Françoise Bancarel 
  
Bertrand E Aurelian 
  
Son 
  
Marie-Jeanne Verny 
  
Serge Correspondance 
  
Robert Bec - 
  
Lafont 
  
M-J Verny 
  
Marie-Jeanne Verny 
  
Robert Allan 
  
) L'itinéraire Singulier D' 
  
  
  
  
  

De qualques letras de Joan Bodon a Robèrt Lafont (1950-1960)

[Marie-Jeanne Verny dans Amb un fil d'amistat, mélanges offerts à Philippe GARDY par ses collègues, ses disciples et ses amis réunis par Jean-François Courouau, François Pic et Claire Torreilles, Toulouse, CELO, p. 927-945

Totes aqueles elements fan que los escambis entre los autors, que per d'unes son tanben editors, son fòrça ensenhadors. La lectura de las correspondéncias revèla subretot que las òbras occitanas de l'après-guèrra son la resulta d'una sabenta alquimia entre lo talent dels creators e tot l'aparelh d'edicion sens lo qual tot aquò seriá demorat dins de tiradors e mai benlèu jamai escrich : Bodon, coma Robèrt Allan o Sergi Bec, dins sas letras a Lafont, o dison plan, coma o dison plan las centenas de frasas que pòrtan sus l'organizacion materiala de l'edicion. E dins un periòde posterior a lo que nos ocupa, las annadas 70 ont Bodon, d'Argèria, descobrissiá l'interpretacion musicala de sos poèmas per Mans de Breish, una anecdòta, contada per Joanina Bodon es revelatritz3 : quora aguèt escotat lo disc, aguèt de moments d'esmeravilhament e arrestèt de quequejar… Delai de l'anecdòta que poiriá faire sorrire, avèm en memòria tantas frasas de l'òbra ont Bodon crei pas de rescontrar un lectorat. Un exemple entre tantes maites :

Lo mespresaretz aquel libre : se vos desplai lo cramaretz. Benlèu al trast ambe las iranhas lo daissaretz a se languir. Pr'aquò s'un filh de la miá terra a la velhada lo legís, serai pagat de la miá pena, serai content, ieu me sufís. 4 Es perqué las letras de Bodon pòrtan pèira a la compreneson de tota una temporada que temptarai aquí de ne faire una analisi.

Lo corpus

Ai despolhadas un trentenat de letras de Bodon a Lafont (28) que la primièra es datada de 1951 e la darrièra de 1960. Dins l'annada 1955, una letra en francés, picada a la maquina, probablament un doble, figurava dins lo corpus, destinada a Ismaël Girard, secretari administratiu de l'IEO, e portava sus l'edicion de La Grava sul camin, coma la màger part de las letras de 1955. Los supòrts materials de las letras son variats, s'agís mai sovent de papièr modèste de correspondéncia, de pichòt o grand format, d'autres còps de simplas fuèlhas estrifadas d'un quasèrn, que nos sembla de i legir lo sembla-incipit famós de La grava : « Amic, escrivi per tu al lum d'una paura lampa sus una fuèlha de papièr d'escòla » ... Segur qu'aquela recèrca deurà èsser completada per las letras mandadas las darrièras annadas de la vida de Bodon e benlèu per un crosament amb d'autras letras sieunas conservadas dins d'autres fons, o ja editadas (pensi mai que mai a la correspondéncia amb Enric Molin). Una edicion critica d'aquela correspondéncia portariá probable d'elements nòus a la coneissença de Bodon, mai que mai sus la gestacion de son òbra. De temps en quora, las letras s'adreiçan al parelh Lafont amb la formula « Cars amics », mas la màger part s'adreiçan al sol Lafont, e començan per « Car amic ». Fan mòstra de la bastison d'una amistat fisançosa entre los dos òmes. Arriba que Bodon laisse escapar de detalhs de sa vida professionala o familiala, confidéncias discrètas pasmens. Revèlan tanben d'elements sus la genèsi d'una òbra, mai que mai, dins lo corpus que nos ocupa, sus La Grava sul camin e, dins una mendra part, sus La Santa-Estela del Centenari. D'autras òbras paregudas o envisatjadas son tanben evocadas. Mas Bodon i fai mòstra tanben de la curiositat intellectuala qu'èra sieuna, virada cap a l'òbra dels autres, la de Lafont en particular. Aquel besonh de saber se manifèsta tanben a rapòrt de las lengas, mai que mai las interlengas (evocadas dins lo capítol IX del Libre dels grands Jorns) que prenon una granda plaça dins las letras de 1955. Per

Naissença e desvolopament d'una amistat

Se ne cresèm Lafont dins son prefaci a La Grava, los dos òmes se rescontrèron a un estagi pedagogic a Rodés, en julhet de 1951. Molin foguèt l'intercessor, e portava amb el Los contes del meu ostal, que Lafont descobriguèt amb emocion, abans de rescontrar l'autor e d'aver amb el un escambi : Pasmens, quand l'escrivan se mostrèt, après son libre e son ainada a la man, es pas de folklòre que foguèt question, mai de la guèrra. 5 Dins la primièra letra del corpus (26-8-51) los dos òmes se vossejan encara. Bodon merceja Lafont de s'entrevar de l'edicion dels Contes del meu ostal. Es a la segonda letra (24-9-51), que Bodon ditz sa suspresa quand se foguèt avisat de l'atge de Lafont, e o fai amb l'umor que li coneissèm : D'abòrd te dirai que preniái lo secretari general de l'IEO per calque vielh professor barbut, ventrut, reganhut e tot acatat del cap als pèds de la posca dels pargamins e de las cartas d'un còp èra. Per que as conegut los chantiers coma ieu, e per que siàs de tres ans pus jove que ieu te parlarai amb mai de fizança.

En Lafont, Bodon vei ja un amic, mas aquela amistat, la plaça dins una amira mai larga, aquela d'un « pòble » e de la bastison d'un « temps novèl » que fai resson, de segur, a l'epilòg dels Contes dels Balssàs : E bona annada a tu que coneissi pas encara. Bona annada per nòstra vièlha tèrra d'Oc e per tot nòstre pòble e pels amics que deça delà cercan a bastir lo temps novèl.

A la debuta de 1952 (20-2) Bodon merceja Lafont de li aver mandat son Joan Larsinhac e nòta a l'escasença :

Te dirai d'abòrd que sèm un pauc del meteis temps tu e ieu. Avem traversat lo meteis temps trebolat. Mas cadu l'avem compres del nòstre biais.

Aquela remarca de Bodon sus las doas percepcions diferentas qu'aguèron de son temps los dos òmes a d'autres ressons dins las letras. Mai d'un còp sotlinhan lor diferéncia d'astrada que l'òbra ne dona un resson, mai que mai a travèrs los dos romans en contrapunt : la Grava sul camin de Bodon e La Vida de Joan Larsinhac de Lafont. Los trecimacis del mestièr d'institutor apareisson tanben, de temps en quora, e lo retrach que fai d'el Bodon es plan luènh del tòpos del mèstre d'escòla exemplar coma ne rebala tantes dins la literatura « regionalista » del sègle vint : S'aviai leser. Mas lo temps. Ai una banda d'espelofrits de galapians que m'en podi pas vengar. E soi ensorcelat. L'autre jorn a Vilafranca al brevet Desportiu i agèt solament un « rostit » e siaguèt un escolan meu. Davant ièr a las Bòrsas (sic) 2a seria Tecnica un autre escolan meu per tèrra. E ara lo certificat que m'espèra. Al Diables. Pichòtas causas dirás. Mas aicì n'i a per far parlar lo monde de meses entièrs.

Es frequent que las letras fagan allusion a una subrecarga de trabalh « un trabalh fòl », çò repetisson de longa, e es rare que Bodon exprimiguèsse la mendra satisfaccion a regard de son mestièr. Aquel « trabalh fòl » contunha quand passa, en 1955, a l'estatut de mèstre itinerant agricòl, çò que li es escasença de sotlinhar son sovet d'adaptacion a Sant-Laurenç d'Òlt, dins lo terraire nòu ont demòra, e la beutat del país, que i convida Lafont :

Encara soi tot novèl dins lo païs e lo leser me manca. Trigòssi de-çà de-là per « prener contacte ». Soi al ras de Lausera sus la riba d'Olt. Es un polit païs ça que la quand plòu pas : la val, las còstas, los Causses, las montanhas, un resumit del Roergue tot. Se lo còr te'n ditz veni nos veire, voli dire que venguetz totes.

Es tanben a Sant-Laurenç que Lafont prepausa de li mandar un « Anglés » que sabèm qu'es lo poèta irlandés Alan Ward que voliá conéisser d'endreches retirats ont la lenga èra encara viva :

La tia letra m'arribèt ièr mas èri en campanha e te pòdi respondre solament uèi matin. Sabi pas se ton anglés sera content. Se aquel brave òme avià escrich pus lèu e que agessi agut una quinzenada de jorns i auriài pogut adobar quicòm. Ara serià una familha de borià que i aurià trobada. Mas sèm al 26 jà… Bodon prepara minuciosament aquela venguda, cèrca per Wardque son nom ça que la apareis pas -, un albergament que li convenga, nòta sonhosament totes los prèses, del manjar e de l'albergament e mai, apond, a la fin : P.S. La mia femna ditz que se aquel angles avia pas tròp marrida mina e que se contentèsse de çò que se manja aisi benlèu lo fariam manjar a l'ostal, mas per jaire podem pas, anarià amb la veusa.

Totas las letras, malgrat l'alunhament, pòrtan la marca d'una granda fisança, d'una granda complicitat. Bodon sap plan los combats que mena Lafont, los fai sieus la màger part del temps, legís l'òbra lafontiana en parallèl a la preparacion de la sieuna. E aquela complicitat es presenta tre la primièra letra :

Se « sèm solets coma de pastres » entre pastres nos cal sonar. Es per acò que vos ai cridat a la mòda del Roergue : Òu l'òme ! L'allusion al poèma lafontian « A mis amics occitanistas », paregut pel primièr còp dins la revista Òc d'abril de 19516 , es aquí evidenta, a travèrs lo ton leugièr que Bodon sap emplegar, e pròva qu'aqueste, coma o ditz dins una letra, legissiá amb atencion las parucions occitanistas, literàrias mai que mai.

Lo questionament grafic

L'observacion dels manescriches de Bodon, coma aqueles de bona part dels escrivans de son temps, desvèla mantuna esitacion a regard de la grafia d'emplegar. Las citacions que çai reprodusissèm amb lor grafia d'origina 7 fan mòstra de variacions dins l'emplec de tala o tala forma, alara que la sintaxi de Bodon es plan segura, coma es ric e precís son vocabulari, e que, al contrari d'autres correspondents de Lafont, emplega sistematicament l'occitan. Dins la meteissa letra, tal mot serà escrich un còp amb un accent puèi, qualques linhas pus bas, sens accent. Pasmens, las questions ortograficas passionan Bodon. Las disputas entre lo sistèma Salvat de l'Escòla Occitana e lo sistèma alibertin l'interèssan ; ensaja de comprene las rasons dels uns e dels autres. Tre la primièra letra (26-08-51), afortís sa volontat de seguir lo sistèma alibertin, tot en regretar sa dificultat… mai que mai « per nòstres escolans de l'escòla primar », pròva que Bodon, coma o fasián mantun en Roergue8 , aviá ensajat de metre d'occitan dins son programa de mèstre d'escòla :

Ara per la grafia acò es tot un trabalh. Sabi pro que mèstre Alibèrt es un òme dels pus saberuts mas es dificultoza la sià gramatica. Es subretot dificultoza per nòstres escolans de l'escòla primar que suzan la tinta per s'entuzar las reglas escalabrudas. L'avenidor es pas a la pigreza coma dis Alibèrt mas pracòs totes los saberuts d'Occitania vos deuriatz ramozar e cercar a vos endevenir per trobar quicòm de simplificat. Se parla de simplificar la grafia franceza e nautres simplificariam pas la nòstra ? Ieu escribi a tustas e bustas pel moment e soi pas brica content per que d'abòrd ai pas estudiat pron. Mas me plegarai a las vòstras règlas se las adobatz qualque briat. Saquelà lo vòstre institut es per acò far e Oc la vòstra revista que coneissiái pas m'agrada plan.

La segonda letra, datada del 24-09-51, torna sus aquelas questions de grafia. Bodon cèrca de comprene, a partir d'exemples precises e demanda que se farguèsson diccionaris e gramaticas de bon utilizar :

…la grafia, aquela grafia que me trabalha dempièi que cerqui a escriure nòstra lenga. E se duscas ara ai pas res fach que valga es que totjorn ai cercat de biaisses per contentar tot lo mond e ieu que soi pas brica content. E mai faguèsse fisança a Lafont, Bodon sovèta que las doas escòlas (Alibèrt e Salvat) s'acòrden e subretot plaideja per una mesa a disposicion larga de la reflexion linguistica de l'IEO per aqueles que « son pas sabents » :

Que ne pensar. Francament es que vos poiriatz pas endevenir […]

Compreni pron que aquelas questions de grafia las comprenes melhor que ieu. Mas a l'Institut pensatz que tot lo monde es pas sabent (24-09-51).

La causa sembla pasmens trencada per Bodon a la debuta de 1952. Una letra sieuna parla de « conversion » e nòta amb umor lo temps que li caldrà, probable, per aver compresas totas las règlas... Òm pòt supausar que Lafont a, entretemps, respondut a sas interrogacions :

Per la grafia ara soi convertit segrai la vòstra. Benlèu m'enganarai tres còps per un mas dins vint ans d'aicì cresi que me reconeisserai dins totas las règlas de la gramatica[…] Ai de poesias dempièi un parelh d'ans, a l'imprimaria Carrère a Rodez. Quand sortiran seran encara escrichas a la me damne. Mas lo libre que ven (se vei lo jorn) serà escrich coma çò vòstre (letra del 0701-52).

Pasmens Bodon quitarà pas jamai d'ensajar de comprene las rasons de tala o tala causida grafica. Las questions qu'avèm ja vistas tornan dins mantuna letra, las del 11-09-52 o del 16-02-53 : « Lo meu libre a de bon, cresi. Mas sabi que de-çà de-là i a de causas que van pas. A començar per la grafia ». Un post scriptum a la letra del 16-02-53 es revelator del nos de tension ont se trobava Bodon entre IEO e Escòla occitana, que son Roergue n'es un pauc un centre nevralgic : P.S. Ambe Boussac sèm en guèrra. Lo brave m'escriu aital : « La vòstra grafia es una mescla de tres grafias que coneissi e d'una autra que vos es personala e que coneissi pas. » Las questions de grafia tornan encara en 55 e en 57 amb l'afortiment de la demanda d'ajuda e de correccion a Lafont e a sa femna. Al moment que recep las espròvas de La Grava, escriu encara Bodon (31-05-55) :

Ai recebut lo manescrich corregit. E te disi tot lo meu grat per aquel trabalh que t'ai donat. Las correccions me convenon. I a un briu ça que la que sabiái que caliá escriure nosautres per nautres, vosautres… Mas gausavi pas cambiar la grafia. En 1957, afortís a prepaus de La Santa-Estèla del Centenari : Sera çò que serà. Mas se avetz lo temps entre totes dos es que poiriatz pas me corregir qualque pauc lo text occitan, e la reviradura francesa.

Las condicions materialas de l'edicion

Apareisson tre la segonda letra, del 24-9-51, dins un apondon escrich transversalament dins lo marge : PS Pel meu libre ai escrich a l'I.E.O. Lo libre se vend 150 fr. I a quicòm coma 40 fr de remeza als libraris. Ara se voletz l'imprimaria Salingardes lo manda 180 fr franco.

Las questions economicas son totjorn aquí dins l'ensemble de nòstre corpus, se parla de la causida de l'estampaire, del tiratge, de l'establiment e de la difusion de butletins de soscripcion, de l'edicion d'exemplaris de luxe, del lectorat de cercar, mai que mai dins las relacions de Bodon en Roergue, coma dins la letra del 31 de mai de 1955 : Ara se per l'edicion de la «Grava » i avia quicòm que ane pas, serai uros solament que me trobetz l'imprimeire. Ara tanben se aquò se pòt voldriai los fulhs de soscripcions al pus lèu per los mandar als mèstres d'escòla dins aqueste mes, que puèi om pòt pas comptar sus las vacanças que tot aquò partirà.

Seriá fastigós de reprene totas las allusions a las questions materialas, presentas dins quasiment totas las letras. Notam pasmens que religan, plan sovent, las questions de nòrma linguistica amb las questions tipografia e donc d'impression, coma per exemple dins las letras del 16-02-53 o del 5 de mai de 1955 :

Per çò que es de la question financièira demandi pas que l'I.E.O. prenga l'edicion a carga. Demandi solament de facilitats de pagament de l'imprimeire, e una ajuda per la venda per las publicacions de l'I.E.O. Lo contraròtle de la grafia. Mas benlèu cap de vosautres tres avètz pas leser. Es que aquel contraròtle se deu far sul manescrich ? o sus las espròvas ? Es que lo vocabulari sera tot a cambiar ? (Perqué i a de jos dialectalismes roergats.)

Coma per los escambis de Lafont amb Allan o amb Sèrgi Bec, la question practica de l'edicion, es de longa presenta dins los escambis. Dins los temps dificils de l'après-guèrra, dins l'encastre d'un moviment naissent ont lo volontarisme amaga pas totjorn la raretat de las bonas volontats, tota parucion d'un libre es una aventura materiala e economica que se'n seguís las piadas dins las letras, de còps dins los apondons chifrats de la man de Lafont, coma aquel calcul, a la fin de la letra del 6-10-55, de çò qu'an raportat las soscripcions obtengudas per Bodon…

Bodon e la recepcion de son òbra

Coma per Allan o Bec, coma per tot escrivan, çò me sembla, las possibilitats d'edicion e de rescontre d'un lectorat condicionan lo poder de crear, qu'aquela confidéncia del 16-03-57 mòstra plan : N'i a un brave briu qu'ai pas publicat res. E se publiqui pas res pòdi pas contunhar.

Un dels interèsses d'aquela correspondéncia, coma d'aquela amb Molin, es de donar d'apreciacions de l'autor sus son òbra e, per çò qu'es de Bodon, de dire e tornar dire sa crenta de pas èsser comprés, nimai legit, que percorrís tanben lo dedins de l'òbra 10 . Per exemple, dins una letra del 28 de decembre de 58, a prepaus de La Santa-Estela : Donc [te biffé] vos mandi aqui un libre que trigossavi coma una pèira e que en primièr me deviái d'acabar. Ne pensaretz çò que voldretz perque de tot se pòt pensar quicòm. Cresi pas qu'agrade a grand monde. Veiretz aquò en legiguent.

Lo moviment occitanista

Es una autra de las questions que torna sovent. Bodon a plan consciéncia, en dintrar en relacion amb Lafont, de dintrar dins una aventura collectiva ont se sentís engatjat, mantuna letra o mòstra. Pasmens, per el, dins la temporada que nos ocupa, l'occitanisme es mai que mai una aventura culturala, de creacion literària mai que mai. E liura tanben, coma dins aquela letra del 7-1-52, son malcòr de constatar la situacion diglossica de l'occitan en Roergue, malcòr, çò ditz, partatjat per Molin que vei Carles son filh renegar tota accion occitanista per se consagrar a la « Catinou » als « Pescofis » de Radio-Tolosa e de la « Despacha ».

De qu'avètz decidat a Tolosa d'uèi. E qual vos ajuda ? Aicì los mèstres [d'eco biffé] d'escòla an pas brica de simpatia per nòstra lenga. Los parents encara mens. Aprenon lo frances als mainatges. Una filha troba grossièr lo jovent que li parla d'amor en « patoues ». E degun cerca pas a nos ajudar.

Aquela darrièra remarca permet de comprene l'amistat prigonda de Bodon amb Molin malgrat las diferéncias : partejavan, l'un coma l'autre, l'idèa de la dignitat de la lenga… Regrèta mai d'un còp que sa carga de trabalh, sas dificultats economicas o los socits de familha l'empachen de se téner mai en rapòrt amb lo moviment :

E dire que dempuèi Montpelhier l'an passat ai pas escrich a degun que comptavi tornar veire los amics augan. Lagarda, Bec, Roqueta, Chabbert e los autres. Me desencusaràs, e subre tot diràs a Lagarda que me perdone se soi estat tant pigre. Li diràs tanben que per corrigir lo concors li ajudarai, se vòl. 28-0855

Bodon a plan consciéncia qu'entre l'IEO e l'Escòla occitana, que legís a travèrs Òc e Lo Gai Saber, i a mai que de questions de grafia, que i a tanben de questions ideologicas, e presam l'umor de l'allusion als dos « Marescals » qu'apareis dins una letra del 24-09-51 :

E ara per acabar. Aicì vezem que sus « Oc » e sus « Gai Saber » vos gitatz pas gairas de flors. « Oc » parla de las « Estatuas que fan rizeta » e lo Gai Saber quand parla de qualques unes de vòstres articles dis « Riga-raga-res ». Vezem tanben que lo Gai Saber ten pel paure Marescal mort. E nos sembla tot còp que Òc tendriá puslèu pel gròs Marescal viu : lo mostachut (Ieu davant la guèrra èri çaquela a las joinessas comunistas.)

Es sovent a partir de l'amira roergata que Bodon evòca lo moviment per la lenga. Non solament Bodon es entre l'occitanisme de l'IEO e l'Escòla occitana de Salvat, mas en mai d'aquò, en Roergue, i a « lo partit Mouly e lo partit Vaylet », coma o ditz una letra del 31-05-55 a prepaus del prefaci de La Grava :

Bon te dirai pas mai per uèi. Per çò que es de la Prefacia de Mouly aquò es per tocar de gents en Roergue (aici i a lo partit Mouly e lo partit Vaylet, un felibre que benlèu ça que la dempuèi ièr es majoral ? a escrich dins sa vida un opuscul sus l'alh e de cançonetas de circonstancia n'i a una de celebra que l'inseminacion artificiala.) 31-05-55 coma encara cantava son « paure merlhaton », quitèt pas de crear e d'escriure dins una lenga eiretada e causida. Sovèti qu'aquel trabalh siá completat e confrontat a l'òbra e mai a las analisis que ne son estadas fachas a flor e a mesura de son elaboracion e que son totjorn fegondas.

  Legissi sus la gramatica d'Alibert : quand lo son b proven d'un v o d'un b intervocalic latin es representat per v e [pl biffé] pus luènh… « los mots sabents manlevats al grec e al latin seguisson pas aquela règla… » Soi d'acòrdi mas sabi pas ni grec ni latin. Ont es qu'anarai pescar ieu aquel b o v intervocalics. Se me fizi al frances escriurai « un savent » se me fizi al pauc d'espanhòl que sabi escriurai « un cabal ». […] Alara per ne sortir vezi pas qu'una solucion : cal un diccionari, un diccionari dels mots principals, un diccionari que sortigue lèu, que siague pas tròp gròs, ni tròp saberut, e subretot que siague pas tròp car. La gramatica d'Alibert i a tres ans solament que l'ai per que dabans ieu aviai pas d'argent per la crompar. En 1943 crompèri aquela de Salvat. Çaquelà aici dins lo Roergue seguiam bèlcòp Salvat a pus près.

  10 Los exemples mancan pas : -« Benlèu vos desplai lo conte… », « L'Aucèl blu », Contes del meu ostal. -« Lo mespresaretz aquel libre », « Lo meu ostal », Contes del meu ostal. -« Me diguèron los amics, "Que valon aqueles contes ? De qué nos serviràn dins lo temps novèl ?" », Prològ als Contes de Viaur. -« Aqueles contes que los camaradas mespresan, serà per vautres que los reculhirai". Prològ als Contes de Viaur. Quand Bodon parla de politica, o, mai generalament, d'ideologia, es pas sul plan occitan que se plaça, mas sul plan francés e, mai largament, sus un plan d'umanisme general. Una allusion al PNO de Fontan, dins la letra del 30-10-60, nos sembla manifestar al mens un recuol critic : Per ara recebi tot còp de letras de Fontan de Nimes que ditz que totes sem de colhons e qu'en primier cal aderir al P.N.O. Dire que qualqu'un escriviá dins Oc que i podiá pas aver de nacionalistas occitans. Pareis qu'aquel P.N.O. s'es engulhat pertot, benlèu a Nimes e que al pus lèu nos cal prene posicion. Tre las letras de 52, Bodon se mòstra curiós de l'edicion, legís tot çò que pòt, amb la sola resèrva del còst material : Que te dirai mai. Segui un pauc totas las publicacions de l'I.E.O. (Annales, Oc, Bulletin) e lo Gai Saber. Es tota mon informacion en Oc. 19-05-52.

Disponibla en linha a l'adreiça : http://www.dailymotion.com/video/xvmqhi_jeanine-boudou-raconte-jean-boudou-anaucelle_creation.

4 « Lo meu ostal », abans prepaus als Contes del meu ostal.

Prefaci a la Grava sul camin, p. 7.

Ne vaquí los quatre darrièrs vèrses del tròç 2 : Aquí es uei / aicí dema / tastam dins nòstra fam / e siám solets coma de pastres.

En tenent compte d'una granda dificultat : es pas totjorn aisit d'i destriar los accents agut o grèus dels simples punts, sus lo « i » mai que mai…

Veire sus aquel punt las recèrcas de Michel Lafon sus l'escòla e l'occitan en Avairon : L' occitan et l'école en Aveyron : 1920-1970 : entre hostilité et tolérance, thèse soutenue sous la direction de Philippe Martel, Montpellier, Université Paul-Valéry, 2009, http://www.theses.fr/2009MON30083. Edicion abreujada per paréisser en 2014 a las Nouvelles Presses du Languedoc.