574 … i wiele innych. Jedna z uczestniczek nazwała ten zabieg "poklepywaniem po plecach", padło również określenie "narracja oralna". Według studentów cel takiej strategii narracyjnej może być dwukierunkowy. Na poziomie samego tekstu wyrażałby chęć narratora bycia zrozumianym, usprawiedliwienia swoich czynów, zniwelowania ich wagi gatunkowej, poszukiwanie sojuszników. Natomiast na poziomie interpretacji emocje towarzyszące lekturze (dodajmy, emocje często negatywne) mogą zostać przetransformowane w krytyczne myślenie o świecie, który dzięki literaturze staje się "widzialny" w szerszym spektrum. Świat i rzeczywistość dzięki przefiltrowaniu przez literaturę stają się podmiotem refleksji, co oznaczałoby, że stają się ważne. Opowiadania stylistycznie kojarzyły się uczestnikom warsztatów z dziełami Alberta Camusa, który stosował styl "pozbawiony emocji, styl niezaangażowania emocjonalnego". U Castillon jednak niezaangażowanie nie przekłada się na chłód emocjonalny. Napięcie tkwi w języku, który pozornie jest spokojny, ale budzi niepokój i czujność czytelnika, napięcie jest uchwycone w budowie zdania. Jak pisarce udało się osiągnąć taki efekt? Studenci dostarczyli różnych rozpoznań tej kwestii. Stwierdzono, że pojawiające się bezpośrednie pytania do czytelnika, w których narratorka prosi o potwierdzenie, że odczuwa on tak jak ona, wprawiają go w zakłopotanie. Castillon "stosuje retorykę dekonstrukcji i ironię jako figurę, każda wypowiedź oscyluje między dwoma systemami wartości, odczuwamy, że światopogląd nasz i narratora rozchodzą się, pojawia się ironia, która ma wytwarzać dystans między autorem wewnętrznym a odbiorcą, pomimo starań narratora, aby jednak ten dystans skrócić"; "odbiorca czuje się nieswojo, jest wyprowadzany z równowagi i pozostawiany w 574 C. Castillon, Insecte, Paris 2006, s. 10-13.279niepewności, ponieważ właśnie autor wewnętrzny tekstu daje znak, że pozostaje w sprzeczności z narratorem. Narrator mówi, ale czujemy, że ktoś, kto za tym stoi, się z tym nie zgadza, sama historia pokazuje, że autor ma inny system wartości niż narrator. Ostatecznie Castillon nie podważa uniwersalnego systemu wartości, ale pozostawia czytelnika w podwójności, co rozdrażnia". Pokazuje w "prześwitach, za pomocą ironii, samej treści, języka", że wizja świata bohaterek opowiadań jest zaburzona. "Moralnie narrator się nie broni, to autor wewnętrzny tak kieruje czytelnikiem, aby się nie obronił, nie został polubiony i zrozumiany, czytelnik się z nim w końcu nie utożsamia, co dodatkowo wzmaga poczucie napięcia -bo powinien, skoro go czyta". Kolejnym elementem języka wywołującym napięcie czytelnika są narastające metafory, ich znaczenie rozszerza się, przybierając kolejne sensy, z których jedne nie wykluczają drugich, ale logicznie się uzupełniają (np. la petite mouche, mała, ciemna plama pojawiająca się w oku matki w opowiadaniu Mon père n'est pas méchant, która doczekała się bardzo bogatej interpretacji w czasie warsztatów, związanej zarówno z fizycznymi, jak i psychologicznymi aspektami człowieczeństwa). W jednym z opowiadań są zdania zapisane kursywą, które nie umknęły czujności grupy i były przez nich w różny sposób rozumiane. Ostateczna konkluzja była umocowana w klasycznej psychoanalizie, która mówi, że tożsamość kobiety konstruuje się poprzez oddzielenie od matki. Owe zdania wyróżnione w druku, a mające charakter niezwerbalizowanego komentarza naniesionego, wydawałoby się, z pewnym odstępem czasowym, mają stanowić właśnie próby oddzielenia się bohaterki od matki, z którą łączy ją symbiotyczny związek. Kursywa ma podkreślić, że są to momenty samodzielnego myślenia córki, jej sposób na wyzwolenie się spod skrzydeł matki, z którą łączy ją bliskość sprawiająca wrażenie dość wymuszonej, "w kursywie ujawnia się wewnętrzny krytyk". Ponadto są to jedyne zdania, w których córka ujawnia siebie, upodmiotawia się, w pozostałej części swego dyskursu opisując matkę, wymazuje siebie. Obok zdań wyróżnionych kursywą pojawiają się bardzo długie zdania, w których mieszają się różne wątki, za ich pomocą język uosabia powolność i chaos towarzyszące starzeniu się matki i jej popadaniu w stan psychicznego odrętwienia.Ostatnie zdanie opowiadania będące jednocześnie jego tytułem (Mon père n'est pas méchant), w opinii grupy, jest fundamentalne dla zrozumienia tekstu i potwierdzenia tropów psychoanalitycznych. Ojciec jest tym, który rozdziela symbiozę, symbolicznie oddziela córkę od matki. W opowiadaniach Castillon postać ojca jest przedstawiona jako odległa, pojawia się nić porozumienia między córką a ojcem, ale jest bardzo wątła. Fuzyjność matki z córką, ich nadmierna bliskość nie tworzy przestrzeni dla "elementu oddzielającego", czyli ani dla ojca, ani dla potencjalnych partnerów, co upośledza, o ile nie uniemożliwia, proces nabywania własnej tożsamości przez kobiety. Nie ma ojca, który symbolicznie nadaje kobiecie tożsamość -współuczestniczy w tym procesie, jak zakłada psychoanaliza. Przez tę nieobecność córka wczuwa się w matkę, "czuje to, co ona czuje", na poziomie niezwykle wysokim, na pewno wykraczającym poza to, co uznajemy za normę. W wielu opowiadaniach ich role się mieszają lub ulegają deformacji (np. córka sama się wciela w rolę wiecznego dziecka po to, aby matka nie odczuwała upływu czasu, czuła się młoda i potrzebna), co sprawia, że nie wchodzą w inne role, łączące się z kolejnymi etapami życia. Wspólnie egzystują, ale żadna z nich "nie rusza z własnym życiem", ich relacja nie jest zatem życiodajna. W czasie dyskusji wyłonił się również problem (nie)akceptacji starzenia się rodziców implikującego zamianę ról w relacji rodzic-dziecko, uczestnicy zaczęli zastanawiać się nad własnymi odczuciami związanymi z upływem czasu, czy jest on widziany jako groźba, zapowiedź pewnej utraty, czy raczej ignorowany, gdyż zaakceptowany. Pojawiło się odwołanie do Levinasa, który "chciał opisać człowieka fenomenologicznie jako fizyczność, ale na poziomie twarzy zauważył, że coś się kłóci, jest niespójne i nieuchwytne, wymyka się opisom". Stwierdził, że twarzy nie da się opisać tylko zewnętrznie, ponieważ twarz jest tym elementem, który wywołuje w podmiocie potrzebę i pragnienie języka i dialogu. Ponadto zaangażowanie w drugiego człowieka sprawia, że przestaje się dostrzegać jego fizyczność. Stąd wniosek, że córka -narratorka opowiadania przenikliwie obserwuje twarz matki oraz petite mouche pojawiającą się w jej oku, gdyż ta relacja tak naprawdę szwankuje, "im bardziej kogoś kocham, tym mniej widzę, jak wygląda" -stwierdza jedna ze studentek. Oznacza to, że relacja między bohaterkami opowiadania nie jest prawdziwie bliska, nie jest życiodajna, skoro charakteryzuje ją stała gotowość na zmierzenie się z utratą, końcem.Na ostatnim spotkaniu poprosiłam studentów o pisemną odpowiedź na pytanie: Est-il utile de consacrer une partie de cours exclusivement à la littérature des femmes ? (trouve aussi des arguments qui s'y opposent). Qu'est-ce qui t'apporte, comme lectrice/ lecteur et comme étudiant/e, l'étude de la littérature des femmes ? Odpowiedzi były w stu procentach twierdzące, jednak powody, dla których, zdaniem studentów, warto poświęcić więcej czasu na studiowanie literatury kobiet, częściowo mnie zaskoczyły. Przystępując do pisania rozprawy, sądziłam, że spotkam się przede wszystkim z dwiema postawami wobec moich propozycji lekturowych: odrzuceniem, ewentualnie zignorowaniem, podejmowanej przeze mnie problematyki lub zainteresowaniem się nią ze względów ideologicznych, głównie przez studentki, które określiłyby siebie jako feministki. Tymczasem jako przewodnia wyłoniła się jeszcze inna postawa, mianowicie omawianie literatury kobiet stało się pretekstem do swoistej emancypacji podmiotu -studenta, który skorzystał z okazji, by przekroczyć pewne akademickie standardy kształtujące edukację literacką. Zmiany społeczno-mentalnościowe implikujące większy udział płci pięknej w literackiej przestrzeni oraz teoretyczne poszukiwania specyfiki kobiecego écriture, zagadnienia stanowiące punkt wyjścia dla naszych rozważań, okazały się transgresyjnym punktem dojścia dla samych uczestników warsztatów lekturowych. Docenili przede wszystkim otwartość debaty, która toczyła się podczas naszych spotkań, możliwość swobodnej, dogłębnej i rozłożonej w czasie, a przede wszystkim aktywnej refleksji nad omawianym tekstem i poruszaną przezeń problematyką.Powtarzała się opinia, że czas poświęcony, w ramach regularnych zajęć, literaturze kobiet był ciekawy nie tylko dlatego, że poruszał twórczość niemalże nieobecną w programach, lecz także dlatego, że pozwalał odkryć inny punkt widzenia i sposób postrzegania rzeczywistości.Inny nie dlatego, że kobiecy (punkt widzenia współczesnych prozaiczek francuskich), chodziło o punkt widzenia, z którym łatwiej i ciekawiej jest się utożsamiać i dyskutowaćpunkt widzenia ludzi, którzy są dosłownie i w przenośni obok nas: "C'est utile et intéressant de discuter, d'analyser une oeuvre ensemble pendant les cours parce que chaque personne ajoute quelque chose d'intéressant, de nouveau, son point de vue, sa façon de percevoir la réalité" -jak napisała jedna z uczestniczek. -"On découvre non seulement la littérature qui est peu connue mais on découvre nous-même". Powracała również kilkukrotnie opinia, że literatura kobieca pozwala poznać inny sposób przedstawiania rzeczywistości i porusza problemy, które są bardzo namacalne i powszechne, a mimo to trudno jest o nich swobodnie mówić i myśleć. Jedna ze studentek przyznała, że zmieniła zdanie o samej literaturze kobiet, którą traktowała bardzo sterotypowo: "pour moi la littérature féminine c'étaient des histoires racontées par les femmes et pour les femmes qui traitaient des choses agréables, pas très importantes dans la vie des femmes. Grâce au cours de la lecture j'ai révisé mon point de vue sur cette notion". Inna napisała: "après ce cours j'ai compris que les femmes auteurs traitent les sujets tels quels la maladie, la mort, le manque d'amour, les relations interpersonnelles, la vie de chaque jour qui d'habitude ne sont pas intéressants pour les hommes, mais quand même ces sujets constituent notre vie humaine". Nie oznacza to naturalnie, że twórczość samej Claire Castillon spodobała się wszystkim studentom, niektórzy przyznali, że tak nie było. Nie oznacza to również, że wszyscy uczestnicy włączyli się w toczące się dyskusje, nie wszyscy też, choć na chwilę, porzucili klasyczną postawę studenta czekającego na wiedzę, którą można przekuć na uzyskanie zaliczenia w indeksie. Przykładem niech tu będzie odpowiedź jednego z uczestników spotkań: "Moi, je ne suis qu'un étudiant. Mais vous Madame, vous êtes femme professeur et vous décidez du programme. J'accepte alors votre proposition".Reasumując, posłużę się jeszcze raz cytatem z wypowiedzi uczestników: "l'oeuvre de Claire Castillon est choquante et parfois difficile à comprendre" -dzięki czemu udało nam się wspólnie spędzić kilka godzin na twórczej i krytycznej rozmowie nie tylko o literaturze, kwestii kobiecej i społecznych przemianach, lecz także o własnych doświadczeniach i przemyśleniach, konfrontując je na forum i wyciągając różnorodne wnioski.ZakończenieWspółczesna literatura, w tym twórczość przez Claire Castillon, ma wyraźny wymiar socjologiczny, ale też psychologiczny. Z punktu widzenia socjologii i socjokrytyki może być postrzegana jako miejsce zdobywania wiedzy o współczesnym świecie w kontekście relacji politycznych, społecznych i ekonomicznych, które go tworzą. Własne rozumienie świata skonfrontowane z tym zawartym w tekście z jednej strony okazują się zbliżone, z drugiej pozwalają odbiorcy uświadomić sobie własną wizję rzeczywistości, również w kontekście różnic z wizją innych ludzi, którą spotyka w utworze. Jak twierdzi Marilyn Brault, studenci chętnie porównują teksty do własnych doświadczeń życiowych 575 . Związki między "literackim" a "społecznym" okazują się ciekawym bodźcem interpretacyjnym, wzbogacającym kompetencje właściwe dla literaturoznawstwa. Komunikacja, czyli nawiązanie dialogu, przepływ i wymiana informacji stanowią cechy konstytutywne dzisiejszych społeczeństw. Literatura stanowi jeden ze sposobów komunikacji, a zadaniem współczesnej edukacji jest włączanie jak największej liczby odbiorców w ten wyrafinowany system porozumienia z drugim człowiekiem.Literatura jest narzędziem poznania i zrozumienia poprzez nawiązywanie dialogu.Uniwersytet powinien mieć swój udział w tym, aby ten dialog zaistniał także między tekstem i jego twórcą a odbiorcą. Warsztaty udowodniły, że literatura kobiet, w naszym przypadkuKonkluzje końcowePytanie o to, jak nauczać i jakiej literatury na współczesnym uniwersytecie, nie jest nowe, ale niewątpliwie potrzebne. Programy uniwersyteckiego kształcenia literackiego obejmują przede wszystkim przedmioty z zakresu teorii i historii literatury, zaniedbywana jest natomiast praktyka samego pisania i czytania, która -wobec systematycznego redefiniowania pojęcia literatury, jej oddziaływania i funkcjonowania w sferach wykraczających daleko poza granicę określoną okładkami podręcznika i kanonicznej listy lektur -powinna zyskiwać na znaczeniu. Jednym z pomysłów na ożywienie uniwersyteckiego kształcenia literackiego jest nadanie większej wagi subiektywizacji praktyk czytelniczych, zmierzających do aktywnego angażowania studentów w akt czytania i pisania literackiego (lecture et écriture littéraire), na przykład podczas warsztatów literackich. Mogą one stanowić skuteczną i atrakcyjną metodę nadającą nowy sens i dynamikę nauczaniu literatury na uniwersytecie 576 . Głównym założeniem przeprowadzonych w ramach niniejszej pracy warsztatów lekturowych, opartych na zbiorze opowiadań Insecte Claire Castillon, było zwrócenie uwagi studentów filologii romańskiej na cenny materiał, jakiego dostarczają współczesne francuskie narracje kobiece do zobrazowania problemów i przemian społeczno-kulturowych, wpływające na kształt tożsamości indywidualnej oraz zbiorowej. Z przekonaniem mogę stwierdzić, że projekt warsztatów lekturowych spełnił całkowicie stawiane założenie. Zaangażowanie studentów, ich zaciekawienie przedstawioną propozycją lekturową, jak również tematem samej rozprawy, poruszaną problematyką okazały się zaskakująco pozytywne. Studia nad kobiecą prozą zostały uznane przez uczestników warsztatów za poszerzające wachlarz możliwych odpowiedzi na pytania o zmiany kulturowe, mentalnościowe, społeczne, a także te dotyczące indywidualnego przeżywania i doświadczenia rzeczywistości, w której funkcjonujemy jako jednostki i jako społeczności. Lektura, poza dostarczeniem bodźców estetycznych, okazała się aktem kreatywnym oraz wyzwalającym, gdyż pozwalając przekroczyć własny univers mental, wychodzi na spotkanie univers mental Innego. Jak konstatuje Vincent Jouve: Lire est donc un voyage, une entrée insolite dans une dimension autre qui, le plus souvent, enrichit l'expérience : le lecteur qui, dans un premier temps, quitte la réalité pour l'univers fictif fait, dans un second temps, retour dans le réel, nourri de la fiction 577 . Programy kształcenia literackiego, aby spełniały funkcję wspierającą kształcenie czytelników autonomicznych, refleksyjnych oraz krytycznych, zwłaszcza w epoce, w której książka nie zajmuje najwyższej pozycji w rankingach ofert kulturalnych, wymagają pewnych uzupełnień o tematykę bliską współczesnemu studentowi. Taka aktualizacja pozwalałaby wspomóc walkę z zagrożeniami, przed jakimi stoi nauczanie literatury w epoce współczesnej: La menace sur les études littéraires à l'école prend deux visages : celui de la concurrence de la « communication » et de l'utilitarismee, voire du « cynisme » […] ; celui d'une relative inadaptation de ces études, et du danger que les élèves ne soient conduits à les déserter 578 . Możemy stwierdzić, że socjokrytyka oraz krytyka feministyczna dostarczają efektywnych narzędzi badawczych, wsłuchując się w głosy różnych dyskursów, pozwalają dostrzec w literaturze swoiste przesłanie dotyczące miejsca i roli kobiety we współczesnym świecie. Uwzględniając takie elementy, jak kontekst społeczny i socjalizacyjny, różnice społecznokulturowe, etniczne oraz różnice płciowe, utwory literatury kobiet otwierają nowe pola dla recepcji tekstów literackich, przez co stanowią ciekawą propozycję obcowania z tym obszarem literatury i kultury, które do tej pory, jak stwierdza Anna Adamczuk-Stęplewska, były sferą mało eksploatowaną w kształceniu literackim 579 . Jakie jeszcze korzyści płyną z uzupełnienia list lektur proponowanych studentom o teksty współczesnej prozy kobiecej? Konfrontacja z nielegitymizowanym przez krytykę i akademików utworem może być doświadczeniem równie kształcącym jak spotkanie z utworem uznanym za klasyczny. Pozwala ono nie tylko na rozwijanie umiejętności wartościowania tekstów kultury i dostrzegania w nich nowych perspektyw w spojrzeniu na świat, życie i ludzi, lecz także stwarza możliwość przewartościowania dziedzictwa, które zastajemy, docenienia jego wpływów lub, jeśli odczuwamy taką potrzebę, refleksji nad możliwościami ustanowienia alternatywnej hierarchii, a przynajmniej pogłębionej refleksji nad zastanym stanem rzeczy. Taka możliwość wydaje się spajać interesy wszystkich trzech 577 V. Jouve, La Lecture…, s. 80. 578 E. Fraisse, L'Enseignement de la littérature : un monde à explorer, [w:] Revue internationale d'éducation de Sèvres, 61/2012, s. 45. 579 A. Adamczuk-Stęplewska, Polska literatura najnowsza…, s. 62.

R. Barsky, Introduction à la théorie littéraire, Quebec 1997, s.

202-203. 2 Ibidem. 3 A. Burzyńska, Antyteoria literatury, Kraków 2006, s. 128. 4 M. Głowiński, Od metod zewnętrznych i wewnętrznych do komunikacji literackiej, [w:] tegoż, Dzieło wobec odbiorcy. Szkice z komunikacji literackiej, Kraków 1998, s. 15.

J. Kristeva, Le Sujet en procès, [w:] tejże, Polylogue, Paris 1977, s. 56.

Women's writing in contemporary France. New writers, new literatures in the 1990s, red. G. Rye, M. Worton,

A. Lasserre, Les Femmes du XX siècle ont-elles une histoire littéraire ?, [w:] Synthèses, Cahier du CERACC, n. 4, red. M. Barraband, A. Lasserre, 2009, s. 48.

J. Cortázar, Gra w klasy, przeł. Z. Chądzyńska, Kraków 1974, s. 137.

M. Janion, Kobiety i duch inności, Warszawa 1996, s. 11-15.

A. Burzyńska, M.P. Markowski, Teorie literatury XX wieku. Podręcznik, Kraków 2009, s. 521.

A. Compagnon, Demon teorii. Literatura a zdrowy rozsądek, przeł. T. Stróżyński, Gdańsk 2010, s. 178-180.

Ibidem, s. 178.

J. Franczak, Od determinacji do dystynkcji. Przemiany socjologii literatury, "Wielogłos" 2010, nr 1-2 (7-8), s. 86.

L. Stetkiewicz, Szkice z "ziemi niczyjej", czyli z socjologii literatury, Toruń 2009, s.10-11. 

P. Ćwikła, Kilka uwag o związku socjologii…, s. 128.

Ibidem, s. 132.

Ibidem, s. 133.

L. Stetkiewicz, Szkice z "ziemi niczyjej"…, s.26-27. 

G. Fabre, Pour une sociologie du procès littéraire. De Goldmann à Barthes en passant par Bakhtine, Paris 2001, s. 9.

Z. Mitosek, Teorie badań literackich, Warszawa 2004, s. 224.

L. Goldmann, Metoda strukturalno-genetyczna w historii literatury, przeł. J. Grabiec, [w:] Teoria badań literackich za granicą, red. H. Markiewicz, t. 3, Kraków 1973, s. 343.

Ibidem, s. 323-325.

P. Zima, Pour une sociologie de l'écriture, [w:] Théorie de la littérature, red. A. Kibedi Varga, Paris 1981, s. 286-287.

Ibidem, s. 141.

Z. Mitosek, Teorie badań literackich…, s. 304.

A. Compagnon, Demon teorii…, s. 196.

K. Kłosińska, Feministyczna krytyka literacka wobec pisania kobiet i jej pułapki, "FA-art" 2012, nr 3(89), s. 3.

Ibidem, s. 4.

A. Galant, Feministycznie o historii literatury i zwrocie kulturowym. Przypisy do dwóch projektów, Women Online Writing, s. 76, http://www.womenonlinewriting.org/uploads/3/0/9/9/30990955/7._arleta_galant_article2.pdf [dostęp 5.11.2015].

M. Perrot, Des femmes rebelles, wykład w ramach Agora des savoirs, https://www.youtube.com/watch? v=JrAdmGWIGqQ [dostęp 12.11.2015].

M. Bogucka, Gorsza płeć. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI, Warszawa 2006, s. 199.

M. Perrot, Des femmes rebelles, wykład w ramach Agora des savoirs, https://www.youtube.com/watch? v=JrAdmGWIGqQ [dostęp 12.11.2015].

M. Ozouf, Les Mots des femmes. Essai sur la singularité française, Paris 1999, s. 120-121.

M. Riot-Sarcey, Histoire du féminisme…, s. 51.

J. d' Héricourt, La Femme affranchie, réponse à MM. Michelet, Proudhon, E. De Girardin, A. Comte et autres novateurs modernes, vol. 2, Paris-Bruxelles 1860, s. 278.

B. Didier, L'Ecriture -femme…, s. 19.

S. de Beauvoir, Siłą rzeczy, przeł. J. Pański, Warszawa 2009, s.26-27. 

S. Chaperon, Une génération d'intellectuelles…

S. de Beauvoir, Siłą rzeczy…, s. 318.

Création au féminin. Littérature, vol. 1, red. M. Camus, Dijon 2006 s. 10.

Ibidem, s.10-11. 

B. Didier, L'Ecriture -femme…, s. 5.

Ibidem, s. 19. 

Ibidem, s. 11. 

A. Burzyńska, M.P. Markowski, Teorie literatury XX wieku…, s. 401.

Ibidem, s. 118.

Ibidem, s. 122.

Ibidem, s. 124.

G. Rye, Reading for change, Bern 2001, s. 29-30.

Ibidem. 

E. Showalter, Krytyka feministyczna na bezdrożach…, s. 124.

A. Burzyńska, Feminizm, [w:] A. Burzyńska, M.P. Markowski, Teorie literatury XX wieku…, s. 415.

N. Morello, C. Rodgers, Nouvelles écrivaines: nouvelles voix ?, Amsterdam-New York 2002, s. 7.

C. Sarrey-Strack, Fictions contemporaines au féminin, Paris 2002, s. 15-16.

D. Sallenave, Le Don des morts, Paris 1991, s. 127.

J.-C. Lebrun, C. Prévost, Nouveaux territoires romanesques, Paris 1990, s. 29.

C. Sarrey-Strack, Fictions contemporaines au féminin…, s. 11.

Określenie zaproponowane przez M. Geoffroy w artykule Merci aux soixante-huitards, http://www.polemia.com/merci-aux-soixante-huitards/ [dostęp 02.12.2014].

M. Marini, Il ruolo delle donne nella produzione culturale. L'esempio della Francia, [w:] G. Duby, M. Perrot, Storia delle donne in Occidente. Il Novecento, Roma-Bari 2007, s. 356.

A. Leclerc, Parole de femme, Paris 1974, cyt. za: A. Lasserre, Mauvais genre(s): une nouvelle tendance littéraire, [w:] Premiers romans 1985-2003, red. M.-O.André, J. Faerber, Paris 2006, s. 64.

Création au féminin…, s.10-11. 

Ibidem. 

Ch. Planté, La Petite Soeur de Balzac. Essai sur la femme auteur, Paris 1989, s. 23.

Por. Création au féminin…, s. 127-136.

M. Chossat, Ernaux, Redonnet, Bâ et Ben Jelloun. Le Personnage féminine à l'aube du XXIème siècle, New York 2002, s. 10.

M. Certeau, L. Giard, P. Mayol, L'Invention du quotidian 2. Habiter, cuisinier, Paris 1994, s. 300, cyt. za: M. Chossat, Ernaux, Redonnet…, s. 10.

M. Chossat, Ernaux, Redonnet…, s. 11.

A. Laurent, F. Floux, Prix Goncourt: Qui est Lydie Salvayre, la lauréate surprise ?, http://www.20minutes.fr/culture/1475643-20141105-prix-goncourt-lydie-salvayre-laureate-surprise [dostęp 23.04.2015].

N. Kaprièlian, L'Ecrivain Marie NDiaye aux prises avec le monde, "Les Inrockuptibles" z 30.08.2009, http://www.lesinrocks.com/2009/08/30/actualite/lecrivain-marie-ndiaye-aux-prises-avec-le-monde-1137985/2/ [dostęp. 15.06.2015].

Ibidem. 

J.-Y. Tadié, B. Cerquiglini, Le Roman d'hier à demain, Paris 2012, s. 382-383.

M. Payot, Marie Darrieussecq et Camille Laurens règlent leurs comptes, www.lexpress.fr/culture/livre/marie-darrieussecq-et-camille-laurens-reglent-leurs-comptes_840090.html#o25CgklDjYjaJcfO.99 [dostęp 15.05.2015].

C. Sarrey-Strack, Fictions contemporaines au féminin…, s. 240-24.

L. D. Samama, Christine Angot et le Prix Sade: les raisons d'un refus, http://laregledujeu.org/2013/01/24/12074/christine-angot-et-le-prix-sade-les-raisons-dun-refus/ [dostęp 12.03.2015].

J. Szubrycht, Czytaj mnie, "Polityka" 2016, nr 11(3050), s. 98.

Womens writing in Twenty-First-Century France. Life as literature, red. A. Damlé, G. Rye, Cardif 2013, s. 11.

Ibidem, s. 8.

M. Loba, Sujet et théorie littéraire en France après 1968, Poznań 2003, s.14-16. 

Ibidem, s. 18.

J. Kristeva, Le Sujet en procès, [w:] tejże, Polylogue, Paris 1977.

Ibidem, s. 92.

M. Loba, Sujet et théorie littéraire en France après 1968…, s. 102-103.

Ibidem, s. 103.

Ibidem, s. 128.

J.-Y. Tadié, B. Cerquigliani, Le Roman d'hier à demain, Paris 2012, s. 353.

Polskie wydanie tej powieści pt. Kazirodztwo ukazało się nakładem wydawnictwa W.A.B. w 2005 r., w przekładzie Ewy Wieleżyńskiej.

Por. B. Havercroft, Irreverent Revelations: Women's Confessional practices of the extreme contemporary, [w:] Women's Writing in Twenty-First-Century France…, s. 155.

Ch. Angot, Kazirodztwo…, 

G. Rye, Christine Angot et l'écriture de soi, [w:] Le Roman français de l'extrême contemporain. Écritures, engagements, énonciations, red. B. Havercroft, P. Michelucci, P. Riendeau, Quebec 2010, s. 423.

Ibidem, s. 424.

Ibidem, s. 428-429.

A. Ernaux, Les Années, Paris 2008, s. 254.

http://www.lexpress.fr/culture/livre/annie-ernaux_813603.html [dostęp 30.03.2015].

http://www.lexpress.fr/culture/livre/annieernaux_813603.html#Af6z7LyEaGYKft0K.99 [dostęp 30.03.2015].

J'ai toujours eu la notion de distance. Je suis dans un monde séparé, ça me vient sans doute de mon origine sociale. J'ai vécu dans un monde où l'on ne lisait pas. Je suis une transfuge.Je me place en position d'ethnologue. Mais j'ai toujours été attirée par l'histoire, par les changements de l'histoire 191 .Ernaux rekonstruuje kilkadziesiąt lat rozwoju Francji, rozwoju zarówno społecznego, jak i ekonomiczno-politycznego. Interesują ją wszystkie dziedziny codzienności oraz zmiany dokonujące się na przestrzeni lat w mentalności jej rodaków i w stylu ich życia. Opisuje powojenną biedę, wysoką umieralność dzieci dotykającą zdecydowaną większość rodzin (również jej własną), szkołę wpajającą określony katalog wartości i zasad, wychowanie dzieci 189 A. Ernaux, Les Années…, s. 214. 190 Ibidem. 191 http://www.lexpress.fr/culture/livre/annie-ernaux_813603.html [dostęp 30.03.2015].

A. Ernaux, Les Années…, s. 42.

Ibidem, s. 48. 

Polskie wydanie zatytułowane Miejsce ukazało się nakładem PIW-u w 1989 r. w przekładzie Iwony Badowskiej.

A. Ernaux, Miejsce…, s. 28.

Ibidem, s. 32. 

A. Ernaux, L'Ecriture comme un couteau. Entretien avec F.-Y. Jeannet, Paris 2011, s. 33.

A. Ernaux, Miejsce…, s. 57.

Por. A. Nothomb, Antéchrista, Paris

2003, s. 119-120. 200 Nouvelles écrivaines: nouvelles voix ?…, s. 33. 201 S.A. Jordan, Contemporary French Women's Writing. Women's visions, women's voices, women's lives, Bern 2004, s. 52-53.

S.A. Jordan, Contemporary French Women's Writing…, s. 265.

M. Darrieussecq, Le Pays, Paris 2005, s. 11.

Peu à peu, en courant, je m'évaporais. Les coureurs le savent, au bout d'un moment on se détache se soi-même208 .J/e courais. Au Bonheur de penser, à l'extase de penser. J/' exerçais ma pensée avec une détente physique, une détente de gâchette -et tout s'ensuivait. J/e ne pensais à rien. J/'avais laissé Tiot et Diego [son fils et son mari -przyp. M.L.-H.] derrière moi. J'/ avais laissé la maison et le pays et notre récente emménagement, le cartons et le bazar : derrière moi 209 . Siłą kobiecego ciała jest także jego moc dawania życia, która rezerwuje kobiecie przestrzeń niedostępną dla mężczyzny. Kobieta od wieków jest utożsamiana ze swoim wnętrzem, które miałoby wypływać na zewnątrz, szczególnie w postaci histerii ściśle łączonej z uterus (macica) symbolizującej ekscytację, niekontrolowany lęk oraz emocjonalny nadmiar 210 . Zdolność prokreacji była długo stawiana w opozycji do zdolności kreacji intelektualnej. Współczesne skoncentrowanie pisarek na biologicznym aspekcie bycia kobietą można odczytywać, jak sugeruje Anne Simon, jako powrót femme matricielle, który mógłby redukować kobiece pisanie do nurtu autofikcyjnego, a tego współczesne pisarki starają się uniknąć. Simon łączy taką tendencję raczej z postępami nauki, które medykalizują ciało, 207 Ch. Shilling, Socjologia ciała, przeł. M. Skowrońska, Warszawa 2010, s. 227. 208 M. Darriuessecq, Le Pays…, s. 12. 209 Ibidem, s. 13. 210 Por. D. Ducret, Zakazane ciało. Historia męskiej obsesji, przeł. A.M. Nowak, Kraków 2016, s. 20-21.

A. Simon, Embryon, femme, médecin: accouchement et avortement chez les romancières contemporaines, [w:] The Resilient Female Body, red. M. Allison, Y. Rocheron, Bern, 2007, s. 115-116.

A. Ernaux, La Femme gelée, Paris 1981, cyt. za A. Simon, Embryon, femme, médecin…, s. 127-128.

Por. np. Le Bébé M. Darrieussecq, Naissances M. Darrieussecq, M. Fitoussi, H. Villovitch i in., Un heureux événement E. Abécassis.

A. Ernaux, L'Evénement, Paris 2001, s. 58.

A. Simon, Embryon, femme, médecin…, s. 118.

A. Ernaux, L' Ecriture comme un couteau, Paris 2003, s. 27.

Ibidem, s. 138-139.

G. Rye, Women's Writing, [w:] Women in contemporary France, New York, 2000, s. 137.

Ibidem, s.141.

M. Szpakowska, Wstęp: Ciało w kulturze, [w:] Antropologia ciała, Warszawa 2008, s. 8.

M. Perrot, Moja historia kobiet, przeł. M. Szafrańska-Brandt, Warszawa 2009, s. 75.

M. Darrieussecq, Świństwo…, s.34-35. 

Por. M. Perrot, Moja historia kobiet…, s. 76.

Ch. Shilling, Socjologia ciała…, s. 17.

M. Darrieussecq, Świństwo…, s. 135.

C. Sarrey-Strack, Fictions contemporaines au féminin. Marie Darrieussecq, Marie NDiaye, Marie Nimier, Marie Redonnet, Paris 2002, s. 180-181.

Por. A. Jaksender, Akt estetyczny w ujęciu Jacques'a Lacana i Julii Krsitevej, [w:] Zeszyty Naukowe Doktorantów UJ, Nauki Humanistyczne, nr specjalny 3 (2/2011), s. 75.

J. Kristeva, Potęga obrzydzenia, przeł. M. Falski, Kraków 2009, s. 7.

Ibidem, s. 11. 

V. Landry, Virgine Despentes et l'autofiction théorique: étude de King Kong théorie, [w:] Revue Politiqueer, http://politiqueer.info/numeros/rpqfrancofolles/landry-virginiedespentesautofictiontheorique/ [dostęp 7.12.2014].

Virginie Despentes: Je ne peux pas être tout le temps dans la colère, http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.lematin.ch%2Floisirs%2Fculture%2Fvirginiedespentes-ne-peux-temps-colere-330527 [dostęp 7.12.2014].

232 V. Despentes, King Kong théorie, Paris 2006, s.

[START_REF] Georges | Historia erotyzmu[END_REF]. 233 Ibidem, s. 18.

Ibidem, s. 22. 

Ibidem, s. 23.

Ibidem, s. 46. 

Ibidem, s. 92.

Ibidem, s. 116.

Ibidem, s. 152.

Ibidem, s. 156.

Ibidem, s. 145.

Ibidem, s. 95.

Ibidem, s. 96.

Ibidem. 

A. Ernaux, Les Années…, s. 212.

Ibidem. 

http://www.lemonde.fr/livres/article/2013/11/12/marie-darrieussecq-recoit-le-prix-medicis-pour-il-fautbeaucoup-aimer-les-hommes_3512383_3260.html [dostęp 10.12.2014].

M. Buttafava, Intervista a Oriana Fallaci, Oggi Illustrato, 6 ottobre 1975, [w:] O. Fallaci, Lettera a un bambino mai nato, Milano 1997, s. 101.

M. Darrieussecq, Le bébé, Paris 2002, s. 58.

Por. E. Badinter, Fałszywa ścieżka, przeł. M. Kozłowska, Warszawa 2005.

http://www.telerama.fr/livre/virginie-despentes,121233.php [dostęp 12.03.2015].

G. Rye, Women's Writing, [w:] Women in contemporary France, New York, 2000, s. 134.

Nouvelles écrivaines: nouvelles voix ?…, s. 41.

Ibidem, s. 23.

Odnoszę się tutaj do Rudiego, bohatera drugiej części powieści Trois femmes puissantes Marie NDiaye.

L. Salvayre, Zwyczajne życie, przeł. E. Wieleżyńska, Kraków 2006, s. 7-8.

Ibidem, s. 32.

Ibidem, s. 92.

Ibidem. 

Ibidem. 

M. NDiaye, Trzy silne kobiety, przeł. K. Sławińska, Katowice 2010, s. 11.

Ibidem, s. 87.

Ibidem, s. 297.

Ibidem, s. 107.

L. Salvayre, Les Belles Âmes, Paris 2000, s. 18.

Ibidem. 

Ibidem, s. 42. 

Polskie wydanie pt. Zwyczajne życie.

Ibidem, s. 7.

M. Seltzer, Wound culture: trauma in the pathological public sphere, "October" 1997, 80 spring, s. 3.

Ibidem, s. 4.

M. Darrieussecq, Świństwo…, s. 7.

Ibidem. 

Ibidem, s. 15. 

Por. S.A Jordan, Contemporary French Women's Writing…,s. 77-78.

D. Naudier, Un engagement littéraire et une conscience féministe, [w:] Annie Ernaux, une oeuvre de l'entredeux, red. F. Thumerel, Arras 2004, s. 206-207.

291 Ibidem, s.

210. 292 https://www.youtube.com/watch?v=VAz2FhqB_lY [dostęp 10.05.2105].

F. de Chalonge, La derniere Duras:Autour d'un roman de l'entretien, [w:] Le Roman français de l'extrême contemporain. Ecritures, engagements, énonciations, red. B. Havercroft, P. Michelucci, P. Riendeau, Paris 2010, s. 27.

Cyt. za J.-Y. Tadié, B. Cerquiglini, Le Roman d'hier à demain, Paris 2012, s. 380.

Nomadismes des romancières contemporaines de langue française, red. A. Lasserre, A. Simon, Paris 2008, s. 9-10.

A. Derra, Rosi Braidotti zaproszenie do nomadyzmu, [w:] R. Braidotti, Podmioty nomadyczne. Ucieleśnienie i różnica seksualna w feminizmie współczesnym, przeł. A. Derra, Warszawa 2009, s. 8.

D. Rabaté, "Où est ma famille ?": la violente étrangeté de Marie NDiaye, [w:] Le Roman français au tournant du XXI siècle, red. B. Blanckeman, A. Mura-Brunel, Paris 2002, s. 550.

J.-P. Sartre, Byt i nicość. Zarys ontologii fenomenologicznej, przekł. zbiorowy, Kraków 2007, s. 288.

A.M. Chojnacka, Czy mogę poznać innego? Problem relacji międzypodmiotowych w filozofii Jeana-Paula Sartre'a, "Studia z Historii Filozofii" 2013, 4(4), s. 147.

Por. Z. Bauman, O turystach i włóczęgach, czyli ofiarach ponowoczesności, [w:] tegoż, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa 2011.

E. Kosowska, Kulturowa antropologia literatury, [w:] Antropologia kultury-antropologia literatury. Na tropach koligacji, red. E. Jaworski, Katowice 2007, s.19. 

Women's writing in contemporary France. New writers, new literatures in the 1990s, red. G. Rye, M. Worton, Manchester-New York, 2002, s. 4-6.

Ibidem, s. 62.

K. Modrzejewska, Kondycja człowieka w literaturze francuskiej XX wieku, Opole 2010, s. 117.

Z. Bauman, Wspólnota. W poszukiwaniu bezpieczeństwa w niepewnym świecie, przeł. J. Margański, Kraków 2008, s. 15.

Por. M. Godelier, Jakie relacje społeczne tworzą społeczeństwo?, [w:] Francuska antropologia kulturowa wobec problemów współczesnego świata, przeł. A. Chwieduk, A. Pomieciński, Warszawa 2008.

A. Giddens, Konsekwencje nowoczesności…, s. 82.

Ibidem, s. 85.

M. Gagné, Effritement et recomposition du sens dans les sociétés postmodernes, [w:] Aspects sociologiques, mai 2008 Volume 15, numéro 1, http://www.fss.ulaval.ca/cms_recherche/upload/aspectssociologiques/fichiers/gagne2008.pdf [dostęp 20.05.2016].

Raport z Diagnozy społecznej 2015. Warunki i jakość życia Polaków, red. J. Czapiński i T. Panek dostępny jest pod adresem http://www.diagnoza.com/pliki/raporty/Diagnoza_raport_2015.pdf [dostęp 18.05.2016].

E. Illuoz, Pourquoi l'amour fait mal. L' Expérience amoureuse dans la modernité, Paris 2012, s. 14.

Ibidem, s. 18.

B. Carnevali, Aimer aujourd'hui, recenzja dostępna w internecie, http://www.academia.edu/5375217/Aimer_aujourdhui_sur_Eva_Illouz [dostęp 5.05.2016]

K. Modrzejewska, Kondycja człowieka w literaturze francuskiej XX wieku…, s. 183-184.

Z. Bauman, Płynne życie, przeł. T. Kunz, Kraków 2007, s. 6.

La Représentation de la famille à la télévision, http://travailemploi.gouv.fr/IMG/pdf/representation_famille_tv.pdf [dostęp 14.05.2015].

Tezę taką stawia Natalia Małecka w artykule Samotne macierzyństwo jako kryzys osobisty kobiety, [w:] Wielowymiarowość kryzysu w rodzinie. Aspekt interdyscyplinarny zjawiska, red. M. Gawędka, Piotrków Trybunalski 2009.

Z. Melosik, Tożsamość, ciało i władza w kulturze instant, Kraków 2010, s. 9.

Ibidem, s. 11. 

A. Elliott, Współczesna teoria społeczna, przeł. P. Tomanek, Warszawa 2011, s. 378.

http://www.babelio.com/livres/Castillon-Le-Grenier/18692 [dostęp15.01.2014] 

C. Castillon, Je prends racine, Paris 2001, s. 104.

P. Lancon, Rumeur au cerveau, Libération, http://www.liberation.fr/guide/2002/03/15/rumeur-au-cerveau_397059 [dostęp 25.01.2015].

366 A. Ledwina, Les Représentations de la transgression dans l'oeuvre de Marguerite Duras sur l'exemple des romans Un barrage contre le Pacifique, Moderato cantabile et L'Amant, Opole 2013, s. 216-217.

A. Armel, Marguerite Duras : « Le plus difficile, c'est de se laisser faire », Magazine Littéraire 1990, n° 278, juin, s. 18-24, http://www.magazine-litteraire.com/actualite/marguerite-duras-plus-difficile-c-est-se-laisserfaire-25-03-2014-34625 [dostęp 28.01.2015].

Przyznawana we Francji od 1975 r. przez Société des gens de lettres nagroda literacka, nazwana na cześć Mathilde Monnier francuskiej pisarki i feministki żyjącej na przełomie XIX i XX w.

C. Castillon, Vous parler d'elle, Paris 2004, s. 7.

Według opinii czytelników wypowiadających się na portalach internetowych Babelio.com i Amazon.

S. de Beauvoir, Druga płeć, t. 2, przeł. G. Mycielska, M. Leśniewska, Warszawa 2014, s. 79.

http://www.lmda.net/din/tit_lmda.php?Id=59919 [dostęp 10.01.2015].

http://www.lmda.net/din2/n_chrom.php?Id=MAT09740 [dostęp 10.01.2015].

C. Castillon, Dessous c'est l'enfer, Paris 2008, s. 7.

Ibidem, 

http://archive.francesoir.fr/people-tv/television-media/claire-castillon-parcours-atypique-d%E2%80%99uneecrivaine-47612.html [dostęp 10.01.2015].

Ibidem, s. 111. 

Ibidem, s. 27.

C. Castillon, Les Couplets, Paris 2013, s. 135.

Ibidem, s. 50.

S. Sarfati, Les Couplets : on exulte et on tourne la page, http://www.lapresse.ca/arts/livres/critiques-delivres/201306/19/01-4663041-les-couplets-on-exulte-et-on-tourne-la-page-.php [dostęp 13.02. 2015].

C. Sarrey-Strack, Fictions contemporaines au féminin. Marie Darrieussecq, Marie NDiaye, Marie Nimier, Marie Redonnet, Paris 2002, s. 26-28.

Women's writing in contemporary France…, s. 3.

S. Sontag, Przeciw interpretacji, przeł. D. Żukowski, [w:] tejże, Przeciw interpretacji i inne eseje, Kraków 2012, s. 17.

A. Szahaj, Co to jest postmodernizm, "Ethos" 1996, vol.33-34, s. 74. 

Ibidem, s. 75.

Według Davida Gilmore'a mizoginia oznacza związaną z emocjami wrażliwość żywiącą się fobiami, strachem i fantazjami, niezależnie od pozycji kobiety w społeczeństwie, natomiast dominacja patriarchalna odnosi się do miejsca i statusu kobiety w ramach obowiązującego układu przekonań politycznych, por. D. Gilmore, Mizoginia, czyli męska choroba, przeł. J. Margański, Kraków 2003, s. 27.

F. Outeirinho, Les Discours sur le féminin à l'époque de Colette et les enjeux de la séduction dans son oeuvre, [w:] L'Art de séduire dans la littérature française, red. K. Modrzejewska, Opole 2008, s. 60.

Por. F. Savater, Dizionario filosofico, Bari 2004, s. 96.

Z. Bauman, 44 listy ze świata płynnej nowoczesności, Kraków 2011, s. 93.

C. Castillon, Les Merveilles, Paris 2011, s. 7.

Ibidem, s. 11. 

A. Stobierska, Exclusions du père de la relation mère/ fille, [w:] Relations familiales dans les littératures française et francophone des XX et XXI siècles. La Figure de la mère, red. M.L. Clément, S. van Wesemael, Paris 2008, s. 95-97.

Dialogues avec Claire Castillon… [dostęp 2.02.2014].

J.-M. Devésa, Le Récit français contemporain entre sexe et « non-sexe », [w:] Le Roman français de l'extrême contemporain. Ecritures, engagements, énonciations, red. B. Havercroft, P. Michelucci, P. Riendeau, Quebec 2010, s. 277.

http://evene.lefigaro.fr/livres/actualite/interview-claire-castillon-empeche-coeur-aimer-628.php [dostęp 2.02.2013].

C. Castillon, Le Grenier, Paris 2000, s. 19.

C. Castillon, Les Merveilles…, s. 126.

G. Bataille, Historia erotyzmu, Warszawa 2008, s. 163.

C. Castillon, Les Merveilles…, s. 132.

A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość: "ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Warszawa 2006, s. 105.

najważniejsze dla kształtowania jego tożsamości, ale w jej twórczości odnajdujemy również inne tematy charakteryzujące współczesne pisanie kobiet, dokładniej opisane w drugim rozdziale -obok miłości i rodziny mówi o ciele, seksualności, codzienności, przemocy.Ahistoryczność i ageograficzność jej tekstów pozwala na odniesienie ich do realiów, które dobrze znamy, a także uświadamia różnice, jakie istnieją między społeczeństwami, i zachęca do stawiania pytań o ich charakter. Cechy te, w mojej opinii, sprawiają, że twórczość Claire Castillon może stanowić ciekawą propozycję lekturową dla studentów neofilologii.Potwierdzenia tej tezy szukałam w czasie warsztatów lekturowych ze studentami, które zostały opisane w czwartym rozdziale.

V. Jouve, La Lecture, Paris, 1993, s. 4-5.

Ibidem, s. 80.

V. Jouve, La Lecture…, s. 25.

G. Genette, Figures III, Paris 1972, s. 265.

V. Jouve, La Lecture…, s. 26.

Ibidem, s.26-27. 

Ibidem, s. 32. 

A. Burzyńska, M.P. Markowski, Teorie literatury XX wieku. Podręcznik, Kraków 2006, s. 99-100.

M. Picard, La Lecture comme jeu. Essai sur la littérature, Paris 1986, s. 278-279.

J. Verrier, Madame Bovary dans la série «Lire c'est vivre » de Pierre Dumayet: une lecture ordinaire? Télévisuelle? Littéraire?, [w:] Le Sujet lecteur. Lecture subjective et enseignement de la littérature, red. A. Rouxel, G. Langlade, Rennes 2004, s. 133.

A. Manguel, Journal d'un lecteur, Actes Sud 2006, s. 12.

Ibidem, s. 103.

K. Kwak, Literacki ignorant i digitalny imigrant w płynnej nowoczesności, czyli krótka refleksja o uczniu i nauczycielu, [w:] Doświadczenie lektury. Między krytyką literacką a dydaktyką literatury, red. K. Biedrzycki, Kraków 2012, s. 240.

A. Janus-Sitarz, Nauczyciel w roli krytyka literackiego, [w:] Doświadczenie lektury…, s.74-75. 

Ibidem, s. 76.

Ibidem, s. 81.

Z raportu Biblioteki Narodowej wynika, że spadek czytelnictwa wśród uczniów i studentów jest ogromny, w 2000 r. zaledwie 10% z nich zaliczało się do nieczytających, w 2010 już 33%, w 2015 -31%, http://www.bn.org.pl/download/document/1459845698.pdf [dostęp 20.05.2016].

M. Ozouf, Les Mots des femmes. Essai sur la singularité française, Paris 1999, s. 7.

J. Sławiński, Literatura w szkole: dziś i jutro, "Teksty" 1977, nr 5-6[START_REF] Helena | Women's Writing in Twenty-First-Century France. Life as Literature[END_REF][START_REF] Valerie | Women Art Critrics during the July Monarchy (1830-1848[END_REF].

M. Marcant, Enseignement de la littérature dans un cursus de FLE : de la « bonne lecture » à l'action de l'étudiant-lecteur sur le texte littéraire, http://univ-paris3.academia.edu/MaridoMarcant [dostęp 10.10.2014].

E. Kraskowska, Czytelnik jako kobieta, [w:] Wiek kobiet w literaturze, red. J. Zacharska, M. Kochanowski, Białystok 2002.

M. Brault, Le Plaisir de la lecture et la réception esthétique des oeuvres littéraires au collégial, Mémoire de maîtrise (Études littéraires), Montréal 2005, s. 51.

Violaine Houdart-Merot i Christine Mongenot na tej hipotezie opierają pracę międzyuniwersytecką powstałą pod ich redakcją zatytyłowaną Pratiques d'écriture littéraire à l'université, wydaną w 2013 r. przez Editions Honoré Champion.

K. Jaskot, Funkcje szkoły wyższej jako instytucji edukacyjnej, EDUKACYJNE DYSKURSY, http://ip.univ.szczecin.pl/~edipp, opublikowano 5.05.2002 [dostęp 12.03.2016].

A. Rouxel, Autobiographie de lecteur…, s. 141-142.

dokładniej gry, jaką autorka podejmuje ze stereotypami męskości i kobiecości.

Ich zdaniem, mężczyzna nie mógłby w sposób tak intensywny opisać relacji matka-córka czy jakichkolwiek innych relacji, "które są tak mocno zbadane, mężczyzna nie mógłby czegoś takiego napisać", "nawet gdyby pisał o relacjach dobrze sobie znanych np. syn-ojciec, nie pisałby w ten sposób, nie widzi i nie czuje tyle, byłoby to bardziej szorstkie, bez tych wszystkich niuansów". Uczestnicy zwrócili również uwagę na obecność symboli opisywanych przez Castillon. Zauważyli, że o ile motyw symbolu na przykład pod postacią stale powracającego w dyskursie przedmiotu jest czymś często wykorzystywany w literaturze (np. u Maupassanta), o tyle u Castillon symbol jest potraktowany inaczej. Powraca, ale nie pozwala się przeniknąć, zrozumieć, "tylko kobiety go rozumieją tak do końca, często czytelnik nie może do końca w to wejść, nie jesteśmy w stanie przeniknąć tych relacji". Kolejnym wątkiem w tropieniu męskości i kobiecości omawianych tekstów był sposób, w jaki bohaterowie bronią się przed rzeczywistością, jak wytwarzają w nieznośnej codzienności przestrzeń stanowiącą ich bufor bezpieczeństwa. Zdaniem uczestniczących w warsztatach studentów, fakt, że bohaterki Castillon dziwaczeją, popadają w paranoję, manie i neurozy, jest tropem kobiecości, mężczyźni "uciekają w alkohol, narkotyki albo inne uzależnienia". Jedna z uczestniczek stwierdziła, że opowiadania "są bardzo osadzone we francuskiej rzeczywistości, u nas inaczej to wygląda, nie powiem, że tak nie jest, ale jednak inaczej".

Reszta grupy nie poparła tego spostrzeżenia, wskazując na dużą uniwersalność opisywanych doświadczeń, "ich echa każdy, no prawie każdy, gdzieś tam może w swoim życiu odnaleźć". Szczególnie w odniesieniu do opisywanych przez pisarkę doświadczeń obcowania z osobą chorą, do utraty poczucia bezpieczeństwa, jakiej zaznajemy, gdy ktoś nam bliski, szczególnie rodzic, choruje, starzeje się, umiera. "Przeraża nas starość, choroba, nie potrafimy z takimi ludźmi rozmawiać, unieść ciężaru, obraz rodzica, który się zmienia, przeraża nas, oszukujemy siebie, żeby zachować poczucie bezpieczeństwa, nie wiemy, jak się zachować, co powiedzieć, zderzając się ze słabością tych, których uznawaliśmy za silnych". Zauważono, że również starzejący się rodzice nie chcą wyjść ze swej roli. Dlaczego? Tu pojawiły się różne koncepcje: aby "nie wyjść z roli, zachować moc i siłę, a nie stawać się tylko słabym ciałem" lub aby odpowiedzieć na potrzeby rodziny, która chce "poczucia stabilizacji i bezpieczeństwa".

Protest przeciw chorobie, przeciw rzeczywistości uniemożliwia funkcjonowanie rodziny, która nie wie, jak się odnaleźć w sytuacji, choć teoretycznie naturalnej, jednak wypartej z naszej "podświadomości".