Patric SAUZET

Universitat de Tolosa 2 -Lo Miralh, CNRS CLLE-ERSS Guylaine BRUN-TRIGAUD Universitat de Niça, CNRS BCL La lista dels traches caracteristics del gascon es variablament longa. La que prepausa Aitor Carrera que compta 22 traches es particularament rica [START_REF] Carrera Baiget Aitor ; Gramatica Aranesa | L'émergence du proto-gascon et la place du gascon dans la Romania[END_REF]. Totun, las formas del tipe aso, òmi per l'occitan comun ase, òme i cabon pas. I se poirián apondre, que son a pauc près exclusivament gasconas, e mai caracterizen pas tot l'espaci de Gasconha, coma plan de traches «gascons». Aquelas formas son fins ara mal explicadas. Joan Seguy escriviá (abans de publicar l'Atlas linguistic de la Gasconha ça que la) que « l'irritant problème du triple timbre i, e, u des anciennes pénultièmes atones du gascon n'est pas encore résolu » (Seguy 1950: 87). Prepausam aicí de derivar aquelas formas d'un fenomèn ben establit en gascon, la casuda de l'-n intervocalica. De reconéisser aquela relacion permet puèi de comprene la reparticion geografica diferenta dels dos tipes de formas (las formas en -o [u] coma aso e en -i [i] coma òmi) e de l'analisar coma la consequéncia d'un efièch de la difusion en ondadas del cambi linguistic. Especificament, las airas de cada forma mòstran lo crosament d'una ondada d'origina occidentala que pòrta la casuda d'-n intervocalic amb d'ondadas d'origina orientala que pòrtan l'escafament de las vocalas finalas atònas. Sul pache, suggerirem per acabar que l'esquèma permet d'esclairar la preséncia en gascon oriental d'una zòna ont la nasala finala se realiza coronala e non pas velara ([pˈan] per pan luòga de [pˈaŋ] o [pã] dins lo demai de Gasconha).

Las formas estudiadas

Las formas estudiadas se caracterizan sincronicament coma de formas qu'an una finala en -o [u] o -i [i] dins una part de Gasconha e correspondon a de formas en -e de l'occitan comun. La TAULA 1 dona la lista exaustiva de las qu'avèm pogudas relevar. Avèm completadas las donadas ja recensadas d'aquel tipe per una resseguida sistematica dels mots en -o e en -i contenguts dins la basa THESOC (Dalbera 1992). Ça que la, avèm pas conservadas las formas que relèvan clarament d'una autra explicacion ni las que al contrari son totalament escuras etimologicament. De fach se tròban de formas -o o -i en gascon que fan pas levar d 'interrogacions particularas,coma píbol, casco, macho, sapo... o òli, notari... Aquelas formas son lèumens partejadas amb l'occitan comun (pas sempre totun dins los cases de manlèus a l'espanhòl). Dins las doas varietats, recebon una explicacion ben establida (produch d'una sequénca -ULUM atòna per las formas en -ol [u] píbol < *PĪPULUM (per PŌPULUM), manlèu per de formas en -o macho [mˈaʧu] 'muòl' < esp. macho, formacion supausada mièja sabenta per las formas en -i coma òli, notari. Las formas qu'estudiam e que son dins las TAULAS 1 e 2 an un equivalent occitan comun en -e o sens vocala finala. Avèm per avança apondudas qualques formas sens equivalent en occ. comun perque, coma se veirà, relèvan del meteis modèl d'explicacion.

De fach se remarca que las formas ont lo gascon se singulariza per son vocalisme final diferenciat remontan, o pòdon remontar, a de proparoxitons latins amb una -n-intervocalica dins la sequéncia pòstonica. Tanben se remarca que lo vocalisme gascon perlonga pro regularament la diferéncia entre los mots tematics ont -INUM dona -o, e los atematics ont -INEM dona -i mentre que l'occitan comun neutraliza los dos tipes (ase < ASINUM, òme < HOMINEM). Lo fach es notat en particular per Joseph Cremona dins son estudi del parlar de la val d'Aura (Cremona 1956:109). La confusion dels dos tipes en occitan comun resulta simplament de la pèrdia de las vocalas finalas autras que -A en occitan: en sillaba pòstonica finala -o < -Ŭ e -e < -Ĭ, -E tomban indiferenciadament e avèm ASINUM → àsen, HOMINEM → òmen. Ça que la, -o e -i gascons pòdon pas representar simplament las vocalas mejanas finalas latinas que lo gascon coma tot l'occitan, e mai largament lo romanic central 5 , las escafa regularament. De latin LUPUM aquel grop de lengas tiran : occ. lop, cat. llop, fr. loup, piem. lüf, vs tosc. lupo, cast. lobo. Del latin MARE, l'occitan, gascon inclús, eirita mar (v. cat., piem., alprod. mar, fcés mer). L'iberoromanic a per aquesta vocala lo meteis tractament: cast. port. mar.

Vocala finala e -n-intervocalica

Los mots que presentan una aparenta conservacion excepcionala de la vocala finala mejana (istoricament mejana, que las formas modèrnas an una vocala nauta) s'acabavan en latin per una sequéncia ont cabiá una -N-intervocalica. Ara la casuda de l'-n-intervocalica es classicament retenguda coma un trach caracteristic del gascon (Luchaire 1877, Rohlfs 1970: 156, Bec 1970: 521, Chambon e Greub 2002[START_REF] Carrera Baiget Aitor ; Gramatica Aranesa | L'émergence du proto-gascon et la place du gascon dans la Romania[END_REF]: 30, Massoure 2012: 120…). Lo latin FARĪNAM dona lo gascon haria en fàcia de l'occitan comun farina. Sola la part nòrd del domeni gascon escapa al fenomèn. E tot bèl just l'airal de las formas gasconas del tipe aso e òmi es inclús dins l'airal de casuda d'-n-intervocalica, coma se vei dins las MAPAS 1 e 2 que donan la distribucion espaciala respectivament de las formas en -o e de las formas en -i cartografiadas dins l'ALF e l'ALG, en referéncia amb l'isoglòssa de la casuda d'-n-intervocalica (ALG 4: 2126).

Mapa 1. Distribucion geografica de las formas de tipe aso 5. Entendi per «romanic central» lo blòt central de la Romania continua : occitan, catalan, francés, alporodanian, galloïtalian.

Mapa 2. Distribucion geografica de las formas de tipe òmi

La MAPA 1 dona l'airal cumulatiu de la preséncia de las formas en -o. Se vei que, globalament, las formas en -o estudiadas cabon dins la zòna ont -nintervocalica tomba. Lo despassament oriental per qualques formas se pòt explicar per difusion segondària. La zòna dels mots en -i, coma se vei sus la MAPA 2, tanben cap globalament al dintre de l'isoglòsa de la casuda d'n, amb l'excepcion de formas en -i esporadicas al nòrd que devon relèvar siá tornarmai de difusions segondàrias, siá d'una autra explicacion que las formas estudiadas.

La casuda d'-n-intervocalica e la de las vocalas finalas son de procèsses fonologics qu'an vocacion a interagir dins la mesura que, quand desapareisson de vocalas finalas, una -n precedenta quita d'èsser intervocalica. La supression per una règla del contèxt ont una autra se pòt aplicar es çò que se sona «relacion privativa» o d'aleujament (fr. relation privative, anglés bleeding relation, v. Kenstowicz & Kisseberth 1979: 316 6 ). Per tal que la relacion siá efectivament privativa cal que l'òrdre d'aplicacion o permeta e que la règla que destrusís un environament s'aplique abans la qu'es condicionada per aquel environament. Se parla « d'òrdre privatiu » o « aleujant » (ordre privatif, bleeding order). L'òrdre en question es un òrdre d'aplicacion quand se parla de règlas sincronicas, un òrdre temporal quand se parla de procèssus diacronics.

Lo gascon, almens dins sa zòna de contacte amb lo lengadocian, se caracteriza doblament: per la casudas de l'-n-intervocalica e per la conservacion de l'-n finala: gasc. plen [plˈeŋ], [plˈen], plea vs leng. plen [plˈe], plena. Curiosament sembla pas que las analisis del gascon ne tiren la conclusion pasmens aparentament logica que l'-n-se consèrva dins los cases qu'èra pas mai 6. La terminologia que Kenstowicz utiliza dins una perspectiva sincronica pòt sens cap de desaveni èsser aplicada a la diacronia. intervocalica al moment que deviá tombar dins aquela posicion, coma explicitat dins la TAULA 3. La cronologia relativa çai subre es pas retenguda ni prepausada, almens coma ipotèsi, per doas rasons sembla. Primièr, perque lo gascon es sovent pres en compte a partir de sos parlars miègjornals (bearneses o bigordans) que fan tombar l'-n tanben en finala (romanica et doncas possiblament intervocalica latina). Segond, perque s'instistís sus la qualitat lèumens velara de la consonanta nasala gascona quand es realizada. Aquela qualitat velara es atribuïda a la restitucion d'una consonanta en fin de sillaba e de mot, a partir d'una vocala nasalizada.

Sembla totun pas desrasonable de prene al seriós una cronologia relativa e una derivacion que prepausarián una explicacion eleganta al tractament diferenciat de l'-n intervocalica romanica dins una bona part del domeni gascon.

Una explicacion d'aso e òmi

Las analisis prepausadas fins ara de las formas del tipe aso o òmi constituïsson pas una explicacion unitària. Se pausa per las formas en -i una conservacion del timbre latin primitiu (Bouzet & Lalana 1937: 27) o una barradura segondària de la vocala finala (Ronjat 1930: 284). Per las formas en -o siá un fenomèn d'armonia vocalica (ˈazeno → ˈazono → ˈazo) (Bouzet & Lalana 1937), siá una substitucion lexicala (*FRAXULUM per *FRAXINUM, Ducamin & Pasquier 1898, Ronjat 1930: 248). Aquesta darrièira suposicion es ja mesa en dobte per Zauner 1899. La preséncia dins los etims de totas las formas citadas d'una -n intervocalica suggerís puslèu una explicacion per la cronologia relativa de la casuda d'-n intervocalica e dels procèssus de sincòpa o d'apocòpa.

ASĬNUM HŎMĬNEM LŬPUM

MUT VOC ˈazeno ˈɔmene ˈlobo

n → Ø ˈazeo ˈɔmee NA DIF ˈazew ˈɔmej NA v [-bas] → Ø NA NA ˈlob [ˈazu] [ˈɔmi] [lˈup]
Taula 4. aso, òmi, lop

Jean-Louis Massoure, a la seguida de Joan Coromines, a ja prepausat d'establir una relacion entre la casuda de l'-n-intervocalic e la conservacion del timbre final pels mots en -i (Massoure 2012, Coromines 1937). Sa proposicion supausa que la casuda d'-n-es mai aboriva dins aqueste cas que dins lo cas general e que la primièira vocala en iat se dessillabiza. La sequéncia que ne resulta se resòlv en [i]. Pren Jean-Louis Massoure l'exemple de la forma ordi : Notem encara que l'ipotèsi del diftong creissent s'acomòda mal de las formas del tipe CASSANUM → casso, TYPANUM → tembo, ont la formacion d'un difton creissent qu'admetèm pausa al revenge pas cap de problèma.

Jean-Pierre Chambon dins FEW 25.149 discutís los abotiments galloromancis de ASĬNUM e pausa que l'évolution de -ĬNU en [-u] es regulara tanplan coma la -ĬNE en [-i]. Pausa pas ça que la de ligam explicit amb la casuda d'-n-intervocalica, se pòt al pus mai supausar que l'autor a un tal ligam a l'espertit quand solinha que « ásou est un type gascon ».

Una confirmacion independenta de la conservacion coma vocala d'un ancian diftong creissent pòstonic se pòt trobar dins lo mot caco. Aquel mot presenta de senses variables : 'paissièira, gorg, balma' (v. Palay s.v. cácou; tanben 'abric pels vedèls' en Bareja, Massoure 2003: 88). Rohlfs lo fa remontar a un latin CACCĂBUS 'pòt' (Rohfls 1973: 76, § 211). La sequéncia [-ew] pòstonica que dona la vocala -o [u] modèrna es eissida dins aqueste cas, non pas de la casuda d'-n intervocalica mas de la casuda de -β-après o davant vocala labiala (cf. SEBUM → seu, EBULUM → èule). Puslèu que la convergéncia de -aw e -ew pòstonic en [-u], admetèm la neutralizacion de -a-e -e-pòsttonics intèrnes en [e] (a travèrs una eventuala fasa [ǝ]), çò que permet de pausar un tractament parallèl de CASSANUM → casse (per *cassen) e de CASSANUM → casso (per [kˈassew]) .

La paradòxa

Coma mòstra la TAULA 4, supausam que la casuda d'-n-intervocalica a per consequéncia la formacion d'un diftong pòsttonic que se manten mentre que las vocalas pòstonicas simplas tomban. Per que l'ipotèsi foncione, es decisiu que la casuda de la vocala finala (apocòpa) seguisca la casuda de l'-n-intervocalica. Autrament dich, cal pausar un òrdre invèrs entre la casuda de las vocalas finalas e la de l'-n-intervocalica, coma resumit en 1):

Paradòxa d'òrdre a Òrdre per PLĒNUM → pleno → plen: Esc. voc. fin o o → Ø / __ # < 2) Esc. n INTEVOC. n → Ø / v __ v b Òrdre per ASĬNUM → aseno → aseo → aso: Esc. n INTERVOC. n → Ø / v __ v < 2) Esc. voc. fin o → Ø / __ #
Ara nos trobam davant una paradòxa. D'un latz las formas del tipe aso, òmi sortisson de formas latinas amb una -n-intervocalica e apareisson dins l'airal on l'-n-intervocalica tomba. Mena naturalment a far, de qualque biais, de la casuda de l'-n-la rason de la conservacion de la vocala finala. Pr'aquò lo tractament d'autres mots, tipicament los paroxitons amb una -n-intervocalica, sembla demandar de pausar que la casuda de las vocalas finalas mejanas a precedit istoricament la de l'-n-intervocalica. Se n'es aital, es impossible de far de la casuda d'n intervocalic l'element explicatiu de la conservacion vocalica dins las formas estudiadas.

La paradòxa resolguda

En fach es possible de conciliar las doas cronologias simplament en s'apiejant sus l'analisi largament acceptada que la casuda d'-n-intervocalica a seguit una nasalizacion de la vocala precedenta (Bourciez 1947: 405, Rohlfs 1970: 156 § 472, Bec 1968: 38-42, Bec 1970: 521, Chambon & Greub 2002). L'analisi aicí prepausa ven aital confirmar la relacion causala entre nasalizacion e casuda d'-n-intervocalica.

En se fondant sus las concepcions admesas de la sillaba, es pas necessari de supausar dins lo procèssus un desplaçament del partiment sillabic ( L'element nasal es pas interpretat en iat (se forma una vocala nasala abstracha realizada orala).

La casuda d'-n intervocalica gascona coma interaccion fonetica fonologia

L'apròchi prepausat evita de pausar un deplaçament del partiment sillabic en violacion de las tendéncias universalas de la sillabacion (PAM). L'explicacion repausa sus l'ipotèsi que la nasalitat es presenta fonologicament coma un "element" nasal (notat N) al sens de Es tanben decisiva, dins l'analisi prepausada de la casuda d'-n-intervocalica en gascon, l'inversion de redondància: la nasalitat vocalica es primièr redondanta (resulta de l'assimilacion a una consonanta seguenta), mas pòt venir distinctiva (dins lo sens qu'es l'expression basica de la nasalitat fonologica) e es la preséncia d'una consonanta a sa seguida que pòt aparéisser redondanta e per tant èsser suprimida dins un estadi ulterior d'evolucion. Autrament dich, la casuda de l'-n-intervocalica seriá estada primièr fonologica abans d'èsser fonetica.

Ondadas

Avèm assajat de mostrar que la tèsi classica que fa de la nasalizacion lo punt de partença de la casuda d'-n-intervocalica permet de resòlver l'aparenta paradòxa de cronologia relativa suggerida per las donadas. Permet doncas de pausar que la casuda d'-n-intervocalica es ben a l'origina de las forma del tipe aso e òmi.. Explica la gasconitat d'aquelas formas. Mas manca encara l'explicacion de la non coïncidéncia de las doas zònas d'aso e d'òmi. La reparticion geografia de cada tipe se vei sus la MAPA 3 ont son representats los airals respectius de òmi e aso. Los mots aso e òmi se pòdon prene coma representants cadun de sa classa: globalament lo mots en -o estudiats se tròban dins lo domeni d'aso e los mots en -i dins lo domeni d'òmi.

Tractem primièr de la non-coïncidéncia al nòrd oèst (e dins lo centre èst de las Landas) ont las formas en -i presentan un domeni mai larg que las formas en -o. En fach dins aquela zòna [-u] pòstonic existís pas dins lo sistèma fonologic (v. ALG 4 1611). Una forma aso eventuala o casso (perque aso es sovent aine dins aquela zòna) se serà confonduda foneticament amb las formas en [-əә] coma son confonduts en [əә] los mots en -e o -a finals etimologic. Localament lo vocalisme pòstonic se limita a [əә] e [i]. Apondam que se tròban de formas en -i, de formas òmi e d'autras semblantas esporadicas fins en Medòc que devon relevar d'una autra explicacion, eventualament de formas de plural generalizadas. Las formas aini tanben (variantas en -i de la forma sincopada nòrd gascona aine 10 ) relèvan clarament d'una autra explicacion que las formas estudiadas aicí.

10. Notem que la forma ASĬNUM es la sola ont la sincòpa concurréncia la casuda d'-n-intervocalica. S'apren a son format sillabic : la sincòpa en penultima sillaba après consonanta simpla (a-s<e>-no) es plan mens marcada quand la sincòpa es per s'aplicar après un grop que sa sillabacion farà dificultat, la sincòpa un còp facha : cas-sa-no, frak-se-no, kar-pe-no… Geografia dels tipes aso e òmi Demòra doncas lo sud ont aso, coma se vei sus la MAPA 3 (que repren las MAPAS 1 e 2, es mai espandit cap a l'oèst que non pas òmi. La situacion es doncas:

Gascon occidental

Gascon oriental Lengadocian aso òmi aso òme ase òme

Abotiments de ASINUM e HOMINEM d'oèst en èst 11

Lo desescalatge se pòt explicar en pensant que la casuda de -e final a degut èsser mai aboriva que la de -o final. Un tal òrdre es coerent amb l'existéncia de l'italo romanic (stricto sensu) que consèva -o e -e finals en oposicion amb l'iberoromanic (totjorn stricto sensu: castelhan e portugués) que consèrva -o, mas non pas -e. L'occitan e notadament lo gascon auriá traversat un estat «iberic» entre l'estat inicial romanic comun (conservat en italian) e son estat istoricament atestat (sens -o ni -e).

Es a aquel punt que la mobilizacion de la teorias de las ondadas linguisticas permet d'esclairar la geografia linguistica de l'aso e de l'òmi. La teoria de las ondas (Wellentheorie), foguèt formulada primièr per Joahannes Schmidt per superar los limits de la representacion arborescenta del cambi linguistic [START_REF] Schmidt | Die Verwandtschaftsverhältnisse der indogermanischen Sprachen[END_REF]. Admet la diffusion de l'innovacion linguistica despuèi un centre a travèrs de parlars que pòdon èsser o èsser pas de la meteissa lenga, e quitament èsser o èsser pas aparentats. La nocion es estada notadament 11. Aquela gradacion geografica es evocacada dins Cremona 1956: 109. reïnvestida per Uriel Weinreich (Weinreich 1953) et William Labov mai recentament (Labov 2007). Consideram aicí la difusion de cambis fonologics classics e fasèm doncas pas la lectura anti-neogramariana de la theoria de las ondas o de las ondadas que defendèt notadament Hugo Schuchardt (Schuchardt 1885, v. tanben Nicolai et alii 2011).

Pausarem que la casuda d'-n-intervocalica (o la nasalizacion que la pòrta) avança d'oèst en èst mentre que l'apocòpa de -e final puèi de -o final avança despuèi l'èst. L'areologia actuala resulta del crosament de las ondadas. Dina la zòna occidentala, la casuda d'-n-intervocalica precedís la casuda de las doas vocalas mejanas finalas e produsís un diftong dins ASĬNUM coma dins HŎMĬNEM, diftong que mena puèi als timbres contrastats conservats: aso, òmi.

Dins la zòna centrala, la casuda de -e final (mas pas de -o) lèuja la casuda d'-n-intervocalica d'una part de las formas que l'aurián pogut conéisser: los mots de tipe HOMINEM, *TERMINEM, etc. Avèm doncas aso coma a l'oèst mas òme.

A l'èst, lo lengadocian ignòra la casuda d'-n-intervocalica e tracta totas aquelas formas per apocòpa.

Podèm tanben avançar un explicacion en tèrmes d'ondadas de cambiament de qualques formas coma la qu'es vèrmo a l'èst e vèrmi a l'oèst. Farem l'ipotèsi qu'una tematizacion esporadica a tocat l'oèst del domeni ont a transformat *VERMINEM en *VERMINUM (o vermene en vermeno). Los mots aital transformat an pogut conservar una finala en -o mentre qu'a l'oèst son en -i per conservacion de la forma atematica e casuda aboriva d'-n-intervocalica.

-n-alveolara dins los parlars de l'èst gascon Podèm tirar de l'analisi prepausada l'explicacion d'un autre fach de geografia linguistica. La MAPA 3 mòstra que dins l'èst mai èst del domeni gascon una zòna que presenta una realizacion alveolara e non pas velara de de l'-n-finala (airal [pˈan] suls confinhs de Gers, Tarn e Garona e Nauta Garona). Aquela zòna correspond (levat per una leugièira interferéncia que considerarem coma segondària, mas i tonarem ça que la) a una zòna del gascon qu'a pas ni òmi ni aso, mas òme e ase coma lo lengadocian vesin. Dins aquela zòna pausarem que la nasalizacion e la casuda subsequenta d'-n-intervocalica seguís la pèrdia de totas las vocalas finalas mejanas (-o coma -e). Quand la nasalizacion interven, pausam que s'aplica davant tota consonanta nasala, intervocalica o finala. Aurem doncas: La casuda de las vocalas mejanas mena a la situacion de l'estapa 6 (las chifras de la estapas sèrvan lo paralelisme amb los exemples precedents). Aquí per ipotèsi interven la nasalizacion que destiam ara de la casuda de l'-nintervocalica que ne deu resultar. Admetèm sens mai que [ẽn] pòstonic se redusís de qualque biais a -e. Per las forma de tipe [pãn], lo punt decisiu es que s'es eventualement possible de reinterpretar l'-n-dins [plˈẽna] coma una consonanta d'epentèsi après vocala nasala, es pas lo cas per pãn o per plẽn. Se la casuda d'n intervocalica interven e doncas la reïnterpretatcion de las formas per associacion privilegiada de la nasalitat a la vocalca precedenta, la realizacion [pˈãn] demanda qu'un processus especific siá establit que done a l'element nasal fonologic una realizacion finala coma consonanta alveolara. Es un processus marcat, pròpri al parlar (al grop de parlars), induch per la preséncia de formas ont una nasala alveolara èra finala (après casuda de las vocalas mejanas). Mai a l'oèst la nasala de mots coma VINUM aurà pogut conéisser una reïnterpretacion fonologica coma element avant la casuda de la vocala finala: wino → [bĩno] (= /biNo/ que s'interpèrta primièr vĩo...). Quand -o final tomba, l'n qu'èra fonologicament vengut epentetica pòt desaparéisser o s'interpretar per un defaut mai banal en fin de mot coma una nasala velara: [bˈĩŋ]. A l'oèst la nasalizacion intervenguèt totjorn davant -n-intervocalica: la resulta esperada es que quand la vocala mejana finala tomba ne resulta un mot acabat per una vocala nasala (que se pòt puèi desnasalizar) o una nasalsa velara (desenvolopament consonantic de la vocala nasala finala). Dins la zòna gascona centrala (las zòna òme aso), l'esquèma de VĪNUM → [bˈiŋ] aurà entraïnat PANEM e cambiat sa nasala finala d'alveolara en velara (la tota pichòta zòna òme, aso que ditz pan [pan] e pas paŋ] aurà eventualament facha la regularizacion invèrsa, mens naturala, al contacte d'una zòna d'-n finala generalizada).

Conclusion

L'analisi presentada tend a integrar una especificitat gascona erratica (las formas aso, òmi) coma consequéncia d'una caracteristica ben coneguda d'aquel dialècte: la casuda d'-n-intervocalica. Avèm analisada aquela casuda coma consequéncia d'una nasalizacion fonetica puèi fonologica (sens supausar de cambiament de partiment sillabic). Finalament l'analisi dels airals desparièrs de aso e òmi nos a menats a pausar que lo domeni gascon, e notadament l'oèst del domeni, es la font e l'origina per d'unes cambiaments (la casudas d'-n-intervocalica, e doncas primièr la nasalizacion que la provòca puèi) e recep d'autre costat de cambiaments venguts de l'èst (coma l'apocòpa de la vocalas mejanas). Ja aviam pausat l'importància de tales fenomèns de difusion per analisar lo tractament gascon de -ARIUS coma l'efièch d'una assimilacion mai recenta e doncas mai espandida (noirida per d'autres cambiaments) dels elements del diftong [aj] en [ɛj] (especificament après la diftongason condicionada) [START_REF] Patrick | Assimilations vocaliques en occitan[END_REF]. Lo primièr cambiament evocat, la nasalizacion que dona en gascon la casuda de l'-n-intervocalica es probablament la font de la casuda d'-n finala en lengadocian e lemosin. Demòra (poiriá far lo tèma d'un autre trabalh) a preseentar una analisi integrada de la nasalizacion occidentala en domeni occitan coma origina de la casuda d'-n-intervocalica en gascon e de la caducitat de l'-n finala en occitan classic e central.

Remarca finala sul gascon

Aquesta comunicacion s'es interessada a un problèma especific: cossí conciliar dos encadenaments logics e cronologics aparentament contradictòris de la casuda de las vocalas finalas mejanas e de la casuda d'-n-intervocalica. Es dificil totun de pensar pas, en tractant de faches gascons, al debat qu'es estat remés sus la scèna despuèi qualques annadas per Jean-Pierre Chambon et Yan Greub del gra d'especifictat del gascon, dins la mesura ont los fenomèns evocats jògan un ròtle dins la discussion aital reviscolada (Chambon & Greub 2002[START_REF] Carrera Baiget Aitor ; Gramatica Aranesa | L'émergence du proto-gascon et la place du gascon dans la Romania[END_REF].

Jean-Pierre Chambon e Yan Greub retenon una lista corta de sèt traches d'evolucion fonetica que tenon definitòris del gascon: passatge d'f a h, casuda d'-n-intervocalica, tractament especific d'-ll-(intervocalicas e finalas, çò que fa dos traches), reduccion dels grops -mb-e -nd-intervocalics, protèsi d'a-davant r-, confusion de "b" e "w". La tèsi de J.-P. Chambon e Y. Greub es lèu formulada : aqueles traches son precòces que se pòdon datar de la segonda mitat del sègle 6 per d'unes e qu'an pogut aparéiser a la debuta del sègle 6 (per la nasalizacion « stade incipient du traitement d'n intervocalique » notadament, Chambon & Greub 2009: 789). D'aquel moment l'occitan es pas destacat per cap d'evolucion especifica del romanic comun (« aucune innovation spécifique commune »). Doncas lo gascon es format abans l'occitan e es pas que segondàriament que lo gascon es reünit a l'ensems occitan.

Jean-Pierre Chambon e Yan Greub insistissson que sa presa de posicion concernís estrictament la « linguistique génétique » (Chambon & Greub 2009: 789), e se preocupan pas doncas de perspectivas culturalas o de politica linguistica. Empacha pas un cèrt investiment passional dins la question que la comunicacion al collòqui de Bordèu (Chambon & Greub 2009) s'acaba pel repròchi lançat als linguistas d'èsser « les derniers des paumés » en referéncia explicita als lames de William Labov (Labov 1978: 176). Benlèu los autors aurián escrich « les derniers des bouffons » s'Alain Kihm aviá facha sa traduccion de Labov segon lo vocabulari en usatge uèi dins las « cités ». Especificament, Jean-Pierre Chambon e Yan Greub fan repròchi als linguistas d'èsser al remolc dels militants culturals (que pausan e practican l'unitat del domeni d'òc), coma los linguistas son segon Labov sovent, per dependéncia als sevicis socials, menats descriure la lenga de marginals dins los grops dominats, perqué los « dominants en cò dels dominats » son mens accessibles. Los dominants dels dominats, los nèrvis a la Gelú, son pas en demanda d'ajuda sociala e doncas pas en contacte amb los trabalhadors socials e d'aquí amb los linguistas. La comparason suggerís que los linguistas (levat los autors de la comunicacion) prenon los militants culturals per l'ensem dels locutors e los escriches del Felibritge o de l'occitanisme per l'ensem del còrpus occitan, que se dispensan doncas de se fretar a la realitat e als las donadas autenticas e totalas.

Dins los dos article citats de Jean-Pierre Chambon e de Yan Greub, un tèrme essencial es sovent implicit (darrier lo nom « le gascon »), mas es pasmens evocat notadament en conclusion del primièr article es lo mot « lenga »; « le (proto)gascon est à définir come une langue romane autonome » (Chambon & Greub 2002: 492). Los autors accèptan ça que la l'idèa qu'aquela lenga se siá puèi « dans une certaine mesure » « coordonnée » al « provençal ». La question es de saber çò qu'es una lenga « del punt de vista genetic » e se la lenga « del punt de vista genetic » se pòt destriar de la lenga tot cort, e exemptar lo linguista de responsabilitat quand parla d'aquel punt de vista. Se s'agís de datar un ensem de cambis fonetics, es pas pertinent de ne far los traches d'un dialècte o d'una lenga. Pausar una lenga es necessàriament pausar e reivindicar una autonomia de foncionament per çò qu'es designat coma lenga. Per un linguista que s'entrèva unicament de linguistica intèrna (de fonologia istorica per exemple) la nocion de lenga (coma « e language » en tèrmes Chomskyan, pas « i language », gramatica mentala) a pas gaire de pertinéncia. Es tot un per el que « lo gascon » siá una lenga o un dialècte, que siá dins o fòra de « l'occitan ». Quand un linguista se pausa la question de nomenar e destriar las lengas se plaça dins lo camp de la linguistica extèrna, e doncas de la causida culturala e politica. Tot lo mond a lo drech d'èsser gasconista o bearnesista (o mai pichòt encara), e de pausar a aquela escala sa lectura o son projècte per las formas linguisticas estudiadas. Tot lo mond lo drech tanben de defendre l'atomisme e lo gradualisme radical de Gaston Paris e recusar que i aja cap de lengas romanicas (levat per la promocion de pateses que dins l'operacion càmbian de natura e se fan lengas). Mas dins un cas coma dins l'autre son de causidas que cal assumir cap a son tèrme: èsser lo linguista organic del provincialisme cultural o lo del refús de cap de reconeissença per una autre lenga romanica que lo francés sul territòri francés.

Lo critèri de Jean-Pierre Chambon e Yan Greub es unic e clar: una lenga es facha per d'« innovations spécifiques communes » (Chambon & Greub 2009: 189). Lo critèri es evocat coma çò que manca per pausar l'occitan, mentre que lo gascon el se daissa clarament definir e sasir. D'innovacions especificas e (largament) comunas, lo gascon n'es ben provesit mentre qu'es pas clar se l'occitan ne possedís. Lo gascon seriá doncas clarament una lenga mentre que l'occitan seriá possiblament pas qu'una illusion. Mas una tala tèsi se pòt pas defendre del sol « point de vue génétique » en se lavant las mans de las consequéncias culturalas e sociolinguisticas.

12 Es pas lo luòc aicí de menar un debat aprigondit sus la question de la pertinéncia de la nocion de lenga. Lo calrà contunhar endacòm mai (dins un congrès de l'AIEO se ne vira). Notem ça que la perqué tòca la tematica de la presenta comunicacion que lo modèl retengut per Jean-Pierre Chambon e Yan Greub es arborescent: de cambiaments o d'innovacions destacan de lengas de coma de rams se destacan de la branca e la branca de la soca. Dins un espaci linguistic contunh ont se jòga una dobla glossogenèsi, per evolucion e destacament d'una forma anteriora (lo latin) e per diferenciacion intèrna (entre lengas romanicas) es impossible de supausar la formacion d'una lenga dins l'ensem coma un procèssus simple e instantanèu.

Un cambiament fonetic es un indici, pas mai. Es pas de per el l'institucion en una (autra) lenga. Lo latin tardièr parlat aguèt de dialèctes coma n'an agut puèi las lengas romanicas. Coma n'a l'occitan e coma n'an tantas de lengas. Aquò pausat un cambiament partejat es ben un signe vesedor d'una forma de solidaritat linguistica, qu'i calga veire un indici de la mesa en plaça d'una lenga, de la caracterizacion d'un dialècte o un fach de "Sprachbund" (coma la difusion del fonèma [y] en Sola que fa pas del soletin un dialècte occitan). La conservacion comuna (e l'occitan se caracteriza dins fòrça cases per la conservacion, fàcia al francés, a l'alporodanian, al piemontés) es pas en se pròva de solidaritat, dins la mesura que lo dobte es mai fòrt que la cò-conservacion es deguda a l'azard, mentre que se pensa naturalament qu'una innovacion identica es partejada (e pas deguda a l'azard). Mas dins la mesura ont l'evolucion, lo cambiament, es una possibilitat permanenta de las lengas, la conservacion comuna e mai se constate pas que negativament, pòt, de per ela, representar autant de solidaritats dins los escambis e de propension a « far lenga » coma ne pòt indicar una evolucion. Se pòt pensar per exemple a la conservacion occitana del diftong « au », en sabent a quin punt la monoftongason de la sequéncia [aw] es « naturala ». Sa conservacion es mai significativa que non seriá sa pèrdia.

12. Un dels autors d'aquesta comunicacion a prepausat una reflexion sus la pertinéncia de l'estatut de lenga per l'occitan (lo gascon i es evocat tanben) (Sauzet 2012).

Tornem doncas al tèma d'aquesta comunicacion. Coma un dels autors d'aqueste article i instistiguèt endacòm mai, Gasconha es un finimond romanic, entre mar, basc e montanha [START_REF] Patrick | La spécificité phonétique du gascon, occitan extrême[END_REF]. D'un costat es un luòc d'innovacions en tant que los marges son mens tenguts dins la coeréncia pel vesinatge que los centres de domenis. D'autra costat las innovacions lai arriban mai tard. Mas arriban. Dins lo cas present l'innovacion especifica es la nasalizacion que s'espandís puèi al lengadocian e al lemosin ont dona non pas la casuda d'-nintervocalic mas lo fenomèn de l'-n caduc. Invèrsament, la casuda tipica del romanic central (e notadament de l'occitan) aurà, se nòstra analisi es corrècta, tocada lo gascon pas que mai tardivament que la zòna (possiblament occitana centrala) ont s'inicièt. Del meteis biais la labiodentalizacion, innovacion romanica que transformèt [φ] latin e [β] protoromanics en [f] e [v], toquèt pas lo domeni gascon, amb per consequéncia lo passatge de 'f' (en fach [φ] conservat) a [h] e la confusion de w e de b (fenomèns que son doncas autant conservatismes qu'innonvacions). Del meteis biais encara lo passatge de [aj] a [ɛj] es aboriu e pauc productiu en occitan central (ont tòca -ARIUS e ne fa un intrant (input) de la diftongason concidionada occitana). Lo meteis passatge mai tardiu en gascon tòca d'autras sequéncias (notadament lo tipe hait < FACTU que passa aital a hèit) mas tròp tard per noirir la diftongason condicionada (e -ARIUS en gascon passa a -è(i)r pas -iè(i)r). Dins cada cas lo gascon es pas isolat dins sas evolucions del demai de domeni d'òc. Simplament desescalat dins lo temps.

I a pas e i deu pas aver de tabó sus l'especificitat gascona o las especificats gasconas, ni sus cap d'especificitat linguistica que siá en domeni occitan o dins un autre, mas lo linguista deu pas confondre sas tascas. Una causa es d'establir, analisar e datar se ne vira de cambiaments fonetics. Una autra causa es se pausar la question sociolinguisca, istorica, culturala e politica de çò qu'es una lenga en general e la lenga occitana en particular. E dins lo darrièr cas lo linguista, se vòl pas pefonejar, deu assumir çò que ditz.

  Casuda d'n intervocalica plen, plea f

  ˈordee e → j / __v ˈordje v [-bas] → Ø / __# ˈordi autres [ˈurdi] Taula 5. ordi segon Massoure 2012 L'analisi de Jean-Louis Massoure fa dependre lo tipe de vocala finala conservada del timbre de la penultima. Sens autra estipulacion, se poiriá esperar que ASINUM donèsse tanben *[azi] per l'intermediari de azeo̯ → azjo… Se pòt ben segur far l'ipotèsi de la formacion de diftongs creissents [je] e [jo] que puèi se resòlvon respectivament en [i] e [u]. Es de mal definir a priori la natura exacta d'un objècte istoric non atestat, diftong creissent o descreissent. Dins l'ipotèsi Coromines-Massoure generalizada coma dins la qu'avançam, la formacion d'un diftong explica la conservacion d'una pòstonica quand las vocalas simplas desapareisson.

  Dins lo mot occitan solaç [sulˈas], la sequéncia [sul] forma una sillaba perfiècha e atestada tant dins lo mot sol que dins lo mot solfinar. La sequéncia [as] tanben es una sillaba possibla que pòt formar un mot coma as (aver ind. prs. sg. 2) o una part d'un mot coma dins asta... Totun, cap de locutor de l'occitan sillaba pas *[sul.as]. La sillabacion unanima de solaç es [su.las]. Es de mal comprene cossí, ceteris paribus, lo (proto)occitan gascon auriá pogut realizar una sillabacion del tipe [plẽŋ.a] (a partir d'una forma fonologica /plẽa/ ? /pleŋa/ ?).En pausant la nasalizacion coma lo motor del cambi, s'enregistra lo fach que la nasalitat es foneticament una proprietat combinabla amb una vocala coma amb una consonanta. Dins un sistèma que presenta doas consonantas nasalas (/n/, /m/), puèi tres (/n/, /m/, /ɲ/), la coronala, /n/, es lo segment non marcat. Las lengas qu'an pas qu'una nasala an regularament /n/ e las neutralizacions de nasalas se fan regularament al profièch de la coronala: accusatiu grèc ancian 'ίππον vs lat. EQUOM, sct açvam, lengadocian cantam [kantˈan], lum [lˈyn] vs gasc. cantam [kantˈam], lum [lˈym]....(Ferguson 1963, 1974, Paradis & Prunet 1991).La casuda gascona d'-n-intervocalica supausa una interaccion entre fonetica e fonologia. La podèm representar coma seguís :

	intervocalica es totjorn ataca de la segonda sillaba. Una consonanta unica en
	posicion intervocalica es sistematicament e universalament sillabada coma ataca Estapa 4 /pleNo/ /pleNa/ plẽo plẽa [plẽo] [plẽa] /aseNo/ /ɔmeNe/ asẽo ɔmẽe [asẽo] [ɔmẽe] L'epentèsi consonantica opèra pas mai : l'element nasal es interpretat unicament coma trach vocalic Estapa 5 /pleNo/ /pleNa/ plẽo plẽa [plẽo] [plẽa] /aseo/ /omee/ asew ɔmej [aseo] [ɔmee] En pòstonica la nasalitat es perduda. De diftongs pòsttonic son formats Estapa 6 /pleN/ /pleNa/ plẽ plẽa [plẽ] [plẽa] /aseu/ /ɔmei/ asew ɔmej [aseo] [ɔmee] Las vocalas mejanas pòsttonicas tomban. Los diftongs [ew], [ej] pòsttonics se redusisson a [u], [i] de la segonda sillaba. Estapa 1 /pleNo/ /pleNa/ [pleno] [plena] /aseNo/ /omeNe/ Estapa 7 /pleN/ /pleNa/ /asu/ /ɔmi/ [aseno] [ɔmene] pleŋ plẽa asu ɔmi
	L'element N es interpretat coma un segment consonantic [pleŋ] [plẽa] [asu] [ɔmi]
	Estapa 2 L'element nasal es interpretat consonantic (velar) en finala, vocalic en iat. /pleNo/ /pleNa/ /aseNo/ /ɔmeNe/
	Estapa 8	pleno plena plẽno plẽna [plẽno] [plẽna] /pleN/ /pleNa/ pleŋ plea [pleŋ] [plea]	aseno ɔmene /asu/ /ɔmi/ asẽno ɔmẽne asu ɔmi [asẽno] [ɔmẽne] [asu] [ɔmi]
	coupe L'element N es totjorn interpretat coma un segment consonantic, mas la vocala syllabique, syllable break) coma admés per Chambon & Greub 2002: 477, a la seguida de Bec 1968: 40 7 . Una tendéncia ben establida e integrada dins los precedenta es puèi nasalizada al contacte d'aquela consonanta
	apròchis o las teorias de la sillaba, es exprimida pel «principi de l'ataca maximala» (PAM, o MOP "Maximal Onset Principle" Clements & Keyser Estapa 3 /pleNo/ /pleNa/ /aseNo/ /ɔmeNe/
	1981: 19, Selkirk 1982). Aquel principi vòl (o enregistra lo fach) qu'una plẽo plẽa asẽo ɔmẽe
	plẽno plẽna sequéncia de consonantas entre doas vocalas es interpretada coma l'ataca de la asẽno ɔmẽne segonda sillaba, per tant que constituïsson una ataca possibla 8 . Dins una lenga [plẽno] [plẽna] [asẽno] [ɔmẽne]
	qu'autoriza las atacas muta cum liquida, una sequéncia muta cum liquida
	L'element N es interpretat fondamentalament coma un trach de la vocala prece-
	7. La cronologia prepausada per J.-P. Chambon e Y. Greub (loc.cit.) interpausa la casuda de las vocalas denta que se realiza nasala, entre la vocala nasala e la vocala seguenta una finalas -"VOC#-EFF" -entre la formacion d'una còda velara (que seguís ela meteissa la nasalizacion) e la casuda d'-n-(intervocalica). consonanta nasala d'epentèsi es puèi inserida. (NB : Entre l'estapa 2 e l'estapa 3
	8. Maximal Syllable Onset Principle "In the syllable structure or an utterance, the onsets of syllables are lo cambi supausat es purament fonologic: la realizacion càmbia pas.)
	maximized, in conformance with the principle of basic syllable composition of the language." (Selkirk
	1982: 359)		

L'aso e l'òmi: una paradòxa de cronologia relativa en gascon

Actes du VIII Congrès international d'études occitanes (Bordeaux 2005), p. 787-794. CHAMBON Jean Pierre et GREUB Yan, 2002, « Note sur l'âge du (proto)gascon », Revue de linguistique romane, 66, p. 473-495. CLEMENTS George N. and KEYSER Samuel Jay, 1981, A three-tiered theory of the syllable, MIT Center for Cognitive Studies, Occasional Paper n°19. COROMINES Joan, 1937, « À propos d'un nouveau livre sur le gascon » [c.r. de Rohlfs 1935], Vox Romanica, 2(2), p. 447-465. CREMONA Joseph, 1956, The Dialect of the Vallée d'Aure, thèse de doctorat de l'Université de Londres. DALBERA Jean-Philippe et alii, 1992, Thesaurus Occitan (THESOC), Université de Nice Sophia Antipolis CNRS / UMR 7320 BCL, http://thesaurus.unice.fr. DUCAMIN Jean et PASQUIER Félix, 1898, « Charte gasconne de 1304 concernant les reconnaissances féodales de la terre de Rivière de Bigorre », Bulletin de la société Ramond, 4, p. 283-303. FERGUSON Charles A., 1963, "Assumptions about nasals: a sample study in phonological universals", dans J. H. Greenberg (ed.), Universals of Language, Cambridge (MA), MIT Press, p. 53-60. FERGUSON Charles A., 1974, "Universals of nasality", Working Papers on Languages Universals, 14, p. 1-16. FEW = Franzosisches Etymologische Worterbuch = Wartburg 1928. KAYE Jonathan D., LOWENSTAMM Jean and VERGNAUD Jean-Roger, 1985, "The internal structure of phonological elements: a theory of charm and government", Phonology Yearbook, p. 305-328 (trad. fr. Recherches linguistiques de Vincennes, 17, 1988, p.109-134). KENSTOWICZ Michael and KISSEBERTH Charles, 1979, Generative Phonology, Orlando, Academic Press. LABOV William, 1978, Le parler ordinaire (1), Paris, Minuit (trad. fr. par Alain Kihm de Language in the Inner City, Univ. of Pennsylvania Press, 1972). LABOV William, 2007, "Transmission and diffusion", Language, 83, p. 344-387. LUCHAIRE Achille, 1877, Les Origines linguistiques de l'Aquitaine, Pau, Impr. et lithographie Veronese. LUCHAIRE Achille, 1879, Études sur les idiomes pyrénéens de la région française, Paris, Maisonneuve. MASSOURE Jean-Louis, 2003, Le Gascon Haut Pyrénéen, Vallées de Luz, de Barrèges et de Gavarnie, Villeneuve-sur-Lot, Éditions Ego. MASSOURE Jean-Louis, 2013, Le Gascon : les mots et le système, Paris, Champion. NICOLAÏ Robert, TABOURET-KELLER Andrée et alii, 2011, Hugo Schuchardt : Textes théoriques et de réflexion (1885-1925), Lemòtges, Lambert-Lucas. PALAY Simin, 1963, Dictionnaire du béarnais et du gascon modernes, Paris, CNRS. PARADIS Carole and PRUNET Jean-François (eds), 1991, The Special Status of Coronals : Internal and External Evidence (Phonology and Phonetics 2), San Diego, Academic Press.