IKISIRI

Utenzi wa Siri li Asrari ulitungwa katika karne ya 17 na mpaka sasa haujashughulikiwa ipasavyo. Ni utenzi unaozungumzia, kiubunifu, mojawapo ya vita vya Mtume Muhammad alivyopigana na wasioamini Uislamu. Mbali na hayo, ni utenzi unaokazania waumini kumuomba Mungu katika matatizo yao kupitia majina Yake matukufu. Mwitifaki mkuu wa nadharia ya Usemezano, Mwanaisimu Mikhail Bakhtin, haoni kama ushairi una usemezano au undimi, hali ya kuwa na aina za lugha katika uwasilishaji wake. Kimtazamo wake lugha ya kishairi ni ya uzungumzi nafsia, imefungika, haibadiliki na haikubali aina nyingine za lugha kujumuika ndani yake. Zaidi, inafanana na lugha ya kidini ambayo ni ya kiimla, kitaasubi na haikosoleki au kupingwa. Utafiti huu ulijikita kugeuza msimamo huu wa lugha ya kishairi pamoja na lugha ya kidini katika kutoa maana. Ili kufikia lengo letu tulitumia madhumuni matatu: kuufafanua utenzi huu katika muktadha wa kisufi; kubainisha ufungamanisho wa ainati za lugha zilizomo ndani ya utenzi; na kujadili lugha ya kidini kuwa kipengele cha undimi.

Ukusanyaji wa data ulifanywa kwa kuzingatia msamiati, mbinu za uwasilishaji wa msamiati huo, masimulizi yaliyomo ndani ya utenzi, na maingiliano ya aina hizi za lugha. Kimsingi, utafiti wetu ulikuwa wa kimaelezo ya matini ya utenzi huu. Hata hivyo, mahojiano yalifanywa kwa kuchagua sampuli stahiki ambayo ilikuwa na uzoefu mkubwa wa kilugha na kiutaalamu kuhusu maswala ya kishairi, kidini na kitamaduni yaliyotajwa katika utenzi huu. Uchanganuzi wetu ulitudhihirishia ainati za lugha za kitaalamu, kishajara, kimahsusi, kifasihi, kikawaida, na kidini. Ainati hizo za lugha zinaweka wazi maana za maneno katika uwasilishwaji wake katika muktadha wa kilugha na kitamaduni. Tunahitimisha kwamba ushairi unazo sifa za matumizi ya ainati ya lugha na pia lugha ya kidini, aliyoipinga Bakhtin, ina jukumu katika kufikiliza ujumbe na maana timilifu kupatikana. Kwetu sisi ufafanuzi wa utenzi huu una natija si kwa wasomaji wa mashairi na fasihi yote ya Kiswahili kwa jumla bali pia umeishajiisha nadharia ya Usemezano kwa kuangaziwa ushairi na lugha ya kidini. 

Ainati za Lugha -

Ni usemaji na tofauti zilizomo ndani ya usemaji huo. Tofauti za kimatamshi, kisajili, kimasimulizi, kimitindo ya lugha, kwa mkabala wa Usemezano, huwa ni lugha zenye hadhi moja ya kufikiliza ujumbe katika mawasiliano.

Undimi -

Ni hali ya matumizi ya lugha ainati katika jamii nzima ya mawasiliano.

Ni hali inayowezesha lugha tofauti tofauti kuingiliana na kusaidia kufikiliza ujumbe wa yanayozungumzwa.

Fikra za Kijamaa -

Ni hali ya maneno kushirikiana na maneno mengine au jamii nzima ya mawasiliano. Katu dhana hii haina mshabaha wowote na 'Itikadi ya kijamaa' ya Ki Marx kama ilivyoasisiwa na Karl Marx.

Kauli -

Ni hali nzima ya kipashio cha mawasiliano kilicho thabiti na ambacho kina usuli na ujamaa.

xiv

Lugha ya

Kupewa -Ni lugha ambayo haikosoleki au kupingwa na haikubali kuingiliwa na lugha nyingine ili ieleweke. Ni lugha ya kiimla, kitaasubi, na kikielelezi inayofuatwa vile ilivyo.

Sajili -

Ni aina ya lugha inayozungumzwa katika muktadha fulani. Kuna sajili ambazo twaweza kuziita aina za lugha kwa mfano ya kisheria, kifasihi, kitaalamu. Katika tasnifu hii kuna lugha ya kuongeza wakati katika hadithi, lugha ya mtunzi akiwa nje au ndani ya utenzi, lugha ya kupunguza kasi ya hadithi. Kwa hivyo, katika tasnifu hii sajili ni fungu moja la lugha katika kundi zima la mkusanyiko wa aina za lugha kulingana na Usemezano.

Skaz -

Ni lugha ya watu wa kawaida inayotumika katika mawanda yasiyokuwa na ufundi wa uzungumzaji wala sheria za kuzungumza.

Unenibezi -Ni lugha ya kuchekelea au kudharau jambo linalofanyika katika jamii ili kulikosoa. Hutumika sana katika ukanivali (mahrajani) ambapo sheria na kaida za usemaji na za kijamii huondolewa; huwa ni sherehe maalumu katika wakati maalumu.

Andharuni -Katika tasnifu hii ina maana sawa na 'Anzaruni' kama ilivyoandikwa katika mswada wa utenzi huu. Tumestahabu kutumia 'Andharuni' kwa sababu ndiyo mwendelezo sahihi kimatamshi.

xv Kuruani -Ni kitabu kitakatifu cha Waislamu. Majina mengine ni 'Koran', 'Qur'an' lakini katika tasnifu yetu tumetaka kutumia 'Kuruani' kama alivyotumia mtunzi mwenyewe wa Siri li Asrari.

Hadith -

Ni maneno na matendo ya Mtume Muhammad wala haimanishi ngano au hekaya.

SURA YA KWANZA UTANGULIZI

Usuli wa Mada

Tasnifu hii imedhamiria kufafanua kwamba utimilifu wa maana hutokana na undimi, hali inayosaidia lugha tofauti tofauti katika matini kushirikiana ili maana ya kauli ijulikane. Kwa kutumia utenzi wa Karne ya 17, Siri li Asrari (soma Siri), uliotungwa na Mwana Mwarabu binti Bwana Lemba (ambaye pia hujulikana Mwanalemba), lugha ainati zilizotumika utenzini zilidhihirishwa na kubainishwa zilivyosaidia kufahamisha maana.

Kulingana na uhakiki wa Kimuundo maana hupatikana kwa kuangalia lugha iliyotumika katika matini; ishara za kisemantiki, kisintaksia, kileksia [START_REF] Culler | Structuralist poetics: Structuralism, linguistics and the study of literature[END_REF]. Ni mbinu ya kuangalia mifumo na miundo ya lugha kisinkronia (katika wakati maalumu) bila ya kutilia maanani muktadha wa matumizi, azma ya kutamka maneno hayo na usuli wa matamshi [START_REF] Rochberg-Halton | Situation, structure, and the context of meaning[END_REF]. Ni kuivua matini na historia na yale mahusiano ya maneno yaliyotumika ndani yake [START_REF] Ames | Structuralism, language, and literature[END_REF].

Kulingana na mwitifaki mkuu wa nadharia ya Usemezano, Mikhail Bakhtin, maana haitokani na vipande vya ishara 'vikavu' vilivyojiepusha na ulimwengu vinamotumika. Katika mawanda kamili ya mawasiliano ishara hizi huandamanishwa na 'viungo' vingine zaidi vyenye kuzipa ishara ukamilifu wa maana, kwa mfano: matumizi ya viimbo wakati wa kutamka, sajili, muktadha, dhamiri, historia na utamaduni.

Kulingana na Bakhtin neno au sentensi sicho kipashio cha mwisho katika lugha bali kauli ndicho kipashio cha mwisho katika jumuia nzima ya mawasiliano. Hivyo basi, tunapochanganua maana katika kauli lazima tutiliye maanani maneno yaliyotumika pamoja na muktadha wa matumizi yenye kuhusisha mandhari, historia, jamii na utamaduni.

Bakhtin anahoji kielelezo cha mawasiliano ambacho huwasilisha mawasiliano ni mwendo wa maneno kutoka kwa msemaji kuelekea kwa msikilizaji. Anafafanua kwamba mawasiliano yakiwa namna hii basi ni uzungumzi nafsia wa mtu mmoja. Hoja yake ni kwamba, ili mawasiliano kuitwa mawasiliano basi sehemu zote mbili (za msemaji na msemezwa) lazima ziwe changamfu, hivi kwamba, kila mmoja katika tendo hili la mawasilano husema jambo lake.

Katika masemezano hayo ndimi mbili au zaidi huweza kutumiwa ili wasemezanaji waweze kuelewana katika jambo wanalozungumzia. Undimi ni hali inayowezesha ainati za lugha kujumuika katika muktadha mmoja wa mazungumzo na kufaulisha maana kamili kujulikana. Lugha ya mwandishi, ya watu wa kawaida katika jamii, ya kiistilahi, na ya kisajili ya makazi yaliyomo, pamoja na tafauti za kimatamshi na sauti mbali mbali za wahusika, zote hizi hujumuika pamoja ili kuwasilisha ujumbe wa mtunzi wa kazi ya kifasihi.

Usemezano umeutwaza utanzu wa riwaya na kuutweza wa ushairi kwa sababu riwaya ni utanzu unaojumuisha lugha ainati ndani yake na lugha yake ni ya kimasemezano baina ya mtunzi na wahusika na jamii kwa jumla. Hali kadhalika, lugha ya kiriwaya inafahamika kwa urahisi kwa sababu imechotwa kutoka mazungumzo ya kawaida ya watu katika jamii. Pia, lugha ya kiriwaya hubadilika kila kukicha na hukubali lugha za tanzu nyingine ziingiye kati yake kinyume na ushairi ambao umejifunga. Wanausemazano wanaeleza kwamba ushairi hauna sifa za usemezano wala undimi kwa kuwa lugha ya ushairi huhusisha uzungumzi nafsia wa mtunzi pekee.

Isitoshe, lugha ya ushairi ni ya kiteule na imejitenga na jamii kwa kutumia arudhi zaidi kwenye uwasilishaji ujumbe. Lugha ya kiteule, kulingana na wanausemezano, huufanya ushairi kuwa dhaifu ukilinganishwa na riwaya. Kutokana na tafiti za [START_REF] Njogu | Reading poetry as dialogue: An East African literary tradition[END_REF], [START_REF] Mwamzandi | Usemezano katika umalenga wa Kiswahili: Mfano wa taarab. Tasnifu Shahada ya Uzamifu (Haijachapishwa)[END_REF] na [START_REF] Karama | Al inkishafi: Ushahidi wa usemezo katika ushairi wa Kiswahili. Tasnifu ya Uzamili (Haijachapishwa)[END_REF] zimedhihirisha kwamba, ushairi wa Kiswahili unao usemezano na kwamba ushairi una sifa zinazosifiwa riwaya. Tasnifu hii ni mwendelezo wa kauli ya tafiti hizo kuhusu usemezano katika ushairi, lakini pia, tunaendelea kuonesha kuwa hali ya undimi ndiyo kipengele cha Usemezano kilichotufafanulia maana hasa ya Siri.

Siri ni kufu ya tendi zilizoutangulia kama Utendi wa Tambuka (1728), Utendi wa Hamziya (1749), Utendi wa Ras il Ghuli (1855), na Al Inkishafi (1830). Siri ni utohozi wa visa alivyopambana navyo Mtume Muhammad vili(na)vyohadithiwa kutoka kizazi hadi kizazi katika mawanda ya mafunzo ya dini ya Kiislamu. [START_REF] Gerard | Structure and values in three Swahili epics[END_REF] anasema kwamba, tenzi hizo ni utanzu wa fasihi ya 'maghazi' yaani 'vita' alivyopigana Mtume Muhammad baada ya kuguria Madina, Saudi Arabia. Kazi hizi hubuniwa na wanasanaa wa dini ya Kiislamu kumuadhimisha na kumuenzi Mtume Muhammad.

Ubunifu huu huchanganya kweli za kihistoria pamoja na usanifu wa kifasihi.

Kulingana na matini ya utenzi huu tunajua kwamba ulitungwa zamani zaidi ya tenzi zinazojulikana katika fasihi ya Kiswahili; ulitungwa 1662. Juu ya ukale wake, utenzi huu haukupawa angazo stahiki kuhusu lugha yake iliyokiuka kaida za tenzi za kidini za wakati huo. Katika utenzi huu mtunzi ametumia ainati za lugha zinazoufanya utengwe kuwa si wa kidini ijapokuwa umejaa udini. Pia, katika utenzi huu pana matumizi ya sauti ainati na masemezano ya wahusika jambo linaloifanya nadharia ya Usemezano kuangaliwa upya kuhusu misimamo yake juu ya ushairi, na lugha ya dini kwa jumla. Ni kutokana na sababu hizi za kuutambulisha na kuufafanua kwa kina ndiyo imepelekea kuutafiti utenzi huu.

Suala la Utafiti

Tasnifu hii imeeleza jinsi lugha tofauti tofauti zilizomo ndani ya Siri zilivyowasilisha ujumbe ili maana hasa ya utenzi ijulikane. Kwa kuangazia ainati za lugha zilizomo ndani ya utenzi huu na namna zilivyosemezana na kujuza maana, tumeweza kufahamu mengi kuhusu utenzi huu. Tumefahamu kuwa lugha za kifasihi na kitaalamu zina jukumu katika kufikiliza ujumbe, hali kadhalika lugha ya kidini pia imewezesha kuelewa maswala ya kidini na yasiyokuwa ya kidini kwa tafsili. Hivyo, tumedhibiti kuwa undimi umo katika ushairi wa Kiswahili na huchangia katika uelewaji wa matini.

Madhumuni ya Utafiti

Ili kufikilia lengo la utafiti huu tulitumia madhumuni yafuatayo:

1. Kuufafanua Siri katika muktadha wa kisufi.

2. Kubainisha ufungamanisho wa ainati za lugha katika misingi ya kibakhtin.

3. Kujadili dini kama msingi wa kipekee wa aina ya lugha.

Natija ya Utafiti

Nadharia ya Usemezano imefaidika na utafiti huu kutokana na kuangaziwa kipengele cha lugha ya dini jambo ambalo Bakhtin alilitweza katika fasihi. Kulingana na Bakhtin lugha za kidini ni mfano wa lugha ambazo haziwezi kupingwa au kukosolewa, hivyo, ni lugha za kupewa. Katika utafiti huu imethibitika kwamba kuna maoni tofauti tofauti yanayojadili maswala ya kidini, jambo linaloonesha ndani ya dini kuna kujadiliana kuhusu mambo yanayozuka katika jamii. Kwa hivyo, nadharia ya Usemezano ya Bakhtin inaweza kuboreshwa na utafiti huu kuhusu lugha ya kidini.

Kwa kuongezea, nadharia hii ya Usemezano imeshajiishwa na utafiti huu kwa kuonesha kwamba ushairi kwa ujumla na utenzi huu kwa uchache, una undimi unaosaidia maana ya ujumbe uliokusudiwa kufikilizwa. Msimamo wa Bakhtin kuhusu kutokuweko undimi ndani ya ushairi unapewa mawazo badali na utafiti huu.

Utafiti huu pia umeangazia matumizi ya lugha ya kikawaida (skaz) katika ushairi jambo ambalo Bakhtin aliliona muhali. Bakhtin anashikilia kuwa, lugha ya utenzi ni ya kiimla na teule ilioko juu na lugha ya kikawaida hutumika katika riwaya pekee. Utafiti huu umeonesha kwamba lugha ya kawaida hutumika ndani ya ushairi na hivyo, kupanua fani ya lugha katika ushairi.

Utafiti huu umesaidia kujua kwamba maana hasa hupatikana kwa matumizi ya ainati ya lugha ndani ya lugha moja. Ufungamanisho wa ainati hizo za lugha huleta maana timilifu kuliko neno kuangaliwa kipekee. Matumizi ya lugha hizo tofauti ndizo zitakazowapelekea wasomaji kuufahamu kwa undani utenzi huu na kujua maana hasa.

Yaliyoandikwa kuhusu utenzi huu si mengi na utafiti huu unaweza kusaidia kuwa nyongeza. Machache yamesemwa kuhusu Siri na juhudi zilizofanywa mpaka sasa ni kuuweka utenzi huu kiburudani ili uwafikiye wasomaji wengi wa mashairi ya Kiswahili. Utafiti huu umejaribu kuuchambua kwa kuzingatia nadharia ili kuweza kusaidia wasomaji kuelewa maana yake kwa uzuri.

Utafiti huu umemuangazia mtunzi mwengine mwanamke katika safu ya watunzi mahiri wa tenzi za kidini na za kikale. Siri ni utenzi uliotungwa mnamo 1074B.H/1663B.K kufu ya Hamziya uliotungwa katika karne ya 17. Mbali na hayo, ni utenzi uliotungwa na mwanamke, Mwanamwarabu binti Bwana Lemba. Utenzi wa Mwanakupona, uliotungwa na mwanamke Mwanakupona binti Mshamu, ndiyo utenzi maarufu katika fasihi ya Kiswahili (Allen, 1971). Kwa kumuangazia Mwanalemba, utafiti huu umefuata moja ya mapendekezo ya ripoti ya Mulokozi na Sengo (2005) kwamba utafiti zaidi ufanywe kuhusu ushairi hasa upande wa wanawake ambao ndiwo wenye hazina kubwa ya ushairi wa Kiswahili.

Upeo wa Utafiti

Kimsingi utaratibu wa utafiti huu ni wa kimaelezo ya utenzi wa Siri. Nakala za utenzi huu za [START_REF] Dammann | Dichtungen in der Lamu mundart des Suaheli Band 28[END_REF] na [START_REF] Mutiso | Utenzi wa siri li asirali [afuan] with a translation in English[END_REF] ndizo zilizotumiwa katika utafiti.

Baadhi ya data ya utafiti huu imetokana na matini ya Siri. Tumejikita katika kuuchambua utenzi huu mmoja ili utafiti wetu uwe wa kina kuliko kushughulikia tenzi kadhaa za Kiswahili ambapo utafiti wake ungekuwa hafifu.

Data ya matumizi ya ainati za lugha katika utenzi huu ndiyo iliyokusanywa.

Lugha hizo ni pamoja na lugha ya kitaalamu, lugha ya kishajara, lugha ya kimahsusi, lugha ya kifasihi, lugha ya kikawaida, na lugha ya kidini. Vipashio vya kifonetiki, kimofolojia na kikauli ndivyo vilivyoangaziwa katika kubainisha ainati ya lugha hizi.

Utafiti huu ulijihusisha na fani ya lugha na haukushughulikia maudhui yaliyojitokeza katika utenzi huu.

Kwa sababu ya lugha ya kale na ya kazi mahsusi, utafiti huu ulifanya mahojiano na wataalamu katika nyanja za ushairi, utabibu wa kiasili na maswala ya kidini ya Kiislamu. Wahojiwa hawa walichotwa kutoka miji ya Mombasa na Lamu kwa sababu data stahiki ilipatikana katika eneo hili. Uzoefu wa miaka wa kufanya kazi katika taasisi zinazoingiliana moja kwa moja na wenyeji wa upwa wa Kenya ulimpa mtafiti ujuzi wa kujua data hii itapatikana wapi.

Nadharia ya Usemezano ndiyo iliyouongoza utafiti huu. Nadharia hii inaeleza kwamba, lugha imo katika masemezano na ndani ya lugha moja huwa mna lugha nyingi. Lugha hizi hujitambulisha katika mbinu za uwasilishaji na matumizi ya msamiati katika muktadha fulani ili kuleta maana inayotarajiwa. Ijapokuwa nadharia ya Usemezano ina vipengele vingine vingi, katika utafiti huu tulijikita katika dhana ya undimi. Vigezo vya undimi tulivyovitumia ni vile alivyoviainisha Bakhtin kama alivyonukuliwa na Holquist (1981:262).

Kihitimisho

Maana ya neno inajulikana kwa kuangaliwa sehemu zote za matumizi na mazingira yake. Maswala ya ziada isimu wakati wa utumiaji, fikra za kijamaa, mtindo wa masimulizi, azma ya msemaji, sajili, lahaja na mengineyo, lazima yatiliwe maanani wakati wa fasiri ya neno. Haya ni kulingana na mtazamo wa Usemezano wenye kuashiria undimi kama kiguzo kimojawapo cha kuelewa utendakazi wa lugha. Ushairi na hasa wa Kiswahili unao usemezano na hushirikisha ainati za lugha katika masemezano hayo ili wazungumzaji waelewane. Hivyo, usemezano na ainati za lugha zilichangia pakubwa katika kujuza maana katika utenzi huu. Sura inayofuata tumeeleza kwa tafsili madhumuni ya utafiti wetu kutokana na mapitio ya maandishi yaliyotueleza kuhusu nadharia yetu na hazina ya data yetu, Siri.

SURA YA PILI

MAPITIO YA MAANDISHI NA MSINGI WA NADHARIA

Kitangulizi

Sura hii inahusu mapitio ya maandishi tuliyofanya kuhusu suala la utafiti na kuangazia mianya iliyopo na namna gani utafiti huu umenuia kuyaziba. Katika sura hii kuna sehemu ya mapitio ya kazi zilizohusiana na Usemezano, kuhusu undimi na uingiliano wa ainati hizi za lugha na namna zinavyofaulisha kuleta maana katika matini.

Pia, yaliyoandikwa kuhusu utenzi wa Siri yameelezwa. Fauka ya hayo, tumeainisha msingi wa nadharia ya Usemezano na vipengele tulivyotumia ili kufanikisha utafiti wetu.

Ushairi na Usemezano

Mashairi ni maisha kamili ya Mswahili kwa kusheheni: elimu na hekima, mapisi, fikra, falsafa, maingiliano ya jamii na harakati zake za kutatua matatizo yanayomkabili [START_REF] Faruki | The riddle tradition in Swahili poetry: Pana haki gani iko haki[END_REF]Mulokozi na Sengo, 2005). Hayo ni baadhi ya mambo yanayomzunguka mshairi na yanapotongolewa ni njia moja ya kuonesha maana ya maisha anamoishi. Kwa mnasaba huu, ushairi umepewa hadhi kubwa na kwamba kuna vipimo fulani vinavyohitaji kujalizwa ndipo shairi litimie. Ushairi muadhamu ulijukana kwa maneno mateule, kina na mizani [START_REF] Harries | Swahili epic literature[END_REF][START_REF] Nassir | Malenga wa Mvita: Diwani ya Ustadh Bhalo[END_REF]. Matumizi ya maneno haya ndiyo yaliyoleta maana itakikaniwayo na kuwafanya watu waekevu zaidi kujua elimu na hekima zilizomo ndani ya tungo hizo.

Mashairi ya Kiswahili, na utenzi kwa uchache, yana sifa ya kuangaziwa mawazo yake kutoka kwenye jamii iliyozunguka na lugha huwa ile ile ya watu wa kawaida. [START_REF] Mazrui | Chembe cha moyo[END_REF] anasema kwamba kila mwanajamii Uswahilini hupania kuzungumza kishairi kwa sababu ndiyo lugha inayoelezea maswala ya kijamii kwa ufasaha. Uchotaji huu wa lugha ya mazingira waliomo wanajamii ndiyo inayoonesha kwamba ushairi haukujitenga na jamii na pia hutoa nafasi ya watu kuibua mitindo yao ya kisanaa kama walivyofanya wanamabadiliko wa ushairi wa Kiswahili katika miaka ya sitini. Zaidi ya hayo, mifano ya istiara, tashbihi na mitindo mingine ya usemaji hutolewa kwenye jamii hivyo kuufanya ushairi kuwa utanzu adhimu na kongwe katika muktadha wa Uswahilini, kwani riwaya na tamthiliya ni tanzu za hivi karibuni katika historia ya fasihi ya Kiswahili. Malumbano yanayoonekana katika uwanja wa ushairi ni ithibati tosha kwamba utendaji wa masemezano yanafanyika katika ushairi.

Usemezano unakubali kuwapo kwa masemezano katika ushairi lakini huwa si wa waziwazi na hivyo kuufanya ushairi kuwa dhaifu kisanaa (Holquist, 1981:287).

Kulingana na Bakhtin lugha ya ushairi ni ya mtu mmoja kuwaandikia watu wengi. Ni lugha ya kiteule, haijihusishi na lugha za kikawaida kama watu wa matabaka ya chini katika jamii. [START_REF] Njogu | Reading poetry as dialogue: An East African literary tradition[END_REF], [START_REF] Mwamzandi | Usemezano katika umalenga wa Kiswahili: Mfano wa taarab. Tasnifu Shahada ya Uzamifu (Haijachapishwa)[END_REF] na [START_REF] Karama | Al inkishafi: Ushahidi wa usemezo katika ushairi wa Kiswahili. Tasnifu ya Uzamili (Haijachapishwa)[END_REF] wameweza kulirekebisha wazo hili kwa kutumia vielelezo vya mashairi ya Afrika Mashariki. [START_REF] Njogu | Reading poetry as dialogue: An East African literary tradition[END_REF] alijadili suala la usemezano katika mashairi ya Afrika Mashariki, na kuongeza kwamba usemezano haumo katika lugha mahsusi tu bali umo ndani ya sajili zote kwa jumla. Akitumia ushahidi wa ushairi wa gungu, kimondo, na gicandi, [START_REF] Karama | Al inkishafi: Ushahidi wa usemezo katika ushairi wa Kiswahili. Tasnifu ya Uzamili (Haijachapishwa)[END_REF] amejihusisha na kuonesha ushahidi wa usemezano katika ushairi wa Kiswahili kwa kutumia mifano kutoka Utenzi wa Al Inkishafi kama kiwakilishi cha hoja zake. Katika utafiti huu suala la undimi lilishughulikiwa na hasa suala la lahaja.

Tofauti ya utafiti wa 1996 na huu wa sasa, ni kwamba wakati huo tulishughulikia usemezano kwa ujumla na data yake tukaihusisha na Al Inkishafi. Sasa, tulishika utanzu mmoja wa usemezano, undimi, na data yetu tuliitoa kutoka utenzi wa kadimu zaidi, Siri.

Ushairi na Undimi

Katika lugha ya sanaa pana haja ya upatanisho wa lugha ili kazi hiyo iweze kufaulu [START_REF] Mohamed | Kunga za nathari ya Kiswahili: Tamthilia, riwaya na hadithi fupi[END_REF]. Aidha anaeleza kwamba, panahitajika pawepo na usukaji wa fani na maudhui, lugha na vipengele vyake kama mazungumzo, lugha na matumizi yake kisajili, lugha na wakati na kadhalika. Kufaulu kwa kazi ya sanaa kunategemea zaidi ukifu wa lugha yenyewe na weledi alionao mtunzi.

Kulingana na Bakhtin, lugha imo katika sajili ambazo huundwa kwa misingi yenye usuli wa matumizi yake kwenye muktadha unaorejelewa. Hali hii husababisha maneno kuchukua maana fulani na halafu husakini katika maweko haya mpaka watumiaji wakachukulia kwamba ndiyo maana yake hasa. Yakishajijengea mawanda haya ya maana katika muktadha, maneno hayabakii vile yalivyo milele. Hii ni kwa sababu kuna nguvu fulani zinazozozana, za kufumbata na za kufumuka, zenye kuitikisa ile misingi thabiti ili neno lisibakie katika maana hiyo moja tu na likawa haliwezi kutumika katika mawanda mengine. Sifa kuu inayojitokeza katika maelezo haya ni uwezo wa maneno yale yale machache kuweza kubeba maana nyingi tofauti katika miktadha ya matumizi tofauti. Jambo hili linawezeshwa kwa kutofungwa maana ya neno [START_REF] Seitel | Theorizing genres: Interpreting works[END_REF], na pia, uwezo wa kufunua maana nyingine katika mawanda mengine. Tamaa hii ya ufunuo ndiyo iliyowafanya watunzi kutumia nafasi zilizomo katika sajili ili kupanua mawazo yao na mawazo ya wasomaji wao; na kazi zao kuendelea kuishi miaka mingi baada ya wao wenyewe kuondoka [START_REF] Morson | Bakhtin, genres, and temporality[END_REF].

Maana ikishaingia katika sajili maalumu hubeba athari za kifikra. Yaani maana ya neno haiji pekee ila huchukua chembechembe za kutoka kwenye jamii inamotumiwa; sheria na misimamo ya eneo inamotumiwa pamoja na mambo yatakayoelezwa. Kwa kufanya hivi, neno halijisimamii lenyewe bali huwa lina usuli/historia ya kule litokako.

Aidha, neno halikomei hapo katika kujijenga bali pia hutaka kujitia katika matumizi.

Kwa hivyo, neno litaingiza ndanimwe utendakazi wake: uzalishwaji, ueneaji na upokezi wake. Kwa sababu hiyo, aina za lugha huongozwa na maudhui na fikra za kijamaa, misingi ya lugha na muktadha utakamotumika. Humu ndimo mnamoonekana matumizi ya maneno mahsusi katika sajili mahsusi [START_REF] Hanks | Discourse genres in a theory of practice[END_REF]. Poveda na wenzake (2005) wanaongeza kwamba si miundo hii pekee ndiyo yenye kuwezesha sajili kujikita bali pia uthabiti wa wasemaji, weledi wa wasemaji na mfumo mzima wa fikra zenye kuzipa hadhi sajili hizo. [START_REF] Wanyama | Cohesion in the novels of Alex la Guma: A dialogic analysis[END_REF] Fikra inayokuja wakati tunapoeleza ainati za lugha na maingiliano baina yao hutarajia mfuatanisho wa matukio katika lugha hizo. Katika utafiti alioufanya Osterlund (2007) ndani ya chumba cha wagonjwa mahututi hospitalini, aligundua kuwa madaktari, wauguzi, wasimamizi na kila anayehusika na chumba hicho alitumia ainati za mbinu za mawasiliano katika harakati zao za kuokoa maisha. Hili linabainisha kuwa, lugha hutumika kwa njia ambayo mtumiaji mwenyewe anaweza kuchagua njia muafaka almuradi tu ujumbe ufike. Isieleweke kwamba katika utumiaji huu wa mchanganyiko wa mbinu kunapotosha makusudio ya mnenaji. Mfano ni katika lugha ya mazungumzo ya kawaida ambayo japo haina mwelekeo thabiti wakati wa kutongolewa kwake, walakini pana mshikamano katika yale yanayosemwa na ujumbe unaotakikana kufikishwa huko ulikokusudiwa [START_REF] Brown | Discourse analysis[END_REF]. Basi nia ya msemaji husaidia kutuweka sisi wasikilizaji katika mandhari mamoja ya kuweza kuelewana kwa sababu tofauti zetu za awali huondolewa.

Mbali na nia, Bakhtin ameshikilia pia kuwa neno huwa na fikra za kijamaa wakati linapotolewa, na hii ni kwa sababu neno humulika maana kwa kuangalia jamii yote ya muktadha linamotumika. Misingi na misimamo ya jamii hulazimisha neno hilo lichukue mkondo unaofuatwa na hivyo kushirikiana katika kujenga fikra. Lugha hizi zenye kutumika katika mawanda fulani hujikusanyia maana na fikra zake pekee na kujijengea jumuia yake binafsi. Kila mmoja wetu ana fikra zake na tabia zake alizojifunza kwao lakini ikishafika wakati wa kushirikiana kwa lengo la kufaulisha maana kila mmoja huacha la kwao na kushika la msingi ili lengo litimiye [START_REF] Booth | Freedom of interpretation: Bakhtin and the challenge of feminist criticism[END_REF][START_REF] Topan | Swahili as a religious language[END_REF].

Katika mkabala huu wa ujamaa, Bakhtin ameelezea juu ya undimi kufaulu kwake kwa sababu ya kutilia maanani lugha ya watu wa kawaida [START_REF] Rich | Talking back to El Jefe: Gender, polyphony, and dialogic resistance in Julia Alvarez's 'In theTime of Butterflies[END_REF]. Hii ni lugha inayotumiwa na watu njiani, sokoni, na barazani. Lugha hii huwa tofauti na lugha ya kitaalamu kwa kutokufungwa kwake na sheria za matumizi. Misamiati yake huweza kuwa na maana tofauti kabisa na matumizi katika muktadha mwingine. Lugha hii lazima iangaliwe katika muktadha wake maalumu na hivyo kujuza maana nyingine na ile inayojulikana.

Kulingana na Bakhtin hakuna lugha adhimu kuliko nyingine katika undimi. Kila lugha ina jukumu sawa na kila moja inatekeleza wajibu sawa katika kufaulisha maana.

Lugha za kupewa (kwa mfano za maandiko matakatifu) huwa zinambana mtumiaji na kumfanya asiweze kutumia lugha atakavyo kwa sababu ya kuwekewa masharti ya matumizi. Hali hii humtinga mtumiaji asiweze kuutumia ubunifu wake barabara; humfanya apate taabu kutoa maneno wakati wa kuzungumza kwa sababu ya sheria za lugha. Sifa ya undimi ni kwamba maneno hayana mwisho wala mipaka ya matumizi na hivyo ainati za lugha hazibali kubadilika kila kukicha.

Tukiongezea katika mkondo huu wa lugha za watu wa kawaida na umuhimu wake kutambulika, Bakhtin aliona wajibu unaotekelezwa na utambulisho wa watu katika kuleta maana katika lugha. Watumiaji wa lugha wana utambulisho wao, na kila mmoja anajitokeza kwa kuonesha tofauti za kifikra na kimila [START_REF] Piller | Identity constructions in multilingual advertisingauthor(s)[END_REF]. Wakati wa matumizi ya lugha fulani, msikilizaji anatambua mara moja hiyo ni lugha ya sajili gani na yeye atahitajika kujibu kulingana na namna mawazo yalivyowekwa mbele yake.

Fikra hizi za kilugha huwa na athari ya kuwapa watumiaji mielekeo fulani kuhusu lugha fulani, na hivyo kuathiri matumizi yake. Kwa hivyo, watumiaji wanapotumia lahaja za lugha zao huwa wana maana ya kujitambulisha na huingiza maana ngeni ndani ya masemezano hayo.

Neno halijisimamii peke yake katika mtongoo bila ya kuwa na athari zozote za maneno mengine katika mtongoo huo. Haya yanabainika katika undimi wakati ambapo maana ya neno huangaliwa mpaka utamaduni wake, mapisi yake na hata fikra za kisiasa ikiwa ni wakati wa sasa au wakati wa zamani lilipotumika. Masuala haya ya kijamii hayawezi kuepuka dini. Bakhtin alikuwa na ukinzani na lugha ya kidini kwa sababu ya kutokupingwa kwake au kutokukosolewa kwake. Ijapokuwa dini kazi yake ni kutoa mwelekeo, pia humwachia mja nafasi ya kujichagulia maisha anayoyataka yeye. Katika huku kujisemeza na ulimwengu, binadamu hutoa kauli zake zenye kuonesha tofauti baina ya uelewaji wake na wa wataalamu wa kidini. Tofauti hizi ndizo zinazoyakinisha kwamba undimi wapatikana katika lugha ya kidini na kusaidia watu kuelewa maana ya yanayosemwa na wanadini.

Utafiti huu uliangalia maana ilivyotumilizwa katika Siri na ni utenzi wa kadimu, uliotungwa karibu miaka mia nne iliyopita. Kuufahamu na kuuelewa utenzi huu wenye maelezo ya dini ya Kiislamu ni lazima tujue, na kama hatujui, basi ni sharti tujifunze kutoka kwa wenyewe maadili ya dini yao ili maana ya utenzi isipotoke na kuleta hitilafu; haya yameshadidiwa na [START_REF] Topan | Projecting Islam: Narrative in Swahili poetry[END_REF], [START_REF] Simala | Swahili poetic text and African historiography[END_REF], Fischer na [START_REF] Fischer | Quranic dialogics: Islamic poetics and politics for muslims and for us[END_REF].

Ni kwa mkabala huu ndipo tunaposema kwamba, japo Bakhtin alipinga lugha za kupewa lakini ipo haja ya kuiangalia upya nadharia ya Usemezano kuhusu lugha ya kidini. Utafiti wetu uliyakinisha kuwa bila ya ufahamu wa lugha hii ya kidini basi kuna maswala yaliyomo ndani ya Siri hayatafahamika. Ndiposa tukaiongeza lugha ya kidini kama aina moja ya lugha zilizomo ndani ya utenzi huu. [START_REF] Wesah | Uhakiki wa kifani katika utenzi wa Siri li Asirali[END_REF] alifanya uhakiki wa kifani juu ya tenzi mbili, Siri na Utenzi wa Mwana Fatuma. Amezichambua tenzi hizi na ameangazia mitindo ya lugha kama chuku, istiari, taswira. Amefanya lugha zote katika tenzi hizi ni matumizi ya lugha bila kupambanua ni aina gani ya lugha, kwa mfano, masuala ya lahaja kama kigezo cha kifasihi; sisi tumeipa lahaja lugha kando na ya kifasihi. Ametusaidia kuuelewa utenzi huu wa Siri walakini utafiti wetu ulishughulika semi nyingine ambazo Wesah hakushughulikia kwa mfano, usemaji wa kidini, usufi, kikawaida na kadhalika. [START_REF] Shitemi | Usimulizi katika utenzi wa Siri li Asrali. Tasnifu ya Uzamili (Haijachapishwa)[END_REF] ameshughulikia maswala ya usimulizi unaojitokeza katika utenzi huu. Ametumia nadharia ya naratolojia kubainisha na kufafanua ainati za usimulizi katika Siri. Usimulizi katika Usemezano ni aina ya lugha moja ya mtunzi. Hupatikana katika usemaji mahsusi wa wahusika. Japo amelishughulikia jambo hili kwenye utenzi huu, utafiti wetu ulipanua mawanda ya usimulizi unaopatikana katika aina ya lugha inayojumuisha mitindo mingine zaidi ya usimulizi tu. [START_REF] Mutiso | Archetypal motifs in Swahili Poetry: Kasida ya burudai. Tasnifu Shahada ya Uzamifu (Haijachapishwa)[END_REF] ameutaja Siri na motifu ya hirizi na kuuelezea kwa muhtasari kati ya moja ya motifu zinazopatikana katika asasi za Waswahili na Waislamu kwa jumla.

Mapitio kuhusu Siri

Alifafanua hirizi ni nini na inafanya kazi gani na nini huandikwa ndani yake. Utafiti wetu na wa Mutiso ulitofautiana kinadharia na kimuundo. Yeye alitumia nadharia ya Uchanganuzinafsia na motifu katika Kasida ya Burudai na utafiti wetu ulitumia nadharia ya Usemezano na mitindo ya lugha katika Siri.

Katika kazi ya [START_REF] Dammann | Dichtungen in der Lamu mundart des Suaheli Band 28[END_REF] ndimo tulimopata nakala ya Siri na ina tafsiri yake kwa Kijerumani. Uzuri wa nakala hii ya Dammann ni kwamba umeweza kutia vitono vya kuonesha tofauti za matamshi asili ya Kiswahili. Hili ni jambo muafaka kwa sababu utenzi umeweza kuhifadhika katika uasili wake wa matamshi. Nakala hii ya tafsiri ya Kijerumani haikumtosheleza mtafiti kuelewa utenzi; na pia, ni matini tu wala haina sherehe yoyote yenye kufafanua kwa kina yale yaliyoshughulikiwa na utafiti huu.

Nakala ya [START_REF] Mutiso | Utenzi wa siri li asirali [afuan] with a translation in English[END_REF] nayo ni tafsiri ya Kiingereza ya utenzi wa Siri. Imegawanywa kimaudhui na imesaidia kuufahamu utenzi huu kutokana na tafsiri hiyo. Utafiti wetu umeweza kuuchambua kupitia mwelekeo wa kiundimi na kifani, hivyo, kutoa fasili nyingine zikisaidiana mawazo yanayotokana na nakala hizi mbili. [START_REF] Knappert | Myths and legends of the Swahili[END_REF] ameutaja Siri kwa kuuelezea matukio fulani katika utenzi wenyewe. Kinathari Knappert aliuelezea utenzi kwa uchache; hata hivyo kuna sehemu kubwa ambayo hakuitaja katika maelezo yake. Ingawa hivyo, hatuwezi kumlaumu mtaalamu huyu kwa sababu halikuwa kusudi lake kuusherehesha utenzi huu na hivyo aliupa utafiti huu nafasi ya kuelezea maana mbalimbali za kauli zilizotumika kutokana na ainati za lugha zilizotumika.

Msingi wa Nadharia

Nadharia iliyotumika kuichanganua kazi ya Siri ni Usemezano iliyoitifakiwa na Mwanaisimu wa Kirusi, Mikhail Mihailovic Bakhtin (1895-1975). Yeye aliandika kwa Kirusi lakini tumeyapata mawazo yake kwa Kiingereza kutokana na juhudi za Micheal Holquist na wengineo. Fikra za Bakhtin zinajaza mapengo katika Umuundo baada ya kuona kwamba lugha haiwezi kuwa vipashio vya ishara pekee [START_REF] Lyons | Introduction to theoretical linguistics[END_REF]) bila ya kuathirika na mazingira inamotumiwa. Kulingana na Usemezano maana timilifu ya kauli hupatikana wakati muktadha, usuli, nia ya mnenaji, utamaduni, na historia hutiliwa maanani ili ujumbe uliyodhamiriwa ufike na mawasiliano yakamilike.

Kwa mintarafu hiyo neno si mpangilio wa ishara tu; kuna vipengele vingine vinavyojichanganya pamoja ndipo maana ya neno hupatikana. Hili linatokana na kwamba neno huzaliwa katika jamii ya mtindo wa lugha na hivyo haliwezi kuepuka athari ya fikra za jamii ya lugha hiyo. Wasemezanaji huwa na mitindo yao tofauti katika kusema kwao na hubadilishana mawazo kuhusu jambo hivyo kuelewana. Hali inayosababisha ainati za mitindo hiyo ya lugha kushiriki na kushirikiana katika kufikiliza ujumbe ndiyo undimi.

Tendo hili la kubadilishana mawazo baina ya wasemezanaji linatendwa kama wanatamthilia wanavyocheza mchezo wa kidrama. Kuna maneno na kauli zinazotolewa na kujumuishwa na matendo ya harakati pamoja na ishara za viungo vya mwili na viimbo vya sauti. Kwa hivyo, masemezano hayo yamo katika utendaji na, kulingana na Bakhtin, lugha imo katika masemezano na utendaji. Hapawezi kuwa na sauti moja pekee inayosema katika jumuia ya mawasiliano bali lazima paweko na pande mbili, yenye kutoa usemi na yenye kupokea usemi huo. Kukishakuwa na mawasiliano baina ya pande mbili na kauli tofauti tofauti zikisemezana basi maana timilifu ya kauli hizo hupatikana. Kwa Bakhtin, tendo hili lote la kimasemezano lapatikana katika riwaya pekee, na kwa uchache sana katika ushairi. Kwake yeye riwaya ni utanzu bora wenye kukubalia sifa hizi za kimasemezano tulizozitaja. Hutukia na kuendeleza utanzu wa riwaya kuliko ushairi ambapo lugha yake ni ya kiteule na haikubali mitindo mingine ya lugha isipokuwa ile iliyokubalika. Utafiti huu umekuja kuonesha kwamba sifa ya undimi inapatikana katika ushairi wa Kiswahili na ilisaidia kufafanua maana ya Siri.

Kulingana na Bakhtin akirejelewa na Holquist (1981:262) kuna aina tano za kimsingi za usemaji: usemaji wa kitaaluma, usemaji wa kishajara, usemaji mahsusi, usemaji wa kifasihi, na usemaji wa kikawaida. Utafiti huu ulithibitisha kuwa namna za usemaji si tano bali umeongeza ya sita, lugha ya kidini. Lugha ya kidini ni mfano wa lugha ya kitamaduni wa Waswahili na jamii nyinginezo zenye kufuata dini ya Kiislamu na kuathiriwa nayo kwa njia moja au nyingine. Lugha hii ya kidini ina jukumu fulani inayotekeleza ili kuleta uelewaji wa maana ya maneno yanayotumika katika jamii.

Bakhtin hazikubalii lugha za kupewa (kama lugha za kidini) kutokana na kutokupingwa na kutokukosolewa kwazo, pia hazioni kuwa zina umuhimu katika fasihi. Ingawa hivyo, lugha ya kidini ilithibiti umuhimu wake katika utenzi huu na ilitekeleza jukumu la kuelewa itikadi za waumini wa Kiislamu na pia kutathmini masemezano mbalimbali baina ya wanazuoni kuhusu misimamo ya kidini inayoelezwa katika Siri. Hivyo, dhana hii ya undimi ilishajiika kupata nguvu kutokana na utafiti huu na hasa tulipoitumia kuuhakiki utenzi huu wa Siri.

Kihitimisho

Mapitio ya maandishi yalitufunulia kwamba undimi una dhima kubwa katika kufaulisha maana, sembuse mawasiliano. Vipengele kama matumizi ya ainati za lugha maalumu na usukaji wa lugha hizo umewezesha maana kujulikana na kueleweka. Siri ni utenzi wa kadimu na wenye utajiri wa semi tofauti zilizotumika kuwasilisha ujumbe wa mtunzi. Kwa kutumia mihimili ya Usemezano tuliweza kujua kuwa muktadha wa ushairi wa Kiswahili una tajriba zote za kimasemezano. Sura inayofuata inaangazia mbinu za utafiti zilizotumika kukusanya data katika utenzi huu.

SURA YA TATU

MBINU ZA UTAFITI

Kitangulizi

Sura iliyotangulia tumeangalia maandishi yanayozungumzia undimi na vipengele vyake. Aidha, tumechambua maandishi yenye kuangazia Siri na ikadhihirika kwamba utenzi huu umeandikiwa machache na utafiti huu utatoa nyongeza yake. Pia, tumetambua katika mapitio yetu kwamba nadharia ya Usemezano inahitaji kupewa mwangaza mwingine kutoka ushairi wa Kiswahili kuhusu dhana ya undimi. Katika sura hii tumeshughulikia mbinu za utafiti. Tumeeleza utaratibu wa utafiti huu pamoja na mbinu tulizotumia kukusanya data. Pia, tumeainisha data iliyopatikana nyanjani na maktabani na kueleza namna tulivyoichanganua. Hatimaye, tumefafanua kidogo kuhusu maadili ya utafiti tuliyotumia kupata data yetu.

Utaratibu wa Utafiti

Utafiti wetu ni wa kimaelezo ya ufafanuzi wa matini ya Siri. Utafiti wa kiaina hii ulitupa fasili nyingi uliosaidia pakubwa kuweza kuuelewa utenzi huu. Papo, ulisaidia kuishajiisha nadharia ya Bakhtin tulipoona ina udhaifu baada ya kuchunguza matini yetu. [START_REF] Bryman | Social research methods[END_REF] ameafiki mbinu hii ya utafiti wa kielelezo na kuonesha umuhimu wake kwa kuchunguza mambo kwa kina. Ijapokuwa utafiti wetu ni wa kimaktabani lakini kwa kiasi fulani utafiti huu ulihusisha ukusanyaji data nyanjani ili kutupa fununu kuhusu masuala ya kitamaduni na kilugha yaliyojitokeza katika utenzi huu.

Ukusanyaji wa Data

Katika sehemu hii tumeshughulikia eneo la kukusanya data, mbinu za kukusanya data na humo tukaangazia usampulishaji wa data yetu na vifaa vya kukusanya data tulivyotumia. Hatimaye, tumeeleza data tuliyoipata na uchanganuzi wa data hiyo. Tulijikita na miji hii miwili kwa sababu ya utoshelezi wake wa kupata data stahiki na data yenyewe ilitutosheleza kuyaelewa mambo tuliyoyatafuta. [START_REF] Singleton | Approaches to social research[END_REF] anaeleza kwamba mahali pazuri pa kufanyia utafiti ni pale ambapo mtafiti anapajua vilivyo na ana uhakika matakwa ya utafiti wake yatatoshelezeka kuliko kwenda mahali pingi ambapo natija ya utafiti yaweza kuwa chache au isipatikane kabisa. Ujuzi na uzoefu wa mtafiti, akiwa mzawa wa sehemu hizi na kukulia na kufanya kazi ndanimwe, ni kiwakilishi tosha cha kumjuza pale data ingepatikana.

Eneo la Kukusanya Data

Mbinu za Kukusanya Data

Katika sehemu hii tumeeleza usampulishaji wa wahojiwa wetu pamoja na kifaa cha mahojiano tulichotumia kukusanya data yetu nyanjani. Tumeonesha kima cha mazungumzo tuliyofanya na wahojiwa pamoja na changamoto tulizopata wakati wa kutafuta wahusika wa mahojiano hayo.

Uteuzi wa Sampuli

Uteuzi wa sampuli kwa makusudi tena stahiki yenye kutosheleza mahitaji ya malengo yetu ndiyo iliotumika. Sababu za uteuzi wa sampuli za makusudi huko nyanjani ni kwamba data iliyotakiwa ni maalumu, na pia, wenye kuijua data hiyo ni watu maalumu katika jamii wenye kufahamu yanayotakikana na mtafiti na [START_REF] Kothari | Research methodology: Methods and techniques[END_REF] ameafiki sababu za aina hizi.

Sampuli ya wahojiwa nyanjani (Kiambatisho IV) ilikuwa ya wazee wanaume saba wa umri wa miaka arobaini na zaidi. Wote ni wenyeji wenye asili zao katika Kaunti ya Lamu, mahali palipotungwa utenzi huu. Kati ya wahojiwa hawa kulikuwa na mashekhe wa Kiislamu watatu. Walichaguliwa wahojiwa hawa mashekhe kwa sababu ya masuala ya kidini yaliyojitokeza katika Siri. Tuliwahoji washairi wawili kutoka Lamu na Mombasa na mwenyeji wa Pate mmoja wote wenye umri zaidi ya miaka arobaini ili watufahamishe masuala ya lahaja na lugha ya kale iliyotumika katika utenzi.

Umri wao, miji walioko, na weledi wao wa lugha ya lahaja pamoja na ustadi wa washairi hawa ulitusaidia kuelewa maana za maneno yaliyotumika katika utenzi huu.

Pia, mbali na msamiati wa kidini na wa kilahaja, kulikuwako na msamiati wa kimahsusi, kwa mfano, wa hirizi na kombe hivyo tulimtembelea mwalimu, mwandishi wa hirizi na kombe, ili tuielewe kazi yake na mifanyiko ya kazi yake. Kima cha sampuli yetu, kama alivyoafiki [START_REF] Kumar | Research methodology:A step by step guide for beginners[END_REF], ulitegemea kima cha jumuia ya wanaotarajiwa kuchotwa na pia kina cha utafiti. Sampuli hii ilituyakinishia maelezo ya mtunzi wetu kuhusu baadhi ya mambo anayoyazungumzia utenzini.

Mbinu ya Mahojiano

Mbinu ya mahojiano yasiyopangika badala ya hojaji rasmi ndiyo iliyotufaa kwa sababu ya kutaka ufafanuzi wa matumizi ya lugha katika mawanda yake ya kawaida na pia tulitaka kupata ufunuo wa maana zaidi ya yale yanayopatikana katika kamusi. La ziada, masuala ya utamaduni mara nyingi ni mambo yanayogusa hisia za mhojiwa na hayo hutaka mazungumzo yasiyo rasmi ili mhojiwa aweze kujieleza kwa kiada (Kumar, kt.). Hojaji rasmi huwa na udhaifu wa kumtinga mzungumzaji asitoe maneno katika hali yake ya asili kwa sababu hojaji humuongoza mhojiwa ajibu nini filhali utafiti huu ulitaka yasemwayo na yasiyosemwa waziwazi na pia kuona kwa macho maneno yanapotiwa katika matendo [START_REF] Bernard | Research methods in anthropology: Qualitative and quantitative approaches[END_REF].

Maswali tuliowauliza wahojiwa wetu baada ya kupata idhini yao kushiriki katika utafiti wetu yamo katika Kiambatisho III. Sehemu ya maelezo ya mtu (umri, kisomo) yalisaidia kusampulisha wahojiwa waliofaa katika utafiti huu. Halafu kulikuwa na mahojiano ya kidini; azma yake ilikuwa ni kupata majibu ya maswala ya kidini kutoka kwa mashekhe. Kulikuwa na maswali ya elimu mahsusi, kwa mfano, tulipokwenda kwa wanaoandika kombe na hirizi. Pia, tulikuwa na maswali ya kisanii kuhusu utanzu wa ushairi. Wahojiwa hawa wote walitusaidia kuuelewa vilivyo utenzi kutokana na sampuli stahiki tuliyoichagua. Kabla ya maswali haya kupewa wahojiwa, mwanzo yalipitiwa na wasimamizi wangu na halafu yakawekwa kwenye pendekezo la utafiti na kisha kupitiwa tena na wataalamu katika mawanda haya ya utafiti wa sayansi ya jamii. Ni baada ya kupitishwa na kamati ya mapendekezo ya utafiti idarani na shuleni ndipo tulipoyatumia kuwaulizia wahojiwa wetu. Koul (1988) anaafiki mtazamo huu wa maswali kupitiwa na watu mahiri katika nyanja husika halafu kutolewa kwa matumizi ya mahojiano ilimradi maswali hayo yawe yaaminika na thabiti.

Mtafiti alipata mahojiano ya masaa 45 kwa jumla kwa kukaa na mashekhe 3 wa dini ya Kiislamu wakimueleza maana ya misamiati ya kidini iliyotumika katika Siri.

Mahojiano haya hayakuwa ya wakati mmoja bali yaligawika kutokana na nafasi ya mhojiwa. Kutokana na mahojiano ya kiushairi, mtafiti alipata masaa 24 kwa jumla baada ya kuwahoji washairi wawili wa kiume kutoka Mombasa na Lamu. Ama kutoka kwa wahojiwa wa kitabibu wa kiasili, mtafiti alipata mahojiano ya masaa 7. Kwetu sisi idadi ya masaa haya yalitosha kupata data tuliyoitarajia kutoka kwa wahojiwa.

Kulingana na [START_REF] Bryman | Social research methods[END_REF] utoshelezi wa mahojiano huonekana wakati data inayokusanywa imefika kiwango cha kukolea na malengo ya utafiti yamefikiwa.

Mbali na mahojiano, tulipozuru sehemu hizi za Lamu na Mombasa tulipata kushuhudia matukio kama vile kusomwa albadiri, kupigwa ramli na kuandikwa hirizi na mjuzi wa falaki hii. Kawulich (2006) anaeleza kwamba, mbinu hii ya kuzuru wahojiwa nyanjani ni bora katika kupata ufunuo wa mambo katika utafiti kwa undani zaidi.

Mahudhurio hayo yalitufaa kwa kuwa tulitaka kuzifahamu zaidi imani za wafanyiwao aina hii ya dawa na ayasemayo mtunzi kama yana mashiko anaporejelea utamaduni wa wahusika aliowaandikia.

Hadhari lazima ichukuliwe wakati wa kufanya utafiti wa masuala ya utamaduni [START_REF] Bernard | Research methods in anthropology: Qualitative and quantitative approaches[END_REF] hususan yale yenye kugusia mambo ya uganguzi, tena wa kifalaki (sihiri). Mtafiti alipata uzito mwingi kuwapa moyo wahojiwa wake kuhusu utafiti huu.

Changamoto hizi ziliibuka pale mtafiti alipokumbana na matabibu wa kiasili. Baadhi yao hawakutaka kuhojiwa kamwe na wale waliokubali hawakutaka kujulikana kwamba wao wanatibu magonjwa ya falaki. Hawakutaka kwa sababu ya kuhofia kuitwa wachawi au wafugaji majini; majina ambayo yana athari mbaya katika jamii ya Waswahili. Kwa hivyo, imani ya mtafiti kwa wahojiwa ilikuwa muhimu sana.

Njia moja aliyoitumia mtafiti kukwepa changamoto hizi ni kuongozwa na mtu amjuae mhojiwa kama ilivyopendekezwa na Milroy (1980). Pili, mtafiti lazima awe mtaratibu na mstahimilivu kwa wahojiwa wake hasa wazee wakati wa kuwahoji [START_REF] Bernard | Research methods in anthropology: Qualitative and quantitative approaches[END_REF]. Mtafiti alipata wahojiwa 2 ambao walikataa kumsaidia kwa sababu ya ukunga uliomo ndani ya maswala ya hirizi na elimu ya falaki. Hata baada ya mtafiti kushikwa mkono na mtu anayemjua, wahojiwa walikataa kuhojiwa.

Maktabani

Mbali na utafiti wa data ya kimsingi, pia mtafiti ilimlazimu aingie maktabani ili Data yetu (tumeiainisha hapa chini) tuliipata kwa kuichukua matini ya utenzi huu na kuisoma vilivyo. Maneno pamoja na tofauti za sauti zilipigwa mafungu na kila kikundi cha neno, sauti au kauli nzima kiliwekwa katika kundi moja la aina ya usemaji.

Uchanganuzi wetu ulifaulu kupata ainati za usemaji kama dhana ya undimi inavyofafanua.

Usemaji wa Kidini

Katika utenzi kulijitokeza matumizi ya maneno kama 'bismillahi', 'rahmani', 'rahim', maombi kwa Mtume Muhammad na sahaba zake, watu wake wa nyumbani (bibi Fatuma na watoto wake Hassan na Hussein). Pia lugha ya kumsifu Allah na maombi juu ya utungo ufaulu. Mitindo hii ya lugha pamoja na misamiati hii ya kidini ilitupelekea kuchukua msimamo mpya kuhusu wazo la Bakhtin kwamba lugha ya kidini ni lugha ya kupewa hivyo haina usemezano. Tumejua kwamba bila ya kujua udini uliomo ndani ya utenzi, itakuwa vigumu kuelezea kwa nini mtunzi ametumia maneno na mtindo huu wa uwasilishaji. Kwa mfano, mtunzi anapoanza na 'bismillahi' yenye maana 'kwa jina la Mwenyezi Mungu' haitoshi kutuambia kwa nini lianze utenzi.

Lugha ya kidini ndiyo inayokuja kutueleza kwamba, jambo lolote la mwislamu lisipoanza na jina la Mwenyezi Mungu basi jambo hilo halifaulu. Kwa hivyo, ni vile Usemezano unavyoeleza kwamba neno haliji kavu bali huja na athari nyingine, katika mfano huu, utamaduni, hivyo mtunzi anasemezana na utamaduni wake.

Usemaji wa Kitaalamu

Sehemu hii ilifutua lugha ambazo zilionesha utaalamu fulani kutokana na matumizi ya msamiati pamoja na mbinu za matumizi ya lugha za kisajili. Hapa tuliona lugha za kitabibu, kialama, kihitimisho, kichuo, kimuhadhara na pia lugha ya kinasaba.

Hirizi mtunzi anayoizungumzia tangu mwanzo hadi mwisho inaelezwa vigawanyo vyake vitatu na uwezo wa kila sehemu. Pia, tunafahamishwa kwamba inaweza kutibu magonjwa ya kiwiliwili na magonjwa ya kisaikolojia. Ina uwezo wa kukinga mapepo wekundu wabaya na pia jicho la uhasidi. Maelezo haya yote yanatolewa kwa njia ya kichuo na somo zima kuhusu hirizi anafunzwa Mtume Muhammad na malaika Jibril.

Usemaji wa Kishajara

Usemaji huu ulijitokeza katika lugha ya kuomba msamaha kutoka kwa wajuzi ili kujitakasa na makosa yaliomo utenzini; lugha ya kushawishi watu wausome utenzi kwa sababu una mafunzo mengi; na pia matumizi ya akronimu katika utenzi. Lugha hii ambayo imedhihiri kuwa ni baina ya ukali (muhimu kama utaalamu) na upumbazi kama fasihi. Lugha hii ya kishajara huelezea hisia na maoni ya msemaji kuhusu jambo.

Hivyo, mtunzi anapotumia mtindo wa kuomba msamaha kuhusu utunzi wake ilitujuza kwamba mtindo huu ni wa kishajara ambapo fikra na hisia za mtunzi zinajitokeza.

Usemaji wa Kimahsusi

Ainati hii ya lugha ilitufunulia lugha za kipropaganda za kivita na namna pande zote mbili zilivyotumia lugha hii kushajiisha wanajeshi wake. Kuna matumizi ya lugha ya ndani na lugha ya nje. Pia lugha za kilahaja na za wanukuzi zilijitokeza katika sehemu hii. Katika utenzi huu mtunzi anasimulia hadithi ya vita hivi baina ya Mtume Muhammad na Andharuni. Kuna wakati mwingine lugha inayotumiwa ni ya msimulizi wa kutoka nje. Haya yameonekana wakati usemi halisi wa wahusika unapotumiwa.

Wakati Andharuni anapojisifu na kutoa mchangamoto kwa yeyote awezaye vita amkabili. Maneno haya yanawekwa katika alama za madondoo kutuonesha ni kauli halisi na inatoka nje kwa sababu si ya mtunzi.

Aidha, kuna matumizi ya lugha ya kilahaja kwa mfano, ya Kipate neno 'mabibi' (mababu), Kiamu neno 'zitimbi' (vitimbi) na Kingozi neno 'wawi' (wabaya). Data hii ilitufunulia kwamba ushairi unakubali aina za lugha nyingine mbali na ya mtunzi hivyo kushadidia kwamba ushairi unao undimi. 

Usemaji wa Kifasihi

Usemaji wa Kikawaida

Usemaji huu ulikuwa na data ya ainati ya lugha za kuapiza, hasira, mashtaka na hata matayarisho ya vita yalivyopangwa. Lugha ya kujigamba kivita na lugha ya maongezi ilijitokeza. Pia, lugha ya kawaida inayotumika mitaani ilijitokeza wakati mtunzi anapotumia maneno 'sayyidna' anapomtaja Bibi Fatma ambapo ilikuwa amuite 'sayyidatuna' kwa sababu yeye ni mwanamke kwa kisarufi ya Kiarabu.

Ni katika lugha hii ya kikawaida ndipo tunapopata maneno ya unenibezi yenye kudhihaki na kudharau njia mbaya waliyochagua Andharuni na kundi lake. Katika muktadha wa lugha ya kisufi tumeona Andharuni na wenzake wamekataa kufuata njia ya sawa ya Mungu. Kwa hivyo, mtunzi anawachekelea kwamba wamepotoka kiakili na mambo mabaya hayo si jambo la kufurahikiwa bali ya kukemewa. Maneno kwa mfano, 'mbwa', 'mwizi', 'mnwaji tembo', 'mtu mwenye asili mbaya' yanarejelea unenibezi unaotokana na lugha ya kikawaida isiyochunga kaida za miko ya usemaji mbele za watu.

Maadili katika Utafiti

Japo kimsingi utafiti wetu ni wa kimaktabani, wakati wa kufafanuliwa msamiati wa kitiba au kilahaja ilibidi twende nyanjani ili tupate kuelewa utenzi. Namna ya kuanza mazungumzo na adabu za kuingiliana na wahojiwa ni katika mambo muhimu yanayotaraji maadili ya hali ya juu ili utafiti ufaulu. Beauchamp na wenzake (2001) wanaeleza kwa kina kuhusu kuhifadhi kitambulisho cha mhojiwa, kuhifadhi maneno ya mhojiwa kwa siri kubwa na hiyari ya kushiriki katika utafiti huo. Jambo muhimu ni kujenga imani ya mhojiwa ili aridhike mwenyewe kushiriki katika utafiti huo. Pili, aonyeshwe umuhimu wa utafiti huo na namna mchango wake mhojiwa utakavyosaidia utafiti huo. Tatu, ni ithibati ya kuwa mtafiti ana imani ya chuo kilichompa nafasi ya kufanya utafiti huo, kwa hivyo, ni jambo muhakamu. Kiambatisho II kinarejelea ithibati hizi ili kudhibiti imani ya mhojiwa katika utafiti. Nasi katika utafiti wetu tuliitumia ithibati hii na ilitusaidia pakubwa kuingia katika majumba ya watu wakati wa utafiti.

Kihitimisho

Mapitio maktabani yalitubainishia kwamba, Siri ni kielelezo muafaka cha kufanyia utafiti wetu na data ya kiisimu iliyotakikana imo katika matini yenyewe.

Usomi maktabani na mitandaoni na wahojiwa wenye 'ujuzi maalumu' wa mapisi, utamaduni na siasa ya aina za lugha zilizotumiwa katika matini yalitufaa. Sura inayofuata mtafiti ameufafanua utenzi huu katika muktadha wa kisufi ili kufahamu zaidi maswala ya kidini yaliyojitokeza kwa malengo ya kufahamu ainati za lugha zilizotumiwa kwenye utenzi. (Schimmel, 1975:20).

SURA

Junayd, sufi mkubwa katika zama zake, akirejelewa na Schimmel (1975:15) (Lings, 1975:65). Ndiyo Mtume Muhammad akashurutizwa aseme, 'Sema! Mungu ni Mmoja Pekee' katika Kuruani (112:1) na sura hii ikaitwa 'Ikhlas' kwa maana ya 'uthabiti wa kauli' kwamba ni Yeye tu na hakuna mwengine mfano wake.

Tangu mwanzo wa utenzi huu, mtunzi amerejelea kauli hii katika ubeti wa 6 hadi wa 9 na kurudilia kwingi ndani ya utenzi. Wakati anapofunga utenzi wake mtunzi anamaliza utenzi kwa kauli hii ya la ilaha illa Allah. Katika ubeti wa 563 mtunzi anasema:

563. La Ilaha ila llahu La Ilaha ila llahu La Ilaha ila llahu Pweke Mola Muawazi.

Mtunzi amerudia maneno ya la ilaha illa Allah mara tatu katika mishororo mitatu ili kuleta ikirari kwamba anakubali na kujinasibisha na maneno hayo. Maneno hayo yana maana ya 'hapana Mola isipokuwa Mungu' yenye kumpwekesha Mungu. Kisufi haya ndiyo maneno anayojifunga nayo sufi katika maisha yake yote na atakapoondoka ulimwengu huu, sufi anataka yawe maneno yake ya mwisho kutamka ndiyo aingie katika radhi ya Mungu na natija yake ni kupata pepo. Mtunzi ndivyo alivyofanya katika ubeti wa mwisho wa utenzi alimalizia na kauli hii ya tauhidi (kumpwekesha Mungu).

Siri unaisha kwa tarakimu ya witri ambayo haigawanyiki mara mbili. Ubeti wa mwisho una tarakimu ya 563 na haigawiki mara mbili sawasawa. Hii ni sifa ya kisufi yenye kumfanya Mungu hata katika tarakimu ukigawanya witri lazima itabakia moja; na moja ni Mungu hagawiki uwili wala hana mshirika. Sifa hii ya witri ndiyo apendayo Mungu mwenyewe kwa sababu huonesha upekee wake, kama alivyosema Mtume Muhammad kwamba Mungu ni witri apenda mambo kiwitri. Jambo hili la witri limebainika kwenye idadi ya beti za utenzi huu.

Usufi katika Siri

Siri ni ushairi unaohusu maswala ya kidini, hasa ya Kiislamu. Matumizi ya maneno yanayonasibiana na Uislamu yamejaa tele katika utenzi. Kwa mfano, matumizi ya maneno 'bismillahi' (ubeti 3), 'rahimani' na 'rahimi' (beti 4 na 5) mtawalia.

Nowe ina la Wadudi Bismilla nibutadi

Ndiye pweke wa abadi Mfalume mwenye ezi.

Ndiye pweke Rahimani Muawazi duniani

Wema na wawi yuwani Atateuwa Azizi.

Na al Rahimi tataya

Sifa za Mola Jaliya Mtukufu wa wilaya Wahidu Llahu Muyuzi. Sababu moja ya kutumia aina hii ya lugha, ni kwamba masufi walitaka kufikisha ujumbe wa dini na mapenzi yao ya Mtume Muhammad kwa kutumia lugha ya watu wa kawaida. Lugha ya mazingira inayofahamika na wengi na wala sio lugha za kiteule ambazo haziwahusu watu wa kawaida. [START_REF] Schimmel | As through a veil: Mystical poetry in Islam[END_REF] anaeleza kwamba ushairi wa kisufi ulianza kama lugha ya kidini lakini baadaye lugha isiyo ya kidini iliingia katika ushairi huu. Tukiuangalia kwa mtazamo huu, tutafahamu na kuelewa kwamba mtunzi alitumia lugha hii ya kawaida katika ushairi kuhusu dini ili kuvunja fikra ya uteule katika dini. Pia ni kwamba, lugha ikitumiwa katika hali hii ya kuvuka mipaka ya maisha ya kihalisia hujaa maneno yoyote potofu. Mtunzi wa Siri alikuwa ameshavuka maisha haya ya kawaida na yuko katika maisha ya daraja ya juu ya kisufi, ndiposa akatumia lugha hii 'chafu'.

Utafiti huu unathika kwamba sababu ya mtunzi kutumia lugha ya aina hii ni kutokana na kubeza kwake wasiofuata maamrisho ya Mungu. Katika unenibezi huu ndipo Bakhtin aliposhikilia kwamba wasemaji huchekelea mambo ambayo wao wameona yanakwenda kinyume na vile istahilivyo. Bezo hili huwafanya watu kutusi miondoko ambayo inamkuza mwanajamii mmoja, hivyo kumteremsha chini katika ngazi za kijamii katika hali maalumu ya ukanivali (mahrajani). Kwa hivyo, mtunzi, ambaye ashafikia kiwango kikubwa katika usufi, alipotumia matusi alikuwa anabeza kundi la kina Andharuni kwa kumshirikisha na kujifanya wanaweza kuwa sawa na Mungu na ilhali Mungu ndiye Muumba na mtendesha mambo yote katika ulimwengu kama wanavyoamini masufi.

Kihitimisho

Katika sura hii tumeweza kueleza kwa kina maana ya usufi na itikadi zake.

Tumeona kwamba dini ya Kiislamu imeingia katika sehemu zote za maisha ya mwislamu na kumfanya hawezi kuiepuka dini hiyo hata katika ushairi. Tumefahamu kwamba baadhi ya maneno au kauli alizotumia mtunzi zina mashiko katika itikadi za kisufi. Tumeelewa ni kwa nini mtunzi amegawanya wahusika wake katika makundi mawili: watu wa kuliani na kushotoni, wazuri na wabaya mtawaliya. Tumefahamu ni kwa nini neno la mwisho la mtunzi ni kauli ambayo kila sufi na mwisilamu anatamani iwe ndiyo kauli yake ya mwisho ndani ya ulimwengu. Lugha 'chafu' iliyotumika katika utenzi huu pia imepata fasiri ya kiunenibezi kwa mkabala wa kisufi. Hivyo basi, muktadha huu wa kisufi umetufafanulia maswala ambayo lau tungefuata uainishaji wa Bakhtin pekee kuhusu ndimi kuna mengi ya kidini ambayo yangetupita. Sura inayofuata itaendeleza mjadala huu wa lugha ya kidini kama kipengele cha Usemezano. Wakati katika sura hii tulijishughulisha na imani ya dini kupitia ufafanuzi wa kisufi, katika sura inayofuata tutajikita kuelezea namna imani hiyo inavyoamilishwa kimatendo.

SURA YA TANO

LUGHA YA KIDINI KAMA MOJAWAPO YA NDIMI

Kitangulizi

Katika sura ya nne imeanishwa namna Siri ulivyoafiki usufi. Sura hii inatofutiana na sura iliyopita japo zote mbili (nne na tano) zahusu masuala ya kidini.

Sura iliyopita ilijihusisha na dini na imani na katika sura hii tunaangazia matendo yanayotumiwa ili kufikia imani hiyo. Katika sura hii tumejishughulisha na kigezo cha miongozo ya uamilifu katika dini ya Kiislamu. Yaani, matendo ambayo muumini akiyafanya atakuwa anafuata njia itakayompeleka kumjua Mungu na kufaidika na matendo hayo. Sura hii imeangazia nyusuli za miongozo hii, mjadala wa kipengele hiki cha kidini kuwa ni cha kiusemezano na mwishowe namna kipengele hiki cha kidini kinavyojitokeza katika utenzi wa Siri. Tulihitimisha kwamba maadamu kipengele cha kidini ni cha kiusemezano kutokana na matendo yanayopatikana katika kauli za kidini, basi kilifaa kutiliwa maanani kama aina mojawapo ya lugha kinyume na alivyoamini Bakhtin kuhusu lugha ya kidini.

Dini na Usemezano

Uislamu ni miongoni mwa mielekeo ya kimaisha yenye wafuasi takriban robo moja ya watu wote ulimwenguni na imetapakaa katika pembe zote za dunia (www.pewresearch.org ). Ni mfumo unaoamini mola mmoja wanayemwita Allah.

Wanaamini ni njia kamili ya kimaisha inayochukua mwongozo wake kutoka kitabu kitakatifu cha Kuruani.

Nyusuli za Mwongozo wa Kiislamu

Kulingana na [START_REF] Hashi | Islamic ethics: An outline of its principles and scope[END_REF], [START_REF] Draz | The moral world of the Qur'an[END_REF], [START_REF] Zaroug | Ethics from an Islamic perspective: Basic issues[END_REF], sheria ya Kiislamu ina nyusuli nne zinazotegemewa kutoa mwongozo wakati panapozuka hali ya kutaka ufunuo wa kidini kuhusu tendo fulani la kidini au la kijamii. Nyusuli hizo ni: Kuruani, sunna, ijma, na qiyas. Kila usuli una mchango katika ufafanuzi wa kadhia ya kijamii.

Kuruani

Ni maneno ya Allah kwa waja wake na mwongozo wa waislamu. Ni taratibu kamili kuhusu namna ya kuishi katika ulimwengu. Kuna mas'ala ya namna ya kuingiliana na jamaa zako katika familia; namna kiongozi afaa aingiliane na waja wake; maingiliano baina ya jamii mbalimbali na nchi kwa nchi; namna ya kumuabudu Allah (Draz, 2008:5). Maelezo haya yanatolewa kwa mitindo ya kilugha, kwa mfano, maswali ya balagha, takriri, visa, taswira. Kuna lugha za kisheria, kimapisi, kisayansi na zote hizi zimeletwa kujadili suala la imani juu ya Mungu mmoja [START_REF] Fischer | Quranic dialogics: Islamic poetics and politics for muslims and for us[END_REF]. (Draz, 2008:22). Sunna hizi zimekusanywa na wanazuoni wa hadith na ikiwa katika kueleza jambo Kuruani haikusema na Mtume akalisema basi wanazuoni wa sheria, dini, na maadili hushika maelezo ya Mtume zaidi kwa sababu ndizo zenye kuisherehesha na kuifafanuwa Kuruani na kutoa upambanuzi muwafaka na namna ya jambo lipasavyo kufanywa.

Sunna ya Mtume Muhammad

Ijma

Hii ni kauli ya kongamano la wanazuoni kuhusu jambo la kisheria, kidini, au kimaadili. Wanazuoni hawa ni watu waliobobea katika mawanda ya elimu ya kidini na wana ujuzi mwingi katika kuelezea mambo. Si kikundi cha watu wowote waliochaguliwa na serikali au watu bali ni watu waheshimika kwa elimu yao ya dini.

Lazima wawe na ujuzi wa Kuruani aya zake zote na lugha yake na mitindo ya lugha hiyo. Lazima wajue sababu zote za kushukishwa aya hiyo pamoja na mabadiliko yaliyotokea baada ya aya hiyo kushuka. Lazima wajue hadithi zote za Mtume Muhammad kuhusiana na aya hiyo na wajue kauli za wanazuoni wa tafsiri na sheria kuhusu aya hiyo (Zaroug, 1999:58). Ndiposa wanazuoni wakasema kauli ya kongamano la wanazuoni ina nguvu zaidi hata kushinda Kuruani yenyewe na hadith za Mtume Muhammad (Draz, 2008:22). Na uwezo huu wamepawa na Allah mwenyewe kupitia Kuruani (3:110) aliposema, 'Nyinyi ndiyo ummah bora miongoni mwa watu.

Mwaamrisha mema na kukataza maovu na munaamini Allah.' Hoja muhimu ni kwamba kila mwanachuoni akitilia maanani uhuru wake wa kiusomi na jukumu lake la kimaadili anapawa uhuru wa kujieleza vilivyo na kutoa fatwa yake kuhusu jambo lililomkabili.

Qiyas

Ni mbinu ya kutoa fatwa wanayotumia wajuzi wa ilimu ya Kiislamu kwa kulinganisha jambo lililoko mbele yao na kielelezo cha jambo kama hilo lilivyotatuliwa na wasomi waliotangulia. Kwa hivyo, utatuzi wake utatokana na kupatikana kwa kadhia kama hiyo katika Kuruani, sunna, au ijma. Mwanachuoni atatumia urazini wake na hekima aliyonayo ili kuleta maslahi mema kuhusu jambo hilo japokuwa anaweza kwenda kinyume na maelezo ya waliotangulia.

Lugha ya Dini ni ya Kisemezano

Emerson (1990) na watafiti wengineo wanaamini Bakhtin alipata athari za dhehebu la Kiothodoxy la Urusi kutokana na maandiko yake ya awali kuonesha athari hiyo. Maandishi yake binafsi yanaonesha kwamba alipinga lugha ya kidini kwa sababu ni lugha ya kupewa inayotoa mwongozo wote wa kijamii na haikubali kukosolewa; ni ya kufuatwa tu vile inavyosema na imefungika kimaana. Fauka ya hayo, Bakhtin amesifu lugha ya riwaya kwa sababu ya kukubali kwake kubadilika kulingana na wakati na mahali. Pia, ni lugha inayokubali lugha nyingine kushirikiana ili kuleta maana katika mawasiliano. Bakhtin anapozungumzia suala la ainati za lugha katika riwaya anasema kwamba, rai mbali mbali za wasemaji zinaonekana katika kukubaliana na kutofautiana kwao. Jambo muhimu kabisa linalotofautisha ainati hizi za lugha ni nia ya msemaji;

ndicho kitu muhimu chenye kuleta maana itakikaniwayo (Holquist, 1981:292). [START_REF] Draz | The moral world of the Qur'an[END_REF] [START_REF] Fischer | Quranic dialogics: Islamic poetics and politics for muslims and for us[END_REF]. Hivyo, tuliyakinisha kuwa lugha ya kidini ni moja kati ya ndimi za kisemezano na za utenzi huu.

Usemaji wa Kidini Katika Siri

Katika sehemu hii tumeonesha namna lugha ya kidini inavyojitokeza katika utenzi wa Siri. Namna mtunzi anavyoufungua utenzi wake, sala zinazoombewa Mtume Muhammad na madondoo kutoka lugha ya watu wengine yenye kushadidia kauli za kidini.

Kuanza na Mungu

Aristotle akinukuliwa katika Poetics [START_REF] Butcher | The poetics of Aristotle[END_REF] anasema kwamba kazi za kifasihi hutokana na ilhamu inayotoka kwa mungu Zeus na ilhamu hii ndiyo inayomwathiri mtunzi wa kazi za fasihi. Kutokana na baraka za Mungu, mwandishi wa fasihi anaogelea katika kazi yake na huku anajua kwamba kazi yake itakuwa kazi bora.

Mawazo haya ya Kirasimi bado yanadhihirika hata katika kazi nyingine za mataifa mengine mbali na Ugiriki. Tutaangazia athari hii ya kiungu katika kazi za kifasihi kutokana na ainati za lugha zinazojitokeza katika Siri.

Lugha ya Maombi

Maombi ni matakwa ya mtu anayotaka yatimizwe, au haja yake ikubaliwe.

Katika Siri mtunzi ameonesha matakwa yake kwa kuwaombea watu fulani na kumuomba Mola amkubalie lile analolitaka yeye (mtunzi) kutoka kwa Mola Mpaji.

Kwa hivyo, kwanza anajiombea yeye mwenyewe. Katika kipande cha pili cha maombi anamwombea Mtume Muhammad na sahaba zake pamoja na jamii ya Mtume. Ndipo mtunzi alipoanza aliomba kwa 'na kwake Yeye twaomba msaada'. Na ndipo binadamu huhitajia nguvu za kiungu ili aweze kufanya kazi yake hata ya kifasihi. Lugha ya kumwombea Mtume Muhammad tumeiona ina utaratibu fulani na kwamba Bakhtin amepinga lugha za kupewa, kwa sababu ya kutovunjwa kaida zake.

Ombi kwa Mola Amsaidie Mtunzi

Kumwombea Mtume Muhammad

Kupewa huku ni katika kufuata matakwa ya dini yenye kuwaweka waumini wake katika daraja. Huku kufuata utaratibu wa maombi ni kuwafiki Usemezano kwamba neno halisemwi kwa mara ya kwanza na mtu yeyote bali neno hurejelea msemaji mwengine aliyelisema neno hilo. Katika muktadha huu, mtunzi amefuata walivyofanya mashekhe wengine na pia yanavyosema mafundisho ya dini kuhusu jinsi ya kumuomba Mungu na kumuombea Mtume Muhammad.

Lugha ya Ufunguzi wa Siri

Siri imeanza na jina la Mola kama tenzi zingine za kabla ya karne ya Ishirini, kwa mfano, Al Inkishafi [START_REF] Mlamali | Al Inkishafi: Ikisiri ya Mlamali[END_REF] Ni katika ubeti wa 3 ndipo mtunzi anapotaja jina la 'bismillahi' kutuonesha kwamba kawaida ya kidini mtunzi hawezi kuiepuka.

Lugha ya Kumsifu Allah

Tofauti na tenzi nyingine, (Kuruani, Sura ya 1), ambayo ina uwasilishaji wa aina hii.

Lugha ya Litifati na Tadmini

Tadmini ni unukuzi wa moja kwa moja wa maandiko fulani na litifati ni maneno yanayonukuliwa kutoka kwenye kauli ya m(wa)tu (Wamitila, 2008:401-402) Juz. 3, 2000:254). Nukuu hizi zina umuhimu wa kutoa maana ya jambo kama lilivyotajwa na waliosema hivyo na kwamba maana si ile tunayoijua sisi bali pia namna wengine wanavyotumia maneno hayo.

Kihitimisho

Sura hii imejadili maoni ya Bakhtin kwamba lugha ya kidini si moja kati ya lugha za kisemezano. Wazo lake kuhusu lugha hii ya kidini ni imefungika na haikubali kukosolewa kwa sababu ni lugha ya kiimla na kitaasubi. Tukitumia maelezo ya wanazuoni wa Kiislamu kuhusu miondoko ya kijamii na namna yanavyoendeshwa tumeweza kutoa maoni badali.

Utafiti wetu ulipochanganua kauli za wanazuoni hawa tulipata kwamba kuna mwanya wa mtu kujieleza kivyake kulingana na urazini. Uwezo huu aliyopawa mtu na Mungu unamfanya ajijadili na ajiamuliye hatima yake bila ya kuathiri maslahi ya wenzake katika jamii. Masemezano haya ya kifikra na nia ya msemaji imejitokeza katika lugha ya kidini na hivyo tulidhibiti kwamba Usemezano uangaliwe upya kuhusu misimamo yake ya kidini. Kigezo hiki cha lugha ya kidini kilipotumiwa kuchambulia utenzi huu idhihiri mifano kama: kuanza kutunga utenzi, namna ya kumuombea Mtume Muhammad, na kauli za kutoka nje zilizodondolewa moja kwa moja kwa lengo la kuonesha mwingiliano baina ya matini hii ya Siri na matini nyinginezo. Matendo haya ya kiuamilifu katika muktadha wa Kiislamu ndiyo yaliyotufanya tufafanue kwamba sura hii inahusu matendo mbali na imani kama ilivyoelezwa katika muktadha wa kisufi.

Tunahitimisha kwamba lugha ya kidini ina usemezano na ni aina ya lugha inayochangia uelewaji wa utenzi huu. Sura inayofuata inaendeleza wazo letu la kufafanuliwa utenzi huu kiainati za lugha lakini tulijikita katika misingi ya kibakhtin.

SURA YA SITA AINATI ZA LUGHA KWA MISINGI YA KIBAKHTIN

Kitangulizi

Sura iliyopita tulijadili na kuafiki kwamba lugha ya kidini ni ya kisemezano kutokana na mwingiliano wa kauli nyingi zinazosemezana kuhusu maswala ya kidini.

Sura ya nne na ya tano ni maelezo ya imani na matendo ya kidini mtawalia. Sura hii ni mfuatanisho wa kauli na matendo katika kitendo cha lugha ya kijamii. Wakati katika sura hizo zilizopita tulijikita kwa kutumia kipengele cha kidini, katika sura hii tulijikita katika vipengele alivyoviainisha Bakhtin kuwa ainati za kimsingi za undimi. Azma ya sura hii ilikuwa kuzibainisha ainati hizo za lugha na kuonesha ufungamanisho wao kila ilipowezekana. Tumethibitisha kwamba lugha moja inaweza kushirikiana na lugha nyingine katika kutoa maana au ufafanuzi wa neno kama alivyoshikilia Bakhtin.

Aina za Lugha Kulingana na Bakhtin

Kulingana na Bakhtin aina za kimsingi za usemaji ni tano: usemaji wa kitaaluma, usemaji wa kishajara, usemaji wa kimahsusi, usemaji wa kifasihi na usemaji wa kikawaida. Utafiti huu umeongeza aina ya sita, usemaji wa kidini na haya tumeyajadili vilivyo katika sura mbili zilizopita.

Tumezifafanua ainati hizi za lugha kwa mpangilio wa urasmi wake katika miktadha ya matumizi katika jamii na kuelekea kwenye zisizo rasmi. Rasmi kwa sababu uwasilishaji wake huwa na hadhi fulani katika jamii na huchukuliwa kuwa muhimu zaidi kuliko zingine. Upambanuzi huu wa kihadhi ndiyo aliyouelezea Bakhtin katika Holquist (1981:54) kwamba, kuna lugha za moja kwa moja (lugha za kweli tupu) kwa mfano za kitaaluma. Kuna zile zenye bezo, kwa mfano, za kikawaida ziko katika daraja ya chini. Huku akasisitiza kwamba lugha hizi hazibaguani kimatumizi na zote zina jukumu sawa katika kufikiliza maana (kt. :55). Kwa hivyo, tutaanza kuelezea usemaji wa kitaaluma, usemaji wa kishajara, usemaji wa kimahsusi, usemaji wa kifasihi na hatimaye usemaji wa kikawaida. Tumeanza kutoka lugha inayotinga msemaji kwa sababu ya urasmi (usemaji wa kitaalamu) hadi yenye urasmi nusu (usemaji wa kishajara) na kufikia lugha ambayo haihitaji urasmi wowote wakati wa kuzungumza na kumuachia mzungumzaji uhuru wa kujieleza atakavyo (usemaji wa kifasihi na wa kikawaida). Tuliafiki mpangilio huu kwa sababu wakati wa maelezo muwala wa ufasihi ulijitokeza uzuri kutoka ukali hadi usoukali jambo aliloshindikizia Bakhtin.

Usemaji wa Kitaaluma

Bakhtin katika Emerson na Holquist (1986) amesifia lugha za kitaaluma kwa sifa ambazo zina tofautiana na zile za kifasihi. Lugha za kitaaluma hutumia misamiati ambayo hujulisha kwamba hii ni lugha mbali na ya ubunifu wa kifasihi na pia haina madoido ya kifasihi. Lugha ya kitaaluma hujihusisha zaidi na hoja na maelezo yake yenye kufichua ukweli wa msemaji kuliko kusikiliza anavyopamba lugha. Lugha hii huonesha shida iko wapi katika mazingira ya mwanadamu na kuielezea shida hiyo na labda kutolea masuluhisho ya shida hiyo. Mtindo unaotumika kuwasilisha ujumbe huwa ni wa moja kwa moja bila ya kuzunguka huku na huko. Mara nyingi huwa ni kuratibisha hoja moja baada ya nyingine (Biber na Conrad 2000). Katika Siri lugha za kitaaluma zinajitokeza waziwazi na kushadidia tasnifu yetu kwamba maana itajulikana tukiangalia aina za lugha zinazotumika kwa pamoja. [START_REF] Qurtubi | Al asnaa fi sharah al asmaAllah al husnaa[END_REF] katika Al Asnaa, kitabu cha ikisiri ya majina ya Mwenyezi Mungu. Faida hizi ni za kiwiliwili, za hali ya sasa ulimwenguni, wakati wa kutolewa roho, wakati kaburini, na wakati wa kufufuliwa siku ya Kiyama. Kwa hivyo, majina haya yanafanya kazi katika nyakati tatu tofauti: wakati wa uhai, wakati wa mamati, na wakati wa kufufuliwa.

Lugha ya Faida ya Hirizi

Lugha ya Kitabibu

Lugha ya kitabibu hujihusisha zaidi na maelezo ya mwili wa mwanadamu.

Huelezea viungo vya mwili, mifanyiko ndani ya mwili na huelezea matibabu yanayofanywa juu ya athari zinazopatikana kwenye mwili wa mwanadamu (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Medical_terminology). Tutakayoshughulikia katika sehemu hii yatahusu misamiati inayoonesha magonjwa na matibabu. Magonjwa yenyewe yaweza kuwa ya kiviungo au ya kiakili (kipepo).

Utabibu wa Viungo

Mtunzi wa Siri ametumia lugha ya kitabibu wa viungo kwa kutuonesha dawa ya hirizi inavyosaidia kutibu magonjwa hayo. kuna mambo mengine ndani ya vitabu hivyo, kwa maoni yake, ni ushirikina na hivyo inakwenda kinyume na imani yake ya dini na ndiyo maana yeye haviuzi tena.

Lugha ya Dawa

Dawa nyingine mtunzi huyu aliyosisitiza katika Siri, ni ya kuandika kombe.

Kombe ni dawa anayotoa tabibu ili kutibu maradhi ya kawaida na pia maradhi ya sihiri/uchawi au 'upepo mbaya'. Ustadh mmoja alinieleza namna ya kuandika kombe.

Unachukua chombo kisafi, hasa cha kaure, kisha waandika aya fulani za Kuruani, kwa mfano ayatul kursi (Kuruani, 2:255), kwa miski na zaafarani (wino wa kuandikia kombe hilo), kisha waosha chombo hicho na maji ya mawaridi au mafuta ya zaituni, halafu yale maji yaliyokingwa mgonjwa hupewa kunywa. Au, tabibu aweza kusomea maji ya kawaida, halafu akampa mgonjwa anywe na mengine aweke kwenye maji halafu aogee. Kwa mintarafu hii mtunzi anasema:

551. Hirizi hinu wendaka Mtu kombe kilandika Anwapo na kuipaka Hasaliwi ni marazi.

Mtunzi katika ubeti wa 551 anasema dawa ya kuandika kombe pia ina manufaa inamsaidia mwenye kulitumia asipatwe na maradhi. Mgonjwa anaweza kunywa au kujipaka au kuoga kama tulivyosema sisi. Kwa hivyo, kombe ni dawa ya sihiri na pia ni dawa ya magonjwa ya kawaida kama homa, baridi yabisi, bukhari. Vile vile, ni dawa ya magonjwa ya wasiwasi, wazimu, woga wa wachawi, pia hutumiwa kukinga tu kutokana na athari za kisihiri.

Lugha ya Urasmi

Urasmi hufuata kaida fulani ya mazungumzo na huwa na matumizi ya sentensi changamano, sentensi kauli tendi, haina lugha za kimtaani, huchagua misamiati faafu, pia hutumia mitindo ya uwasilishaji inayoafiki muktadha wa mazungumzo hayo, na hujaribu kuwa wastani bila ya kuonesha hisia zozote (www.awelu.srv.lu.se/register).

Hizi ni kaida za lugha ya urasmi pamoja na lugha za kitaaluma. Katika beti hizo mtunzi anatueleza zile sehemu au vigawanyo vya hirizi. Na kila sehemu anaonesha nguvu zake katika utendaji. Kwa hivyo, mbali na maudhui na mitindo ya lugha inayotumika, kuwasilisha hoja pia una muundo wa uwasilishaji wake.

Mfumo huu wa uwasilishaji, husaidia msikilizaji kujua mfumo wa uwasilishaji, kumfahamu mwasilishaji mara moja na pia kujua upeo wa uwasilishaji. Hivi vyote husaidiana kutengeza hoja moja inayowasilishwa kwa watu ili wafahamu linalosemwa.

Nilipomuuliza Ustadh Mahmoud Abdulqadir (31/3/2016) kuhusu sehemu hizi za hirizi hii, alinambia hirizi ni hiyo moja 'sefu kati'i', lakini yaweza kuwa hivyo vigawanyo alivyoviweka mtunzi ni kutaka kukamilisha urari wa vina.

Lugha ya Kibiashara

Huko mbele, tutaeleza kuhusu lugha ya ushawishi, ambayo mtunzi ameitumia ili kuwafanya wasikilizaji/wasomaji wa utenzi wake waweze kukubaliana naye kuhusu somo la hirizi. Msisitizo wake ni kwamba, somo hili lina umuhimu na watu wasidharau.

Mfanano huu wa usisitizo wa jambo, unapatikana pia katika lugha ya kibiashara. Wakati wa kuomba, mtaka hachagui maneno. Isipokuwa, Mtume Muhammad amekuja kutufunza jinsi ya kuomba ili maombi yakubaliwe kwa haraka sana. Mwenye kuomba lazima anyenyekee kwa Mola kwa kumsifu kwa sifa zake nzuri, halafu aombe analolitaka, na mwisho kumtaja Mtume Muhammad. Kufuata taratibu hizi za maombi ndiyo katika kufaulu kwa maombi. Kwa hivyo, kuomba kunahitaji utaalamu ili matakwa ya mtaka yakubaliwe kwa haraka.

Lugha ya Kialama

Alama ni ishara zinazotumiwa na watu kuwakilisha jambo kwa maana fulani.

Dhana ya 'alama' huanza kwa ishara, ambayo huelezea kitu na hutoa ujumbe fulani.

Ishara hiyo, ikishakusakini na kujulikana miongoni mwa watumiaji wake, hubakia kuwa alama. Mtu atakakoiona alama hiyo anajua ina maana gani. Kwa mfano, mtu anapoona alama ya mwanamume au mwanamke kwenye mlango kokote, atajua msala upi waingie wanaume na upi waingie wanawake. Kwa hivyo, alama ya jinsia hizi mbili, zimesakini ndani ya mabongo ya watumiaji, kwamba alama fulani huashiria jambo fulani. Vilevile, katika mawanda ya falsafa ya kidini alama hizi zipo. 

Lugha ya Hitimisho

Lugha ya hitimisho ina sifa zake kutokana na matumizi ya aina fulani ya maneno. Inadhihiri kwamba kuna matumizi ya lugha inayoonesha msimamo wa msemaji. Kuna ufupisho wa yale yote msemaji alikuwa akiyasema. Aidha, kuna lugha ya kuonesha umuhimu wa aliyokuwa akiyasema msemaji, na anaonesha njia ya watu kufuata ili wafikie matokeo aliyoyapata yeye msemaji au namna wengine walivyopata matokeo hayo. Kulingana na tovuti ya www.libguides.usc.edu/writingguides katika hitimisho si mahali pa kuzua jambo jipya ambalo hukulisema awali na si mahali pa kusema sana. Huo ni wasifu wa hitimisho la makala ya kitaalamu. Utenzi una aina yake ya hitimisho. Kwa mfano, mtunzi wa utenzi/shairi la Kiswahili anaweza kutaja jina lake moja kwa moja ndani ya utenzi kama katika Siri, Mwanakupona, au anaweza kulitaja jina kiabjadi kama katika utangulizi wa mtarujumani katika Utenzi wa Hamziya, au anaweza kuandika shairi halafu chini akataja/akaweka sahihi yake kama mwandishi wa shairi (miswada ya Ustadh Mahmoud Abdulqadir tuliyoiona 9/11/2012, Lamu).

Jambo jingine linalopambanua hitimisho la utenzi na mahitimisho mengine ni kuwamo kwa utajo wa dua, mtunzi na nasaba yake, na tarehe ya, ima utenzi ulipoandikwa na mwenyewe mtunzi (Siri, Mwanakupona), au tarehe ya uliponukuliwa kutoka lugha moja hadi nyingine Utenzi wa Hamziya (Mutiso, 2005:9). Ijapokuwa katika makala ya kitaaluma, mwandishi hafai kusema 'nikimalizia' (www.libguides.usc.edu/writingguides). Kwenye utenzi mtunzi anao uhuru huo wa kusema 'nahitimisha', kwa mfano, ubeti wa 533.

Kutoka 533-534 mtunzi anatoa kauli yake ya hitimisho. Halafu kutoka ubeti wa 536-549 mtunzi anajiombea Mungu yeye mwenyewe, watu wake: baba, mama, mumewe, mashangazi zake, halafu na waislamu wote wakiwemo hususan vijana wa Kiislamu. Katika kujiombea mwenyewe anajiombea ajulikane, atukuke na jina lake liingie kati ya watu wema walochangia katika elimu. Pia, huonesha ukamilifu wa kauli na maana iliyomo imekamilika.

Lugha ya Kisheria

Lugha ya kisheria, kulingana na David Crystal (2004), akinukuliwa katika tovuti ya www.wiki.org/wiki/legal_English, anasema kwamba ni kitengo mbali cha lugha kwa sababu ya mitindo ya uwasilishaji na msamiati, mofolojia, sintakisia, na semantiki ya istilahi zinazotumika na zinavyotumika. Kutokana na lugha mahsusi inayotumika, taaluma ya lugha ya kisheria, hufunzwa kama lugha ya pili, misamiati yake maalumu, nahau zake, na sintaksia yake hufanya wenye kuijua ndiyo wanaofahamiana kwa wepesi zaidi. Anaongeza kuwa waitifaki wengine wa lugha ya kisheria, wamepinga matumizi ya lugha ngumu, na wakasema kwamba lazima kutumiwe lugha ambayo mtu wa kawaida atafahamu yale yanayoelezwa katika barua za kisheria (kt.). Almuradi, huonekana pana lugha ya mawakili kwa mawakili, na lugha ya mawakili kwa wateja wao. Alakulihali, tutaona kwamba katika makaratasi ya mashtaka au makubaliano ya mauzo au kuandikiana 'kisheria' huwa kuna umbo fulani. Pana mada ya mauzo, anwani za wauzianaji, mauzo yenyewe na mwisho sahihi za mashahidi na wauzianaji.

Katika Siri, lugha ya kisheria inajitokeza pia. Mwanzoni, kuna anwani ya utenzi, halafu pana wale Waislamu waliokwenda kwa Mtume Muhammad kushtaki maovu ya Andharuni (beti 81-83). Mtume Muhammad alikwenda kuwasaidia waathirika hao (ubeti 86). Usheria ndani ya utenzi unajionesha pale mtunzi Mwanamwarabu anapotia jina lake na tarehe ya uandishi wa utenzi huu (ubeti 556-562). Kisheria, imekamilika kuwa utenzi huu ni wa mtu fulani. Lugha ya kitaaluma ina sifa na mitindo yake ya uwasilishaji yenye kuonesha tofauti ya lugha hii na nyingine, kama vile ya kifasihi. Ina mtindo wenye kuzungumzia jambo moja kwa moja bila ya kutia tamathali katika kuyasema maneno. Pia, ina mbinu zake za lugha ambazo mtiririko wa maneno hayo unakwambia hii ni lugha ya kipekee. Isitoshe, kuna na aina ya msamiati inayotumiwa na kuifanya ni sajili ya kipekee. Kwa hivyo, lugha hii imeonesha tofauti na lugha ya aina nyingine katika jumuia nzima ya lugha ya taifa na hapo kujisimamia. Ndiyo Bakhtin akaitofautisha lugha hii na lugha nyinginezo kutokana na upekee wake wenye kusaidia kuelewa maana katika undimi.

Usemaji wa Kishajara

Katika sehemu hii tumeonesha usemaji ambao hauna sheria kama usemaji wa kitaaluma lakini si mwepesi sana kama lugha ya kikawaida (skaz); iko wastani wa ukali na wepesi. Kwenye utafiti wa Badnarek mwaka wa 2006 akinukuliwa katika Biber na Conrad (2009) kuhusu lugha ya vyombo vya habari, hususan magazeti yenye habari muhimu (ya iktisadi) na magazeti yenye habari za kupumbaza (ya spoti), aligundua kwamba magazeti ya umuhimu yana lugha kali (moja kwa moja) ya mjadala wa habari ilhali magazeti ya kupumbaza yalitoa habari za kihisia na za kuvutia. Kwenye Siri lugha ya kishajara inaonekana katika lugha kama za: lugha ya matayarisho ya maadui, lugha ya mkato, lugha ya kujitakasa, lugha ya ushawishi na lugha ya kuanza kutongoa hadithi.

Lugha ya Umbo la Ufunguzi wa Siri

Katika sura ya tano tumeeleza kuhusu ainati ya lugha zilizomo ndani ya Siri katika ufunguzi wa utenzi wenyewe. Tukaona lugha hizo zimenukuliwa kutoka dini ya Kiislamu. Katika beti za 1 na 2, mtunzi anaanza kwa kusema:

1.

Akhi pani kwa upesi Ilo ali karatasi Na wino mwema mweusi Utulizao maozi.

Na kalamu mahabubu

Ilo njema ya Arabu Nowe ina la Wahabu Mola wetu Muawazi.

Hivi ndivyo alivyoanza mtunzi wa Siri kwa kutaja karatasi, wino, na kalamu; vyote vyenye kupendeza macho. Sayyid Nassir katika Al Inkishafi [START_REF] Mlamali | Al Inkishafi: Ikisiri ya Mlamali[END_REF] ndiye aliyekipa anwani diwani hiyo na ni kutokana na ukwasi wa lugha na ubingwa wa kutongoa mitindo ya ushairi wa Kiswahili.

Jambo hili la kujigamba kishairi limo ndani ya utamaduni na desturi za Kiswahili katika aina nyingine za kiushairi kwa mfano, kufunga nyama katika Gungu.

Inaweza kuwa ni kwa sababu ya kushindana nani kati ya washairi anaweza kutunga shairi bora badala ya kwamba ni kutegeana vitendawili. Utafiti huu una kauli kwamba, lugha ya kiuombezi iliyotumiwa na mtunzi ni ya kukwepa lawama au ni unyeyekevu wa kisufi anaojipamba nao mtunzi. Lugha ya kiuombezi, hasa katika mashairi, ina sifa ya kuvunja mipaka ya kiutaalamu ili kumkurubisha msikilizaji asikilize.

Lugha ya Kushawishi

Bakhtin katika [START_REF] Holquist | [END_REF] amepinga lugha ya kiimla kwa sababu msemaji huwa anajizungumzia pekee bila ya kuwaacha watu wengine waweze kushiriki pamoja naye, angaa hata kama ni kwa kumsikiliza na kumuuliza maswali. Lugha ya kimisimamo haimpi mshiriki uwezo wa kujiamulia. Walakini, Bakhtin anaishadidia lugha ya usemezano kwa sababu ya kuwapa wahusika wote nafasi ya kushiriki katika mazungumzo hayo na kila mmoja kutoa maoni yake katika jambo linalozungumziwa. Mbali na matumizi ya lile jina la utenzi Siri li Asrari, ambalo lenyewe lavutia mtu kutaka kujua hiyo siri. Pia, anashawishi utenzi huo usomwe kwa sababu umesomwa kwingineko (na Waarabu) na umekubaliwa. Tena ameupa sifa utenzi huu kwa maneno ya mnato kama 'nuru', 'siri', 'ipendezao', 'ina maana', maneno ambayo yanashawishi hadithi hii isomwe. Lugha hii ya mnato si lugha ya kitaaluma bali ni ya kuvutia. Kwa hivyo, ina mapambo fulani yenye kuitoa kwenye lugha ya kitaaluma ambayo haitumii mapambo ya lugha na kuipeleka kwenye lugha ya kishajara kwa sababu ya kutumika istahilivyo kueleza hisia, tena kwa njia ambayo itamfanya msikilizaji kuukubali msimamo wa mzungumzaji.

Lugha ya Kuanza Kutongoa Hadithi

Katika shajara ya mtu huwamo maelezo ya mambo aliyoyafanya na pengine yale atakayoyafanya. Pia, huwamo maelezo ya matukio ya kiwasifu ya mwenye shajara ile [START_REF] Holquist | [END_REF]. Jambo linalojitokeza katika kazi ambazo hazina umuhimu mkali na ambazo pia si za kisanaa ni kuwa na lugha ya utongozi wa kihadithi au kingano. Hii ni kwa sababu ya kuvunja mipaka ya urasmi na kumkurubisha msikilizaji au msomaji wa matini hiyo aje karibu na mtongoaji. Pia, ni katika kuvuta hadhari ya hadhira ili ikupe masikizi yake. Katika ubeti wa 22 na 32 mtunzi anasema hivi:

22.

Hadithi hinu hiyari Isimu tawahubiri Ni Siri li asrari Ndiyo itwao wayuzi.

32.

Yanenewa pahubiri Ya kwamba tumwa bashiri Alisikia habari Ya huyu kafiri mwizi.

Beti hizo mbili zimekuja mwanzo mwanzo wa utenzi, na nia hasa ya mtunzi ni kuwatambia hadithi kwa njia ya utulivu na makini. Mbali na kuvuta hadhari, mtunzi anafungua ukurasa mpya katika yote yaliyotangulia, na kuanzisha mlolongo wa taharuki inayoweza kuwafanya wasikilizaji wawe makini kutambiwa hadithi. Kipande cha 'hadithi hinu hiyari isimu tawakhubiri' ni mfano wa utangulizi wa utongoaji, na pia kwa ndani zaidi, ni mbinu ya kuvuta hadhari ya wasikilizaji [START_REF] Mazrui | Uchambuzi wa fasihi[END_REF].

'Yanenewa pakhubiri' inaashiria kwamba hadithi ndiyo sasa inaanza.

Lugha ya Mkato

Ufundi mwengine wa lugha alioutumia mtunzi wa vile vile pana pingamizi ya mizani. Mtunzi, hivyo basi ametumia ujuzi wake kuunda neno ili litosheleze mizani. Mizani katika ushairi wa kijadi ni moja kati ya nguzo za lazima na isipofuatwa basi utungo huo huonekana umepotoka.

Kwa hivyo, tutaona kwamba lugha zilizoainishwa katika sehemu hii japo huweza kutumiwa katika mawanda mengine (kwa mfano, akronimu katika karatasi ya kitaaluma), ukali wa umuhimu wa lugha ile huwa umepunguzwa kwa namna msamiati ulivyotumiwa kupunguza ukali huo. Mtunzi amevunja urasmi, anaifanya ni hadithi na wala siyo somo la darasani na pia anahimiza usomwe kwa ushawishi.

Usemaji Mahsusi

Usemaji wa wahusika huwa una miundo mahsusi inayowanasibisha wao na kundi au mfumo fulani wa uzungumzaji. Miundo hii ya uwasilishaji huwa tofauti mpaka ikaiwia rahisi mtu kutambua msemaji ni wa kundi gani. Katika Siri, hali kadhalika, kuna utumiaji wa lugha kwa mtindo wa uwasilishaji wenye kumpambanua mtunzi huyu na wengine kufu yake.

Lugha ya Daaya ya Kivita

Lugha ambayo imejitokeza katika 

Lugha ya Nje

Kazi ya kifasihi hutambwa na mtunzi na hivyo lugha yake hujulikana kutokana na usimulizi na namna anavyoyatongoa maneno hayo. Kwa Bakhtin, lugha ya riwaya yaweza kuwa ya nje ama ya ndani kutegemea nia ya mtunzi. Lugha ya nje kwa mtunzi, Bakhtin anafafanua, ni lugha ambayo masimulizi yake yanaonesha kujitenga kwa mtunzi na kazi hiyo. Mtunzi anakuwa kama mtu wa kando, anakuwa katika hadhira.

Ndani ya utongoaji huo pana sauti ya kutoka nje yenye kusimulia hadithi. Kwa mfano, mtunzi anasema:

122. Naye kiya akinadi "Ninyani atako wadi? Aniiliye asadi Simba nilo mvumizi".

"Niiliyani huweta

Nisiyokoma kuteta Katika wangwa wa zita Ni nyani takobarizi?"

Katika mshororo wa kwanza kwenye ubeti 122 tunaona kwamba ni lugha ya mtunzi ambaye bado yuko katika kuitamba hadithi yake. Lugha ya mshororo wa pili, ubeti huo huo, maneno yanageuka na kuonesha mwenye kuzungumza ni mtu mwengine. Ni wazi kwamba mwenye kuuliza swali si mwandishi bali ni huyo mwenye sauti ngeni iliyoingia kati katika utambaji. Hili linadhihirika katika matumizi ya viwakilishi vya nafsi ya kwanza {ni-} au ya pili {a-} mbali na matumizi ya alama za kauli halisi zilizowekwa na wawakifishaji. Lugha yenyewe yaonesha ni lugha ngeni; lugha ya mtu mwengine. Matumizi ya aina hii ya lugha hutuonesha mwingiliano wa sauti mbali mbali katika matini, jambo linalomfanya Bakhtin kusema kwamba riwaya pekee ndiyo yenye uwezo wa kuchanganya sauti. Hata hivyo, katika mfano huu, tunaona kwamba ushairi pia unao mseto wa sauti za ndani na nje.

Lugha ya Ndani

Mbali na matumizi ya lugha ya nje, mtunzi ameweza pia kutumia lugha ya ndani. Bakhtin anaeleza kuwa lugha ya ndani ni ile lugha anayoitumia yeye mtunzi kuelezea hadithi yake. Katika lugha hii kuna matumizi ya nafsi ya tatu na pia kuna matumizi ya lugha ya kupewa. Katika kusema 'kala shekhe' na 'unenee muumini mwenye kurawi muyuzi', yaani mtunzi anasema 'shekhe amesema' au 'amesema mwenye kujua kusema', anatumia misemo isiyo halisi kuelezea hadithi. Kwa hivyo huku kugeuza mtambaji na kugeuza lugha kunaonesha ubadilishanaji wa majukumu katika kutongoa hadithi; na hili la kubadilishana majukumu wakati wa maongezi ndilo linaloashiria ushirikiano baina ya wazungumzaji, na kujua kauli ipi imesemwa na nani. Pia, ndiyo ada ya usemezano.

Lugha ya Maoni ya Watu Wote

Bakhtin alipokuwa akichambua kazi za wanafasihi wa Kimagharibi, aliwasifu waandishi kama Henry Fielding, Tobias Smollet, Charles Dickens, Laurence Sterne na kuonesha kwamba kazi zao zilikuwa zimejaa uriwaya na undimi zikilinganishwa na kazi za wengine (Holquist,1981:301). Sifa moja aliyowashehenezea waandishi hawa ni utumiaji wa lugha ya maoni ya watu wote. Lugha ya aina hii ina athari ya kuunda fikra juu ya kile kinachozungumziwa. Yaani, kutokana na fikra ya watu wote ndipo mtunzi huichukua na kuonesha katika kazi yake ya fasihi kama madondoo ya kauli za watu.

Wanafasihi huweza kuyaainisha madondoo hayo kwa kutumia lugha na mtindo wa uwasilishaji, ikaonekana udhaifu wa watu hawa. Andharuni anawageukia watu wake na kuwaambia haviwezi tena vita, ameshindwa.

Katika ubeti wa 123 Andharuni anajisifu kwa kujipamba kwa ushujaa; ubeti wa 277

Andharuni anajipamba na sifa ya kushindwa. Katika maneno yake tu, tumevunja ile kauli yake ya ubeti wa 123. Kwa hivyo, katika lugha, kuna maneno ambayo hutumika kama maneno ya watu wote na huathiri maana kwa sababu ya kukubalika na watu wote kwamba hiyo ndiyo dhana yakini.

Lugha ya Kilahaja

Japo pana utata katika kufafanua tofauti baina ya lahaja na lugha [START_REF] Wardhaugh | An introducion to sociolinguistics[END_REF]:28 akimnukuu Haugen, 1966a), tumetumia ufafanuzi uliotolewa na Crystal (2008:142) Kutokana na uchanganuzi wetu wa lugha ya kilahaja iliyotumika katika utenzi huu tunakisia kuwa japo utenzi huu asili yake ulitungwa Pate. Hata hivyo, lugha iliyotumiwa kuunakili kimaandishi ni lahaja ya Kiamu. Mosi, tofauti za kifonolojia na kimofolojia zinalemea kwamba ni Kiamu zaidi kuliko Kipate. Pili, utenzi huu tunaweza kusema kuwa umetumia lahaja mchanganyiko (Kiamu, Kipate, Kimvita, na Kingozi) kama tulivyoainisha katika Jedwali 5.3. Sababu inayoweza kuelezea kutumika Kiamu zaidi ni kwamba Kiamu ndiyo iliyokuwa lugha teule ya ushairi na kila mtunzi alitunga kazi yake ya kifasihi kupitia lahaja hii kama alivyosema Zhukov (2004:11). Hivyo, kuna uwezekano mkubwa kuwa Mwanalemba aliutunga kwa Kiamu kwa sababu ya utukufu wa lahaja ya Kiamu katika mawanda ya fasihi. Au, yaweza kuwa ni lugha ya mnukuzi; aliyeuhifadhi utenzi huu alitumia Kiamu kama tutakavyoeleza hapa chini.

Lugha ya Mnukuzi

Kazi ya ubunifu ni zao la mtunzi mwenyewe na ndiye anayetumia lugha kiufasaha ili afikilize ujumbe wake. Kwa hivyo, mtunzi ndiye msimamizi wa lugha na maudhui yanayoelezewa ndani ya kazi ya kifasihi. Katika kurejelea utenzi huu na tenzi zingine, Shitemi (2010:18) ana mawazo kuwa kuna lugha aliyoitumia mtunzi, na kuna lugha ya mnukuzi, yule aliyeiweka kazi hii katika maandishi na hata Zhukov (2004:9) ameyakinisha haya. Imedhihirika katika utafiti huu kwamba, japo kihistoria utenzi huu unasemekana ulitungwa Pate; lugha iliyojitokeza zaidi ni ya Kiamu na hii ndiyo lugha ya mnukuzi aliyeuhifadhi utenzi huu kimaandishi. Tukishikilia wazo la [START_REF] Shitemi | Mashairi ya kabla ya karne ya ishirini[END_REF] na [START_REF] Zhukov | Old Swahili-Arabic script and the development of swahili literary language[END_REF] ni kwamba katika tenzi za kale kulikuwa na lugha ya mnukuzi aliyeuhifadhi utenzi kimaandishi.

Katika juhudi hizi za kuuhifadhi utenzi huu kimaandishi, zimedhihiri hitilafu za kinukuzi zilizofanywa, japo si kwa makusudi. Kuna hitilafu aina tatu zilizothibitishwa na mtafiti kuhusu unukuzi huo nazo ni: hakuna usawazisho katika utumiaji wa lahaja;

vitono pia havina usawazisho na kuna makosa ya kunukuu maneno mazima. Hayo yanaweza kubainika katika Jedwali 5.4. Bidii waliyoifanya wanukuzi pamoja na wasimamizi wa nakala hizi kutia vitono vya kuonesha namna sauti zitamkwavyo ni jambo kuu kitaaluma. Wakati utenzi huu uliponukuliwa (kabla ya 1940) kwa hati za Kilatini, sauti /ng'/, /dh/, /gh/, /kh/, /th/ zilikuwa bado hazijapata viwakilishi vyake kiothografia kwa sababu katika utenzi viwakilishi vya sauti hizi ni 'ṅ' (ubeti 83), 'z̭ ' (ubeti 39), 'γ' (ubeti 4), 'χ' (ubeti 6), na s̭ (ubeti 21) mtawalia. Uvumbuzi huu wa kutia vitono katika herufi kuzitofautisha kimatamshi yameusaidia utenzi huu kuhifadhika kimatamshi na pia kumjuza msomaji tofauti hizi za kilahaja. Aidha, utafiti huu umepata data ya kilahaja kupitia unukuzi huo.

Kadhalika, wanukuzi wa utenzi huu walivumbua namna ya kuwakilisha sauti tofauti tofauti na walizitofautisha kutumia misingi ya kifonemiki. Kwa mfano, sauti /tʃ/ walitumia kiwakilishi 'tj', na 'dj' kwa 'j' kuwakilisha sauti /dʒ/, /ɉ/ mtawalia. Utata unajitokeza kwamba kiwakilishi kimoja 'j' kinawakilisha fonimu tatu /tʃ/, /dʒ/, /ɉ/ kama tulivyoonesha katika Jedwali 5.4. Ijapokuwa hazileti tofauti ya maana katika uwasilishaji wake kihati, kifonemiki zinapotosha. Kwa sababu sauti /ɉ/ ikitanguliwa na /n/ hutamkwa kivingine kama katika neno /ndʒema/ na ikiwa itatanguliwa na /m/ hutamkwa /mɉane/. Ya kwanza hugeuka na kuwa /dʒ/, na ilhali ya pili huwa vilevile /ɉ/.

Kuwakilisha sauti hizi tatu kwa kiwakilishi kimoja 'j' ni hitilafu ya kiuwasilishi lakini si wa kimaana.

Ama kwenye uwasilishi wa sauti /p/ wamefaulu kwa kutumia 'p' na 'ph' kuwakilisha /p/ na /pʰ/ yenye mpumuo. Katika sauti /t/ kuna fonimu nne: /t/ mfano 'katika' (ubeti wa 28), /t̪ / mfano 'tena' (ubeti wa 25), /tʰ/ mfano 'mthu' (ubeti wa 25), /t̪ ʰ/ mfano 'thawakhubiri' (ubeti wa 22), hatimaye kuna /t/ ya 'tw' katika 'karatwasi'

(ubeti wa 1), na wanukuzi hawa wamezipambanua sauti hizi moja moja. Katika kuwasilisha kwao wameweka kiwakilishi kimoja cha 'th' kwa maana ya sauti za mpumuo na sauti nzito. Kwa mfano, katika Jedwali 5.4 tunaona wakiwasilisha 'thawahubiri' na 'mthu' kwa ile ile 'th'. Ijapokuwa /t/ ni nzito lakini uzito wake unaonyeshwa kwa 'h' ambapo inaweza kubabaisha msomaji kwamba ni mpumuo au ni sauti /θ/ katika neno 'thelathini'. Mpumuo katika Kiswahili ni sifa bainifu yenye kuleta tofauti ya maana (Lodhi, 2003: 155), hivyo basi, haiwezekani kuiwasilisha sauti yenye mpumuo na nzito kwa kiwakilishi kimoja.

Mfano mwingine unaoweza kuzingatiwa ni hakuna usawazisho wa vitono kwa sababu katika neno 'asi' mnukuzi ameonesha kwamba /a/ si irabu bali /a/ ni konsonanti inayotamkwa kooni yenye asili ya Kiarabu tofauti na irabu /a/ inayotamkwa ulimini nyuma. Katika maneno mengine mnukuzi anaipambanua konsonanti hii 'a' kwa kuweka ritifai (') kuashiria hii ni konsonati, mfano katika beti za 189, 449, 457, 458 lakini mahali kuchache amepotoka kufanya hivi mfano ni ubeti wa 81. Tutaona katika ubeti wa 166 maneno yanayoregelewa ni 'hangamiya', 'isilamu' kutoka ubeti wa 165. Katika ubeti wa 167 Waislamu wanaangamia kwa sababu ya 'chuo kiso tuwa' kwa sababu ubeti wa 166 mshororo wa mwisho unasema mwenye chuo hicho ni Andharuni na mshororo huu unaregelewa tena katika ubeti wa 167, mshororo wa kwanza. Kwa hivyo, neno 'cheo' katika ubeti 166 mshororo wa tatu ni 'chuo' si 'cheo'.

Uandishi wa anwani ya utenzi huu ni mfano mwengine wa unukuzi wa maneno mazima. Katika ubeti wa 22 mtunzi anataja anwani ya utenzi kuwa 'Siri li Asrari'.

Mtafiti alikwenda kuuliza kwa maustadhi wanaofahamu lugha ya Kiarabu kuhusu utenzi huu na anwani yake. Ustadh Bwana Heri (mazungumzo naye 7/3/2016, Mombasa) alinifafanulia labda uitwe 'sirul asrari'. Ustadh Ahmad Lali (mazungumzo naye 5/3/2016, Mombasa), alinieleza labda aseme 'sirul asrari' au 'sirun minal Asrari' ambayo anwani ya kwanza itamaanisha 'siri ya siri' na ya pili itamaanisha 'siri katika masiri' na 'hii ya 'sirun minal Asrari' ni bora kuliko ya kwanza kwa sababu imefanya siri yako kuwa bora kuliko siri nyinginezo. Tulimuuliza Ustadh Ahmad Lali kuhusu 'siri li asrari' naye akasema katika sarufi ya Kiarabu ina maana ya 'siri ya masiri ya...' ile 'ya' ya pili itakuwa ni ya kumiliki lakini sentensi bado haijakamilika hivyo haileti maana. Isitoshe, katika ubeti wa 212 mtunzi anaposema 'siri l asrari wa nuru l anwari' bado amekosea kisarufi ya Kiarabu kwa sababu hutamkwa 'sirul'. Kuthibitisha haya kuandikwa makosa dondoo hili mtafiti alipokea barua pepe kutoka kwa Ahmed Hussein, Mtafiti wa Kiswahili, Chuo Kikuu cha Hamburg, iliyoandikwa mwezi 24

Februari 2016, kutoka kwa Shangazi Sauda anayeishi Uingereza. Shangazi alimtaja bwana Enrst Dammann kwamba amepotoka katika kuutaja utenzi huu 'siril asrari' ulikuwa uitwe, kulingana na Shangazi Sauda, 'siri la asrari' na [START_REF] Mutiso | Utenzi wa siri li asirali [afuan] with a translation in English[END_REF] ameunukulu kivingine Utenzi wa Siri li Asirali (sic) with a translation in English (bado ni mswada).

Hitilafu nyingine ya unukuzi ni katika ubeti wa 114 mtunzi anasema 'hoyo mbwa asili mbi' tutaona neno 'asili mbi' ni maneno mawili lakini katika Abdulaziz (1979:326), Muyaka anasema, 'pawala malambi, mbofuwafu na kuwanda... na fungu la asilimbi (msisitizo ni wetu), kutakasa mai shinda' tofauti iko katika unukuzi na maana ni moja katika utenzi wa Siri na ubeti wa Muyaka; kuna tofauti ya mwendelezo wa maneno ikiwa ni moja au mawili.

Mfano wa tatu ambao ndiyo muhimu zaidi katika hitilafu za unukuzi wa maneno mazima ni kwamba katika ubeti wa 319, ambao ni unukuzi wa kitadmini, umeufanya shairi hili au ubeti huu guni kwa kutohifadhi arudhi za kishairi. Ubeti huu una mishororo mitatu tu na ilhali yote mengine ina mishororo minne na haikufuata urari wa vina wala mizani. Hii ni dua iliyonukuliwa kitadmini kutoka kwa Mtume Muhammad akiitoa kuomba msaada vitani. Unukuzi wa dua katika maandishi ya Kiswahili unaonekana kuwa dua inaandikwa vile vile bila ya kuwekwa kuwa ni ubeti kwa mfano, Utenzi wa Hadithi ya Yakubu na Yusufu (miswada ya Jan Knappert) au hata kama ataufanya ni ubeti basi inawezekana mwenyewe aliuandika kama mstari mmoja na hakutaka kufuata arudhi kama alivyofanya katika beti za 380-382. Sasa basi wanukuzi wa ubeti huu waliamua kuunukuu kiubeti na hapo kupotoa arudhi za ushairi. Unukuzi katika utenzi huu una hitilafu kadhaa ijapokuwa tunaweza kusema si nyingi tena si za makusudi. Kuwako kwa hitilafu hizi za kinukuzi tunaweza kusema kwamba lugha iliyomo humu katika Siri ni lugha ya mnukuzi na wala siyo ya mtunzi mwenyewe ijapokuwa haipunguzi maana wala mnukuzi mwenyewe hakudai si utenzi wa Mwanamwarabu binti Bwana Lemba.

Maelezo haya ya lugha ya usemaji mahsusi yanaangazia kwamba tofauti za lugha hupatikana katika unenaji wa wasemaji ima katika lafudhi zao na misamiati yao lakini pia inatokana na taasubi za kijumuia ya lugha inayotumika. Kwa hivyo, kama alivyosema Bakhtin undimi ni ukusanyaji wa lugha zenye kujumuika katika lugha moja kuu ya kitaifa pasi na kubaguana; lugha zote katika hali hii ya undimi huchangia maana.

Usemaji wa Kifasihi

Ijapokuwa pana mjadala kuhusu maana ya fasihi [START_REF] Mohamed | Kunga za nathari ya Kiswahili: Tamthilia, riwaya na hadithi fupi[END_REF][START_REF] Eagleton | Literary theory an introduction[END_REF], katika utafiti huu fasili ya Mazrui na Syambo (1992) ilitumiwa kwamba fasihi ni matumizi ya lugha kiumbuji yenye kuonesha umahiri wa mtunzi katika kazi ya ubunifu.

Ni lugha yenye ufasaha na mjumuiko wa mitindo mengi ya lugha. Bakhtin katika [START_REF] Holquist | [END_REF] ameeleza kuwa, riwaya ndiyo lugha adhimu inayofungamanisha mtindo na maudhui. Kulingana na Bakhtin lugha ya kifasihi huonekana uzuri zaidi katika riwaya kuliko katika utanzu mwengine wowote. Riwaya haikufungwa kwenye arudhi zozote za uneni kwa sababu ya kuwako lugha nyingi ndani ya utanzu huo na kuwezeshwa kushamiri kutokana na hali ya undimi.

Usemaji wa kifasihi hujitokeza katika undimi kutokana na matumizi ya ainati ya lugha zenye kubayanisha maudhui, nia ya mtunzi, na namna ya usemaji. Katika Siri aina ya mbinu za lugha zenye kuwakilisha maana kamili katika hali ya undimi ziliangaziwa. Miongoni mwa aina ya lugha hizo ni: chuku, matendo, taswira, masemezano, na taharuki. Tumeteua ainati hizi za lugha kwa sababu ya kushamiri kwake kwenye utenzi wenyewe na pia kutokana na malengo yetu ya utafiti.

Lugha ya Taswira

Kama isemwavyo katika mawanda ya kifasihi kwamba fasihi ni kioo cha lugha na kwamba kioo nacho humulika mambo yaliyomo ndani ya jamii na pia yaliyomo ndani ya kazi ya sanaa [START_REF] Senkoro | Fasihi. Dar es Salaam[END_REF]. Umulikaji huu hutokana na picha zinazochorwa na msanifu kupitia lugha ndipo taswira (picha) ya mambo yalivyo katika jamii ikapatikana. Siri imesheheni uchoraji wa picha. Katika sehemu hii tulishughulikia michoro ya husuni (ngome) ya Andharuni, na taswira ya vita vyenyewe. Tunaamini kuwa taswira zina umuhimu katika ploti ya utenzi wenyewe na pia inajenga mandhari ya mahali, na namna dhamiri ya mtunzi inavyojitokeza. Andharuni anabwaga silaha na katika ubeti wa 357 Andharuni anauawa yeye pamoja na wengine.

Mbali na fasiri ya kuamini kwamba hirizi ndiyo uthabiti wa mpiganaji Andharuni tunaona picha ya kisasili. Kisasili kwa maana ya kwamba ni kawaida katika vita vya kihadithi jagina mwanzo hushindwa kisha baadaye hupata nguvu kutoka sehemu nyingine na mwishowe jagina humshinda adui yake. Kwa hivyo, lugha hii ya taswira ya vita pamoja na kisasili chenyewe kinashadidia dhamiri ya mtunzi kwamba nguvu za Uungu haziwezi kukadirika. Lugha iliyotumika katika uundaji wa taswira ya vita, imetupa ufunuo wa alilotaka kutuambia mtunzi lakini aliliweka katika matendo ya kitamthilia, ndipo nasi tukapata kusisimka na hadithi yenyewe na kufahamu nia ya mtunzi.

Lugha ya Kinaya

Kinaya ni mbinu ya kifasihi inayoleta mambo kinyume na matarajio ya wasomaji wa kazi ya kifasihi [START_REF] Wamitila | Kamusi ya fasihi: Istilahi na nadharia[END_REF]. Ni mbinu ambayo msanii wa kazi ya kifasihi hutamba hadithi yake na humpeleka msikilizaji wake kwa njia ambayo kwamba anakubaliana naye isipokuwa mwishowe humuonesha matokeo mengine. 

Kinaya cha Hirizi

Lugha ya Mpomoko

Mpomoko ni mbinu ambayo msanii wa kazi ya kifasihi huendeleza hadithi yake kwa namna ambayo hufikia kilele, lakini hadhira huja ikapata mambo kinyume na walivyotarajia (Wamitila, 2008:455). Yaani baada ya kufikia kilele, huingiza tendo fulani litakaloendeleza hadithi badala ya kuishia hapo. [START_REF] Qurtubi | Al asnaa fi sharah al asmaAllah al husnaa[END_REF]. Kwa hivyo, mtunzi ametumia istiara kuficha maneno yake hasa lakini baadaye anatufichulia. Lugha ya kiistiara humchangamsha msikilizaji ili naye aweze kukujibu. [START_REF] Njogu | Ufundishaji wa fasihi: Nadharia na mbinu[END_REF]. Katika Utenzi wa Fumo Liyongo (1913), Fumo Liyongo anapewa sifa za zaidi ya kadri ya watu wa kawaida na hilo ni kwa sababu ya kuonesha ushujaa aliokuwa nao Fumo Liyongo. Katika Siri hali kadhalika, lugha hii ya chuku inajitokeza katika idadi ya malaika, hirizi na ufaafu wake, majeshi ya Mtume Muhammad.

Chuku ya Malaika

Malaika wanaotumwa kumsaidia Mtume Muhammad ni zaidi ya elfu sabini.

Nguvu za malaika zimetajwa kuwa kubwa sana hata malaika mmoja anaweza kuigeuza washiriki katika mazungumzo watajua maana kutokana na uhalisia wa maneno yale.

Lugha ya Taharuki

Taharuki ni mbinu ya lugha ambapo mwandishi humfanya msomaji wake kuwa na hamu ya kutaka kujua ploti inavyoendelea na mwandishi naye anamfichia jawabu ya maswali yake [START_REF] Baldick | The concise Oxford dictionary of literary terms[END_REF] Mtunzi anapotumia maneno 'Kwemeya mwende hajali', 'Kukazuka zilizali', 'Wakapijana kwa kweli', na 'Kaemewa Haidari' maneno haya japo kwa njia moja yanaonesha taswira ya vita lakini pia tunaona matendo ya vita vyenyewe yakifanyika.

Ni matendo kwa sababu 'kwemeya' inaashiria kumkaba mtu, 'zilizali' inaashiria msukosuko, mvurugano na 'wakapijana' tunawaona wakipigana kutiana nguvuni na mwisho anaposema 'ndipo kushusha pumzi' wapiganaji nao wanaonekana wakipumzika. Hayo ni matumizi ya maneno yenye athari ya kitaswira na pia yenye kuashiria tendo ndipo tunapopata kuliona jukwaa la vita mbele ya macho yetu. Moja kati ya sababu ya matumizi ya aina hii ya lugha ni kuwa utenzi ulikusudiwa kuimbwa au pengine kuigwa kama gungu [START_REF] Njogu | Reading poetry as dialogue: An East African literary tradition[END_REF]. Neno au kauli lazima iweze kueleza jambo au kuarifu jambo ili ijulikanwe kwasemwa nini. Kwa hivyo, ni muhimu kujua kwamba kuna maneno ya matendo na ambayo kwamba yana nguvu fulani katika kusemwa kwake na pia kwamba, maana inapofasiriwa lazima ifahamike mtongoaji alikuwa anasema au anatenda.

Lugha ya Masemezano

Kwenye utenzi wa Siri mtunzi ametumia mara kwa mara lugha ya masemezano baina ya wahusika ili kuutilia nguvu usimulizi wake. Anawasemesha wahusika wake na kuwafanya waingiliane kama ambaye ni hai. Mbali ya masemezano hayo kuifanya hadithi tamu, lakini pia inafanya wasikilizaji wa hadithi wasichoshwe na hadithi yenyewe. Usimulizi wa aina hii, hutegemea ubunifu na pia umaahiri wa mtongoaji wa hadithi. Weledi katika mbinu za kifasihi simulizi, ndiyo unaomfanya mtunzi kujua wapi mhusika azungumze na atasema nini [START_REF] Wamitila | Kanzi ya fasihi: Misingi ya uchanganuzi wa fasihi[END_REF]. Ama katika Beti hizo zina lugha ya masemezano, yaani watu wawili wanaambizana. Ni mfano wa mchezo ndani ya tamthiliya. Hapa mtunzi anawaleta wahusika wake wakuu wawili, jagina na nduli, ana kwa ana. Katika mpambanisho huu, kila mhusika anajisifu kivyake.

Mpambanisho huu, mtunzi ameuweka kwa makusudi ili aendeleze dhamiri yake ya ushindi wa Waislamu juu ya wasioamini. Andharuni anajisifu kivyake na Ali anajiarifisha ni nani na kwamba Waislamu ndiyo washindi katika vita vile. Lugha imo masemezanoni ndicho kiini cha tasnifu ya Bakhtin. Masemezano ndiyo yenye kuhuisha mtongoo wa kauli tofauti tofauti katika kazi ya fasihi na ndiyo yanayofanya maana hasa ijitokeze kwa washiriki wote kuchangia mazungumzo yao.

Lugha ya Kuongeza Wakati katika Masimulizi

Utambaji hadithi huwa na vipengele vingi vya maelezo ya mahali, mazingira, wasifu wa wahusika, nyimbo, na matumizi ya ishara za viungo vya mwili. Vipengele hivi husaidia kuboresha hadithi kwa kuitia ladha na pia kuvuta nadhari ya wasikilizaji [START_REF] Mazrui | Uchambuzi wa fasihi[END_REF]. Katika utenzi huu mtunzi ameweza kutumia mbinu kadha wa kadha ili kuufanya utambaji wake uwe mzuri. Moja kati ya mbinu hizo ni kutumia lugha kuongeza wakati katika hadithi.

Mbali na kutaja kwamba Mtume Muhammad alisafiri na maswahaba wake kwa siku kumi au kadhaa, mtunzi anatumia lugha inayoonesha kurefusha wakati. Kwa mfano, katika beti za 102-110, na pia beti za 182-188, mtunzi anatumia mbinu ya usimulizi wa kifasihi simulizi kueleza safari ya Waislamu kwenda kwa Andharuni.

Katika beti hizo zilizotajwa, mtunzi anaongeza wakati na anarefusha masafa katika utambaji wake ili ionekane alisafiri na huku wanatembea wakipita mahali kwingi.

Wakati na mahali hutengeneza muktadha wa maneno na hutoa fasiri ya maneno katika historia nzima ya maneno hayo. Hivyo, mtunzi anaporefusha wakati kuna athari ya kwamba, Mtume Muhammad alikwenda huko mbali kuitikia mwito wa wanyonge na kwamba huruma zake kwa wanyonge hazipimiki. Isitoshe, Bakhtin amesema kuwa maneno hayawi ni mara yake ya kwanza mtu anapoyatongoa bali mtu huyo pia ameyatoa kwengine. Hivyo, mtunzi ameonesha kuwa maneno mengine ni yake yeye mtunzi, na maneno mengine yanatoka kwa huyo shekhe Abul Hassan.

Usemaji wa Kikawaida

Msomaji yeyote wa tenzi za kale kabla ya karne ya ishirini, atazisifu kwa matumizi ya lugha pevu, lugha teule na lugha ya kisanaa. [START_REF] Karama | Al inkishafi: Ushahidi wa usemezo katika ushairi wa Kiswahili. Tasnifu ya Uzamili (Haijachapishwa)[END_REF]), Gibbe (1994) na [START_REF] Mlamali | Al Inkishafi: Ikisiri ya Mlamali[END_REF] wameonesha haya na kutoa maelezo muhimu yanayopambanua Al Inkishafi na tenzi zingine za wakati wake. Kulingana na Bakhtin, uriwaya huhusisha lugha zenye kusaidiana katika hali ya undimi ili maana timilifu ipatikane ilhali, lugha teule na za kipekee za kishairi hujiepusha na mazingira ya kawaida ambamo lugha hutumiwa [START_REF] Holquist | [END_REF]. Mbali ya lugha ya kitaaluma, ya kifasihi, ya kidini, pana na lugha ya kikawaida wanayozungumza watu wa kawaida katika miktadha isiyofungwa na masharti ya uzungumzaji. Mfano wa lugha ya kikawaida ni kama lugha za mitaani, mabarazani, njiani. Katika utenzi wa Siri lugha hii ya kikawaida imejitokeza katika lugha ya kuapiza, kutusi, kuonesha hasira na kubeza watu wa upande wa Andharuni.

Kwetu sisi, lugha hii ya kinjiani na kisokoni haina miko ya usemaji na imepata nafasi katika utenzi huu.

Lugha ya skaz

Lugha ya skaz ni lugha ambayo msemaji yumo ndani ya mazungumzo ya watu kufu yake na muktadha ni mpana sana usiohitaji ujuzi wowote [START_REF] Holquist | [END_REF] (Biber na Conrad, 2000), ila mada mpya ya maongezi huchipuka baada ya kukutana.

Utenzi wa Siri ni kuhusu vita, ni kuhusu hirizi, na ndani ya utenzi panatengenezwa jukwaa la kisa chingine mbali na vita chenye kuhusisha wahusika wengine na mada nyingine ijapokuwa baadaye inakuja kushikanishwa na mada kuu, umuhimu wa hirizi. Hivi ndivyo maongezi yalivyo, na mtunzi wa Siri anazitumia mbinu hizi za maongezi ya kikawaida katika kuwasilisha ujumbe wake.

Utenzi wa Siri umekifu maneno ya Bakhtin kwamba lugha ya watu wa kawaida ina uzito katika kuleta maana ya kauli kwa sababu tumeona kwamba maneno hayajisimamii, bali lazima yashikanishwe na kauli mbalimbali, mitindo, na sajili za lugha; ndiyo maana hasa ijulikane. Kwamba, kazi za kisanaa haziwezi kujiepusha na lugha ya wenye sanaa ile, kwa sababu sanaa ni kiwakilishi cha mambo yalivyo katika jamii. Hii ndiyo lugha inayotumika njiani, mabarazani, majumbani na kila mahali, ndiyo mtunzi hangeweza kuiepuka lugha ya aina hii. Lugha ya kikawaida imejitokeza katika utenzi kwa sababu mtunzi aliathirika na anayoyaona machoni pake. Uriwaya wa Bakhtin unasisitiza matumizi ya lugha ambazo hazina uthabiti katika kuwako kwake bali ni lugha ambazo huondoa sheria za unenaji na kumfanya mnenaji aseme yale atakayo bila ya kutingwa na urasmi wowote.

Kihitimisho

Sura hii imebainisha ainati za lugha kulingana na uainishaji aliyoupendekeza Bakhtin. Tumeweza katika sura hii, kutoa aina zote tano za semi katika utenzi huu: kitaalamu, kishajara, kimahsusi, kifasihi, na kikawaida. Kwa mpangilio huu tuliyoutaja tumeonesha namna ainati hizi za lugha zinavyojitokeza katika utenzi na zilivyofungamana ili kuleta maana iliyotarajiwa na mtunzi. Kwa mfano, lugha ya kitaalamu juu ya uchungaji wake wa urasmi inadhihirika katika lugha ya kishajara wakati mtunzi wa Siri anapotumia akronimu kuhifadhi arudhi ya mizani katika utenzi.

Lugha ya kidini ambayo katika Usemezano inaambiwa ni lugha ya kupewa inajitokeza katika lugha ya kikawaida wakati mtunzi anapotumia lugha ya kuapiza kwa Mungu au wakati anapomaliza utenzi wake kwa kushahadia mara tatu kama wanavyofanya wanadini wa kisufi. Tumeona ya kwamba hapana mipaka baina ya ainati hizi na kwamba zote zinaingiliana bila ya kujali kategoria iliyomo. Kwetu sisi madhumuni mojawapo tuliyofuata ili yatupe natija ya maana hasa ya utenzi huu imetimilika. Sura inayofuata imeeleza muhtasari wa utafiti wetu kwa ujumla na kutoa hitimisho letu kuhusu uchanganuzi wa data tuliyoufanya. Hatimaye, tumetoa mapendekezo kuhusu tafiti nyingine zinazoweza kufanywa katika utenzi huu.

SURA YA SABA MUHTASARI, HITIMISHO NA MAPENDEKEZO

Kitangulizi

Sura tatu zilizotangulia tuliangazia uchanganuzi wetu wa data tuliyokusanya nyanjani na namna ilivyofaulu kuyafikia malengo ya utafiti huu. Sura hii imeeleza muhtasari wa utafiti wetu kuhusu semi zilizojitokeza katika utenzi huu. Tumeeleza kwamba, aina za usemaji: kitaalamu, kishajara, kimahsusi, kifasihi, kikawaida, na kidini zinajitokeza ndani ya utenzi huu. Pia, katika sura hii tumefafanua namna ainati hizi za lugha zilivyoshirikiana na kuingiliana katika kusaidia kufikisha ujumbe wa mtunzi.

Hatimaye, kutokana na utafiti huu tumependekeza mawanda ambayo bado yataka kutafitiwa ili utenzi huu ufafanuliwe zaidi ya tulivyofanya sisi.

Muhtasari

Utafiti huu umeeleza namna ainati za lugha zilizomo ndani ya Siri zilivyowasilisha ujumbe ili maana ya utenzi huu ijulikane. Kwa kutumia utenzi wa Siri kama mahali pa kupatia data yetu, tumeweza kubainisha kwamba maana haitokani na kuchunguza neno katika ubinafsi wake bali ni kutokana na kushirikiana kwa lugha zote zilizomo na miktadha ya matumizi kwenye utenzi huu.

Nadharia tuliyotumia kutuelekeza kwenye utafiti huu ni ya Usemezano iliyoitifakiwa na Mikhail Bakhtin. Usemezano inaeleza kwamba, neno haliwezi kujisimamia pekee bali ni lazima lihusishwe katika mawanda yote ya mtongoo mzima ndiyo maana hasa ipatikane. Hoja kuu ya dhana ya undimi, inayopatikana ndani ya Usemezano, ni kwamba neno huwako katika muktadha wa kijamii; neno lina usuli wake kule litokako na hubeba chembe za athari za kule litokako. Pia kuna na historia ya neno hilo, muktadha wa matumizi, pamoja na nia ya msemaji. Kulingana na Usemezano maana ya neno haibakii vile ilivyo maisha bali kuna mivutano fulani iliyomo ndani ya neno hilo inayolifanya libadilike maana kila linapobadilisha muktadha wa matumizi.

Muktadha wa matumizi, kwa mfano, sajili za kikazi, huhitajia maneno mapya yatayokidhi haja ya muktadha huo. Kwa sababu ya mahitajio mapya na nia mpya ya matumizi, inabidi neno libadilishe maana yake. Tofauti hizi za kiusemaji ndizo lugha ainati anazozibainisha Bakhtin. Katika muktadha mmoja kunaweza kuwa na lugha nyingi zenye kusaidiana ili ujumbe ufike. Katika kuangazia namna ainati za lugha hizi zilivyojitokeza katika utenzi huu, tulitumia madhumuni matatu: kuufafanua utenzi huu kulingana na muktadha wa kisufi; kuzibainisha ainati hizi za lugha kulingana na msingi wa kibakhtin; na mwisho kukijadili kipengele cha lugha ya kidini kama mojawapo ya aina ya lugha iliyomo ndani ya Siri.

Utafiti huu ulifanywa maktabani pamoja na kufanywa mahojiano kule nyanjani.

Maktabani tulitafiti matini ya utenzi huu Utenzi wa Siri Li Asrari uliotungwa na Mwanamwarabu Binti Bwana Lemba. Vigezo tulivyotumia kupata data yetu katika utenzi ni kama alivyovianisha Bakhtin kuhusu undimi. Huko nyanjani data iliyokusanywa ilihusu maneno ya kilahaja, kitaalamu ya tiba ya kiasili, na maswala ya kidini. Wahojaji walisampulishwa kwa makusudi kwa lengo la kupa utafiti data iliyoafikiana na maelezo ya mtunzi wa utenzi. Vipashio vya lugha vilivyoangaziwa katika matini na mahojiano vilihusu tofauti za sauti katika maneno, msamiati maalumu unaotumika katika utamaduni uliyojitokeza katika utenzi na kauli tofauti zinazobainisha tofauti za maana katika matumizi. Kwa kuuangazia kwa utaratibu huu utafiti uliweza kupata fafanuzi za ainati za lugha zilizotumika kwenye utenzi huu.

Katika sura ya kwanza tumeeleza kwamba utenzi huu ni wa kale kutokana na tarehe ya utunzi na pia kutokana na lugha yake lakini bado haujashughulikiwa ipasavyo kimaana. Pia tumeonesha pana haja ya kuidhibiti nadharia ya Usemezano kwa kukataa kwake kwamba hakuna usemezano katika ushairi na undimi pia haumo. Shindikizo la nadharia hii ni kwamba undimi unapitikana kwa ufasaha zaidi katika utanzu wa riwaya.

Utafiti huu uliyakinisha kuwa ukiangaliwa katika ainati za lugha zilizomo katika utenzi basi maana hasa itajulikana.

Sura ya pili inashadidia hoja yetu kwamba, utenzi huu haujashughulikiwa kwa kina japo kunazo tafiti na maandiko mingine ambayo yameuelezea. Katika mapitio yetu tulipata kuwa nadharia ya Usemezano ilipata nguvu kutokana na tafiti za ushairi wa Afrika Mashariki kwamba ushairi unao usemezano lakini tafiti hizi hazikuhusu Siri wala ainati za lugha za utenzi huu. Tena, tulipata katika mapitio yetu kwamba kipengele cha lugha ya kidini kinaelezea utamaduni wa watu jambo ambalo Bakhtin amesema ni moja kati ya vigezo vinavyotumiwa ili kupata maana ya neno, hivyo, haja ya kuutafiti utenzi huu kutumia kipengele cha kidini iliongezeka.

Sura ya tatu imejihusisha na mbinu tulizotumia za kukusanya data. Utafiti wenyewe ni wa kimaelezo na tulitoa baadhi ya data yetu kutoka kwenye nakala za utenzi huu tulizozipata tulipoingia maktabani na nyingine kupawa na wahisani huko nyanjani. Sampuli ya ukusanyaji data huko nyanjani tuliifanya kwa makusudi na ilibidi tuhoji watu wenye weledi wa lugha hii ya kishairi, ya kikale na ya kilahaja ya Kipate.

Tuliwahoji washairi watajika katika upwa wa Kenya na kupata fafanuzi za lugha iliyotumika katika utenzi huu. Kuhusu maswala ya kidini na ya kitaalamu kuhusu utabibu wa kiasili tuliwahoji mashekhe na matabibu wa kuandika kombe na hirizi. Data yetu ilihusika na vipashio vya neno kama sauti, matamshi, kauli na misamiati ya kisajili za kazi na kimasimulizi. Uchanganuzi wetu ulitudhihirishia aina sita za usemaji zilizomo ndani ya Siri nazo ni: usemaji wa kitaalamu, kishajara, kimahsusi, kifasihi, kikawaida, na kidini.

Sura ya nne ni ufafanuzi wa utenzi huu katika muktadha wa kisufi. Kwa sababu ya lugha ya kidini ambayo tuliiona haiepukiki katika uchambuzi wa maana ya utenzi huu, basi tulijishughulisha na kuangalia namna gani mtunzi aliathiriwa na usufi. Kama tulivyosema neno haliji peke yake bali hubeba athari za kule litokako na pia huathiriwa na fikra za kijamaa katika jamii nzima ya mawasiliano. Katika sura ya tano tulijadili ufafanuzi wa maana kwa kutumia lugha ya kidini kama aina mojawapo ya lugha na tuliweza kudhihirisha kwamba lugha hii ina sifa za kisemezano. Sura hii ni mwendelezo wa fikra ya kidini lakini tofauti ni kwamba humu tuliangazia zaidi matendo ambayo yanatupeleka kwa Mungu. Maswala kama namna ya kufungua utenzi, kuwaombea watu wema ili waumini wafaidike na matendo yao mema, kudondoa kauli za watu hawa wema ni mambo ambayo sisi tumeeleza kuwa ni mbinu ya kuwaenzi lakini pia ni masemezano baina ya kauli na vitendo vya watu hawa. Kwa hivyo, tuliyakinisha kwamba imani iliyoelezewa katika sura ya nne haitoshi kukamilisha maana ya neno bali tutiliye maanani matendo yanayopatikana ndani ya maneno hayo. Lugha ya kimatendo ndilo shindikizo la Bakhtin kwamba lugha si neno kavu bali lina matendo baina ya wasemezanaji na mara nyingine lenyewe ni tendo; na hili lilidhihirika katika utenzi huu.

Sura ya sita ni ubainishaji wa ainati za lugha zilizomo katika Siri kwa msingi aliyouainisha Bakhtin. Kwake yeye kulikuwa na aina tano za lugha: kitaalamu, kishajara, kimahsusi, kifasihi, na kikawaida. Kutokana na pendekezo lake yeye kwamba lugha imo katika matabaka ya kihadhi kutoka lugha za kitaalamu hadi lugha za kikawaida, tulizibainisha ainati hizi na namna zilivyoshirikiana na kusaidiana kufafanua maana. Tuliweza kuthibitisha kwamba ainati hizi zilijitokeza waziwazi katika utenzi huu na kwamba maana ya utenzi imejulikana vizuri kwa sababu ya lugha hizi.

Hitimisho

Kutokana na utafiti wetu, tumeona kwamba undimi umesaidia kufikiliza maana katika Siri. Tulifuata aina zilizoainishwa na Bakhtin kuhusu lugha zinazopatikana katika undimi: usemaji wa kitaaluma, usemaji wa kishajara, usemaji mahsusi, usemaji wa kifasihi, usemaji wa kikawaida na utafiti huu uliongezea usemaji wa kidini. Ainati ya lugha hizi zimetufunulia kuwa undimi katika Siri unadhihirika na umeleta ufahamu mzuri kuhusu utenzi huu.

Undimi na Ushairi

Kutokana na undimi katika Siri na uchanganuzi wetu umevumbua aina sita za lugha zilizomo ndani ya Siri. Ainati hizi za lugha zimetufikisha kukubali kwamba maana ya neno hupatikana kwa kuzingatia uhusiano uliopo kati ya lugha hizi na namna zinavyoshirikiana kuleta maana. Japo Bakhtin alipuuza kwa kiasi fulani lugha ya ushairi, utafiti huu umeweza, kupitia data tuliyoikusanya, kupata kwamba ushairi una undimi kama kazi nyingine yoyote ya kifasihi.

Aidha, lugha ya kifasihi husaidia uelewaji wa kazi ya kifasihi kutokana na utumiaji wa mbinu za lugha; kwa mfano mbinu rejeshi, chuku, istiara, taharuki, na lugha ya taswira. Katika lugha hii, pana ruhusa ya kuweza kuficha maana kwa sababu ya kumchangamsha msikilizaji awe mshiriki katika maongezi. Hii ndiyo sifa kuu ya Usemezano: lazima washiriki wachangamke ili maongezi yapate kufana. Siri imefaulu kuwasilisha hoja zake kifasihi na kuufanya utenzi upendeze kwa jinsi mtunzi alivyotumia rasamu hizi za kifasihi.

Kwa kutumia mbinu hizi za kifasihi, utafiti umeweza kufafanua maana ya maneno yaliyotumiwa katika utenzi. Kwa mfano, lugha ya chuku kuhusu 'hirizi' na 'malaika', tumeweza kumjua Mtume Muhammad ni nani na kwa nini mtunzi amempa uwezo wa aina hiyo katika utenzi. Kila Mtume Muhammad anapoonekana kushindwa katika vita hivi, mtunzi analeta mpomoko ili kuiendeleza hadithi na mwishowe Mtume Muhammad anapata ushindi. Taswira ya Andharuni na makao yake iliyochorwa na mtunzi inatupa picha kamili ya kwamba Andharuni ni mtu muovu na taswira ya Mtume Muhammad inatuonesha yeye ni mpiganiaji haki za wanyonge na ushindi wake watokana na bidii yake pamoja na baraka za Mungu; jambo aliloshikilia mtunzi tangu mwanzo wa utenzi.

Mbali ya kutumia lugha ya kifasihi, tumepata matumizi ya lugha ya kikawaida.

Lugha hii inadhihirisha mambo au jinsi maneno fulani yanavyotumika katika mawanda ya watu wa kawaida ambao hawatingwi na sheria au ujuzi wa usemaji. Pia, hufunua yaliyomo ndani ya nyoyo zao na kutupa fasiri kamili ya yaliyosemwa. Katika utenzi huu, pamezungumzwa lugha kali, lugha ya matusi, lugha ya kivita na pia lugha ya upole. Hii ndiyo sifa ya lugha ya aina hii ambayo haina mada wala mipaka ya unenaji au hata misamiati maalumu. Ni lugha inayochotwa kutoka muktadha wa kijamii, kwa mfano njiani, barazani, mikaoni. Tumefahamu kwamba lau twauangalia utenzi huu kwa maana ya kikamusi basi tungepotoka kupata maana hasa ya maneno 'machafu' mtunzi aliyotumia. Kutokana na kuelewa muktadha wa maneno hayo, utafiti ulifahamu kwamba katika mawanda ya kikawaida, maneno haya ni sawa na katika 'usufi' maneno haya 'machafu' ni unenibezi wa mtunzi kuwaambia watu kuhusu kupotoka kwao na njia ya sawa ya kumuabudu Mungu pekee.

Tumepata pia kuwa kuna lugha ya kitaaluma ambayo huwa haina ubunifu katika kuwasilishwa kwake. Lugha ya kuficha (istiara), vitendawili au tambo katika lugha ya kitaaluma haina nafasi kwa sababu ya umuhimu (ukali unaoeleza kweli za halia bila kutia chumvi) wa muktadha wenyewe. Katika Siri, mtunzi amefaulu kuonesha ubingwa wake wa lugha ya aina hii kwa kutufahamisha juu ya hirizi vigawanyo vyake na faida zake za tiba ya kiwiliwili na mapepo. Mtunzi ameeleza kwa lugha za kikitabu cha kufundisha darasani na pia ametufunulia kuhusu lugha za kisheria. Mambo haya yametusaidia kujua maana ya msisitizo wa mtunzi kuhusu umuhimu wa hirizi ya majina ya Mungu na faida ya kufuata mawaidha hayo.

Mandhari ya utenzi huu, ni uwanja wa vita na lugha inayotumiwa ni lugha kali ya kutisha. Hata hivyo, kuna matumizi ya lugha ya kishajara inayoufanya utenzi huu si wa kivita peke yake, bali pia una matendo ya kiupole, kuomba msamaha katika kila lenye makosa katika utenzi, kushawishi watu wasome utenzi huu ili uwafae maishani.

Lugha ya Mtume Muhammad kwa rafikiye Abubakar na waumini walioathiriwa na vita, inatupa faraja katika matendo ya kivita yaliyotawala katika nusu ya kwanza ya utenzi huu. Kutokana na lugha ya kishajara, tunapata kufahamu kwa nini mtunzi anatumia lugha ya upole kumuenzi Mtume Muhammad.

Kwa kuzingatia utenzi huu kupitia lugha ya watu mahsusi, tumebaini kwamba lahaja iliyotumika kuuhifadhi utenzi huu ni ya Kiamu na wala sio lahaja ya Kipate; japo mtunzi wa utenzi huu ndiko alikotoka na sahihi yake mwisho wa utenzi inaonesha ni mji wa Pate. Utafiti huu uliangalia baadhi ya maneno yanayoupambanua utenzi huu kwamba lugha ilyotumika ni Kiamu na pia kuhitimisha kuwa lugha ya utenzi huu ni ya mnukuzi na wala sio ya mtunzi mwenyewe.

Bakhtin hakuiorodhesha lugha ya kidini kama mojawapo ya lugha zenye kutarajiwa kupatikana katika hali ya undimi au ushairi. Kwa mtizamo wake, lugha za kidini zina umighani na hazikubali kukosolewa. Ingawa hivyo, utafiti huu umebaini kwamba kitengo cha kidini katika jamii ya Waswahili ni utamaduni usiyo na shaka.

Utamaduni ni zao la kijamii, na lugha haiwezi kuepuka ujamii wa kiitikadi au kimatumizi. Pili, tuelewe kwamba Usemezano unashikilia kwamba msemaji yeyote hawi wa kwanza kusema neno, bali lazima amelitoa kwa mtu mwengine. Katika utafiti huu, pale tulipouweka utenzi huu katika muktadha wa 'kisufi', tumepata kufahamu kuwa mengi ya mambo yanayozungumziwa na mtunzi yana asili katika Uislamu.

Kulingana na masufi na waumini wengine wa Kiislamu, mwongozo wa dini yao yote unatokana na kitabu kitakatifu cha Kuruani. Hivyo, hatuwezi kumvua muumini wa Kiislamu akajitenga na maandiko matakatifu, kwani urejelezi wake wote ni kwenye kitabu hicho na ndivyo alivyofanya mtunzi wa utenzi huu. 'Hirizi' zinazotajwa, wahusika wakuu wanaotajwa na miktadha ya matendo ya kimapisi yanayotokea katika utenzi, pamoja na siri yenyewe inayoshadidiwa kuelezwa kutoka mwanzo hadi mwisho, haya yote yanatokana na kipengele hiki cha kidini. Udini uliyomo kwenye utenzi huu unatufahamisha sisi kwa nini Mtume Muhammad ameshehenezewa sifa zote nzuri na Andharuni sifa zote mbovu. Udini umeunufaisha utafiti huu kwa maneno yasiyo ya tasfida katika utenzi yana usuli wa kidini; bezo la mtunzi kwa mja asiyeabudu Mungu pekee. Kigezo hiki kimeusaidia utafiti huu kuelewa sababu ya kuwapo kwa matapo mawili ya wahusika na misamiati ya ubaya na uzuri katika utenzi huu.

Utenzi huu kulingana na vigezo vya undimi vinavyohimili nadharia ya Usemezano, umebainisha kwamba undimi unajitokeza kwa uwazi katika utungo mzima.

Hali hii imesaidia kushirikisha ainati za lugha ili maana ya utenzi ijulikane. Aidha, uchanganuzi wa undimi ulitufaulisha katika kupata maana ya utenzi wa Siri na kuuelewa vyema zaidi. Tumepata pia kuwa maana ya kikamusi haitoshelezi kumuelewesha mtu maana halisi ya neno au hata kifungu cha maneno iliyofichamana.

Jambo lililobainika katika utafiti huu ni kwamba maneno na mitindo yote ya uwasilishaji imefungamana, ikiwa ni pamoja na muktadha wa matumizi wa maneno hayo ndipo maana hasa ikapatikana.

Mapendekezo

Utafiti huu umeelezea mambo ya ainati za lugha zilizomo katika utenzi wa Siri;

na kwa ufupi, mustakabali wa utafiti uliobaki kuhusu utenzi huu ni mkubwa. Kuna nyanja ambazo kwamba utafiti huu umedhihirisha kuwa, utenzi huu unaweza kuendelea kutafitiwa zaidi. Kwa mfano, tunashauri watafiti wengine waangalie uwanda wa muktadha wa mapisi ya Pate na utunzi wa Siri, jambo ambalo Bakhtin ameliita 'kronotopu' (kushikanisha wakati wa utunzi na mahali). Utenzi huu ulitungwa 1662 na wakati huu Pate na Afrika ya Mashariki nzima ilikuwa chini ya utawala wa Mreno. Je, ni kwa sababu ya matukio ya kijamii ndiyo mtunzi alitumia, kwa mfano, lugha 'chafu' yenye kuzungumzia 'wanwaji tembo' na 'wezi'?

Lugha ya kawaida inayoupa nguvu utenzi huu kuwa kielelezo chema cha lugha hiyo, bado haijashughulikiwa katika mashairi (au tenzi) za kabla ya K20. Uvunjaji wa nidhamu za usemaji anaotaja na kuueleza Bakhtin kuwa ukanivali ni mahali ambapo pastahili kuangaziwa kwa undani zaidi mintarafu ya ushairi wa Karne ya Ishirini. Je, lugha chafu iliyojitokeza katika utenzi ni kwa sababu ya ukanivali? Je, kunaweza kuwa na ukanivali katika lugha ya tenzi za Kiswahili za kabla ya K20? Matumizi ya lugha ya kikanivali katika tenzi ni uwanda ambao bado wataka kutafitiwa.

Kuna elimu nyingi za kiasili ambazo zimetajwa katika utenzi huu; mfano falaki, kuandika kombe, kugangua mapepo na kadhalika. Hizi zote ni elimu asilia ambazo bado hazijawekwa wazi katika kazi zozote za mawanda ya Kiswahili. Kitengo cha tiba na dawa za kiasili ni uwanda wastahili utafiti mbali na yaliyomo ndani ya ushairi.

Juhudi kubwa zinafanywa kuweka makala ya kizamani ya tenzi hizi zilizohifadhiwa Ulaya kwenye hati za Kilatini, jambo ambalo katika mataifa ya Afrika Mashariki bado halijashughulikiwa vilivyo. Lugha ya mnukuzi iliyojitokeza wakati wa utafiti huu na hitilafu zilizopatikana kutokana na unukuzi huu imetufunulia kwamba Ernst Dammann, aliyefanya juhudi ya kuunukuu utenzi huu kutoka hati za Kiarabu, alijaribu lakini bado nakala yenyewe ya hati hizi yahitaji kupekuliwa ili itupe ufunuo zaidi kuhusu unukuzi huu. Mbali na hivyo, hati hizi za kiarabu zimehodhi tenzi nyingi za Kiswahili hivyo, pana wajibu wa kujifunza hati hizi na kuwafunza wanafunzi wa fasihi ya Kiswahili ili wasaidiye katika kuvumbua tenzi nyingine nyingi zilizohifadhiwa kwa hati hizi.

Jambo muhimu lililojitokeza wakati wa kuusoma utenzi huu, kupitia hii nakala niliyoletewa na marehemu Abu Marjan, ni kwamba nakala yenyewe ilibainisha vitono vya namna ya kutamka sauti mbalimbali za mwendelezo wa Kilatini. Kwa bahati, mtafiti ni mwanati wa lugha na utamaduni wa Kiswahili. Kwa jinsi hiyo, anazijua sauti hizi na anaweza kuzitofautisha kifonetiki na kifonolojia. Huu ni uwanda ambao wahitaji utafiti wa kutegemewa na wa uhakika kuhusu sauti za Kiswahili asilia, mbali na sauti za Kiswahili Sanifu; kwa sababu ya athari za kifonemiki na kimofonolojia juu ya lugha.

Kihitimisho

Ilikuwa azma kuu ya utafiti huu kudhihirisha kupatikana maana kutokana na matumizi ya undimi. Hili twadahili bila kigezigezi cho chote kuwa tumefaulu kulifikia na kulitimiza. Kwa jinsi hiyo, tunataraji utenzi wa Siri umefahamika vyema zaidi. Kwa hilo twatumai ya kwamba tumefunua mawanda mingi ya utafiti kuhusu utenzi huu na kuwa lugha na fasihi ya Kiswahili zimepata utenzi mwingine mtukufu kufu ya tendi nyingine zilizowasilishwa kama Hamziya, Al Inkishafi, na Mwanakupona.

  vi YALIYOMO UNGAMO ...................................................................................................................................... ii TABARUKU .................................................................................................................................. ii SHUKURANI ................................................................................................................................ iv IKISIRI ........................................................................................................................................... v YALIYOMO .................................................................................................................................. vi UFAFANUZI WA DHANA ........................................................................................................ xiii VIFUPISHO ................................................................................................................................. xvi ORODHA YA MAJEDWALI .................................................................................................... xvii SURA YA KWANZA: UTANGULIZI .......................................................................................... 1 xii Maswali ya Mahojiano na Shekhe wa Dini ya Kiislamu ............................................................ KIAMBATISHO IV ................................................................................................................... Orodha ya Waliohojiwa .............................................................................................................. xiii UFAFANUZI WA DHANA Usemezano -Ni hali ya kuwako mazungumzo baina ya pande mbili za washiriki wa mazungumzo hayo na pia jina la nadharia tuliyotumia. Masemezano-Ni tendo la mazungumzo yanayotokea baina ya wahusika wawili katika utenzi.

  mdjinga' ubeti wa 26 'ndjema' ubeti wa 166 'tjeo' Ubeti wa 86 'sala'ami' ubeti wa 81 'asi' Ubeti wa 22 'thawahubiri' ubeti wa 25 'mthu' Unukuzi wa Ubeti wa 166 'tjeo' 'hoyo mbwa asili mbi' Jedwali 5.4 limeonesha hitilafu ambazo wenye kunukuu utenzi huu kutoka hati za Kiswahili hadi hati za kilatini walighafilika nazo. Miongoni mwa hitilafu hizo ni usawazisho wa kilahaja. Katika beti tulizozitaja wanukuzi walichanganya lahaja ya asili ya utenzi (Kiamu) na ima Kimvita au Kiswahili Sanifu. Waamu wenyewe husema 'kumwakuwa' yaani 'kumnyakuwa'. Ikiwa mnukuzi alikuwa Muamu basi kuna uwezekano wa pia yeye kuathirika na Kimvita. Walichanganya lahaja ya Kingozi 'simba ya Mola Azizi' (ubeti wa 222) na Kimvita 'simba wa Mola Jalia' (ubeti wa 230).

  

  akichanganua mshikamano katika vitabu vya mwandishi Alex La Guma kwa mtizamo wa kimasemezano, alionesha kuwa maandishi ya riwaya kutumia mitindo ya lugha ya kimasemezano pekee haitoshelezi bali ijumuishwe mitindo ya lugha kulingana na isimu katika viwango vya kisintaksia. Hata hivyo, Wanyama

anakubaliana na Bakhtin kikamilifu kuhusu masemezano pamwe na kwamba mitazamo ya kiisimu katika ngazi ya kimofolojia na kifonetiki hufaa kwa uchanganuzi wa mashairi. Vitengo hivi vya kiisimu ni vigezo muhimu kwa kuangalia ainati za lugha kutoka vipashio vya kifonetiki, kimofolojia, na kikauli. Sifa moja ya lugha ya Kiswahili ni kwamba upatanisho wa kisarufi hutokana na kipashio cha kimofolojia na hivyo athari huonekana katika sentensi. Kwa hivyo, vipashio vyote vya lugha ni muhimu katika kuchanganua matini au uneni.

.3 Data na Uchanganuzi wake

  

	adokoe yaliyomo vitabuni kuhusu utenzi huu na kuhusu nadharia iliyotumika. Mtafiti
	alifaidika na mitandao ya kiakademia ya Internet Archive, Jstor, Swahili Forum, Nordic
	Journal of African Studies (NJAS), Africa Journals Online (AJOL), mitandao ya
	kiakedemia kama vile Google Scholar, Academia.edu, Researchgate na hazina za vyuo
	vikuu kama vile katika tovuti za www.ku.ac.ke, www.pu.ac.ke. Humu alidokoa maelezo
	ya kinadharia na ya ushairi wa Kiswahili yaliyomsaidia kujenga tasnifu yake kutokana
	na mapitio ya maandishi.
	3.3Miles (1994) anaeleza kwamba, pana haja ya kuonesha dhahiri vipengele
	vilivyoshughulikiwa katika ukusanyaji wa data ili ibainishe azma ya utafiti na
	madhumuni yanavyofikiwa. Data ya utafiti ilikuwa ni kuziangazia ainati za lugha
	kutoka vipashio vya kifonetiki, kimofolojia mpaka vipashio vikubwa kama vile sentensi
	na kauli. Vipashio hivi viliangaziwa katika lugha za kidini, kitaalamu, kishajara,
	kimahsusi, kifasihi, kikawaida kama alivyoratibu Bakhtin alipokuwa akizungumzia
	undimi. Data hiyo ilikuwa muafaka kwetu kwa sababu sisi tulieleza mitindo ya kilugha
	iliyomo katika Siri na namna ilivyoweza kuthibitisha tasnifu yetu ya undimi
	unavyosaidia kuleta maana.

YA NNE SIRI KATIKA MUKTADHA WA USUFI 4.1 Kitangulizi

  

	Sura iliyotangulia imeangazia mbinu zilizozitumiwa kukusanyia data. Data
	iliyopatikana huko nyanjani ilikuwa muhimu. Hii ndiyo sababu sura hii imewekwa
	kutokana na umuhimu wake wa kufahamu Siri. Sura hii inashughulikia muktadha wa
	kisufi kutokana na kuchipuka kwake katika lugha ya kidini ambayo Bakhtin alikuwa na
	ukinzani nayo kwamba ni lugha isiyopingika au kukosoleka, hivyo, haina umuhimu
	ndani ya fasihi. Usufi ulidhihiri wakati wa uchanganuzi wetu kuwa tapo la kidini lenye
	misimamo ya zaidi ya mambo yajulikanayo katika dini yoyote ya kilimwengu. Itikadi
	na sifa zake zilitufanya tuuangaliye upya utenzi wa Siri na hapo kutilia nguvu tasnifu
	yetu kwamba lugha ya kidini ina umuhimu katika kuwasilisha maana na kufanikisha
	mawasiliano. Sura hii imeangazia maana ya usufi, itikadi na daraja za kisufi, hatimaye,
	tumebainisha namna usufi ulivyojitokeza katika Siri na jinsi usufi ulivyojenga maana
	katika utenzi huu.
	4.

2 Usufi, Ushairi, na Siri

  

	Siri katika mkabala huu wa kisufi ni kuleta msimamo mpya katika mawazo ya katika njia ya kuutafuta usufi; mustaswif ni yule anayetaka kuwa sufi; mustafaa yule
	Usemezano. aliyeteuliwa na Mola kuwa mbora wa waumini (hili ni jina lingine la Mtume
	Muhammad); na mwisho mustawif ni mtu anayejidai kuwa sufi lakini kwa hakika yeye
	4.2.1 Maana ya Usufi ni mharibifu na anataka kuwaharibia wengine dini yao			
		Neno 'sufi' limetokana na neno la Kiarabu suff lenye maana ya 'sufi' ambacho
	ni kitu mfano wa pamba lakini chepesi zaidi kuliko pamba. Ni malighafi inayotokana na
	msufi, mti unaopatikana kwa wingi katika sehemu za Uswahilini na zao lake hutumiwa
	kutengeza nguo za joto (katika nchi za Ulaya) lakini huku pwani ya Afrika Mashariki,
	hutumiwa kutengeneza magodoro na mito ya watu kulalia.		
		Kimsamiati, Hujwiri katika karne ya 11 (akirejelewa na Schimmel, 1975, uk. 14)
	anasema kwamba asili ya neno 'sufi' kwa maana ya kidini ni: walikuwa watu wanaovaa
	nguo za sufi (jamai suf); wale waumini wa daraja ya kwanza mbele ya Mungu (saffil
	awwal); wale waumini waliokuwa wakikaa sana na Mtume Muhammad kupata
	mawaidha yake (as-habi suffa); na wataalamu wengine wamesema linatokana na neno
	safa (lenye kumaanisha unadhifu wa moyo).				
		Lings (1975:41) anafafanua, kiistilahi, neno hili limetokana, pengine, na sufi
	(malighafi ya nguo) au linaweza kuwa limetokana na watu waliokuwa wakivaa nguo za
	sufi hata kabla ya kuja Mtume Muhammad (Nabii Musa ndiyo nguo yake aliyokuwa
	akiivaa). Anaongeza kwamba, linaweza kuwa limetokana na neno 'safi' yaani unadhifu.
		Utafiti huu umeonesha kuwa Siri yaweza kushughulikiwa katika muktadha wa
	Anaeleza kwamba, jina hili la usufi halikuwako wakati wa Mtume Muhammad wala
	kisufi na natija ya ufahamu ikapatikana kwa mkabala huu. Ushairi wa kisufi una sifa
	baada yake. Kwa kuonekana watu hawa na namna walivyoendesha ibada yao ya kidini
	zake	ambazo	zinaupambanua	na	ushairi	mwengine	kulingana	na
	ya Kiislamu, basi watu wakawabandika jina Sufi. Sufi ni mtu mwenyewe na huwa
	www.unc.edu/depts/sufilit/Wilde.html na Schimmel (1975:13). Hivyo basi, kuiweka
	amefikia daraja ya juu katika madhehebu hayo. Mutasawwif ni mtu ambaye yuko

  Katika beti hizo tunapata kujua kwamba Andharuni na kundi lake ni katika wale watu ambao bado hawajamuamini Mungu. Wameacha dini, miongozo ya Mola na mtume wake na kufuata yale wayatakayo wao.Binadamu akishakubali kwamba Mungu yuko na ni Pekee, hana mshirika, halafu akaamini kwamba mtendesha mambo ni Mungu na kwamba Aliloamua juu yake yeye binadamu ni heri tupu, basi hupanda daraja ya kuwa sufi. Sufi haoni kitu kingine

	'aliyeteuliwa' limetumika. Kwa hivyo, maana ya neno hili 'mteuzi', 'mustafa'
	imejulikana kwa kuliangalia katika muktadha wa kisufi ndiyo imefahamika kwamba, ni
	Mtume Muhammad na mtunzi amemtambua kuwa ni mtu mtukufu katika dini na hivyo
	matumizi ya neno la cheo chake.	
	4.2.2 Daraja za Masufi	,
	anasema usufi ni moyo wa mtu kuwa msafi; hauna tone la maneno mabaya au tabia Tumesema kwamba usufi si kisomo wala si ibada bali ni kujitolea kwa moyo
	mbaya. Fauka ya hayo, sufi haimaanishi ni msomi sana wa dini au mwenye ibada wote kuwa safi. Sio safi kitabia tu bali pia kumpwekesha Mungu pekee katika ibada
	nyingi. Fafanuzi zote hizi zinakurubiana na neno 'safi' kwa maana ya unadhifu. zote za muumini. Ni daraja ya juu ya utulivu wa moyo juu ya ujuzi wa kumjua Mungu
	Inaaminika sufi wa kwanza ulimwenguni alikuwa Nabii Adam kwa ushahidi wa na namna anavyoendesha mambo ulimwenguni (Lings kt.).
	Kuruani (3:33) kwani Mungu alimteua (istafa) kuwa mbora wa watu katika ulimwengu.
	Fasili zote tulizozitaja awali zinatuonesha tofauti za maoni ya wanazuoni kuhusu 319, na 326 mtunzi anasema:
	maana ya neno 'sufi'. Tafsili zote zina mashiko katika dini ya Kiislamu na kauli zote 201. Kwa rehemayo, Karimu
	Turahamusi kaumu zina nguvu na ndiyo tumepata maana ya neno kutokana na usemezano uliyokuweko wa Urahamuo dawamu
	wanazuoni. Katika Siri neno mustafaa limetumika kwa maana ya sufi katika beti za 162 Wajao twise simazi!
	208. Kula yambo mpulike na 530. Mtunzi anasema: Li katika dhati yake	
	Kutekeleza ni kwake 162. Akashuka mtukufu Wo kulikoe wokofu Katika beti za 62 na 63 mtunzi anasema: anasema: Moliwa wetu Azizi.	
	Kamuilia sharifu Muhamadi mteuzi. 530. Nayo hinu, Mustafa Ni jauhari ya sifa Yenye mangi maarifa Na ubora wa uyuzi. Neno 'mteuzi' limetumika kwa maana ya 'mteule' yaani 'aliyechaguliwa' na ndiyo ndipo aliposema: 198. Uso wakwe mcha Mungu Kekeza yiu la mbingu Kamba, 'ewe Moli wangu, 19. Na hao makufari Walaniwa kwa umuri Makazi yao ni nari 62. 319. Ya Rabbi anta arhamu Nao wote maluuni Fa ma lahum Maula Hao wasio imani Ghairuka ya Rabbi. Hawali limuamini Hawatoshusha pumzi. Mola wetu Muawazi. 326. Kutekeleza ni kwake Nijazi, Rabi, nijazi!' 176. Kamwamkuwa Aliyi Bunu Abi Talibiyi Karama llahu takiyi 41. Kala shehe amenena Na huyu Andharuna Ni kafiri maluuna Muhamadi muombezi. Upotevu ndiyo kazi. 63. Mkuu wa ezi ni yake Wali wavasie dini Allahumma ni ye pweke Yakwe Mola Rahimani Na mtumewe amini Aso shirika wa ezi.
	tafsiri ya neno 'mustafaa'. Limetumika hivi 'mteuzi' ili kukidhi arudhi ya kishairi kwa Wajahahu kana mwezi.
	sababu ndiyo bahari ya utenzi huu. Katika ubeti wa 530 neno lenyewe mustafa

Mtu kuwa sufi kuna misukosuko ya majaribio ya kimaisha na awezaye kuipita na kufikia ng'ambo ya pili yenye kumkurubia Mwenyezi Mungu basi sufi huyo huwa amefikia kiwango cha juu cha imani ya dini. Wengi kati ya wanaojaribu kufikia daraja ya sufi hushindwa njiani kutokana na majaribu wanayopewa na Mungu na wachache wanaobaki huitwa walii; yaani mcha Mungu sana. Walii ndiyo daraja ya juu ya usufi.

Katika 

Siri neno hili limetumiwa kwa watu wawili pekee: Mtume Muhammad na Sayyidna Ali. Watu hawa wawili wanaaminiwa na mtunzi kwamba wamefikia daraja hii Mtunzi amemtaja Mtume Muhammad katika mshororo wa kwanza ubeti wa 198 kama mcha Mungu na Ali katika ubeti wa 176 mshororo wa tatu kwa neno 'takiyi' lenye maana ya 'mcha Mungu'. Watu hawa wawili inaaminika katika dini ya Uislamu wako katika daraja ya juu ya ucha Mungu na ndiyo maana mtunzi hakuacha kuwapa heshima yao katika utenzi.

Vyeo vya binadamu vimeainishwa na Mungu Mwenyewe katika Kuruani (56:7-9) kwamba, kuna mukarrabun (waliyo karibu na Mungu). Wenye sifa hii ya 'karibu na Mungu' ni kina Abubakar, Umar, Uthman, Ali na mkewe bibi Fatma, na Hassan na Hussein, na mtunzi amewataja katika beti za 13 hadi 16. Kuna na as-habul yamiin (watu wa mkono wa kulia) na as-habu shimali (watu wa mkono wa kushoto). Kwenye kundi hili la 'watu wa mkono wa kulia' ndiyo tunawapata sahaba zake Mtume Muhammad na ndiyo hao aliowataja mtunzi kutoka ubeti za 88 hadi 99. Watu wa mkono wa kulia, mbali ya Mtume Muhammad na sahaba zake tuliowataja, pia wamo waumini waliomfuata Mtume Muhammad kama alivyosema mtunzi katika ubeti wa 17. Kundi la watu wa mkono wa kushoto, ambao ni watu wa kwenda motoni kwa vitendo vyao viovu, wanajumuisha Andharuni na kundi lake. Katika beti za 19 na 41 mtunzi Katika beti hizo imedokezwa sababu ya watu hawa wa mkono wa kushoto wamo katika kundi hili. Kazi yao kubwa ni kufanya ubaya na kupoteza watu na kwa sababu ya hivyo, mwisho wao ni kutiwa motoni. Katika utenzi huu tofauti hizi za watu zinajitokeza na hivyo kusaidia kuelewa dhamira ya mwandishi kuweka wahusika katika makundi.

Kundi la watu wa tabaka la juu katika ucha Mungu halafu walioko mkono wa kulia na walioko mkono wa kushoto.

4.2.3 Itikadi za Masufi

Kabla ya kuumbwa binadamu na vitu vingine vyovyote Mungu alizikusanya roho zote akazikutanisha mahali pamoja mbinguni halafu akaziuliza, 'Je, mwashuhudia Mimi Ndiye Mola wenu?'. Roho zote zikajibu, 'Kwani, tumeshuhudia' (Kuruani, 7:172). Katika kujibu huku 'kwani', Ustadh Ahmad Lali katika mahojiano 5/3/2016, Mji wa Kale, Mombasa, alinieleza kuna maana katika Kiarabu. Lau roho zingejibu 'naam ndiyo', basi watu wote ulimenguni wangekuwa waumini wa Mola mmoja lakini walijibu 'kwani' kwa maana ya kwamba kuna waliokubali ni Mola na kuna waliokataa si Mola. Sheikh Abdulqadir Jelani amesema kwamba kila sufi anapania kuirudisha nafsi yake, roho yake, katika mkusanyiko huu na anapigania awe katika hao waliosema 'Ndiyo! Wewe ni Mola wetu'

(Jelani, 1992:13)

. Katika utenzi huu mtunzi anatuonesha kwamba Andharuni na kundi la wapotevu ni katika hao waliosema, 'Hatukuamini!'. ila Mungu. Akifika daraja ya usufi binadamu hukaribishwa kwenye duara la mukarrabun, walio karibu na Mungu na sasa anakuwa huru na utumwa mwingine wowote isipokuwa wa Mungu pekee. Katika utenzi huu swala hili linajitokeza wakati Mtume Muhammad anapokuja vitani na kuona kwamba Andharuni hashindiki alimuomba Mola wake msaada dhidi ya vitimbi vya Andharuni. Katika beti za 201, 208, Katika beti hizo mtunzi ameelezea kwamba cheo cha binadamu mbele ya Mungu ni 'mtumwa' anapotumia neno 'waja' katika ubeti wa 201. Pia, mtunzi anatudokezea kwamba kila kitu kinakwenda kwa matakwa ya Mungu na apendavyo yeye. Ndiyo mtunzi akasema kila kitu kiko katika dhati yake (ubeti wa 208). Mwisho, akatuonesha kwamba kilio cha Mtume Muhammad wakati anapoomba dua ya kusaidiwa alisema, "waja wako warehemu kwa sababu hawana Mola mwengine isipokuwa wewe" (ubeti wa 319). Malaika Jibrili ndiye anayetuonesha kwamba Mungu ni Allah pekee na hana mshirika katika anayoyafanya katika ubeti wa 326. Hii ndiyo nguzo inayoitwa ihsan katika sayansi ya elimu ya Kiislamu. Daraja tatu za sayansi ya Kiislamu: shahada, iman, na ihsan, kulingana na

Haddad (2003:136)

, ndiyo kwenda mbio kote kwa binadamu katika kupigana 'jihadi kubwa' ya kuishinda nafsi na kumtumikia Mola pekee.

Yote tuliotaja hivi sasa kuhusu kushikanisha shahada, iman, na ihsan ambavyo ndivyo vichochoro vya kutupeleka kwenye njia kuu ya kumpwekesha Mola, kilele chake ni kutufikisha kwenye kituo au nyumba kuu ya la ilaha illa Allah 'hapana Mola ila Allah'

(Lings, 1975: 21) 

na

Haddad (2003:37) 

akaongeza 'Muhammad ni Mtume wa Allah'; shahada mbili ambazo hazitenganiki wakati wa kushuhudia. Maneno haya ya la ilaha illa Allah ambayo Sheikh Abdulqadir Jelani katika Sirrul Asrari (1992) anasema hakuna mfano wake. Kulingana na masufi ni lazima useme Mungu Mmoja Pekee kwa sababu hivyo Mungu anakuwa hakuna mwengine na kwamba hagawanyiki baina ya Mungu na Kiumbe au baina Mjuzi na Mjuzwa

  Bakhtin amepinga lugha ya kidini kutokana na kutokubali kwake rai nyingine isipokuwa ile iliotoa lugha hiyo. Kulingana na nyusuli za Sunna, Ijma, na Qiyas, kama tulivyozianisha, tumeona kwamba kauli za wanazuoni huweza kushinda kauli ya Mungu iliyokuja katika Kuruani. Hili linawezekana kwa sababu binadamu amepewa urazini wa kufikiria, na Mungu mwenyewe anapinga binadamu kufuata mambo kipofu bila ya kutathmini. Tuelewe kuwa Allah alimpa binadamu vitu vitatu vimsaidiye katika kupima matendo yake: ilimu ya kujua zuri na baya, uhuru wa kubadilishwa ili iafiki wakati na mahali inamotumika kulingana na nia ya muktadha huo. Hakikisho la kwamba maana ya lugha ya kidini haina mwisho kwa hivyo haikufungika kama anavyoshikilia Bakhtin ni pale Kuruani

	Isitoshe, (31:27) yenyewe iliposema, 'Na lau kuwa miti yote iliomo duniani ikawa ni kalamu, na
	bahari (ikawa wino), na ikaongezewa juu yake bahari nyingine saba, [maana ya]
	maneno ya Mwenyezi Mungu yasingelikwisha.'
	anasema kwamba matendo yote katika maingiliano ya kijamii
	hutegemea nia ya mtu. Nia ndicho kitu cha kwanza kinachotangulizwa katika masomo
	yote ya dini ya Kiislamu. Mtume Muhammad amesema matendo yote yatapimwa
	kulingana na nia ya mtendaji. Ikiwa Bakhtin anasema nia ndiyo inayotofautisha maana
	ya maneno katika lugha basi nia ndiyo inayoangaliwa kwanza katika tendo lolote la
	mwislamu. Hivyo, nia ina jukumu la kwanza katika matendo ya kidini sawia katika
	usemaji wa kilugha.

kujichagulia, na akampa urazini

(Draz, 2008:16)

. Vitu vitatu hivi vilikuwa vimuongoze ili asijikalifishe yeye na kuwadhiki wengine wakati anapotaka kufanya jambo. Mbali ya vitu hivi alivyopewa binadamu pia alipewa mwongozo wa wahyi (maelezo ya Mungu) ili vizidi kumfunza na kumwerevusha kuhusu masuala ya kimaadili. Mwongozo huu kulingana na waislamu ni Kuruani iliyoteremshiwa Mtume Muhammad. Kwa hivyo, kulingana na wanazuoni, Allah hakumkalifisha binadamu na sheria ila kwanza alimpa akili ya kufikiria na baadaye akamsaidia kwa kumuaidhi ili asipotee katika matendo yake.

Ithibati hizi kutoka kwenye Kuruani na Sunna ya Mtume Muhammad inaonesha kwamba pana masemezano yanayotokea baina ya pande zinazozozania jambo wakati linapodhihiri katika jamii. Mjadala huu wa kutafuta suluhisho la tendo la kijamii ndiyo inayoitwa Ijtihadi 'kujitahidi wanazuoni kielimu' kutaka kusaidia umma badala ya kuidhiki

[START_REF] Said | Orientalism[END_REF]

. Pia, tumeona kwamba kimaadili binadamu amepewa uwezo na dini kuamua jambo kulingana na maslahi yatakayopatikana yenye kuisaidia umma hata kama ijtihadi itakwenda kinyume na matakwa ya watu wanavyoamini budi liwe limo katika mipaka ya kisheria. Kwa hivyo, kutokana na ufafanuzi huu tulioutoa ni wazi kwamba lugha ya kidini inakubali masemezano baina ya lugha mbali mbali za wasemezanaji na inakubali Maelezo haya ndiyo yaliyotupa sisi uwezo wa kuuangalia kwa makini utenzi huu na kufaidika na uchanganuzi tulioufanya kulingana na lugha hii ya kidini. Pia tumeweza kutoa msimamo mwingine tofauti kuhusu maoni ya Bakhtin juu ya usemezano na lugha ya kidini kama walivyoainisha Fischer na

  Imam Shafii (muasisi wa dhehebu la kisunni la Shafii) ameifasiri kauli ya Mtume Muhammad, 'Ukitaka kuniswalia mimi basi sema, 'allahumma swali ala Muhammad wa ali Muhammad', kuwa maana ya 'ali Muhammad' ni 'jamaa zake Mtume'. Baada ya kutaja sahaba, mtunzi anaanza kuwataja 'watu wa nyumbani'. Hao ni Bwana Ali, mkewe Bibi Fatma, na watoto wao Hasan na Husein. Katika Siri beti za 15 na 16 zimehusishwa watu hao wa nyumbani. Fasiri nyingine imesema 'ali Muhammad' ina maana ya kila muumini wa dini ya Kiislamu. Ndivyo ubeti wa 17 unavyozungumzia kila muumini anakuwa ni 'ali Muhammad'.

		Muumba yuwa na mwezi.
	12.	Na sahaba wote pia
		Humsalia nabia
		Pamwe na kumnyenyekea
		Rabi mtenzi himizi.
	13.	Humsalia bashiri
		Sayidi Abubakari
		Na maulana Umari
		Khalifa ya wasikizi.
	14.	Humsalia amini
		Maulana Athumani
		Na amiri muumini
		Ali simba muokozi.
	15.	Na sayidina Fatuma
		Humsalia daima
		Baba wakwe muadhama
		Sala'ami muombezi.
	16.	Na auladi wa ina
		Hasani na Huseina
		Humsalia amina
		Sayidi mnyenyekezi.
	17.	Na jamii Isilamu
		Wafuweteo Karimu
		Humsalia Hashimu
		Asoumbwa na simazi.
	Ubeti wa 11 umehusishwa na kumuombea Mtume Muhammad peke yake. Huku
	kumwombea Mtume ni amri iliyokuja kutoka kwa Mungu mwenyewe wakati
	alipowaamrisha malaika wake pamoja na waumini wote wa Kiislamu wamwombee
	Mtume Muhammad kwani Yeye Mola naye pia humwombea (Kuruani, 33: 56).
	Kuanzia ubeti wa 11 hadi wa 17, mtunzi amehusisha beti hizi na kuwaombea
	'Mabwana' kwa neno la mtunzi 'sayyidi' Abubakar, Umar, Athman, na Ali ni sahaba
	rehema Mtume Muhammad pamoja na sahaba zake wakiwemo pia jamii yake na
	wakubwa wa Mtume Muhammad; yaani marafiki, lakini ni wendani zaidi wa Mtume,
	mwisho jamii ya Isilamu. Mtunzi anasema:
	11.	Waswalatu wasalamu
		Humwendea muungamu
		Kipendi chakwe Karimu

kwa sababu ya kujitolea kwao kuitumikia dini ya Kiislamu. 'Mabwana' hawa wamepewa umbele katika ubeti wa 12 hadi wa 14.

  . Mbinu hii inatokana na hadith ya Mtume neno 'bismillahi' (alivyonieleza Marehemu Sheikh Shee Ali nilipokutana naye 21/1/2013, Mji wa Kale, Mombasa). Katika tafsiri ya Kuruani ya Ibn

	Kathir (h.t.:28) maelezo yake yanaonesha umuhimu wa 'bismillahi' katika kila jambo ili
	kutaka jambo likubaliwe na libarikiwe na Allah. Pili, ni kutaka kumwepushilia mbali
	shetani ambaye, kulingana na dini ya Kiislamu, ndiye adui mkubwa wa binadamu.
	Utenzi wa Siri haukuanza na 'bismillahi'. Siri umeanza hivi:
	1.	Akhi pani kwa upesi
		Ilo ali karatasi
		Na wino mwema mweusi
		Utulizao maozi.
	Tukiendelea mbele kidogo katika Siri ubeti wa 3 mtunzi anasema:
		Nowe ina la Wadudi
		Bismilla nibutadi
		Ndiye pweke wa abadi
		Mfalume mwenye ezi.
	Muhammad kwamba jambo lolote lazima lianze kwa 'bismillahi', ikiwa halikuanza na
	'bismillahi' basi jambo hilo halikukamilika. Ushahidi wa kuanza jambo lolote na

'bismillahi', ni Mtume Muhammad alipopewa utume na Mwenyezi Mungu kwanza aliambiwa, 'Soma! Kwa jina la Mola wako' (Kuruani, 96:1). Maneno haya ndiyo yanayoashiria asili ya

  Bwana wa viumbe wote'. Neno hili 'bwana' laweza pia kutafsiriwa 'Mlezi'. Kulingana na Ibn Kathir (h.t: 35) Mungu anapenda kusifiwa juu ya Uungu

	3. watupu kesho ahera'. Kwa sababu hiyo mtunzi akamtaja Rahiim kuwa ni 'sifa' ya upole Nowe ina la Wadudi
		10.	Bismilla nibutadi Himdi ndakwe Moliwa
	kwa waumini.		Ndiye pweke wa abadi Lillahi Mwenye afuwa
			Mfalume mwenye ezi. Na swala ni ya Rasuwa
	5. wake na anapenda kushukuriwa, ambayo ndiyo tafsiri nyingine ya 'himdi', kwa sababu Na al Rahimi tataya Muhamadi Muhijazi.
		4.	Ndiye pweke Rahimani Sifa za Mola Jaliya
	Muawazi duniani Wema na wawi yuwani 201. Kwa rehemayo Karimu Beti hizo tano zinamsifu Mungu kuhusu uumbaji Alioufanya. Yeye ndiye Aliyeumba ya neema nyingi alizompa binadamu. Ndiyo maana mtunzi hakuacha kuitaja neema ya
	Atateuwa Azizi. Turahamusi kaumu Urahamuo dawamu watu, malaika, ardhi, mbingu, hurilaini (wanawake wa peponi), manabii na mitume. kuweza kuandika na kumshukuru kwa kipawa hicho.
	5. Kwa ufupi, kila kitu katika ulimwengu huu na huo wa peponi amekiumba Yeye. Halafu Na al Rahimi tataya Wajao twise simazi. Sifa za Mola Jaliya Wahidu Llahu Muyuzi. Allah ni mpole kwa waja wake wema na ndivyo alivyosema Mwanalemba, mtunzi wa anatoa shukurani kwa neema hizo. Sifa zote hizo zinarejelea aya katika sura ya kwanza Mtukufu wa wilaya Baada ya kuangalia lugha hizi zinazoonesha tofauti tofauti za maombi pamoja
	Mbali na kumsifu Mungu kwa majina hayo, pia mtunzi ametenga beti tano
	zinazofuata katika mada hii ya kumsifu Allah. Anasema:
	anaoneshatofauti hii:	6.	Ndiye Bwana Bwana wetu
		4.	Ndiye Sulutani wetu Ndiye pweke Rahimani Ndiye Mukhuluku watu Muawazi duniani Wema na wawi yuwani Wainga na wamaizi.
		7.	Atateuwa Azizi. Ndiye mukhuluku sama
			Na aridhi na naima
	Tofauti ya 'Rahman' na 'Rahiim' ni kwamba Rahmani hufasiriwa kuwa 'Mwenyezi Na malaka muadhama
	1. Mungu Mwenye Kurehemu wema na waovu humu duniani' na ndiyo mishororo hiyo Kusabihi ndiyo kazi. Bismillahi naikadimu Hali ya kutunga hino nudhumu 8. Akakhuluku Dayani asemavyo Marehemu Sheikh Shee Ali (mahojiano 21/1/2013, Mombasa), sura Fatiha Na ar Rahmani kiirasimu mitatu ya kwanza katika (ubeti wa 4) inavyosema na ndivyo alivyosema Ibn Kathir (kt). Na huri na walidani Basi ar Rahimi nyuma ikaye. Akawaweka peponi imeanza kwenye 'Bismillahi rahmani rahiim'.
	Kwa upande mwengine, Rahiim ni sifa ya Mungu Mwenye huruma nyingi kwa Kwa shanile na majazi.
	waumini wake. Hii ndiyo maana Rahiim hufasiriwa kuwa 'Mwenye kurehemu wema 9. Akakhuluku Jalali
			Nabiyi na Mirisali
			Tena Akawafadhili
	Mtunzi anasema:		Kwa njia ya uongozi.

Siri imevunja 'bismillahi rahmani rahiim' katika beti tofauti, si kama Al Inkishafi iliyotaja yote katika ubeti mmoja. Al Inkishafi imeyaweka majina yote ya Mungu katika ubeti mmoja: Katika ubeti huu kauli nzima ya 'bismillahi rahmani rahiim' imewekwa katika ubeti huu. Lakini katika Siri mtunzi ameyaweka maneno haya yote katika beti tatu tofauti.

Maneno tuliyoyaweka sisi kwa herufi za mlazo tunayapata hayo maneno matatu 'bismillahi rahmani rahiim'. Mtunzi wa Siri ameweka hivi maksudi apate kubainisha kwamba pana tofauti baina ya maneno haya mawili 'rahman' na 'rahiim' na pia kutaka kuonesha ufasaha aliyonao kuhusu maneno ya kiarabu au ya kidini. Kulingana na tafsiri ya Kuruani ya Ibn

Kathir (h.t.: 31) 

ameonesha kwamba maneno 'rahman' na 'rahiim' yanatokana na neno moja 'ruhuma'au 'huruma'. Ibn Kathir ameonesha kwamba 'Rahman' lina nguvu zaidi na kazi zake nyingi kuliko 'Rahiim'. Mtunzi wa Siri utenzi huu. Isitoshe, Rahman ni jina la Mola pekee hakuna mtu awezae kuchukua jina hilo. Musaylamatul Kadhdhab alipojiita kwa jina Rahman wa Yammamah, kulingana na Ibn Kathir (h.t:32), Mungu alimkashifu na kumwita 'mrongo' na ndiyo likawa jina lake Musaylama Mrongo. Mtunzi huyu aliposema 'Ndiye pweke Rahimani' ni kwamba hakuna mwengine aitwaye Rahman. ya Kuruani inayoitwa Fatiha au Ufunuo. Sura hiyo pia inajulikana kwa majina mengine Mama wa Kuruani, Sabaatul minal mathani (Aya Sabaa Zinazokaririwa) katika swala na Kuruani Tukufu (Ibn Kathir, h.t.:10). Kulingana na Ibn Kathir (h.t.:11) kutoka kwa Mtume Muhammad mwenyewe, 'ni sura ambayo haijateremshiwapo mtume mwengine yeyote' na ni sura ambayo husomwa katika kila rakaa katika kila swala ya waislamu mara tano kwa siku.

Kulingana na Ibn Kathir, Mtume Muhammad amesema, ikiwa mtu hakuisoma sura hii katika rakaa moja basi swala yake haikufaa. Aya anayoirejelea mtunzi katika ubeti wa 10, 'Himdi ndakwe Moliwa', ni aya ya pili katika sura Fatiha kulingana na Imam Shafii na wanazuoni wengi wanasema kwamba sura Fatiha huanza kwenye 'Bismillahi'. Kuna kundi lingine la wanazuoni lenye kusema kuwa aya ya kwanza ya sura hii ni 'Alhamdulillahi rabbil alamina' (Ibn

Kathir, h.t.: 26)

. Kulingana na kauli yenye nguvu, Aya anayoitaja mtunzi katika ubeti wa 10 ni ile aya ya pili katika sura Fatiha inayosema 'Alhamdulillahi rabbil alamina' tafsiri yake, 'Kila jinsi ya sifa njema ni za Mwenyezi Mungu, na shukurani kwa Allah, utafiti umeyakinisha kwamba pana uratibishaji katika maombi ambao si wa kiholela. Aina ya uwasilishaji huu inatokana na mafundisho ya Mtume Muhammad mwenyewe ambaye aliwafunza watu namna ya kuomba. Aliwaambia kwanza waanze na jina la Mungu, halafu wamsifu Mungu, kwa mfuatano huo wamswalie yeye, na baadaye watoe mahitaji yao (Jami Atirmidhi, Hadith ya 3488). Na huu ndiyo mfumo alioutumia mtunzi wetu aliyeunakili kutoka kwa sura Fatiha

  . Katika beti kadhaa za Siri, mtunzi amenukuu moja kwa moja maneno kutoka kwengine na hasa Kiarabu. Lengo lake ni kubainisha kwamba hii ni lugha ya msemaji mwengine. Maneno yote katika ubeti mmoja kutoka Siri ni ya kilitifati.Mbali na kwamba ni maneno ya kunukuliwa kitadmini lakini pia ni manukuu kutoka kwa dua alizowafundisha Mtume Muhammad Waislamu ili waweze kuzitumia ziwafae wakati wa dhiki au wakati wa furaha. Nukuu ya kilitifati inatokana na maneno aliyoyasema Sayyidna Ali wakati wa vita vya Khaibar kumwambia Mirhab (Ibn Kathir,

		Ma 'adhuma shanika	Utakatifu ni wako Allah na
	Jedwali 5.1: Maneno ya Tadmini Ya Rabbi wa 'izzatika Maneno Yaliyonukuliwa Kitadmini Ubeti Maneno Wakenenda mashujaa Ma jalla sultwanika 381	Shani Yako kuu ewe Mola kwa uwezo wako na ufalme Wakenda mashujaa wasikilizi Kiswahili Sanifu wako
	103	Wa ila Allahu Azizi. Samu'a laka wa twa'a Wa ila Allahu Samadu	na wenye kutii amri yako Na Mtegemewa Pwekee
			siabudu mwengine isipokuwa
	115 382	Ba'azuhu kwa ba'azi Moliwa la 'abudu Yakapijana upesi Farduka ya Wahidu	baadhi kwa baadhi Yakapigana vikali majeshi wewe.
		Kamwamkuwa Aliyi Ila siwaka mwamuzi.	
		Bunu Abi Twalibiyi Na umenamkuwami	
	176	Karama Allahu taqiyi Ewe tumwa sala'ami	Aunawirishe Mungu uso wa
	417	Wajahahu kana mwezi. Sayidina l anami	sayidna Ali mcha Mungu Bwana wa viumbe wote
		Na isimu tadhakuri Mwenye sifa na uyuzi.	
		Ni siri l asrari	Siri ya masiri na nuru ya
	212		manuru
		Wa nuru l anwari	
	Tanbihi: Maneno ya herufi za mlazo ndiyo maneno ya kitadmini.
		Yenye heri na majazi.	
		Salla Allahu alaika	Akuombee wewe Mungu
	Jedwali 5.2: Maneno ya Litifati	
	266 Maneno Yaliyonukuliwa Kilitifati Kipendi chakwe Rabuka	
	Ubeti	Maneno	Kiswahili Sanifu
	319 238	Ya Rabi anta Arhamu Fa ma lahum Maula Na kunia langu yuwa Ni Haidari mzawa Shujaa nisiyo tuwa Nidhiliyo wanwa shizi. Ghairuka ya Rabi.	Ewe Mola wewe ndiwe Na lakabu yangu fahamu Mwenye kuwaonea huruma hawana Mola mwengine Ni Haidari aliyezaliwa Jasiri asiyeogopa isipokuwa Wewe Huwashinda wenye kunywa pombe
		Niiliani huweta	Njooni nawaita
	336 123	Radhia Allahu 'anhu Nisiokoma kuteta Katika wangwa wa zita Kondokani katwiliki Ni nyani takobarizi.	Radhi za Mwenyezi Mungu Nisiyokoma kupigana Kwenye uwanja wa vita ziwe juu yake Umetakasika na ubaya. Ni yupi atakayekupigana?
	Tanbihi:	Abubakari sadiki	
	380		
		Akanena mbwaramaki	
		Subhanaka muyuzi.	

  Katika Siri mtunzi anataharukisha kuhusu hirizi na ufaafu wake hadi mwishoni ndipo anapofafanua faida ya hirizi kitaalamu. Mwalimu Jibril, kama anavyomuita mtunzi, anatumwa na Mungu kuja kumbainishia Mtume Muhammad kuhusu faida ya hirizi na hivyo kutuonesha umuhimu wake. Mtunzi anasema: Tangu mwanzo anatuambia kuwa hirizi hii ina manufaa na manufaa yake ni mengi tena amesema ni kufupiliza tu kwa sababu sifa za majina ya Mungu ni nyingi, kama alivyosema al

	Jedwali 6.1: Faida za Hirizi		
	402.Ni matukufu pulika	404. Mtu hoyo mfadhala	405. Hangiwi maisha yake
	Maina yakwe Rabuka	Kinwa maina ya Mola	Ni msiba mpulike
	Na mtu mwenye kwandika	Wepukane na madhila	Katika moyoni mwake
	Menali mangi majazi.	Milele hana kinyezi.	Ila kwitwa ni Azizi.
	406. Walau hamu naghamu	407. Na siku hiyo bashiri	472. Dua hinu Mustwafa
	Hawi nayo kwa dawamu	Ya Kiyama kudhihiri	Ni kama mtu wa sifa
	Mtu hoyo muadhamu	Hufungamana umuri	Alowakifu Arafa
	Mungu amemhifazi.	Na maina ya Muyuzi.	Siku ya Juma muyuzi.
	473. Thawabuze tatongowa	474. Siku ya kufa basiri	475. Wala kabisa haoni
	Mtu takoitukuwa	Hawaonani umuri	Zituko za kaburini
	Dua hinu ya sitawa	Na Munkar wa Nakiri	Mtu hoyo kwa yakini
	Hapati la kumuuzi.	Hawamwandiki maozi.	Ya Rabi memhifazi.
	476. Yuwa mtume rasuwa	477. Na Ahira ni zaidi	479.Humpa Mola Mkwasi
	Dua hinu ikuziwa	Hutekeleza ahadi	Pepo ya Firdausi
	Ulimwenguni ni dawa	Na kuokoka na abadi	Kangiya ndani upesi
	Kwa kula mawi marazi.	Na haufu na kinyezi.	Ziunguni kabarizi.
	507. Manufaaye basiri	516. Na yambo ulitakalo	517.Hukupa Mola upesi
	Nda Rihi li Ahmari	Lolote ulipendalo	Kwa kuduraye, Mkwasi
	Huziwiya kula shari	Ukalinuwiliyalo	Ukafurahi nafusi
	Na baa za wazimzi.	Hulipata uli razi.	Moyo ukesa simazi.
	Tanbihi: msisitizo ni wetu		
	Maneno yote tuliyoyaweka katika herufi za mlazo yanaonesha faida inayopatikana na
	hirizi ya majina ya Mwenyezi Mungu. Kama tulivyosema awali, lugha ya kitaaluma

haina madoido au lugha ya kuficha litakalosemwa, na mtunzi wa Siri naye amejitokeza kuielezea vile inavyostahiki. Mtunzi ameeleza faida kumi na sita za hirizi.

  Tuelewe kuwa mtunzi wa Siri hakusema popote yeye ni daktari, yeye anarejelea aliyoyasoma kwengine. Haya yanaonekana Ya mato mwenye kwalika' maana yake ni 'dawa ya mwenye jicho la husuda (kutia dege)'. Husuda ni kuona wivu na kitu alichonacho mwenzako na wewe ukakitamani kitu hicho. Mtume Muhammad alionya kuhusu jicho na kwamba mtu akimwonea mwenzake kijicho basi ajue husuda yake itakula mema yake kama moto unavyokula kuni. Pia, husuda ya jicho huweza kushinda kudura kwa sababu uhasidi ni uovu mkubwa. Hivyo, hirizi hiyo ya majina ya Mungu itaweza kushinda magonjwa yanayoletwa na hasadi. Lugha ya kitaaluma imejitokeza kwa sababu ya weledi aliyoonesha mtunzi katika kutoa maagizo ya dawa hiyo pamoja na sehemu za kuponywa na dawa hiyo. Talasimu lina ushindani katika mawanda ya taalimu ya Kiislamu na wengi siku hizi wanapinga. Hata wakati wa utafiti nilipomuuliza ustadh mmoja kuhusu hirizi alikana kunambia chochote kwa sababu ya ikhtilafu za wanazuoni kuhusu hirizi na uhalali wake.

			Na huma iliyo ndani
			Ilo bora ya marazi.
		510. Mtu hoyo ya rasuli
			Humwepuliya Jalali
	6.3.2.2 Utabibu wa Pepo	Na kupijwa panga kali Zisizo ukimbilizi.
	511. Tena ni dawa yakini Magonjwa aliyoyataja mtunzi si ya viungo na ya kuonekana pekee hata
	Ya wengo wa matumboni Anwao kwa kuamini magonjwa yasiyoonekana pia ameyataja. Mtunzi anasema kuwa hirizi ya majina ya Kadhalika, mgonjwa wa majini aweza kusomewa Kuruani, kwa mfano, Ustadh
	Hoyo Mungu Memrizi. Mungu inaweza kutibu hata pepo wabaya, kama pepo mwekundu. Mfano ni katika ubeti Bwana Heri (mahojiano naye 7/3/2016, Kisauni, Mombasa) alinitajia Suratul Baqarah
	ufuatao:	513. Dua hinu nabiyaka Ni dawa haina shaka
		Ya mato mwenye kwalika 507. Manufa'aye basiri Na mangine ya kuuzi. Nda Rihi li Ahmari
		Huziwiya kula shari 514. Yuwa ewe mswafiwa Kipendi chakwe Moliwa Na baa za wazimzi.
			Kwa kula ndwee ni dawa
			Hinu tukufu hirizi.
	Wakati mtu anaposawazwa na majini na kufanywa kiti chake (Middleton, 1992),
	katika beti zifuatazo:	
	walimu (hawaitwi matabibu/daktari kama tulivyopata nyanjani) huitwa kuja kumsomea
		506. Hirizi hinu shafia
	Ina mangi manufaa yule aliyeathirika na 'upepo mbaya' na halafu ndani ya kisomo hicho pana kutoa sadaka
			Kikweleza mwenye twaa
			Kula yambo wamaizi.
		509. Humwepulia Manani
			Na kiwee cha twauni

Beti hizo zinapochunguzwa zinaonekana kuzungumzia maswala ya utabibu. Awali, pana matumizi ya maneno kama 'dawa', 'ndwee', 'twauni', 'wengo', maneno ambayo yanagusia sehemu za mwili. Pia, ametumia maneno ya kushawishi na ya uhakikisho. Ni mfano wa muuzaji dawa au bidhaa yoyote anapomshawishi mtu anunue dawa hiyo ili imfae kwa sababu ya mjarabu aliyonao. 'Ni dawa haina shaka', 'kwa kula ndwee ni dawa', na mbali na dawa ya viungo vya mwili, pia ni dawa ya visivyoonekana kama hasadi ya macho. Anaposema, 'Katika mshororo wa pili wa ubeti wa 507 mtunzi anasema hirizi hii inaweza kutibu rihil ahmari 'pepo mwekundu' na huzuia kila baa lisikupate. Mtume Muhammad amesema kwamba majini wako na wanaishi kama sisi, wanakula, wanakunwa, wanalala, wanaoa, wanaolewa; ni ulimwengu kamili mbali na huu wetu. Pia ametwambia kwamba kila mtu ana jini amemwambata

(Qurtubi, Juz. 22, 2006:579) 

na jini huyo humwamrisha afanye mabaya (kama alivyonambia Ustadh Bwana Heri, 7/3/2016, Mombasa). Mtume Muhammad pia alikuwa na jini amemwambata lakini wake alisilimu kwa hivyo humwamrisha afanye mazuri tu (www.islamqa.info/en/2340).

(kuchinja mnyama kama kafara ya mtu yule). Mgonjwa huyo huandikiwa talasimu ya pete au Kuruani avae ili ahifadhike na athari mbaya za mapepo wabaya au aiangike hirizi hiyo nyumbani.

(Sura ya 2), pamoja na Surat Twaha (Sura ya 20) na Suratul Aaraaf (Sura ya 7). Mtume Muhammad aliteremshiwa sura mbili muhimu sana kwa mambo ya sihiri na akasema kila mtu afanye bidii kuzisoma kabla ya kulala ni kinga ya athari zozote za majini. Sura zenyewe ni Suratul Falaq (Sura ya 113) na Suratul Nas (Sura ya 114). Kulingana na Mtume Muhammad hizi ndizo sura za kuvunja uganga wowote. Sura zote hizi zatufundisha tumtegemee Allah kujilinda na vituko vya mapepo.

Mtunzi inaonekana anatupa siri za zaidi kuhusu majina ya Mwenyezi Mungu. Katika vitabu vya sihiri majina ya Mwenyezi Mungu yamepewa kipaumbele katika kumsaidia yeyote aliyepatwa na 'upepo mbaya'. Ndani ya kitabu Usul Hikma cha al Buni (h.t:130) au al Aufaaq, inasemekana cha Al Ghazali, (h.t:21) kuna maelezo mengi kuhusu dawa za kupambana na pepo na kati ya dawa hizo ni majina ya Mwenyezi Mungu. Tanbihi moja tuliyoipata nyanjani, ni kwamba muuzaji mmoja alikataa kumuuzia mtafiti vitabu kuhusu mambo hayo ya sihiri. Sababu aliyompa ni kwamba

  Lakini pana lugha ya ada ambayo ndiyo anayotumia malaika Jibril kuanza kumhutubia Mtume Muhammad. Mungu anakupa bishara njema'. Maamkuzi haya huyaanza kabla hajasema ujumbe wenyewe. Lugha ya aina hii, huonekana kwenye muktadha wa urasmi, wakati anayetoa habari fulani kwanza huanza kwa salamu kuwapa wanaomsikiza. Ufunguzi wa aina hii ni kutaka kumpa mpokeaji heshima kuu; kuanzisha mazungumzo baina ya watu wawili wanaojuana, na kuonesha urasmi uliopo baina ya pande zote mbili. Lugha ya aina hii huonesha masafa walioko wazungumzaji wawili na namna watakavyopaana ujumbe. Ikiwa masafa ya urasmi ni madogo, basi msemaji atamweleza msikilizaji wake yote aliyonayo. Kinyume na wakiwa masafa ya mbali; urasmi mwingi utawapinga kuzungumza vile wanavyotaka. Kwa hivyo, kwamba anayezungumza naye ni Mtume na Jibril ni mtumwa wa Mungu, masafa yashafunuka kuwa mmoja yuko juu na mwengine yuko chini; lugha inayotumiwa inaonesha pana tofauti ya kidaraja baina yao. hirizi; akisami za hirizi, na mwisho kumfunulia jina tukufu la Mola.

	455. Hirizi hinu mtumi
	Huzidi li aksami
	Yote haya alikuwa akiyasema na Mtume Muhammad alikuwa akisikiliza, hakupewa Kwa mara mia msemi
	Ifadhiliye wayuzi.
	www.debretts.com/forms-address/hierachies inatoa baadhi ya mifano ya namna ya nafasi ya kusema hata pahala pamoja. Pia, inadhihirika kwamba hutuba yenyewe
	456. Li aksami shafi'a
	kuhutubia watu kulingana na daraja zao. Kwa kawaida, kwenye dhifa kubwa pana ada ilikuwa imepangika inaanza kitaalimu kutoka yajulikanayo hadi yasiyojulikana; kutoka Izidiye manufaa
	Kwa ya sefu li kati'a
	za lugha ambapo waheshimiwa wakuu zaidi katika ngazi hupewa nafasi ya kwanza kuamini Mungu hadi kumtegemea Mungu kwa kila jambo. Aidha, ilikuwa na Ifadhiliye majazi.
	katika kutambuliwa, halafu waheshimiwa wengine mahashumu. Mwalimu Jibril madhumuni na akayatoa madhumuni yake yote na halafu akampa na nasaha ambayo 457. Na sefu li kata'ani
	anaonesha kaida hiyo anaposema katika beti za 163 na 164: Ifadhiliye yakini 6.3.5 Lugha ya Muhadhara imo katika hitimisho la hotuba hiyo. Kwa hivyo, kimuundo hii ilikuwa hotuba katika Kwa maratu thalathini
	163. Katamka Jibril muhadhara na haiwezi kuwa mzungumzaji mmoja tu alisema na mwengine amekaa Kama tulivyotangulia kusema hapo juu kuhusu kaida za mazungumzo rasmi, Imezidi maongezi.
	Akamwambiya rasuli 458. Na fadhili yenye siti
	Hakika Mola Jalali akimsikiza, isipokuwa, ilikuwa lengo la kufundisha zaidi kuliko kuwa ni mazungumzo Za sefu li kati'ati
	Akusalimu Azizi. Huzidi mbingu za nti
	ya barazani au njiani. Mfumo wa aina hii ya lugha huwa na lengo moja nalo ni: kufunza Kwa mara kumi ndombezi.
	164. Akukhusiye Latwifu
	Tahiya na utukufu na mtunzi akampa Mwalimu Jibril nafasi hii.
	Na metewa maarufu
	Ndako wewe muongozi.
	6.3.6 Lugha ya Chuo
	Tujue kwamba Mtume Muhammad mwenyewe ndiye aliyeomba aje mwalimu Jibril Tumeiita sehemu hii lugha ya chuo kwa sababu namna lugha iliotumiwa
	(kwa jina lingine Namus) amfundishe masomo ya hirizi. Mtunzi anasema katika ubeti ilivyopangika. Muundo wa uwasilishaji ndiyo unaofanya sehemu hii kuwa tofauti na
	wa 426 na 427: sehemu ya kitabibu ama kimuhadhara. Mbali ya kaida tulizokwisha zitaja hapo awali,
	426. Kwa dua njema kanena sehemu hii inaangalia uwasilishaji wa dhana kikitabu cha kitaaluma au tuseme
	Ewe Rabi Subuhana
	Nakuombawe Rabana usomeshaji wa dhana katika darasa. Katika beti za 402 hadi 407, mwandishi anataja
	Unetee abarizi.
	faida za hirizi namna zinavyomsaidia mtu mwenye kuitumia. Katika beti za 455 hadi
	427. Unetee Jibril
	Anikhubiri fadhili 458, mtunzi anatoa maelezo ya sehemu au akisami za hirizi halafu katika beti
	Za hinu hirizi ali
	Bora iso kiziwizi. zinazofuata anaendelea na faida za hirizi. Nadhari ya utafiti huu, imevutwa na
	uwasilishaji wa dhana, ufafanuzi wa dhana, kutoa vigawanyo vya dhana hiyo na

Maneno ya haya ya kirasmi pia yamerudiwa katika beti za 203-205, ubeti wa 324. Kila mtumwa Jibril, ambaye ndiye malaika mtukufu wa Mungu aliyetumwa kwa mitume wote 313 na manabii 124,000 (kulingana na Sufi al Bastami katika www.wikipedia.org), anaposhuka kuja kumpa Mtume Muhammad ujumbe kutoka kwa Mola, huamkua kisha huanza risala yake namna hii: 'Mungu anakusalimu', 'Mungu anakuletea habari', 'kuna lugha ya muhadhara iliyotumiwa na mwandishi katika utenzi huu. Lugha ya muhadhara inajipambanua kwa lugha ya utaalamu iliotumika; hadhira sikizi, na urefu wa hotuba yenyewe. Kawaida ya lugha ya muhadhara msemaji huwashibisha wasikilizaji wake na shabaha ya kutoa muhadhara itimiye.

Katika Siri, mtunzi 

amemsemesha Mwalimu Jibril kwa beti takriban tisini, kuanzia ubeti wa 441 hadi 531.

Mtume Muhammad anamuomba Mungu amlete mwalimu Jibrili amfunze hirizi ni nini na faida za hirizi ni zipi. Jibrili anamfundisha faida za hirizi hapa duniani, katika maisha ya barzakhi (mapitoni kungojea siku ya Kiyama), siku ya Kiyama, na huko ahera; tiba zilizomo kwenye hatimaye maelezo zaidi ya dhana hiyo. Kwa mfano, msomaji wa kitabu chochote cha isimu, kwa mfano, Mtalaa wa Isimu

[START_REF] Mgullu | Mtalaa wa isimu fonetiki, fonolojia na mofolojia ya Kiswahili[END_REF] 

akifungua kwenye sura ya 'Fonetiki' atakuta mfumo huu wa uwasilishaji. Mtunzi anasema:

2 Lugha ya Kujitakasa Mbele za Wajuzi

  Lamu). Kutoka mwanzo wa kutongoa kauli watunzi wa Al Inkishafi na Waji Waji wameanza moja kwa moja, kwani maudhui yanayoelezewa humo ndani na aidha hapo mbele baada ya beti hizo mbili ni maneno muhimu. Mtindo huu waliouteua umelengwa kuashiria ya kuwa maneno yanayofuata ni muhimu kabisa. Katika Siri Katika istilahi za kifasihi neno 'hadithi' lina maana ya 'ngano', 'hurafa' na hata 'mighani'(Njogu na Chimerah,1999). Neno hili 'hadithi' anajihami kabla hajakosolewa. Au, ni kinaya cha kishairi kwa kutoa lugha ya aina hii ilhali twajua ushairi ulivyo mgumu. Japokuwa mtunzi yeyote hawezi kutunga beti mia tano halafu aseme, 'mimi si mshairi'. Mwisho kabisa, mtunzi ametoa kauli kama hii ili tu kupumbaza wasikizaji na wasomaji wake, kwa vile ni kawaida washairi kusema wao si washairi, basi naye amesema si mshairi, huu ni urasmi tu.

	Katika beti mbili hizo tulizonukuu hapo juu neno 'nudhuma' limetumika mwanzo Mbele ya hadhira ikiwa si ya wataalamu, mhadhiri anaweza kuzungumza kwa
	kabisa. 'Hali ya kutunga hino nudhumu' na 'Bismillahi nabutadi yangu nudhuma' namna atakavyo huku akichukua hadhari ya kutowatweza. Kwa hivyo, mandhari ya
	katika Al Inkishafi na Waji Waji mtawalia; tunaona linatumiwa mwanzo na hii ina asili yake ni Kiarabu lenye kumaanisha 'maneno ya Mtume' au 'desturi ya watu hadhira hiyo huchangia katika ainati ya lugha atakayotumia, kama walivyosema Biber
	maana mahsusi. Kulingana na Ustadh Mahmoud Abdulqadir alinifafanulia kwamba wanavyofanya mambo' (Kamusi ya al Mawrid, 2010). Katika lugha asilia (Kiarabu) na Conrad (2009) na Brown na Yule (1983). Hadhira ikiwa si ya utaalamu, mhadhiri,
	'nudhuma' ni tofauti na 'shairi'. Maudhui yakiwa ya dini huitwa nudhuma na, kwa neno hili lina maana kali zaidi. Katika Kiarabu neno lenye mfanano na 'hadithi' (kwa kwanza, atatumia lugha nyepesi, na pili, atavunja makali ya umuhimu wa yale
	upande mwingine, maudhui yakiwa si ya dini, basi huitwa shairi (mazungumzo na yeye maana ya Kiswahili) ni 'asaatwiir' lenye kuwa na athari za 'urongo na ubunifu'. Neno atakayoyasema. Mfano wa kuvunja makali ni kama kutumia misamiati ya kawaida na Sababu ya kusema hivi ni kwamba Ustadh Ahmad Nassir katika Malenga wa Mvita
	linalotumika katika Kiarabu lenye kumaanisha 'hadithi' (kwa maana ya Kiswahili) ni pia kuleta lugha ya kiuombezi. Na ndivyo alivyofanya mtunzi katika Siri. Anasema hivi: 20. Nimezie kuitunga Dibaji yangu mjinga Nisoyuwa kuyatenga Maana kaweka wazi. (1971) na pia Mwalimu Hassan Mbega katika Dafina ya Umalenga (1984) washairi hawa wamejigamba kwamba ni wao ni malenga. Ndani ya diwani hizo yamo mashairi ya majigambo yafuatayo: Ahmad Nassir (1971:28) katika shairi 'Malenga' ubeti 1: 9/11/2012, limetajwa neno hili ubeti wa 21 ambapo mtunzi anasema: Ndimi mwavigambo malenga ndimi nimezofika
	553. Kutoweza kuyawanga Sichelei jambo wangu usemi	sitopomoka
	21. Ni fundi wa tambo wangu ulimi Nimependa kunudhumu Mimi siyuwi kutunga	kwa kutamka
	Hadithi ya muungamu Si shairi si malenga Mfungata sombo kiteza nami	humzunguka.
	Katiti iliyo tamu Wala sina utambuzi.	
	Sikizani watambuzi. Mwalimu Mbega (1984:4) katika shairi 'Potole' ubeti wa 1:	
	554. Ni moyo walitamani	
	Kaitunga wendani Ni mimi mwana mzale, mzaliwa ni walumbi Wakati mhadhiri anapozungumza mbele ya hadhara ya wasomi, lazima Muonalo sitekeni Ndimi malenga tongole, wa jadi ya Mwanachambi
	Sikuisifu uyuzi. Kulumba nikuzowele, siigi wala siombi azungumze na thika ya kwamba yale anayoyasema ni madhubuti kwa kuyathibitisha Kila mtunzi potole, hajakomaa ulumbi.
	na Amru Yaonekana mtunzi hakudhamiria kutunga 'nudhuma' bali alitaka kutunga utenzi wenye bin Amini wa Waji Waji ni tofauti. Sayyid Nassir anaanza hivi: 555. Naliiona riwaya kutokana na utafiti wake. Hii ni kwa sababu wajuzi wanaweza kuhoji hoja anazozitoa Kapenda kuineneya Beti hizo mbili zinafafanua kauli kwamba katika ushairi washairi wanao sifa ya Nanyi mkinitoleya mhadhiri kinyume na usemaji wa kawaida ambapo hakuna kuhojiwa Makosa nduza siizi. kujigamba mbele ya washairi wenzao au jamii wanamoishi. Katika mashairi mengine ya
	1. usemi wa kishajara. Haya yanadhihirika katika kauli yake anaposema: Bismillahi naikadimu (http://web.mit.edu/urop/resources/speaking.html). Katika muhadhara mhadhiri hafai Beti hizo nne zinalenga kuelezea kuwa: mtunzi si mshairi; hakatai kutolewa makosa, na Ustadh Ahmad Nassir, kwa mfano Utenzi wa Maswahibu ama Taa ya Umalenga Hali ya kutunga hino nudhumu Na ar Rahmani kiirasimu 21. Nimependa kunudhumu Hadithi ya muungamu kuomba msamaha au kusema msikilizaji akiona kosa basi arekebishe. Kwa kutongoa asimfanyiwe dhihaka. Kwa sababu tangu mwanzo amekwishasema yeye si mshairi. unamkuta akijiweka chini ya wasikilizaji kwa lugha hii ya kunyenyekea na kujifanya Na ar Rahimi nyuma ikaye. Katiti iliyo tamu Sikizani watambuzi. maneno haya ya 'kiuombezi', mhadhiri anaonekana hakuufanya utafiti kisawasawa Katika beti hizo mtunzi amejiteremsha chini kwa kunyenyekea na pia kujitakasa na yeye si mshairi. Ilhali nilipohojiana na Ustadh Ahmad Nassir (18/1/2013, Mombasa),
	Amru bin Amini (Shitemi, 2010) katika Waji Waji yake anaanza hivi: 1. Na Alhamdu kiiratili kama kusoma wataalamu. Bismillahi nabutadi yangu nudhuma Katika ubeti huo mtunzi anatufunulia wazi dhamiri yake nayo ni: 'Hadithi ya ndiyo anaomba msamaha. Haya yaliyoelezwa yanafungamana na pale iwapo hadhira ni makosa yoyote yatakayopatikana. Pengine kuna uwezekano kwamba huchelea asije alinieleza kwamba si yeye (Ustadh Ahmad Nassir) aliyekitia jina kitabu hicho Malenga
	Sala na salamu nda Mtume na walo nyuma
	Alifu Ali na sahaba na dhuriya wenye karama na wafuwaseo
	wafuwasi tariki njema.	

Tofauti na Al Inkishafi na Waji Waji mtunzi wa Siri analitumia neno 'nudhuma' si kwa maana yake hasa kama nilivyofahamishwa na Ustadh Mahmoud Abdulqadir (kt). Kwa vile 'nudhuma' lina mahali pake mwanzo na wala siyo baada ya dibaji (ubeti wa 20). muungamu, Katiti iliyo tamu'. Mtongoo huu una msamiati miwili yenye kuonesha dhamiri ya mtunzi. Ametaja neno 'hadithi' na 'katiti iliyo tamu' yenye maana ya 'ngano' na 'kidogo inayopendeza'.

'kasas' ambalo kwa Kiswahili limebadilika na kuwa 'kisa'. Katika Kuruani sura ya Nabii Yusuf inaitwa 'ahsanal kasas' (kati ya visa bora) kwa sababu ni matukio halisi yasiyokuwa na chembe ya ubunifu. 'Katiti iliyo tamu' imepunguza ukali tunaouona katika Al Inkishafi na Waji Waji na kuufanya utenzi huu wa kibunilizi japo una ukali ndani.

6.4.

akaambiwa amedai ukamilifu ambao ni wa Mungu pekee. Maneno haya tunaweza kusema, ni unyenyekevu wa Kisufi au lugha ya kiuombezi kwa sababu ya kuogopa kukosolewa; yaani wa Mvita bali ni mwandishi wa 'utangulizi' wa kitabu hicho

(Shihabudin Chiraghdin) 

  Siri ni ule wa kuunda maneno kwa mbinu ya ufupisho wa herufi za mwanzo za kila neno. Kiisimu ni mbinu ya baina ya maneno) ulivyotumia katika ujumbe mfupi. Sasa basi wengi kati ya wale waliohojiwa na Biber na Conrad walisema ni aula kuandika kwa mkato. Mtunzi

	anatumia katika beti za 15, 189, 347, 363, neno ambalo ukiliangalia ni neno lenye
	kujisimamia kivyake, lakini ni akronimu. Mtunzi anasema:
	189. Akisa kusikilia
	Mtume wetu nabia
	Akashuka Mmakia
	Sala'ami Muombezi.
	'akronimu' (Yule, 2010). Biber na Conrad (2009) wakielezea mbinu iliyozuka hivi sasa
	kutokana na mfumuko wa teknolojia ya habari, wanasema kwamba katika utafiti
	walioufanya kuhusu uandishi wa jumbe fupi wamekuta kwamba watu wengi
	wanapendelea kuandika maneno kwa mkato kwa vile kuchapa hayo maneno marefu ni

kazi kubwa. Pia, ni taabu kusoma maneno mengi tena marefu, na tena, makampuni ya mitandao hulipisha, saa nyingine, kutokana na maneno na vihusika vingine (kikomo, nafasi 'Sala'ami' iliyotumika hapa na katika beti hizo nyingine tulizozitaja ni mkato wa 'SwalaAllahu Alaihi wa Sallam' (kwa Kiarabu huandikwa )صلعم yenye kumaanisha 'SwalaAllahu' rehema za Mwenyezi Mungu, 'Alaihi', ziwe juu yake; 'wa Sallam', na amani.

Dammann (1940:216) 

ameyataja hayo ya akronimu katika tanbihi 1. Maneno haya hutamkwa kila baada ya jina la Mtume Muhammad kutajwa. Kama ilivyo katika jumbe fupi kuna pingamizi za kiuwasilishaji na kiuchumi, katika ushairi, hasa wa kijadi;

  Lugha hii ya kupewa ni kama zile lugha zinazotumika bungeni kusifu mawaziri kwa kazi zao, au kwenye mihadhara ya dhifa, ambapo hakuna kuambizana bali ni kusikiliza tu. Katika Siri mifano ya lugha ya ndani inapatikana

	kwingi, kwa mfano, beti za 150-151 mtunzi anasema:
	150. Walemewa sahaba
	Ni kufari waso toba
	Wenye dhambi na ukuba
	Na izara ilo wazi.
	151. Ni kitendo mfahamu
	Cha hoyo mwenye laumu
	Andharuni dhalimu
	Mtokozwa ni Azizi.
	Hapa mtunzi amechukua jukumu la kuelezea namna vita vilivyopamba moto kiasi cha
	kwamba wanajeshi wa Mtume Muhammad wameelemewa na maadui wao. Maelezo
	hayo ni ya kisimulizi na ni kama mtunzi mwenyewe yuko hapo akiyashuhudia
	mapambano. Si lazima wakati wa kuitongoa hadithi tu ndiyo mtunzi hutumia lugha ya
	ndani, bali pia wakati anapotaka kukaribisha matendo yajayo katika hadithi. Kwa
	mfano, mtunzi anasema:
	108. Kala Shekhe mtukufu
	Unenee msanifu
	Mwenye radhi ya Latifu
	Na Mtume muongozi.
	127. Basi tena pulikani
	Wakati hono yakini
	Unenee muumini
	Mwenye kurawi muyuzi.

  kwamba 'lahaja ni lugha ya kimaeneo au kijamii inayojipambanua kutokana na misamiati na miundo yake ya kisarufi'. Kulingana na Chiraghdin na Mnyampala kisarufi ambayo haitumiki katika Kiswahili Sanifu. Kwa mfano, mtunzi anapotumia kauli 'Yalietwa ni Karima' katika ubeti wa 396 kiunganishi 'ni' kwa hivi sasa kimebadilika na kuwa 'na' katika Kiswahili Sanifu. Au, vivumishi vimilikishi 'chakwe' na 'wakwe' kwa maana ya 'chako', 'chake' na 'wako', 'wake' mtawalia havitumiki tena katika Kiswahili Sanifu. Sababu ya utumiaji wa Kingozi katika utenzi huu yaweza kuwa ni utenzi wa kale au ni kutokana na kwamba Kingozi ndiyo lugha tukufu katika utunzi wa mashairi.

	Mkwasi ub. 190	Tajiri
	Mti kutwa na makungu ub. 106	Mchana kutwa na usiku
	Mtokozwa ni Azizi ub. 151	Amelaaniwa na Mungu
	Mzamikwawa ub. 330	Mfalme
	Mzungu ub. 215	Muovu
	Na nyama zao ub. 40	Na wanyama wao
	Nalishandwa ub. 558	Nilizaliwa
	Njeo ub. 383	Wakati
	Ranjiye ub. 74	Rangi yake
	Simba ya Mola Azizi ub. 222	Simba wa Mola
	Wakasimika ub. 116	Wakasimamisha
	Wakwe ub. 15	Wako, wake
	Wawi ub. 4	Wabaya
	Wayoli ub. 359	Wanajeshi
	Tofauti za mifanyiko ya kiisimu (kifonolojia na kimofolojia) huzipambanua lahaja hizi
	(1977) kuna lahaja zaidi ya kumi na tano za Kiswahili. Tulipokuwa nyanjani (Mombasa za Kipate, Kiamu na Kimvita. Wakati tulipokwenda nyanjani kwa utafiti huu,
	na Visiwa vya Lamu) tulikuta kwamba kila mmoja ya wazungumzaji hawa wa wazungumzaji wa Kiamu wanasema {amezokuya} ilhali kwa Kipate ni {amedhokuya}
	Kiswahili tukimuuliza anazungumza lahaja gani hawaelewi swali ila tumuulize kwa Kimvita ni {alokuja} na kwa Kiswahili Sanifu ni {aliyekuja}. Mofimu {-mezo-}
	'wazungumza lugha gani?' Moja kwa moja jawabu zilizopatikana: Kiamu, Kisiu, inapatikana katika Kiamu na kisawe chake katika Kipate ni {-medho-}. Kwa hivyo,

Kipate, Kibajuni/Kitikuu lahaja za Lamu na visiwa vyake, na Kimvita lahaja ya Mombasa. Maelezo haya yanaafiki mawazo ya Bakhtin kwamba lahaja zisichukuliwe ni Tanbihi: ub. ni ubeti na b. ni beti. Herufi zilizokolezwa weusi ndizo tofauti za kilahaja. Tukirejelea Jedwali 5.3 imebainika kuna aina za lugha za kilahaja zilizotumika katika Siri. Lahaja iliyodhihiri sana katika utenzi huu ni ya Kiamu inayozungumzwa zaidi katika Kisiwa cha Amu na kama tutakavyoeleza katika sehemu ya lugha ya mnukuzi tutafahamu ni kwa nini Kiamu kimedhihiri sana katika utenzi huu. Maneno kama '

Wainga' ub. 6, 'Kipendi' ub. 11, 'Nimezie' ub. 20, 'Wayuzi' ub. 22, 'Zitimbi' ub. 25, 'Zita' ub. 121, na 'Kapowa' ub. 60 

ni mifano ya maneno ya Kiamu.

Maneno kama 'katiti', 'kitoto', 'kusikilia' yanapatikana katika Kiamu na Kipate. katika Kiamu kwenye mazingira ya wakati uliopita hali timilifu yenye kuchanganya na urejelezi wa mtendi, mfanyiko wa kifonolojia unabadilika kutoka /z/ na kuwa /ð/ katika miundo ya

  Hitilafu ya kunukuu maneno mazima ni nadra sana na tuseme ni kupitiliwa tu au ni kutokuwa na mwelekeo maalumu wa unukuzi. Tulibaini ni makosa hayo kwa sababu mtindo mmoja anaoutumia mtunzi katika kuendeleza utambaji ni mbinu ya kurudia ima neno au mshororo mzima au anaweza kuurejelea lakini akaugeuza kidogo tu. Katika

	beti za 165, 166 na 167 mtunzi anasema:
	165. Kisa hunena Jalia
	Hukwambiyawe nabia
	Isilamu hangamia
	Shujaa wavumilizi.
	166. Hangamiya wenye cheo
	Isilamu watishao
	Kwa isibabu ya cheo
	Kilo na hoyo mwakuzi.
	167. Chuo hicho kiso tuwa
	Ki pamoja na adua
	Hoyo amezolaniwa
	Andharuni mtwazi.

  Katika beti hizo kuna taswira kuhusu ngome hiyo ilivyojengwa pamoja na mahali ilipojengwa. Ni nje ya mji, tena jangwani hakuna mmea wala mti bali ni moshi mweusi unaotoka kwenye hiyo ngome. Ni juu ya jabali tena kuta zake ni pana na ndani mwatisha kwa kiza. Majini wenyewe wameogopa kuishi ndanimwe, japokuwa amechukua askari wake na kuwatia humo. Kutokana na lugha ya taswira tushamjua Andharuni (nduli) ni mtu wa aina gani, na jagina wa hadithi hii (Mtume Muhammad) yukoje.Baada ya Mtume Muhammad kupewa habari za vita hivi, akaambiwa Waislamu wanaangamia; akasimama kuja mwenyewe vitani kuviona. Hata alipokuja Mtume Muhammad kushuhudia vile Andharuni alivyofanya, yeye mwenyewe aliingiwa na shauku ya kujua mbona mtu huyu ni jabari. Anapoomba kwa Mola ndiyo Mungu kupitia kwa Jibril akamfunulia kuwa Andharuni ana hirizi aliyorithi kutoka kwa mababu zake yenye kumpa nguvu zote hizi. Mwalimu Jibril anamfunulia siri ya nguvu zote

	6.6.1.1 Taswira ya Ngome ya Andharuni	
	Picha inayowasilishwa kuhusu ngome ya Andharuni inatupa fursa sisi
	watazamaji kuona namna mambo yatakavyokuwa katika vita hivi pamoja na utenzi
	mzima utakavyokwenda. Mwanzo wa utenzi huu imechorwa picha ya husuni ya alizonazo Andharuni. Anasema:
	Andharuni ilipo, ilivyo na yaliyomo. Mtunzi anasema: 211. Iyu la kitwa tanena
	42. Naye alikuwa ati Ukee kati na kati Majabali liso mti	Cha hoyo Andharuna Pana hirizi baina Yenye sifa na uyuzi.	43. Jabali hilo yuwani Aketilo maluuni Ina lakwe tabaini
	Wala mmeya wa mizi.	Mtambuwa watambuzi.
	44. Hitwa jabali la moshi	45. Mbee ya hilo jabali
	Lenye utisho na mashi	Yali wangwa atwali
	Na hoyo mbwa kizushi	Bora usiyo mithali
	Lakwe hupija zikozi.	Awandikao maozi.
	46. Na wangwa hono wendiwa Mtunzi anasema:	47. Hitwa wangwa pulikani
	Ina lakwe tatongowa	Wa moto ufahamuni
	Wapate kuutambuwa 129. Kisa kambarizia	Na hoyo Andharuni
	Kwa kula alo muyuzi. Ulee Isilamia	Ndiye mwenyewe mzuzi.
		Upesi alimwendea	
	48. Na yuu majabalini	Andharuni mwakuzi.	49. Walau bin adamu
	Hilo lakwe maluuni	Wala majini dhalimu
	Aliwashiye husuni 130. Kinuwa mato laini	Hawali kikunidhumu
	Iliyo bora ya kazi.	Kimuona muumini	Ndani hawakumaizi.
		Asikuwa na makini	
	50. Hao majini makuu	51. Hawali wakiiweza Kamwakuwa kama kozi.
	Wenye kani na ushiu	Kuisikiliya nduza
	Nao ndani ni hiyau 150. Walemewa sahaba	Husuni hiyo ya kiza
	Hawakuoni pepezi. Ni kufari waso toba	Kwa uborawe wayuzi.
		Wenye dhambi na ukuba
	52. Kwa kutaze kuwa bora Na izara ilo wazi.	53. Kwa ubora wa husuni
	Mashetwani wakagura	Kuritifai yangani
	Wakaona ni madhara Kuishambuwa kikozi. Katika beti hizo imedhihiri taswira kamili ya namna vita vilivyoshika kasi na mshindi ni Ikatisha mashetwani Na jamii wanwa shizi.

6.6.1.2 Taswira ya Makabiliano

Baadhi ya utenzi umetamthilishwa kwenye uwanja wa vita. Katika beti kadha wa kadha tunaviona vita hivi vikipiganwa na hadhira imekaa ikiviangalia. Kutoka ubeti wa 128 hadi ubeti wa 150 mtunzi amewasilisha taswira ya namna vita vilivyopamba moto. Katika beti zote Andharuni ameanza na kushinda, anawapiga Waislamu vibaya.

Andharuni. Waislamu wanauawa mmoja mmoja kwa panga la Andharuni. Siku ya kwanza aliwabwaga Waislamu hamsini yeye peke yake (ubeti 144).

Katika ubeti huo inadhihirika kitu kinachompa nguvu Andharuni ni hirizi iliyoko kwenye kilemba. Hirizi hiyo ina nguvu ajabu na ndiyo aliyoiamini Andharuni. Sasa basi, Mtume Muhammad akaomba na yeye aweze kumshinda adui wake kwa sababu kila kukicha anawamaliza Waislamu. Mtume Muhammad anapoomba kusaidiwa na Mungu, anapewa dua ambayo anatakikana aitumie ili kumshinda Andharuni. Mungu anamteremshia ndege mweusi ambaye anakuja na kuichukua hirizi hiyo na kumpa Mtume Muhammad na baada ya kuipata tu ile hirizi, Andharuni anatangaza kushindwa kwake. Tegemeo lake limevunjwa na hawezi tena kupigana. Katika ubeti wa 277

  Baada ya kuisoma dua iliyomo ndani ya hirizi hiyo malaika walianza kushuka kwa wingi kuitika mwito wa Mtume Muhammad kwa amri ya Mungu. Mtu mwema anatakabaliwa maombi yake haraka kwa sababu ya utukufu alionao mbele ya Mungu.

	Hirizi huitukuwa
	U pamoya na Moliwa
	Hirizi inasemwa haifanyi kazi kwa mwema tu bali hata kwa mwovu. Hirizi inayotajwa Rabi Mterehemezi.
	hapa na ambayo mwishoni mtunzi anatueleza ni majina ya Mwenyezi Mungu, kama 215. U pamoya naye Mungu
	Muumba nti na mbingu
	asemavyo mtunzi katika ubeti 213: Hata akiwa mzungu
	Maisha memhifazi.
	213. Hirizi hiyo amala
	Mna maina ya Mola 216. Iyapokuwa kafiri
	Mtukufu wa daula Ya Rabi memsitiri
	Subhana Mwenye ezi. Milele hana hatari
	Kula takapobarizi.
	Hirizi ni ya majina ya Mwenyezi Mungu ndiyo yanayofanya kazi yote hiyo. Si miungu
	Katika beti hizo inawasilishwa kwamba, mwenye kuwa na hirizi hana wasiwasi; kwa
	ijapokuwa Andharuni alikuwa na mungu anayemwabudu na huja naye vitani (ubeti wa
	vile yumo katika hifadhi ya Mola, hata kama ni mtu muovu. Na hili la hirizi ya majina
	357). Jina la mungu huyo wa Andharuni katika Ibn Kathir (1998:254) ametajwa kama
	ya Mungu kumfaa mtu hata kama ni muovu, utafiti ulisadikisha kwa kupata maoni ya
	'Hima' na katika Futuh Husun Sabaa ametajwa kama 'Manii'; si nguvu zozote zingine
	mashekhe, nao wakakiri kwamba kweli hutokea. Chembelecho mwandishi wa Sirrul al
	ila ni majina ya Mungu Mwenyewe ndiyo yanayomsaidia Andharuni. Kinaya
	Asrari fii Ilmil Akhyari kwamba anahofia elimu hii ya falaki inaweza kuingia katika
	kinaundwa wakati tunapojua kwamba Andharuni tangu hapo anatumia majina ya
	mikono ya watu wabaya nao wakaitumia vibaya (kudhuru watu). Kinaya cha majina
	Katika utenzi huu, kitu ambacho kimetajwa sana kutokea mwanzoni ni hirizi na Mungu kudhuru waja wa Mungu. Mtume Muhammad anajulikana kwa masufi 'kipendi
	haya kinakuja kwamba wasikilizaji wote walitarajia kwamba nguvu za Andharuni
	ufaafu na uwezo wake katika kutekeleza mambo. Kikawaida inatarajiwa kwamba hirizi cha Mungu', ni cheo kikubwa sana alichopewa Mtume Muhammad peke yake. Adam
	zinatokana na pengine majini wabaya, pengine mashetani, au nguvu za pangani, kumbe
	hufanya kazi kwa mtu ambaye ana wema wa kusaidia wenzake, kwa vile asili ya hirizi aliitwa mteule wa Allah, Ibrahim aliitwa rafiki wa Mungu, Issa aliitwa roho wa Mungu,
	zinatokana na majina ya Mungu. Rai iliyojitokeza nyanjani wakati wa utafiti huu ni
	ni msaada kwa aliyedhikika. Mtume Muhammad alipoipata hirizi alijua ingefanya kazi Musa aliitwa Msemaji na Mungu. Nilipozungumza na marehemu Sheikh Shee Ali,
	kwamba, huku 'kuadhibiwa' kwa kipenzi cha Mungu ni kutaka kumtia Mtume
	madamu yatoka kwa mwenyewe Mola. Na yastahili ifanye kazi kwa sababu Mtume Mombasa (21/1/2013, Mombasa), alinieleza tofauti ya rafiki na kipendi ni kuwa rafiki
	Muhammad mtihanini na kumjaribu kama atavumilia. Masufi huamini kuwa yote
	Muhammad, kulingana na hadithi hii, ni mtu mwema. Katika ubeti wa 350 mtunzi yako kila atakacho yeye wewe utampa lakini kipendi ni kila kizuri chako utampa yeye.
	yanayompata mja ni mtihani kutoka kwa Mungu na akiweza kusubiri basi daraja yake
	anasema: Kwa mintarafu hii, yawaje tena nguvu alizonazo Andharuni zinatokana na hirizi yenye
	katika waumini watukufu hupanda. Kinaya kinajitokeza pale Mungu Mwenyewe ndiye
	350. Wisezepo kusoma majina ya Mwenyezi Mungu. Kifasihi ni kinaya kwa sababu sivyo tulivyotarajia.
	Dua hiyo muadhama mwenye kumsaidia adui ampige muumini.
	Na wakishuka kwa hima
	Malaika jazijazi.

  ardhi yote juu-chini. Malaika wana uwezo hata haufikiriki; kazi yao ni kufuata amri ya Mola. Kwa mfano, malaika wa mvua, Mikail, ana uwezo wa kuteremsha mvua hapa na kwengineko wakati huo huo. Malaika Izrail mwenye kutwaa roho za viumbe Beti hizi zinatuonesha dua ya Mtume Muhammad ilipokubaliwa na Mungu, malaika walishuka palepale wakapanga safu (mistari) saba. Katika kila msitari palikuwa na malaika elfu sabini. Kwa ufupi, idadi ya malaika walioteremshwa kumsaidia Mtume Muhammad ni nusu milioni kasoro elfu kumi. Malaika elfu mia nne na tisini kupigana na jeshi la elfu hamsini la Andharuni, kimantiki haikubaliki na kifasihi ni chuku.

	(https://en.m.wikipedia.org/wiki/talisman). Katika utenzi huu mtunzi hakuacha kutuusia Mungu, jabali litasawazishwa. Nilipokuwa nikizungumza na Ustadh Ahmad Nassir
	tusiache kujisaidia kwayo kwani ina manufaa. Mtunzi anasema: (18/1/2013 na 5/3/2016, Mombasa) kuhusu uwezo wa hirizi na majina ya Mwenyezi
	25. Mungu, alinambia, 'Ndiyo'. Akanieleza kuna jina la Mwenyezi Mungu 'Latwifu' Tena ina manufaa
	Mtu atakoivaa
	Humwepukiya baa ukiomba mara elfu kumi na sita kwa ikhlasi (nia) basi asubuhi yake ukiiambia nyumba,
	Na zitimbi za gharazi. 6.6.5.2 Chuku ya Majeshi ya Mtume 'Bomoka!' Itabomoka na wewe waona. Tuseme ni kielelezo kama alivyosema Sigmund
	Majeshi ya Mtume Muhammad wanaokwenda vitani kupigana na Andharuni ni Mtunzi anatwambia katika ubeti huu kwamba hirizi hino ina manufaa tena tusiiache Freud thumma Kineene wa Mutiso na Ahmad Nassir lakini kitaaluma ya kifasihi mtunzi
	zaidi ya elfu hamsini. Katika utenzi huu, mtunzi anasema: kuitumia itatwepua na balaa nyingi. Hirizi ni kinga kuu. Katika utafiti alioufanya anapiga chuku kuhusu uwezo wa hirizi. Katika utenzi imeelezwa hivi:
	100. Kula mtu maarufu Mutiso (1996:409) ameonesha kuwa motifu ya hirizi inayojitokeza katika Kasida ya 446. Ukaomba Jabaruti Kapowa watu sufufu Na hamsini alifu Kwa Muumba samawati Burdai ina kielelezo. Kielelezo ni jambo ambalo vitu vingine hunakiliwa kwavyo. Pia, Kondoka mbingu na nti Shujaa waso simazi. motifu hizi, kutokana na tajriba ya watu husika, huingia katika mabongo na kusakini Zingaliondoka ndombezi.
	Katika ubeti huo tunaambiwa kila shujaa katika jeshi la Mtume Muhammad alipewa wakawa na imani nazo hadi wakakubali kwamba motifu hizi ni katika maisha yao. Kulingana na mtunzi katika ubeti huo ukitumia hirizi hii kumuomba Mungu
	wanajeshi elfu hamsini. Katika beti za 88-99 mumetajwa wanajeshi maarufu nao wapata Katika utafiti wa Mutiso amefanya hirizi ni mojawapo ya motifu ya Waislamu na Aziondoshe mbingu na ardhi, zingaliondoka. Ni kupiga chuku kwa sababu juu ya
	kiusambamba. Ana uwezo wa kuchukua roho maelfu katika ulimwengu mzima kama kumi. Sasa ikiwa wanajeshi maarufu ni kumi na kila mmoja alipewa elfu hamsini kwa kwamba Waislamu wanaamini mambo ya hirizi, kama alivyofanya mtunzi huyu. Kwa uwezo iliyonayo hirizi hili la kuondosha mbingu na ardhi ni kuzidi sana kulingana na
	kupepesa macho (www.wikipedia.org). Katika Siri, mtunzi anatuambia kwamba Mtume kukisia jumla ya wanajeshi wa Mtume Muhammad katika vita hivi ni laki tano. Vierke kuiamini hirizi kwa kazi inazoweza kufanya, mtunzi anatueleza katika beti za 442, 443, fikra na mantiki ya kibinadamu; na hii ndiyo chuku kifasihi. Maana ya maneno
	Muhammad alipoinua mikono na kuomba msaada kutoka kwa Mungu alitakabaliwa dua (2011:417) na Chimerah (1989:34) wanaeleza kwamba kazi ya fasihi huweza kuchukua 444 kwamba: yatajulikana kutokana na utumiaji wake katika jamii na watu watakisia ukweli (dhamiri
	Malaika wa mbinguni Yalo bora mafumizi. Safu sabaa teuzi. Katika yo majabali Wakapija dalihini Kondoka kuu jabali mtunzi alipiga chuku ya majeshi ya Mtume Muhammad. 443. Ukaomba kwa Jalali 352. Kushuka kwao yuwani kazi ya fasihi. Hivyo, kutokana na chuku kupimwa kulingana na uhalisia wa kihistoria, Kwa dua hinu Azizi. anasema: Ukaomba kwa Rabuka matukio ya kihistoria, wakaweza kuongeza vitu fulani ambavyo vitaipambanua kuwa ni Lau uyapotamka yake na Mungu akamhakikishia msaada pamoja na ushindi dhidi ya adui yake. Mtunzi kutoka kwenye mazingira (historia) ya watu wenyewe na kwa ubunifu katika hayo 442. Ewe Mtume Mmaka ya unenaji) kutokana na yaliyosemwa. Kwa hivyo, ikiwa ni kwa nia ya kupiga chuku
	6.6.5.3 Chuku ya Hirizi 353. Idadiye maarufu 444. Lingaliondoka upesi Ya kula hono usafu Ni sabuini alifu Kwa amri ya Mkwasi Kuanzia mwanzo wa utenzi wa Siri hadi mwisho, jambo ambalo limerudiliwa Na jamii ya unasi Malaika wenye razi. sana ni neno 'hirizi'. Hirizi ni talasimu; ni aina ya maombi ambayo jamii nyingi Wakilandika maozi.
	ulimwenguni hutumia ili kujikinga na mabaya, kujiletea bahati, kuvuta mtu akupende, Beti hizo zinaonesha kwamba kwa kutumia maneno yaliyomo ndani ya hirizi hii, mtu
	kufungukiwa akiomba kwa Mungu jabali liondoke au lisawazishwe tambarare, kwa uweza wa kimaisha na kazi nyingine nyingi

  .Katika Siri lugha ambayo mtunzi amefaulu kwa kiwango kikubwa kuitumia na kuitekeleza kikamilifu ni lugha ya taharuki. Amefaulu, kwa sababu kuanzia mwanzo yeye amekuwa akiificha ile 'siri ya masiri' na mwishowe, anamuacha msomaji au msikilizaji wa utenzi huu kutojua siri hiyo. Taharuki hii, si mpachiko, bali mtunzi amelifanya tangu mwanzo hadi mwisho wa utenzi tena kwa makusudi. Katika beti za mwanzo katika utenzi, anasema atatunga nudhuma ambayo itakuwa siri ya masiri. Halafu katikati ya utenzi, wakati Mtume Muhammad anapopewa ufunuo na Mungu kuhusu maombi ya kumshinda Andharuni hatuelezwi ni dua gani.

	hajasema. Huu uchangamshaji wa washiriki mazungumzoni ndiyo usemezano
	aliouwakifisha Bakhtin katika tasnifu yake kwamba lugha imo katika masemezano.
	6.6.7 Lugha ya Matendo ya Kivita
	Isitoshe, huko mwisho tunaambiwa tu kwamba siri ni majina ya Mungu lakini pia Siri ni utenzi unaohusu vita vimojawapo Mtume Muhammad alivyopigana
	hatuambiwi ni jina lipi kuu la Mungu ambalo Mtume Muhammad ametuambia tuombe pamoja na watu wasioamini Uislamu. Ni vita vinavyopiganwa, japo kwa sasa ni hadithi,
	kwalo. Imeelezwa kwamba: lakini hadithi yenyewe inatongolewa kwa namna ambayo msikilizaji anaviona vita
	25. vikiendelea. Matendo haya yamefaulishwa kwa matumizi ya aina ya lugha ya Tena ina manufaa
	Mtu atakaoivyaa Humwepukiya baa kimatendo. Kwa mfano, mtunzi anaposema:
	Na zitimbi za gharazi. 245. Kula mmoya rijali
	69.	Kwemeya mwende hajali Sanduku hiyo yuwani Kukazuka zilizali Ya hoyo Andharuni Mwenye laana ya Manani Baazi yao baazi.
	Na mtume Mteuzi. 250. Wakapijana kwa kweli
	Kwa panga zilizo kali 420. Lakini nalijaliya Hata kwa siku ya pili Hirizi hinu hidaya Popote sikusikiya Ndipo kushusha pumzi.
	Kakuweka nili razi. 253. Kaemewa Haidari
	Kwa ubora wa kafiri 442. Ewe mtume Mmaka Wa umbo lakwe jairi Lau uyapotamka Ukaomba kwa Rabuka Rabi amezomuhizi.
		Kwa dua hinu azizi.
	Katika beti hizo tulizozitaja, mahali tofauti tofauti katika utenzi mzima, mtunzi
	hatwambii ni siri gani. Anapotuambia ni hirizi anatuacha tusiijue ni dua ipi. Jina la
	utenzi wenyewe 'siri li asrari' limefanya taharuki ya mtu kutaka kuusoma utenzi wote.
	Lugha hii ina uwezo wa kumfanya mshiriki wa mazungumzo achangamke na kuwa
	msikilizaji mchangamfu (mwenye kusikiza kwa makini). Pia, inamfanya msikilizaji wa
	kauli aanze kutafakari namna ya kujibu kauli ile hata kabla msemaji wa kwanza

6.6.10 Lugha ya Kupunguza Kasi ya Matukio

  Asili ya hadithi hii ni hadithi ya Kiarabu iliyotungwa na Abul Hassan Ahmad bin Abdallah bin Muhammad Al Bakary, shekhe mkuu kutoka Misri, ambaye alitunga visa vingi kuhusu vita vya Kiislamu na pia kumhusu Sayyidna Ali. Utafiti huu unashikilia kuwa, hii ndiyo hadithi aliyoitunga shekhe Abul Hassan iitwayo Futuh Al Husuni Sabaa, kwa sababu imefanana sana na hiyo hadithi ilioko katika tovuti ya www.marefa.org.Baada ya ubeti wa 363, mengi ya maneno ni ya mtunzi mwenyewe. Kuna maana katika kutumia maneno haya: mwanzo, ni upisho wa lugha ya nje na lugha ya ndani; ni dondoo kutoka kwa yule mwenye kuitoa hadithi hiyo, mwisho ni mbinu ya kuiendeleza hadithi.

	6.6.11 Lugha ya Kuendeleza Hadithi
	Kama ilivyoelezwa katika utenzi kutoka mwanzo katika dibaji, hii ni hadithi
	ameiona mahali na imependwa na watu wengi ndipo akataka watu waujue. Hivyo basi,
	kila anapotamba hadithi au anapoingia kutoka kivuko kimoja kuingia kingine, tutaona
	mtunzi akisema maneno 'kala shekhe' (beti za 41, 108) yenye maana ya 'amesema
	shekhe' au 'amenena mwenye kurawi' (beti za 127, 315) yenye maana ya 'amesema
	Kama tulivyokwishaeleza kwamba, hii ni hadithi ya kivita inayotambwa kwa mdomo lakini kishairi. Inaeleza matukio kutoka mahali Mtume Muhammad anapopewa mashtaka hadi kule Mtume anakokwenda kupigana vita. Kuna wakati mtunzi anaipeleka hadithi polepole na kuna wakati mtunzi anaiendesha hadithi mbio. Katika masimulizi utenzini, tunakuja kupambana na lugha ambayo mtunzi anaileta ili kupunguza kasi ya hadithi vile inavyokwenda. Kuanzia ubeti wa 229 hadi 233, mtunzi anatuweka kwenye uwanja wa vita, mbali na kwamba vita vimeanza. Anatuongojesha kama ambaye tuko mwenye kuitoa hiyo hadithi'. Katika mwanzo wa hadithi hii ya Kiarabu, ndiyo kuna maneno haya ya 'kala
	kwenye sinema twawaona wapiganaji wawili wakizungumza na kuogopeshana. Kwa shekhe' (amesema shekhe) au 'kala rawi' (amesema mwenye kutoa hadithi). Kwa
	hivyo, kama ilikuwa tamthilia basi hili lingekuwa tendo kando katika onyesho kamili. sababu hiyo, tunasema mtunzi alitohoa kutoka hadithi hiyo na akayanukuu maneno
	Kwa kuweka masemazano baina ya wahusika wawili ipo athari ya kuwaondoa hayo kilitifati na kuyaweka katika utenzi. Maneno haya yamenukuliwa hivi:
	wasikilizaji katika mtiririko wa matendo na kuwaweka katika jukwaa lingine lenye kasi 41. Kala shekhe amenena
	Na huyu Andharuna
	ya taratibu wakati wa kutokea kwake. Kwenye mazungumzo, hili huonekana kwa Ni kafiri maluuna
	Upotevu ndiyo kazi.
	kupitisha ukimya kidogo ili kumpa msikilizaji na msemaji wakati wa kuyafahamu na
	148. Kala shekhe amenena
	kutengeza jawabu ya yanayozungumzwa. Kipindi hiki cha kurefusha wakati Mwenye kurawi maana
	Hadithi ya nabiyana
	kimetufanya tuwaelewe Andharuni na Sayyidna Ali ni kina nani na jukumu lao katika Muhamadi Muhijazi.
	vita hivi ni lipi. Mpaka vita vilivyosawiriwa vinapokwisha ndiyo maneno hayo yalikoma kunukuliwa.

6.7.4 Lugha ya Kutolea Sababu ya Kuapiza

  , kwaMfano mwengine wenye kuonesha kwamba lugha ya skaz haihitaji ujuzi wa kuteua maneno kifasaha na kuchunga sarufi ni pale tukiangalia Siri, kwa mfano ubeti Husema 'radhiya Allahu anhu' (radhi za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake kikawaida hutumiwa kwa maana ya shahada vile vile, isipokuwa huku kuregelewa mara tatu ni misimo iliyoko ndani ya lugha ya kawaida kwamba 'shahada ni mara tatu'. Pia ni aghalabu kuwasikia, hasa mamama wanapoonesha mshangao au kupendezwa, wakisema, 'Ya waladi halali' (ubeti wa 83) kwa maana ya, 'E! mwana wa halali'.

	Mume huya akasonga, haneni yeo ni yeo 6.7.3 Lugha ya Hasira 83. Akiwanyang'anya mali 198). Mtume Muhammad anaomba rehema zake Mungu, yaani awasikitikie wale
	Wayole mbwawa waliyo, watendao msituni. Yao waladi halali
	Muyaka: Kiwatwaa mzimzi. Lugha ya ghadhabu huchipuka kutokana na hasira, vile vile hutokana na Na wake wao ziuli waliodhulumiwa wasiendelee kuonewa (beti za 199, 201). Ni lugha ya mtu
	wa 15, mtunzi anasema hivi: 15. Katika ubeti huu, mtunzi anamwombea binti ya Mtume Muhammad aitwaye Fatuma, Na sayidina Fatuma Humswalia daima Baba wakwe muadhama Sala'ami muombezi. kwa sababu ni miongoni mwa wanawake watukufu katika Uislamu. Neno lililotumiwa katika herufi za mlazo 'sayidina' ni la heshima au ni la anwani ya mtu anayetajwa. Kwa Kiarabu neno hili lina maana ya 'bwana'. Katika utenzi huu aombewaye ni mwanamke na mtunzi anamwita kwa anwani ya mwanamume! Wakati wa utafiti huu, tulipata kuna hospitali moja Kisauni, barani Mombasa, yenye jina 'Sayyidatu Fatimah Hospital' na wenye hospitali waliita kwa heshima ya huyu Bibi Fatima/Fatuma, anayetajwa utenzini, kwa anwani yake ya sawa ya Kiarabu 'sayyidatu'. Wakati wa utafiti huu, mara zote tulipojenga muktadha wa maongezi ya kawaida na tunapowachocha wazungumzaji kuhusu hospitali hiyo, wazungumzaji wa kikawaida walisema, 'Hospitali ya sayidna Fatma'. Tofauti na tulioyapata Kisauni, barani Mombasa, katika Msikiti Mbaruku ulioko Makadara, Kisiwani Mombasa, siku ya Ijumaa mtoaji hotuba, hasa Sheikh Muhammad Dor, utamkuta akiwarekebisha waumini katika maombi wakati anapotaja jina la Bibi Fatuma. Sheikh Dor huanza kutaja majina ya maswahaba watukufu wa Mtume Muhammad wa kiume na anapomtaja Bibi Fatuma, watu hukosea na kumuombea 6.7.2 Lugha ya Kuapiza Kuapiza ni kulaani mtu; ni kumuombea Mungu mtu huyo apatwe na mambo mabaya kwa sababu ya ubaya alioufanya. Andharuni amesawiriwa mhusika muovu katika Siri, zaidi ameshehenezewa laana kwa sababu ya kumpinga na kupigana na Mtume Muhammad. Anaapizwa kwa sababu ya vitendo vyake vibaya juu ya Waislamu. Anawanyang'anya mali yao (ubeti 34) na kuwafanyia kila aina ya madhila (ubeti wa 36). Ndiyo maana katika ubeti wa 41 mtunzi anasema: 41. Kala shekhe amenena Na huyu Andharuna Ni kafiri maluuna Upotevu ndiyo kazi. Katika ubeti huu, mtunzi anamwita Andharuni 'kafiri' yaani mtu asiye dini, 'maluuna' yaani mtu aliyelaaniwa na Mungu, na 'mpotevu' yaani yeye amepotea na anataka anaopewa Andharuni ni ule ule anaopewa shetani katika beti hizi mbili katika kasida alioitunga Ustadh Hussein Ahmad Badawy inayotolewa kwenye Sherehe ya mazazi ya Mtume Muhammad yanayojulikana kama 'Maulidi': Mzuri sana nabiya, wallahi metauliwa Nuruli lituweneya, hapo alipozaliwa. Hatumtaki shetwani, ana lana melaniwa Amefukuzwa peponi, kwa hizaya metolewa. Mamama hawa wanapokasirika husema, ''Tokomea, mwana hizaya we!' anapomtukana, kwa mfano, mtoto wake au mtu aliyemuudhi sana. Neno hili 'hizaya', limetumika katika Siri kumtaja huyu Andharuni, kwa mfano, katika ubeti wa 33 anaposema: 33. Hata wakalitokeya Jabali la juhaliya Hoyo mwolewa hizaya Kesho siku ya simazi. 'Mwolewa hizaya' katika mshororo wa tatu ubeti huo, maana yake ni 'Mungu atakayemfedhehesha kesho siku ya Kiyama'. Ijapokuwa katika maana ya halisi ni kumfedhehi shetani, lakini katika maana ya kawaida ya Kiswahili imechukua maana mbaya zaidi ya 'laana' (mazungumzo na Ustadh Ahmad Nassir, 5/3/2016, Mombasa). Tukumbuke Muyaka alipigana na watu wa Amu na maneno machafu kama haya hakuna katika kujibizana kwao kiushairi. Katika Mashairi ya Vita vya Kuduhu cha yamenukuliwa lakini si katika kiwango cha kuapizana wala kuitana majina. Kwa mfano, wananukuliwa wakijibizana ifuatavyo: Muyaka: Mimi niko Pate Yunga, nifuwete Ahamadi Qatu si mwenye kuzinga, ulimi wangu sirudi Pinga zenu mungapinga, hazitangui ahadi Siku ya thuluthi ahadi, tutaonana fundoni. Zahidi Mngumi: Atani wa Kiwandeo, maneno yenu atani Musinene mupendao, yawatokao kanwani Siku ya msu na ngao, na risasi matavuni Mtaambiwa semeni, la kunena msijuwe. Zahidi Mngumi: Na mutokapo Unguja, tahadhari na Mombasa Kwani wana yao huja, kwetu Amu tumewesa Jinsi twalowafuja, hawaaminiki sasa Nawadulisha kabisa, ndiwe Amu ndiwe sisi. Jambo linalojitokeza ni kwamba, lugha ya kuapiza inajulikana na watu wenyewe na wanapopandwa na hasira za juu huzidhihirisha hata kwenye semi zao. Mbali na hayo, ni kwamba Siri imesheheni lugha mbichi yenye kuchukua maneno ya watu wa njiani, mabarazani na ndiyo ukafaulu katika kuleta lugha tofauti tofauti zenye kutaka tufahamu nia halisi ya maneno yatumiwayo. kuvunjwa mipaka yote ya tabia ya uzungumzaji. Kuvunja mipaka ndiyo sifa ya lugha na wala sio kuwafanya watu hawawezi kujieleza kwa sababu ya mipaka ya uneni (Emerson & Holquist, 1986). Lugha ya hasira ni lugha ya hisi; hueleza yaliyomo ndani ya mioyo ya watu. Sifa moja ya lugha hii ni kwamba, msemaji hubobojekwa na maneno bila ya kutafakari; sana sana huandamana na matusi. Mtunzi wa Siri anasema: 19. Na hao makufari Walaniwa kwa umuri Makazi yao ni nari Hawatoshusha pumzi. Maelezo tuliyoyaeleza hapo juu, yanadhirisha ghamidha na hasira za mtunzi. Mtunzi hafichi hisia zake, zinaonekana wazi. Juu ya hayo, lazima pana sababu ya mwelekeo huu. Katika beti za 82-83, mtunzi anatoa sababu ya kukasirika na kufikia hadi ya kulaani mtu kwa vitendo vyake. Kwa mfano anasema: 82. Njia katinda adua Apitao kimuuwa Na mali kiyatukuwa Katika beti hizo tunaona vitimbi vya Andharuni. Mtunzi anasema Andharuni aliweka pingamizi kwenye njia, aliposema, 'njia katinda', 'apitaye humuuwa', 'akawapokonya mali' na 'wake wao wazuri pia'. Katika beti hizo Andharuni alikuwa amewadhalilisha sana wanyonge mpaka wanaona madhila hayastahamiliki. Andharuni alikuwa akiwapokonya mali, nafasi, wake zao na njia za kupita pia azifunge. Hizi ndizo sababu zilizowafanya watu kumkoma kiongozi huyu dhalimu. Wadhulumiwa walikuwa ni madhaifu, hawamuwezi haramia huyo, ndiyo wakazitoa sababu hizi za kushtakia madhila haya mbele ya Mtume Muhammad. Kwenye lugha hii tutaona kwamba watu wa kawaida 'hawajui' kulalamikia mambo makubwa kama namna udhalimu wake unavyohujumu uchumi wa nchi; namna siasa ya eneo hilo inavyoathirika; na pia jamii nzima itakavyobadilika kwa sababu ya uhalifu wa mtu mmoja. Watu wa kawaida wanajua kulalamikia mambo yanayowahusu wake zao ndiyo maonevu wanayoyaona wao katika uchumi-shina na wala sio katika uchumi-mpana. Ndiyo maana yaliwaudhi sana maskini hawa na wakaweza kulalamikia kwa Mungu awasaidie na vitimbi vya dhalimu huyu. 6.7.5 Lugha ya Mashtaka Katika maongezi ya majumbani na njiani, watu husema, 'Afadhali ushtakiwe kwa chifu au kortini kuliko kushtakiwa kwa Mungu'. Mtume Muhammad amesema anayesikitika na kusoneneka moyoni kuona maonevu yale na ndiyo watu husema, 'Mungu mbwa haki' maana yake 'Mungu ni mtu wa haki'. Hata katika mihadhara ya Waislamu, na hasa wakati wa Maulidi, hutokosa kusikia ubeti huu wa kushitakia Mungu ukiimbwa na watu wote wakifuata. Ulitungwa na marehemu Maalim Said Bin Ahmad, aliyekuwa shekhe mkubwa Mombasa. Ubeti wenyewe wasema hivi: Kulla ajaye na shari Waijuwa yake siri Ivunde yake dhamiri Asiweze kusimama. Ubeti unaorejelewa (tulioupata nyanjani) ni maarufu wenye kuomba hifadhi kutoka kwa Mungu kwa yeyote anayedhamiria kuwafanyia watu wa Mombasa mabaya. Inadhihirika wazi kwamba lugha ya kushtaki ya watu wa kawaida ni kusikitikiwa kwa maonevu wafanyiwayo. Huwa lugha ya kunyenyekea mbele ya hakimu na hujiepusha na maelezo mengi. kiume. Ndipo mtunzi akakariri mara matatu kuonesha ujuzi wake wa lugha ya kikawaida. wengine pia wapotee. Kwa mtu yeyote hizi ni sifa mbaya na hasa kiongozi. Ufananisho Biersteker na Shariff (1995:28-31), majibizano ya Muyaka na Zahidi Mngumi wao kwa karibu tena wanayoyaona kimachomacho. Haya ya kupokonywa mali yao na 6.7
	Kwamba uko Pate Yunga, nami niko Kiwandeo Yao yote jazijazi. watu waogope sana mashtaka ya aliyedhulumiwa au aliyefunga saumu au ya kiongozi
	Sikae ukiipanga, hutofidi muradio

Beti hizo (tulizozipata nyanjani) zinaeleza kuwa shetani ana laana ya Mungu kwa sababu aliasi amri ya Mungu, akafukuzwa peponi na makazi yake yatakuwa motoni.

Huu ni wakati wa vita baina ya Pate na Amu. Wenyeji wa Mombasa walichukua upande na kuwasaidia watu wa Pate (marehemu Ahmad Sheih Nabhany nilipozungumza naye 20/1/2013, Mombasa). Ilikuwa ni lugha ya daaya kila mtu akijisifu na kumtweza mwenzake kimaneno. Katika beti hizo tulizonukuu hakuna kutusiana kama ilivyobainika katika Siri. Si kwamba mtunzi wa Siri hana adabu za kutamka mbele za watu, ndiyo lugha ya kikawaida; watu hutoa maneno bila ya kuchunga adabu za mazungumzo.

Ubeti huo kila mshororo una sifa ya hasira au hisia kali za ndani za mtunzi. Mifano katika beti hizo ni 'na hao makufari', 'walaniwa kwa umuri', 'makazi yao ni nari', na 'hawatoshusha pumzi'. Ni wazi kuwa mtunzi alikuwa na hasira sana mpaka kila mshororo anawataja vibaya wapinzani wa Mtume Muhammad. Maneno yote ya mlazo yana chembe za ubaya kwa yule aambiwaye kinyume na sifa za, kwa mfano, maswahaba wa Mtume Muhammad, wanaosifiwa vizuri na mtunzi.

.6 Lugha ya Kuathirika

  

	38.	Basi hapo tumwa wetu
		Kamtumiliza watu
		Wavuli wana wa kwetu
		Mashujaa watupizi.
	Katika beti hizo inawasilishwa kwamba, Mtume Muhammad alipopewa habari za
	mashtaka, hapo hapo alichukua hatua ya kuunda jeshi kupigana na, mtovu wa nidhamu,
	dhalimu Andharuni. Alichagua vijana wanaume wazuri kwa kurusha mishale, mikuki
	wende wakapambane naye. Lugha ya aina hii, inapatikana katika miktadha ya kawaida,
	Katika Siri mashtaka ya wanyonge yalipomfikia Mtume Muhammad,
	hakuchelewa kuathirika na unyanyasaji huo, papo kwa papo alichukua hatua ya
	kuwasaidia wanyonge hao. Mtunzi ndiye anayetuonesha kuwa Mtume Muhammad
	aliathirika na mashtaka yale, na kama kiongozi, ni jukumu lake kuwahami watu wake
	na mateso ya dhalimu Andharuni. Mtunzi anasema hivi:
	37.	Mtume wetu nabia
		Habari akisikia
		Yakwe hoyo juhalia
		Mjinga asomaizi.

au katika fasihi simulizi. Katika sifa za majagina, athari ya maneno juu ya shujaa yoyote, ni papo kwa papo. Hangojei kuuliza ushauri kutoka kwa mawaziri au washauri; yeye ndiye mshauri na mwandamizi. Ni lazima mtunzi awasilishe lugha ya aina hii ili kuonesha kuwa Mtume Muhammad alikuwa hapendi maonevu na dhalimu yoyote lazima akomeshwe. Bakhtin anashikilia kwamba, uneni wowote lazima uwe na athari kwa msikilizaji ili aweze kutoa jibu. Hata kama msikilizaji hakusema lolote, basi angalau ifahamike kuwa ameelewa lililosemwana hapo ataashiria kwa kutoa kauli au kukaa kimya. Kuathirika kwa Mtume Muhammad ni ishara kwamba, ni msikilizaji mchangamfu na wala sio msikilizaji dufu ambaye hajibu kitu.

6.7.7 Lugha ya Matayarisho ya Vita

  

	(kwa herufi za mlazo): Abudurahimani Bunu Aufi, Suleimani Farisiyi, Kaab bunu 123. "Niiliani huweta
	Nisiokoma kuteta
	Mura, Khalidi ibunu li Walidi, Zubeiri li Awamu, Talihati bunu Ubaidullah, Aba Katika wangwa wa zita
	Ni nyani takobarizi".
	Ubeida bun Jarahi, Mikidadi bin Amr Al Aswad na Umari bunu Khatwabu. Lugha
	237. "Mimi ndimi shekhe Ali
	iliyotumika hapa ni ile ya kujinaki; kila mmoja akijisifu kuhusu nani na nani yumo Mkwewe tumwa rasuli
	Niyuwa ewe juhali
	ndani ya jeshi lake la vitani. Mtunzi ameitumia nafasi hii kutaja mashujaa Mjinga usomaizi".
	wanaochukuliwa kuwa mabora katika Uislamu. Mabwana hawa wakuu, ni kati ya watu 238. "Na kunia langu yuwa
	Ni Haidari mzawa
	waliyobashiriwa pepo na Mtume Muhammad na wao wangali hai. Mabwana waliotajwa Shujaa nisiyo tuwa
	Nidhiliyo wanwa shizi".
	katika Jedwali 5.5, bado wanakumbukwa mpaka leo; kila Swala ya Ijumaa katika
	hutoba ya Imamu, lazima atawataja mabwana hawa wote mmoja mmoja kama Katika beti 237-238 mtunzi anamfanya Sayyidna Ali ajigambe mbele ya Andharuni kwa
	alivyofanya mtunzi. kujieleza yeye ni nani baada ya Andharuni kujinaki kwanza (ubeti wa 123). Kila mmoja
	anajigamba kivyake kwa ubingwa wa kupigana vita. 'Kujipiga kifua' kama ishara ya
	Lugha iliyotumika ya kujinaki inadhihirika katika lugha ya watu wa kawaida au kujigamba katika mawanda ya kitaaluma, ni kujiteremsha hadhi. Katika taaluma
	katika hurafa. Mtongoaji wa hadithi hutaka kutaja pande zote mbili ili hadithi ipate haliruhusiwi kujigamba kwani lakuteremsha daraja ya kiutaalamu. Huku kujigamba ni
	msisimko na wasikilizaji wayaone matayarisho ya kivita na hasa kuwataja wahusika wa kutaka kuongezea uhondo hadithi kwa sababu kila mmoja akae asikilize, na hutumika
	vita vile mmoja mmoja. Hii ni aina ya lugha inayodhihirika katika mawanda ya katika lugha ya kikawaida.
	mazungumzo ya kawaida ambapo msemaji hutaja msururu wa wahusika ili kutilia
	nguvu mapambano hayo ya kivita na kwamba jagina ndiye atakayeshinda kwa sababu 6.7
	ya wale wanaomuunga mkono katika vita hivyo.
	Katika utenzi wa Siri, mtunzi amewaweka wahusika wake kwenye uwanja wa
	vita na kuwapambanisha ana kwa ana. Katika hali hii ya kuwagonganisha, ndipo kila 6.7.8 Lugha ya Kujigamba Kivita
	jeshi analipa safu ya wanajeshi watakaopigana. Mtunzi anawataja kwa majina wanajeshi Katika maongezi ya watu wa kawaida mabarazani, njiani au katika utambaji wa
	wa Mtume Muhammad na pia anatuonesha namna Andharuni naye alivyojitayarisha. hadithi na ngano, mtambaji hodari huweza kuleta lugha ya kujinaki kwa yule nguli
	wake ili kuisisimua hadithi na pia kuingiza matendo katika hadithi. Zaidi, ni kuanzisha
	masemezano baina ya wahusika ili ionekane hadithi ina uhai kama inavyoelezwa katika
	beti zifuatazo:

.9 Lugha ya Kujali

  

	371. Akatamka amini tumekichanganua kuwa kinaakisi namna maongezi ya kawaida hupangika. Katika
	Kamwambiya dalihini
	Abubakari unani mazungumzo huwapo wazungumzaji wawili au zaidi na hutumia lugha kimaongezi na
	Labuda wewe huwezi?
	hapana mada maalumu inayozungumziwa baada ya kukutana
	Katika beti hizo mbili tunaona matumizi ya lugha ambayo ina ulaini wakati wa
	kutamkwa kwake. Kuna lugha ya mtu anayemuuliza mgonjwa kuhusu afya yake. Kwa
	kumuona amekonda sana na maradhi yamemvama rafikiye Abubakar, Mtume
	Muhammad anamuuliza, 'Abubakari unani labuda wewe huwezi?' Matumizi ya neno
	'Abubakari', 'unani', na 'labuda huwezi'; Mtume Muhammad alijiregesha chini kwa
	kumuita rafikiye kwa jina lake maalumu. Anapomuuliza 'unani', Mtume Muhammad
	ameteremsha ngazi ya kiongozi na kuwa mtu wa kawaida. Na anapomuuliza 'labuda
	huwezi?' Mtume Muhammad anaonesha kushutuka na kujali namna rafikie alivyo pale
	kitandani. Maneno haya yaliyotumika yanaashiria kujali kwa mwulizaji juu ya afya ya
	mgonjwa. Vile vile wazungumzaji wanajiweka hali moja ya rafiki na rafiki wanaulizana
	hali. Mbali na kujishukisha chini katika daraja ya uongozi, wazungumzaji hawa wawili
	wanakurubiana katika mahali walipo badala ya kuwa mbali kama kiongozi na mfuasi.
	Hii ndiyo sifa ya lugha ya kikawaida; watu kuja barazani na kukurubiana hata ukaaji
	wao kwenye maongezi, na huondosha pingamizi baina yao ili wapate kuambizana ya
	Tofauti sana na tulioyataja kuhusu lugha ya ukali, ya hasira na maapizo, ndani zaidi.
	tunapata lugha ya kujali katika unenaji wa mtunzi huyu mmoja. Baada ya vita kuisha na
	Mtume Muhammad na majeshi yake kurudi majumbani mwao, Mtume Muhammad 6.7.10 Lugha ya Maongezi
	alikwenda kwa sahibu yake muadhamu Abubakar na kumkuta yu mgonjwa kitandani. Kuanzia ubeti wa 367-410 mtunzi anaunda mchezo kamili, kwa mbinu rejeshi,
	Mtume Muhammad anamuuliza hivi: baina ya Mtume Muhammad na rafikiye Abubakar. Maongezi haya yanahusu
	369. Kamkuta pakhubiri matembezi ya Mtume Muhammad kwa Abubakar na namna Abubakar alivyoota
	Nyumbani kwakwe basiri
	Amekonda amesiri usingizini na alivyokutana na malaika na kumpa dawa ya maradhi yake mpaka
	Kwa kukaliya marazi.
	anapokuja kukutana na Mtume Muhammad. Kipande hiki chote cha maongezi

  Tulielewa kuwa usufi ni tapo la wanadini wa Kiislamu wenye imani kubwa kuhusu Mungu na dhamira yao kuu ni kukurubiana Naye. Pia tuliona kwamba maisha yao yote yanapania kuwa wacha Mungu na kuipata pepo kesho akhera. Kwa hivyo, maneno yao yote yanalekezwa kuhusu Uungu na ndiyo maana Siri pia ikalekezwa katika dira hiyo. Migawanyiko ya wahusika na vita vinavyotokea ni kwa sababu ya Mungu. Hata matusi ambayo yanatumiwa na mtunzi ni kwa sababu ya kubeza njia waliyochukua wasioamini Mungu. Kwa hivyo, imani hii ya Uungu imetawala katika utenzi wote.

tofauti za kimatamshi pekee walakini pia itikadi zao za kijamii, matumizi ya kila siku, na lafudhi ya wasemaji ambayo kwamba ikiingia katika kazi za kifasihi huwa na umuhimu sawa na lugha nyingine. Kwa hivyo, lahaja hugeuka na kuwa lugha katika hali ya undimi. Anachofahamu Mswahili ni kuwa lugha anayotumia ndiyo lugha yake, na anazitambua tofauti za usemaji kati ya wasemaji wa maeneo mengine, lakini asilani haiteremshi daraja lugha yake na kuiita lahaja (Chiraghdin & Mnyampala,1977)