COR: còr, còrn, cuèr ? * Robèrt Lafont a tornat a la literatura occitana tota sa dimension epica d'Edat Mejana, un biais de mai, aprèp son òbra, de l'enriquesir. D'autres i avián cregut o l'avián entrevista, el la pausa dins l'evidéncia d'una ret sarrada de pròvas. 1 Contra lo dògma ideologic d'un nòrd d'oïl epic e d'un miègjorn d'òc solament liric, sasís l'espelison dins la Navarra un temps occitanizada d'una epopèa medievala en lenga d'òc, ne seguís puèi l'espandiment e las mudasons. En aquò faire, nos a pas exactament faches rics de trèvas e de la languison de tèxtes perduts. Tenèm pas uèi mai que ièr, ni un UrRotland, ni un UrGuilhem occitans, mas la plausibilitat granda de son existéncia, lo teissum textual que ne podèm entreveire, fan legir autrament e meton en coeréncia l'ensem de la produccion epica d'òc, ensem que forma un còrpus fin finala mai que mai respectable, en particular en sabent causir los bons manuscriches. 2 Lafont amb Gouiran, an entamenat, fa ja qualques ans, la lectura renovelada que s'ensèc de la reconoissença d'un èpos occitan autoctòn per la reedicion dels tèxtes d'Apte, Saragossa e Ronçasvals. 3 S'aqueles tèxtes de la fin del sègle XIV son de son temps e pòrtan la marca del retrabalh capetian del Rotland, coma pòrtan la marca del tèxt trobadorenc, es legitim de lai cercar tanben lo rebat d'una tradicion epica d'òc originala. Lafont e Gouiran relèvan de motius especifics, o a pena atestats dins lo demai de la tradicion textuala rotlandiana: Durendard, l'espasa de Rotland, traguda per Carlesmanhe dins un lac, l'explicitacion del pecat de Carlesmanhe, la mòrt de Bèlauda en abraçant lo còrs de Rotland….

Un mot ambigú del Saragossa me sembla que clau un autre tèma. Rotland, a Sarragossa, es acompanhat d'un servici de comunicacion, diriam: demest sos servicials e seguidors, un joglar a per foncion de cantar son laus. Segur que de tant se concep mièlhs que las fadas fabriquen un còrn que non pas lo còr de carn de l'eròi, de tant s'entend mièlhs que lo còr de Rotland siá viu que non un còrn, un orifant d'evòri. 4 Mas lo còr es pas lo sol candidat organic possible. Se pòt e mai pensar al cuèr, qu'es non solament la pèl mòrta e afachada, mas tanben la pèl fresca, e mai la pèl viva de l'animal o de l'òme. De cuèr, Levy nos dona "cor" coma una varianta grafica possibla. Ramentem que còr, còrn e cuèr son eissits totes tres de formas latinas amb -ŏ-, que ven -òcomun. Las tres formas latina CŎRNU, CŎR e CŎRIU fan gaireben una mòstra pedagogica de la fragmentacion de l'espaci romanic. L'-ŏ-de CŎRNU, en sillaba intèrna barrada, se manten pertot levat en castelhan que lo diftonga: cuerno. L'-ŏde CŎR, davant una -r finala absoluda es tractada coma en sillaba dobèrta, d'aquí lo cuore italian, lo cuer puèi coeur francés. Mas en occitan, aicí tanben l'-ò-se consèrva, inalterada: còr. Dins CŎRIU, -ŏ-, qu'a degut èsser totjorn en sillaba dobèrta o finala simplament barrada, diftonga en francés, cuir, coma en italian, cuoio. Que l'occitan tanben aja cuèr diftongat s'apren al contèxt palatal. Notem l'efièch curiós e mal explicat de las palatalas qu'en occitan condicionan la diftongason, non pas qu'en espanhòl l'empachan.

La forma "cor" per cuèr, sens diftongason notada, es ben atestada en occitan medieval. O es dins lo còrpus epic que la trobam dins la Cancon de la crosada. Dins aquela Cançon, coma dins Saragossa e Ronçasvals, "cor" quora representa còr, quora cuèr. de l'eròi, repausan pas sus ren de subrenatural. 14 Qu'e mai ("e mai" es un sens atestat de "ja non") non fugisca ("fuja", subjonctiu normal de fúger) del prat batalhièr, Rotland es un òme omenenc o uman coma un autre.15 E, dins una optica racionalizanta, n'es pas que mai grand. Dieu, e non qualque fachina o fadariá, "lo vai gardant".

La preséncia d'un tèma de mitologia indoeuropèa a res d'incompatible amb l'espelison istorica del poèma sus la frontièira d'Espanha. Lo tèma es pogut arribar pels Normands, pels Visigòts o demorar del fons cèlta de la populacion galloromanica, s'a pas pres la via mai exotica d'un vector alan (çò es iranian).

Un motiu pagan explicit coma l'invulnerabilitat magica supausa una elaboracion del poèma de Rotland que siá pas tota clericala e al servici de la crosada delai los monts. Lo tèma seriá tot bèl just censurat dins d'autras tradicions, per la rason que paganiza tròp Rotland: sola la mòrt per defalhiment intèrne ne servariá la traça dins l'epopèa normanda puèi francesa. L'epopèia occitana, auriá operat la censura fòrça mai tard e a mièja: mai en mòde de dobte que de supression. Lo Rotland occitan, Robèrt Lafont lo vei clunisian (mentre que serà cistelian lo Rotland francés e capetian): coma dins las clastras de las abadiás, los mostres del folclòr se poguèron un temps abrigar pel folhum dels capitèls, aital parièr lo campion de la fe poguèt gardar qualque deute a las fadas, e s'aparar a l'encòp de la crotz e d'una pèl magicament fargada.

Patric Sauzet patrick.sauzet@orange.fr

  5 Cal ben suspausar pr'aquò que los dos mots se destriavan foneticament, que la lenga modèrna diftonga pas jamai còr, o se lo diftonga, se tracta d'una diftongason recenta en [wɔ]… sens crear jamai confusion amb cuèr. La darrièira ipotèsi sembla mai probabla, al mens mai necessària a un moment del procès: la diftongason condicionada occitana es d'epòca istorica, la vesèm se far dins los tèxtes. Es de mal creire que se faguèt per cuèr a un moment que lo mot èra [kˈɔɾju] amb un grop r + j davant una vocala finala encara prononciada. Val mai pausar una estapa amb -r palatala finala, una r benlèu coma l'ř [ɼ] chèca actuala per exemple:[kˈɔɼ]. La meteissa -r finala palatala aurà desparada la diftongason a data istorica de -èr < -ARIU, ja que vesèm -ier succedir à -er. évidemment le thème, cher aux légendes nartes, de Batra qui est fait d'acier et qu'il faut tremper à sa naissance." 10 Se Rotland, amb sa pèl dura, aceirada benlèu, es invulnerable, doas causas venon claras. Primièr lo biais que morís. Las fadas an plan trabalhat: i a pas de desfaut a la pèl-coirassa, al cuèr-armadura. Ni talon, ni plaça d'una fuèlha entre espatlas, per plantar l'espieut o la sageta. Rotland non pòt morir per una agression extèrna, mas solament per una rompedura intèrna: la que seguís l'esfòrç excessiu a cornar son còrn e sonar Carles a l'ajuda. Aquela forma de mòrt es donada per la tradicion principala de la cançon. 11 Es tanben suggerida indirèctament dins lo Ronçasvals per la mòrt dels aucèls que lo son del còrn de Rotland fa literalament crebar en vòl. 12 Per quant a Rotland el, sembla morir finalament mai de lassitge superlatiu que non pas d'un còp recebut: ges de nafra es pas evocada (mentre que lo tèma de las mila nafras recebudas pòt èsser un tèma de valorizacion epica). Alimon de Marés, lo "Sarrazin malaprés" tua finalament un eròi ja aquí a pauc près mòrt d'aganiment interior, d'amermament de las sias fòrças vitalas. Adapti graficament lo tèxt de Ronsasvals (notatz la rima artificiala en -ièr): "De tal vertut vai lo graile sonièr Que li aucel que l'auziron sonièr, La votz del graile lur fes lo còr crebièr, E las venas del còr si van tranchièr: Lo sang del còr li vai per lo gravièr."(v.926-930). Tanben, Bèlauda, sul còrs de Rotland, morirà de mòrt intèrna: "Tant fòrt estrenh lo còrs del cavalièr Que•l còr del ventre si vai tot esclatièr." (v.1789-1790) Se morís Bèlauda, per simpatia, la meteissa mòrt coma Rotland, es del dedins, del còr que ven la mòrt, e non en traversant lo cuèr.

	Cuèr es totjorn diftongat (en cuòr [kjˈɔr] o mai comunament en cuèr [kɥˈɛr], [kjˈɛr]
	e per reduccion [kˈɛr]). Se pòdon far doas ipotèsis: que "-o-" representava ja un
	diftong e que "cor" valiá [kwˈɔr], o que l'occitan possedissiá una r palatalizada
	de Rotland, es dur, meravelhosament invulnerable. D'autres sostenon (e l'autor de Sarragossa se plaça d'aqueste costat, racional e crestian) que lo coratge, la proesa 10 E remanda a Georges Dumézil 1978 Romans de Scythie et d'alentour, Paris: Payot, p.24 et 85-86. 11 « rumput est li temples, por ço que il cornat. » que notava pas. la pèl impertusabla apareis dans lo pseudo Turpin occitan (O. Schlutz « Der provenzalische Pseudo-13 Los vèrses 1374-1376 dison: "Rotland està de la mòrt escomés, E conoc ben que non pòt viure
	Turpin » ZRPh 14, 1890, p. 494, l. 11), ont se tracta del Sarrasin Ferragut « (qu')el no podia esser ges, Car fòrt li falh la fòrça e•l poders." (l'adaptacion grafica sufís per far lo tèxt transparent) A
	nafratz sino el ombolelh » (a l'embonilh). Dins lo pseudo Turpin totjorn, Rotland morís de set mai lo tèma de la mòrt ineluctabla de Rotland apareis ja abans dins lo tèxt, mas es pas que mai
	(après èsser estat bacelat e gabat). Encara una mòrt compatibla amb la pèl impenetrabla (Vejatz luènh, vèrses 1405-1406 qu'Alimon "trabuca" Rotland sul "peiron." Ges de traucament o de talh
	Lafont 1991, op. cit. p. 278). es pas evocat. Remarquem encara que mai luènh dins Ronçasvals lo traite Gaine, quand denèga 9 A la pagina 191 de son libre de 1986: Prométhée ou le Caucase, Paris: Flammarion. d'aver traït ni Rotland ni Olivièr, escomet de lo contradire « hom(s) de ferre ni d'acier » (v. 980).

6 

Cuèr se defend ben filologicament. Presenta e mai pel sens un grand interès. S'a lo cuèr dur, 7 la pèl dura, Rotland se religa a un tipe indoeuropèu d'eròi invulnerable.

8 

Es un Siegfried o un Aquiles. Sa pèl dura li venguèt pas d'un banh dins l'Estige, ni dins la sang d'un drac, mas foguèt l'òbra de las fadas de qualque comba, que lo tèxt nos dona malaürosament pas mai de detalhs sus son compte. Sens saber pr'aquò lo menut de l'operacion, i a pas d'obstacle a pensar que la pèl, lo cuèr de Rotland es estat fach. Georges Charachidzé cita 9 una version de la Legenda d'Amirami ont l'eròi se fa "fargar", per dintrar dins lo reialme dels Kadzhis. Chararchidzé escriu en nòta: "le héros 'forgé' le héros métallique,

5 

Vejatz per exemple per "cor" = cuèr "los cors e•ls correitz." CC 203.46, "gent garnitz e obratz / E de fer e de fust e de cors atempratz" CC 162.91-94 e per "cor" = còr, "n'a•l cor tant doloiros" CC 143.24-25 "mon cor n'ai greu" CC 168.11 etc.

6 

Dins los parlars qu'an -ièr o -ier uèi. Parli pas aicí dels qu'an servat -èir, o -èr per de rason de cronologia relativa.

7 

Seriá pas lo "dur-à-cuire" francés la reïnterpretacion faceciosa d'un "dur de cuir" anterior ? Lo TLFi s.v. DUR(-)À(-)CUIRE, ni l'FEW s.v. COQUERE (p. 1163) donan pas d'atestacion del mot o de la locucion anteriora al sègle XIX. 8 Dins un contèxt tanben Rotlandian, e mai la qualitat siá donada a son enemic, lo motiu de rappelle 13 L'invulnerabilitat explica tanben los vèrses 255-256 de Saragossa ont la forma fuia embarrassa Gouiran e Lafont. I veson un imperfach, un equivalent de fugia e per lo sens la simpla constatacion que "Rotland fugissiá pas jamai del camp", sens ligam logic a la frasa seguenta. Dins l'ipotèsi del cuèr dur, aqueles vèrses recebon una mai grand intelligibilitat globala e se presentan coma una discussion de la tradicion d'invulnerabilitat de Rotland que ven d'èsser evocada. L'enjòc de la discussion es la racionalizacion, l'umanizacion e la crestianitat de l'epopèia. D'unes tenon per la tradicion pagana e magica, e dison que Rotland, que lo cuèr

12 

Notem que dins Ronçasvals l'instrument de Rotland es dich corn (v. 912) puèi graile (v. 926 e passim). Dins la laissa XXIII, Olivièr encoratja Rotland a "sonar son graile" e Rotland refuda de lo "cornar".

Dins lo Ronçasvals, Falceron, lo Sarasin cortés afortís una lectura ortodòxa de l'origina del còrs de Rotland: « Cel Dieu que vòlc ton còrs tan gens bastir.» (v. 1419) 

Entendi doncas los vèrses 255-258 coma seguís: "Çò ditz un autre qu'e mai non fugisca del camp (de la batèsta), es pas ges dur (per aquò), mas es viu coma los autres (òmes), levat que (el) serà (totjorn) pros, ardit e lèst per combatre, e que Dieu Nòstre Senhor lo ten de gardat de la mòrt."