Zygmunt Ziątek
Polskie i afrykańskie historie
przygodne : o początkach reportażu
Ryszarda Kapuścińskiego
Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 98/3, 5-20
Pamiętnik Literacki XCVIII, 2007, z. 3 PL ISSN 0031-0514
ZYGMUNT ZIĄTEK
(Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa)
POLSKIE I AFRYKAŃSKIE HISTORIE PRZYGODNE
O POCZĄTKACH REPORTAŻU RYSZARDA KAPUŚCIŃSKIEGO*
1
Podtytułem Historie przygodne opatrzył Ryszard Kapuściński swoje krajo we reportaże, wydane w debiutanckiej książce Busz po polsku w „Czytelniku” w roku 1962. Cóż znaczy to intrygujące określenie? Najlepiej przekonać się na przykładzie. Oto w 1959 roku zamiast realizować zaplanowany temat reportażu z kopalni „Aleksandra-Maria”, autor przyłącza się do grupki pięciu górników kon wojujących na Mazury trumnę ze zwłokami Stefana Kanika, ofiary wypadku gór niczego. Jadą zdezelowaną ciężarówką, która nieodwołalnie psuje się 15 kilome trów przed celem. Nie próbują już jej naprawiać, nie szukają innego środka trans portu, decydują się donieść trumnę na własnych barkach. Musi być ciężko, bo zmieniają ramiona co 100 metrów. Już po 3 kilometrach (akurat robi się ciemno i zaczyna się las) postanawiają wypocząć, wysuszyć przy ognisku spocone koszu le, zanim ruszą dalej. Ale z lasu wyłania się 8 dziewcząt, wracających z wyciecz ki, i postój zamienia się w nocny piknik ze zmarłym ukrytym w krzakach. Czy można cieszyć się życiem tak blisko śmierci? Czy głodni dziewczyn chłopcy z ro botniczego hotelu pójdą dalej z ciężarem swej lekkomyślnie podjętej misji, czy też raczej - „pójdą za kiecką”? Ten zmarły to już nie tylko Stefan Kanik, ledwie poznany kolega. „Był nam nie znany ten sztywny i dlatego łatwo mogliśmy go so bie utożsamiać z każdym chłopakiem, jakiego kiedykolwiek zdarzyło się spotkać na świecie” (B 134)1. Decyzja o podjęciu marszu to nie tylko szukanie wyjścia z trud nej sytuacji: „Już lepiej iść, lepiej go dźwigać! Przyjąć jakąś czynną postawę, po ruszać się, mówić, [...] udowadniać światu i sobie, przede wszystkim sobie, przy należność do królestwa żywych [...]” (B 128-129). To także „danina wyrzeczenia, uległości, dobrowolnej zgody na tak dziwacznie uformowany los” (B 131). Wresz cie - czy ta wędrówka, opisana w tekście pt. Sztywny, opublikowanym w połowie roku 1959 w „Polityce”, nie staje się czasem metaforą życia w ogóle?
* Jest to fragment książki o Ryszardzie Kapuścińskim przygotowywanej razem z dr Beatą N o w a c k ą z Uniwersytetu Śląskiego dla wydawnictwa „Znak” .
1 W ten sposób odsyłam do: R. K a p u ś c i ń s k i , Busz po polsku. Historie przygodne. War szawa 1962. Liczba po skrócie wskazuje stronicę.
W końcu poszliśmy dalej. Spotkał nas świt. Ogrzało nas słońce. Myśmy szli. Gięły nam się nogi, drętwiały ramiona, puchły ręce, ale przecież donieśliśmy na cmentarz, do grobu - tej ostatniej naszej przystani na świecie [...]. [B 136]
Cóż więc kryje się w formule „historie przygodne”? Najpierw to, że Kapuściń skiemu najpewniej nie chciało się już pisać zaplanowanych, poprzedzonych meto dycznym „zbieraniem materiału” reportaży z wielkich zakładów pracy. Wolał, jak widzimy, skorzystać z pierwszej okazji, żeby wymknąć się w nieznane, otworzyć na niespodziankę, uczynić to, co miał napisać, dziełem przypadku, nieoczekiwanego zdarzenia, przygody właśnie. Jeszcze kilka opowieści z tego tomu nosi cechy przy godności podobnego rodzaju. Do bohatera Lamusa, nauczyciela historii (kolegi ze studiów zresztą), zawrócił autor z szosy pod Augustowem - po otrzymaniu informa cji o nim od przypadkowego współautostopowicza. Rozmówców z Parterów, wę drownych robotników niewykwalifikowanych, spotkał na szosie z Bielawy do No wej Rudy. Opowieści o harcmistrzu-społeczniku z Małdyt (Słoneczny brzeg jezio
ra), flisaku z mazurskich jezior (Ocalony na tratwie), osadniku spod Grunwaldu (Piątekpod Grunwaldem) mają charakter zapisu przypadkowych spotkań, związa
nych z weekendowymi lub wakacyjnymi wyjazdami na Mazury - teren turystycz nych eskapad, zyskujący na popularności od połowy lat pięćdziesiątych XX wieku. Mazur, zwłaszcza północno-wschodnich, tzw. Garbatych (i Suwalszczyzny), jest u Kapuścińskiego w ogóle bardzo dużo, co tekstom o najpoważniejszej nawet problematyce nadaje pewien posmak egzotycznej przygody, wynikający choćby z pierwotnej urody krajobrazu pogranicza, także kulturowego (pozostałości nie mieckie oraz sąsiedztwo białoruskie), i z trudności dotarcia do rozmaitych pro wincjonalnych kątów. Wiemy, że pisarz czasem musiał podróżować kolejno po ciągiem, autobusem, furmanką, autostopem, piechotą... Odnajdujemy ten posmak w Wymarszu piątej kolumny (dwie niemieckie kobiety uciekają z domu starców i wracają do Olecka, bo przyśnił im się wybuch nowej wojny), w opowieściach
Daleko czy Reklama pasty do zębów, przedstawiających humorystyczne i drama
tyczne aspekty wkraczania „nowego” do Pratek i Cisówki, w Dance, studium za kłamań małomiasteczkowej mentalności, czy w ufilozoficznionym wspomnieniu z obozu wojskowego w mazurskiej puszczy Drzewa przeciw nam.
Brak entuzjazmu do opisywania wielkich zakładów pracy nie powinien nas dziwić. I nie chodzi tylko o niechęć do tzw. problematyki produkcyjnej - zajmo wanie się podobnymi zakładami w okresie poprzednim także nie oznaczało fascy nacji tą właśnie problematyką. Ale ich rzeczywistość mieściła się wówczas w per spektywie najważniejszych dla Kapuścińskiego spraw: historii, pokolenia, ideałów nowego ustroju. Teraz, w 3 lata po rozpadzie tej perspektywy, po klęsce dotych czasowej formuły publicystycznego zaangażowania, zainteresowanie dla wielkich nawet przedsięwzięć inwestycyjnych ma dla niego najprawdopodobniej charakter koniecznego dziennikarskiego serwitutu.
Od kilku miesięcy Kapuściński jest dziennikarzem „Polityki”, tygodnika, któ ry powstał na pół roku przed rozwiązaniem „Po prostu” jako przeciwwaga dla tego zbuntowanego, nieformalnego organu młodej inteligencji, a o d jesieni 1957 pełni rolę jego przymusowo narzuconego zastępstwa. W roku 1959 niewiele jeszcze zapowiada przyszłą pozycję tygodnika, jaką wywalczy sobie upartym i pragma tycznym poszerzaniem granic tego, co wolno powiedzieć (a także stwarzaniem warunków pracy dla indywidualności dziennikarskich), ale wydobywa się on już z bojkotu, na jaki natrafił początkowo w środowisku dziennikarzy, zwłaszcza
-zawiedzionych czytelników „Po prostu”. Dzieje się tak m.in. wskutek systema tycznego poszerzania grona pracowników i współpracowników redakcji o dzien nikarzy owego pisma oraz dawnego zespołu „Sztandaru Młodych”. Jeden z nich, Dariusz Fikus, długoletni potem sekretarz redakcji i ważna postać Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, namówił Kapuścińskiego do przyjęcia posady w dziale reportażu „Polityki” i wybawił go w ten sposób od dalszego ślęczenia nad depe szami w Polskiej Agencji Prasowej.
Jego pisanie nieźle odzwierciedla sytuację dziennikarza w periodyku w tym czasie. Kapuściński opowiada o wielkich budowach, kopalniach czy o problemach pracy partyjnej w Żorach (i to są teksty, które nie wejdą do książki), ale kiedy tylko może, umyka od rozmaitych centralnych tematów - na boczne drogi, do prowincjonalnych miejscowości, na peryferia i marginesy. Przeciętnie spędza trzy tygodnie „w terenie”, ajeden - w redakcji. Nie jest w tym odosobniony. Prowin cjonalne i wielkomiejskie peryferia przeżywają wtedy wielki awans w odradzają cym się reportażu. To tam szuka się „prawdziwej” (zróżnicowanej, dotąd zakła- mywanej) rzeczywistości i wyzwolenia pisarstwa z socrealistycznych schematów. Ale teksty Kapuścińskiego mają na tym tle swoją własną, do dziś rozpoznawalną dominantę. Może nie wszystkie one są „historiami przygodnymi”; wszystkie jed nak umieszczają bohaterów lub autora w okolicznościach umożliwiających jakieś nieoczekiwane zdarzenie - o wymiarze raczej jednostkowym niż zbiorowym, waż nym w perspektywie raczej losu indywidualnego niż jakiegoś procesu społeczne go czy historycznego. Mówiąc inaczej: skoncentrowane są na postawach, na sytu acjach (niekiedy skrajnie trudnych), poddających sprawdzianowi (czasem nagłemu, jak w owym Sztywnym) jednostkową zdolność wyboru i rozpoznawania wartości.
Interesuje autora przede wszystkim możliwość ocalenia wartości takich, jak aktywna, twórcza postawa, międzyludzka solidarność, zachowanie poczucia god ności i suwerenności. Brawurową opowieścią na ten temat jest Wydma - rzecz 0 pięciu życiowych rozbitkach, którym nigdy nic się nie udało, a którzy, spotkaw- szy się dość przypadkowo na ruinach jakiegoś PGR-u w lasach za Ełkiem, „ocala jąc skrawek ziemi ocalili siebie”. „Czego mogli chcieć przedtem? Żeby spróbo wać jeszcze raz. Żeby mieć szansę. I szansa była im dana” (B 57) - podsumowuje pisarz tę opowieść i są to słowa dobrze charakteryzujące wymowę pozostałych tekstów. Bo nie chodzi w nich o łatwą pochwałę aktywności, o krzepiące obrazki, które dowodziłyby, że nie wszystko się zawaliło. Raczej - o ów moment próby, której trudno jest sprostać, o ów cień szansy, którą tak łatwo jest przegapić. Toteż większość opowieści przedstawia tych, którzy, świadomie czy nieświadomie, przegrywają, rozmijają się ze swoją szansą. Są to koledzy, uniwersyteccy asysten ci, którzy, mitologizując siłę prostoty, uwznioślają i fetyszyzują własne zagubie nie (Ocalony na tratwie). I są to owi wędrowni robotnicy niewykwalifikowani (z reportażu Partery), którym na niczym nie zależy, bo na stałe wybrali margines, jak mówią: „My, panie, nie pchamy się do góry. My sobie tu dołem, parterem” (B 60). Należy do nich także były ZMP-owiec, co to umiał żyć na najwyższych obrotach, „spalać” się w działaniu, a nie potrafi odnaleźć się w czasie stabilizacji 1 zwycięstwa prostych ideałów życiowych, który czyni go kombatantem jakiejś zamierzchłej epoki (Lamus). I należą tu wszyscy, u których można wykryć posta wę kibica, (zastępującą postawę uczestnictwa, ryzyka, życia naprawdę) - czy to rzeczywiście w dziedzinie sportu (Wielki rzut), czy, metaforycznie, w życiu zawo dowym (Spokojna głowa gapy) lub w sztuce i literaturze (Bez adresu).
Zainteresowanie problematyką indywidualnych postaw (zwłaszcza - możli wościami ocalenia postawy twórczej, wiernej wartościom), połączone z wyczule niem na element przygody, ryzyka, wyzwania, sprawdzianu - wydaje się natural ną konsekwencją upadku wiary w zbiorowe tworzenie historii. Cóż innego - moż na zapytać - pozostaje człowiekowi, którego wiary nadużyto, który jednak nie stracił woli i pasji działania? Musi teraz na własną odpowiedzialność podejmować wyzwania, na własny rachunek ponosić ryzyko aktywności. Ale nie da się nie zauważyć, że tej naturalnej konsekwencji klęsk i rozczarowań poprzedniego okre su bardzo sprzyjała ówczesna sytuacja literacka, którą charakteryzowało niesły chanie intensywne nadrabianie zaległości przekładowych, spowodowanych woj ną i izolacją pierwszego dziesięciolecia powojennego. W późnych latach pięćdzie siątych na wygłodzony polski rynek trafiły jednocześnie najwybitniej sze osiągnięcia światowej literatury lat trzydziestych i czterdziestych, literatury „doli człowieczej”, „kondycji ludzkiej”, „przygody egzystencjalnej” - literatury wyrastającej z prze życia krachu dotychczasowego porządku świata (pierwsza i druga wojna, wielki kryzys lat trzydziestych) i stanowiącej przez to przykład, inspirację dla polskich poszukiwań literackich w sytuacji kolejnego rozpadu utopii oraz poszukiwania gruntu dla wartości. Wpływ tej literatury, w spsychologizowanej i ufilozoficznio- nej wersji francuskiej (Mauriac, Bernanos, Saint-Exupéry, Malraux, Camus, Sar tre) i w zbehawioryzowanej wersji amerykańskiej (Hemingway!), na ukształtowa nie się prozy polskiej końca lat pięćdziesiątych był jawny, powszechnie dostrzega ny - tak u pisarzy najlepszych i doświadczonych ( Wzlot Jarosława Iwaszkiewicza), jak i u początkujących. Podejmowanie trudnej problematyki etycznej: wyboru, odpowiedzialności wobec innych i samego siebie - w sytuacji braku stabilnego ładu i autorytetów - stało się na pewien czas jakimś obowiązującym standardem, znakiem ambicji i nowoczesności. Bo, jak pisał np. Henryk Bereza na marginesie opowiadań najmodniejszego prozaika, Marka Hłaski:
życie wymaga od każdego człowieka w każdej chwili rozstrzygania spraw jak najbardziej ogól nych, jak żyć, żeby obronić sens życia, jak chronić się przed jego okrucieństwem, jak znaleźć w sobie możliwość zgody z nieuniknionością jego praw 2.
„Przygodne historie” Kapuścińskiego z pewnością nie pozostały obojętne na atmosferę intelektualną czasu, ona uczyniła z tych reportażowych opowieści coś w rodzaju przypowiastek filozoficznych. W niektórych, jak choćby w cytowanym
Sztywnym, można dostrzec wyraźny wysiłek wpisywania uniwersalnych sensów
w przygodne zdarzenie. Za sprawą tej atmosfery Kapuściński jakby ominął jakiś etap rozwoju; od publicystycznego reportażu dziennikarskiego przeskoczył od razu na pogranicze prozy beletrystycznej. Potwierdzi się to po opublikowaniu Buszu po
polsku. Jest znamienne, że w odbiorze krytycznym pierwszego wydania książko
wego debiutu Kapuścińskiego bodaj więcej uwagi poświęcono ambicjom i walo rom literackim tego „szczególnego rodzaju pisarstwa reportażowego” niż jego efek tom poznawczym. Stwierdzał Bereza w „Roczniku Literackim”:
Kapuściński stosuje w reportażach najrozmaitsze chwyty narracyjne i stylistyczne prozy artystycznej. Przy wielkiej różnorodności tematycznej [...] nie zapomina, żeby każdy jego utwór
2 H. B e r e z a , Duch nowy i form a nowa. „Nowa Kultura” 1956, nr 35. Przedruk w: Sposób myślenia. T. 1: O prozie polskiej. Warszawa 1989.
reportażowy był opowiadankiem we właściwym mu „stylu amerykańskim” [...], gorliwie pod słuchuje język m ów iony3.
To wpisanie się Kapuścińskiego w istotną problematykę ówczesnej polskiej literatury było na tyle doniosłe, że spowodowało pierwszą chyba po wojnie dysku sję na temat miejsca reportażu w piśmiennictwie - zainaugurowaną zresztą nie wątpliwym skandalem. W listopadzie 1960, w kilkanaście miesięcy po opubliko waniu Sztywnego w „Polityce”, periodyk teatralny „Dialog” przyniósł tekst sztuki Bohdana Drozdowskiego, jednego z głośniejszych autorów wstępującego pokole nia, pt. Kondukt, jawnie wtórnej wobec pomysłu tego opowiadania, które - mimo oczywistych ambicji literackich - zostało tu potraktowane jak gazetowy materiał dziennikarski o obojętnej dla jego zawartości formie. Kapuściński zaprotestował najpierw nieformalnie, a Drozdowski miał początkowo uznać zasadność tego pro testu i zaproponować mu współautorstwo w momencie inscenizacji4. Jednak za powiedź prapremiery sztuki w teatrze w Zielonej Górze rok później wymienia jed nego tylko autora, co świadczy o złamaniu tej dżentelmeńskiej umowy. Kapuściń ski nie ma innego wyjścia niż upomnieć się publicznie o swoje prawa, oskarża więc Drozdowskiego o plagiat5. Wybucha prawdziwa awantura. Drozdowski jest zastępcą redaktora naczelnego „Współczesności”, która mobilizuje wszystkie siły w jego obronie. W sprawę włączają się inne pisma, sążniste listy „za” i „przeciw” oraz komentarze drukowane są w „Polityce”, „Współczesności”, „Kierunkach”, „Nowej Kulturze”, „Szpilkach”, „Prasie Polskiej” 6. Głos zabierają autorytety lite rackie: Julian Przyboś, Antoni Słonimski, Wilhelm Mach, Jerzy Putrament. Za rząd Główny Związku Literatów Polskich powołuje specjalną komisję i w oparciu ojej rozpoznanie wydaje werdykt: Drozdowski nie jest winny plagiatu, mamy do czynienia ze „zbieżnością pomysłów” 7.
Rozgłos wokół Sztywnego dotrwał do czasu opublikowania Buszu po polsku i być może to on spowodował, że większość recenzentów podejmowała przy oka zji zagadnienie nowych możliwości i nowego miejsca reportażu. Włodzimierz Maciąg zobaczył je w zaniechaniu tematów związanych z „rzeczywistością przed miotową”, tj. budowami, fabrykami, zwrócenie się ku człowiekowi, jego niezwy kłości, „pewnej swoistej egzotyce dziejącej się wokół nas” 8. Stanisław Dan spo strzegł, że „reportaż wtapia się w literaturę coraz bardziej, coraz nierozłączniej” 9, i że dzieje się to wskutek pominięcia kryteriów ważności publicystycznej, a sku pieniu się na interpretacji problemów w horyzoncie wartości literackich.
Polemiki w sprawie plagiatu zapiszą się na trwałe w dziejach walki reportażu o usamodzielnienie się tego gatunku, o przyznanie mu autorskiej i literackiej ran
3 H. B e r e z a , Powieść, opowiadanie, reportaż. „Rocznik Literacki” za rok 1962 (wyd: 1964), s. 102.
4 Zob. Dalszy ciąg dramatu. List Ryszarda Kapuścińskiego do redakcji,, Polityki ”. „Polityka” 1961, nr 45, s. 12.
5 Zob. ibidem.
6 „Współczesność” 1961, nr 23, s. 3; 1962, nr 2, s. 8-9, nr 4, s. 11. - „Polityka” 1961, nr 47, s.12; nr 48, s. 1-2. - „Sztandar Młodych” 1961, nr 282, s. 3. - „Nowa Kultura” 1961, nr 48, s. 1. - „Prasa Polska” 1962, nr 1, s. 9-10; nr 3, s. 34-35. - „Kierunki” 1962, nr 4, s. 2.
7 Komunikat Zarządu Głównego Związku Literatów Polskich z dnia 2.02.1962 r „Współczes ność” 1962, nr 4, s. 3.
8 W. M a c i ą g , Debiut reportażysty. „Życie Literackie” 1962, nr 37, s. 11. 9 S. D a n , Miejsce reportażu. „Nowa Kultura” 1962, nr 49, s. 11.
gi równej literaturze fikcji. Zapiszą się też w legendzie biograficznej autora jako kogoś, kto pierwszy miał odwagę czynnie nie zgodzić się, żeby w utworze dzien nikarskim widzieć dzieło niczyje. W istocie jednak świadczą one o zupełnym nie- przygotowaniu opinii literackiej do zaczynającej się (a może wracającej po soc realistycznej przerwie?) praktyki zacierania różnic gatunkowych. Przedstawiciele środowiska pisarskiego kierowali się dość sztywnymi i tradycyjnymi kryteriami „literackości”, co pozwalało im orzekać o samodzielności sztuki Drozdowskiego, bo w konfrontacji zjej obficie a odmiennie rozbudowanymi postaciami i dialoga mi zbieżność sytuacji obydwu utworów była rzekomo czymś zupełnie drugopla nowym. Dziennikarze skorzystali z okazji, żeby upomnieć się o prawo do równo rzędnego traktowania. A przecież Sztywny wcale nie należał do czystego dzien nikarstwa i najprawdopodobniej sam Kapuściński nie miał pewności, czym ten jego utwór jest. Świadczyć o tym mogą pewne niekonsekwencje w wywodzie oskar
żenia o plagiat. Zjednej strony, pisarz bronił autorskiego prawa „skromnego dzien nikarza z terenu”, z drugiej - zapewniał: „cały pomysł sytuacyjny opowiadania po wstał w mojej wyobraźni” 10. Wygląda na to, że nie było języka, jakim dałoby się wyrazić wysiłek wyobraźni twórczej i refleksję filozoficzną w opisie zdarzenia, w któ rym naprawdę się uczestniczyło i które naprawdę miało charakter przypadku.
Jakkolwiek było, Kapuściński sytuował się ze swoimi „historiami przygodny mi” na pograniczu reportażu oraz prozy beletrystycznej i nie za dobrze chyba wie dział, do którego z pisarskich światów, radykalnie wówczas od siebie oddzielonych, należy. Pewien był tylko, że to, o czym ma pisać, musi być przez niego osobiście doświadczone, samodzielnie przeżyte. W satyrycznej opowieści o młodych litera tach (jeden z nich „wysiadł z dziennikarki”) pod metaforycznym, choć sytuacyjnie usprawiedliwionym tytułem Bez adresu, w której można doszukać się ogólniejszej refleksji nad pisaniem, czytamy i taką oto filipikę (włożoną w usta kogoś, kto sytu ację krańcową przeżył naprawdę) przeciwko kibicom środowiska literackiego:
W was nie ma żadnego życia, żadnej chęci, żadnego ognia. [...] Coś ty przeżył [...]? Co ty wiesz o świecie? [...] Widziałeś śmierć? Wiesz, co to miłość? Zdychałeś z pragnienia? Zżerała Cię ambicja? Dławiła Cię zazdrość? Płakałeś ze szczęścia? Gryzłeś z bólu paluchy? [...] Chce cie pisać książki? Robić filmy? A powiesz mi, o czym? [B 66-68]
2
W czasie pisania „historii przygodnych” ukształtował się u Kapuścińskiego nowy czynnik zainteresowania rzeczywistością: potrzeba doznawania jej i pozna wania na własnej skórze, na własne ryzyko i odpowiedzialność, najlepiej - w spo sób nie całkiem zaplanowany, co łączy się ze spontanicznym podejmowaniem wyzwania losu i poddawaniem się nieoczekiwanym próbom. Dotąd kierowała pi sarzem potrzeba zaangażowania się w jakąś wielką sprawę - chęć utożsamienia się z ludźmi zmieniającymi świat i kształtującymi jego nową historię - i potrzeba ta, nie bardzo znajdując już możliwość realizacji w kraju, zwracała jego wzrok ku rejonom globu rozpoczynającym dopiero swoją nową historię, zwłaszcza ku Afry ce. Teraz widzimy, że dołączył się do niej głód wielkiej przygody (intensywności doświadczenia), razem z tymi literackimi i filozoficznymi treściami, w które ob
rosła ona na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych i które można było pogłębiać w nieskończoność cofając się do zaktualizowanych wtedy dzieł Saint- -Exupéry’ego, Malraux, Conrada...
Nie trzeba dodawać, że i ten głód nie mógł być łatwo zaspokojony w kraju. Zaczynał się właśnie okres nazwany wkrótce „małą stabilizacją”, której towarzy szyło zjawisko „małego realizmu” w literaturze i ograniczenie zainteresowań re portażu do problematyki społeczno-obyczajowej, co jego autorzy rekompensowa li sobie ambicjami literackimi. Kapuściński wiedział, co mu grozi. W pierwszym wydaniu debiutanckiej książki znajdujemy reportaż z wędrówki po nowej war szawskiej kamienicy (Dom), zasiedlanej właśnie przez ludzi i rodziny z bardzo różnych środowisk, o bardzo różnej przeszłości. I co? I nic. „Czego tu szukam?” - „Takie oto sprawy nizam sobie w notesie. Drobiazg, mały realizm, sardynki” - notuje reporter (B 119, 123), nie kryjąc zmęczenia, zniechęcenia i rozczarowania rezultatami wielogodzinnej dreptaniny.
Dwie potrzeby wypychały Kapuścińskiego z kraju i zdziwilibyśmy się bardzo, gdyby nie skorzystał z pierwszej okazji, żeby posmakować tajemnic Czarnego Lądu i trudu budowania nowego, niepodległego państwa (pierwszego na południe od Sa hary) zarazem. Toteż i skorzystał - pod koniec 1959 roku przyjął ofertę dziennikar skiego wyjazdu do Ghany, nie napotykając zresztą większej konkurencji wśród kolegów, którzy woleli stolice Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych.
W Ghanie Kapuściński poczuł się od razu swojsko, bardziej swojsko w każ dym razie niż w Indiach, Chinach i gdzie tam jeszcze zdarzyło mu się do tej pory przelotnie przebywać, ale początkowo wynikało to nie tyle z przyjaznego charak teru Ghany czy Afryki w ogóle, ile - z pozostawania w pewnej aurze literackiej, znanej nam z krajowych „historii przygodnych”, która dała się przenieść do Afry ki i nawet potrafiła tymczasowe miejsce zamieszkania uczynić domem. Czytamy w prasowym pierwodruku tekstu Hotel „Metropol”:
Miałem dość włóczęgi. Wracałem z buszu, z sawanny, z pustyni. Byłem sczerniały, wy chudły, skończony. Z ulgą wchodziłem po schodach na piętro - do hotelu. Idąc czułem już zapach domu, szczególny i nieokreślony [...]. W dwudziestu krajach spałem w setkach hoteli, ale dopiero ten przyjmowałem jako dom i wchodziłem do niego z radością n .
Ten nasycony symbolicznymi sensami „dom”, zawieszony w przestrzeni jak napowietrzna tratwa, „nie uwiązany do żadnej barki”, nie należący do społeczno ści murzyńskiej ani do zbiorowości białych, jest przeniesionym z egzystencjali- stycznych nastrojów prozy krajowej architektonicznym dziwolągiem, zamieszka łym przez kilku życiowych rozbitków, borykających się samotnie z resztkami swo jego przetrąconego losu albo szukających pociechy we wspólnym popijaniu, którego
i Kapuściński nie unika:
W tropiku picie jest przymusem. Człowiek czuje się tam rozbity jak stary kapeć. Jest zgaszony, bezzębny, workowaty. Dręczą go nieokreślone tęsknoty, niewysłowione nostalgie, mroczne pesymizmy. [...] No i pije. Przeciw nocy, przeciw chandrze, przeciw nieczystościom w kiblu swojego losu. Tylko na takie stać go zmaganie I2.
Narrator opowiadania, przybierający rysy wagabundy, tajemniczego przyby
11 R. K a p u ś c i ń s k i , Hotel „Metropole”. „Współczesność” 1960, nr 13, s. 1. Cytując tę opowieść odwołuję się do pierwodruku, znacznie różniącego się (także pod względem zapisu tytułu) od wersji w Czarnych gwiazdach i w następnych edycjach.
sza z innego świata (nazywają go tu „Red” - Czerwony), tym się wyróżnia w owej międzynarodowej wspólnocie rozbitków, że w trakcie samotnych wypraw w głąb lądu szuka wyzwań prawdziwych. Wraca z nich z pięknymi i niesamowitymi opo wieściami (jak przytoczona w pierwodruku, a pominięta w następnych edycjach opowieść o targowisku mięsnym i sępach w Tamali), którymi dzieli się ze stęsk nionymi kompanami od piwa i whisky niby z członkami rodziny (najważniejsze postacie to Papa, Wujek Wally...) - opuszczonej czasowo, wierzącej jednak, że nie została zdradzona na rzecz apartamentu w prawdziwym hotelu. Ale udaje się też (wiemy to z pisarskiego plonu pierwszej podróży afrykańskiej) na skromniejsze wędrówki reporterskie po Akrze i one prowadzą go do odnalezienia poczucia wspól noty mniej wymyślnego literacko, lecz równie swojskiego, bo podobnego nieco do tej więzi pokoleniowej i ideowej, która jeszcze niedawno łączyła go z rówie śnikami z ZMP.
„Kogoś mi przypomina i czegoś mu zazdroszczę” 13 - podsumowuje Kapu ściński spotkanie z Dedem, młodym działaczem partyjnym, oddelegowanym do pracy w związkach zawodowych, dla którego legendarny twórca niepodległości Kwame Nkrumah jest już za mało rewolucyjny. Ded z przyjaciółmi studiuje w ukry ciu Historię Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Krótki kurs, nie chcąc zarazić się „burżuazyjnością” rezygnuje z wyjazdu do USA na stypen dium Forda (marzy raczej o nauczeniu się „prawdziwego” socjalizmu gdzieś na wschodzie), szczęścia z narzeczoną zamierza szukać we wspólnej walce, a nie w intymnym, prywatnym związku. Także inni młodzi politycy i działacze spotka ni przez Kapuścińskiego przypominają naszych zetempowców albo rosyjskich komsomolców: np. niejaki Shardow, przewodniczący organizacji młodzieżowej partii Nkrumaha i twórca „Brygad Budowniczych” (przypominających brygady „Służby Polsce”), albo Kofi Baako, 32-letni Minister Oświaty i Informacji, zacho wujący styl działania i sznyt młodzieżowca, którego żywiołowa przyjaźń pomo gła autorowi poznać ważnych ludzi, miasto i kraj.
Mimo uczuć uznania, przyjaźni i zazdrości, jakie w Kapuścińskim budzi my ślące z pasją o przyszłości i o socjalizmie afrykańskie „pokolenie rewolucjonistów”, utożsamienie się z nim pisarza nie może być pełne, bezwarunkowe. Choć młod szy, sprawia on wrażenie kogoś bardziej doświadczonego niż jego trzydziestokil- kuletni nowi przyjaciele; już wie, do czego mogą doprowadzić i czym się kończą rewolucyjne nastroje. Przysłowiowym kątem oka dostrzega zjawiska, które wyda ją się zapowiedzią zwykłego totalitaryzmu. Wiemy, że manipuluje się związkami zawodowymi, organizacją młodzieżową, przynależnością do partii rządzącej (nie znana jest jej liczebność, niewykluczone, że wszyscy muszą do niej należeć i przy musowo płacić składki), limituje się możliwości działania opozycji. Uczestniczy my w dwóch wiecach - jednym: poparcia dla władzy, i drugim: sprzeciwu wobec niekorzystnej publikacji w prasie zachodniej - i widzimy, jak obydwa są wyreży serowane. Te wnikliwe obserwacje nie prowadzą wszakże do jakiegoś demaska- torstwa, wystarcza ich na pewien dystans - bardzo dobrze służący reportażowemu obiektywizmowi, na łagodną groteskę, na znaki zapytania, które trzeba wydobyć z literacko zmetaforyzowanych obrazków. Tak np. rewolucyjne zamiary wzmian kowanego Deda poznajemy przy okazji budowy zamków na plaży - wprawdzie
konstrukcja Afrykanina jest mocniejsza od ciągle rozsypującej się budowli autora, ale to w końcu tylko zamki z piasku. Kapuściński zdaje się nie przeceniać zagro żeń totalitarnych, ponieważ jest świadom słabości, zaczątkowości struktur pań stwa i władzy w ogóle - tego, że tworzą się one dopiero na styku importowanych wzorów europejskich i tradycyjnych struktur klanowo-plemiennych, co prowadzi do sytuacji humorystycznych, chętnie przez Kapuścińskiego eksponowanych. Minister oświaty, zapalony fotoamator i kibic, nie jest w stanie obronić powagi swojego urzędu w oczach kumplowsko traktującej go młodzieży. Do premiera Nkrumaha przychodzi się ze skargą na męża...
Ta familiarność i bezpośredniość Afrykańczyków, prosta i przyjacielska w po równaniu z tajemniczością kultur Indii i Chin, byłaby może najważniejsza dla po czucia zadomowienia się pisarza w Afryce, gdyby nie problem białej skóry. Ona naznacza przybysza z Europy piętnem kolonialisty, każe w nim widzieć tego, co bił, wywoził, upokarzał i dyskryminował. Kapuściński musi przekonywać swoich przyjaciół i przygodnych rozmówców, że jest w Europie taki dziwny kraj, który nie tylko nie posiadał kolonii, ale i doświadczał czegoś znacznie gorszego niż ko lonializm: rozbiorów i okupacji - z wojną, obozami, egzekucjami, codzienną dys kryminacją. I że w rezultacie tych dramatycznych doświadczeń historii Polska także niedawno dopiero podjęła zadania, przed którymi stoi nowe państwo afrykańskie: „Budowaliśmy miasta, do wsi przychodziło światło. Kto nie umiał, uczył się czy tać” - mówi autor w opowieści zatytułowanej Busz po polsku (B 154)14. Argu ment wspólnych doświadczeń historycznych przekonuje ministra Bako, który udzie la Kapuścińskiemu rekomendacji nie do zakwestionowania: „Ja go znam - powie dział - to Afrykańczyk. Jest to najwyższy komplement, jaki może spotkać Europejczyka. Wszędzie otwierają mu wtedy drzwi” (B 151). I przekonuje na czelnika wioski, który jakby pieczętował spełnienie się marzeń o braterstwie z Fe stiwali Młodzieży i Studentów: „Nana wstał i uścisnął mi rękę. Teraz byliśmy friends, druzja, amigos” (B 154). Ale autorowi to nie wystarcza! Cytowana opo wieść - znakomicie zresztą podtrzymująca atmosferę przygody w rodzaju Sztyw
nego („Utknęliśmy w przygodnym miejscu. [...] Było już ciemno, kiedy trzasnęła
opona. Trzecia opona, wściekły pech”, B 150) - kończy się, pod pozorem zapada nia w sen, czymś w rodzaju literackiego strumienia świadomości, wyrażającego tezę o nieprzekazywalności własnego doświadczenia i o niemożności uwolnienia się od niego podczas obcowania z odmienną rzeczywistością kulturową. Pisarz chciałby już czegoś więcej niż braterstwo doświadczeń socjologiczno-historycz nych i ideologicznych, bo to, co na tej płaszczyźnie daje się przekazać, „to jest nic, nic z tego, co wiemy, co nosimy w sobie, nawet się nie zastanawiając, co jest na szą dumą i rozpaczą, życiem, oddechem i śmiercią” (B 155). Treści doświadcze nia zewnętrznego są nierozerwalnie splątane z życiem prywatnym i życiem we wnętrznym, głęboko zaszyfrowane, a klucz do szyfru leży w naszej kieszeni. „Wo zimy go zawsze do obcych krajów [...]. Znamy jego schemat, ale nie sposób uprzystępnić go drugim” (B 156).
Od czasu swojej pierwszej podróży afrykańskiej Kapuściński już wie, że na wet odnalezienie wspólnoty doświadczeń i dążeń historycznych nie zapewnia po
14 Pierwodruk tej opowieści ukazał się w „Polityce” (1960, nr 12, s. 10), w cyklu Ghana z bliska.
konania bariery kulturowej odrębności, przeciwnie - wzmaga jakby świadomość jej istnienia. Nie wydaje się jednak, aby odkrycie to miało wówczas dla jego pisar
stwa większe znaczenie. Poczuciu nieprzekazywalności własnego doświadczenia i nieprzekraczalności jego granic w kontakcie z innymi nie towarzyszy jeszcze wielka ciekawość inności, tęsknota za pokonaniem owej bariery i zagłębieniem się w otchłań innej kultury, próba utożsamienia się zjej uczestnikiem. Może dlate go, że pisarz wciąż pozostawał w obrębie zauroczeń egzystencjalizmem (który absolutyzował nieprzekraczalność granic własnej podmiotowości), a może dlate go, że zbyt zaprzątnęła go warstwa bieżących zdarzeń politycznych, aby kontynu ować refleksję antropologiczną na głębszym poziomie. Bo po powrocie dokonał jeszcze jednego odkrycia, przekonał się mianowicie - po odbyciu blisko 50 spo
tkań w niespełna pół roku we wszystkich środowiskach - że w Polsce istnieje ogromny głód wiedzy o Afryce iż e głód ten dotyczy najświeższych przemian i wydarzeń politycznych: „Jak rządzą się Afrykańczycy w niepodległych pań stwach? Czy budują? Jak wyglądają szkoły?” 15 Nie trzeba dodawać, iż to zaintere sowanie napawało go głęboką radością. Dowodziło, że edukacja polityczna społe czeństwa w sprawach międzynarodowych nie poszła na marne i że ktoś taki jak on, tracący w kraju pisarski grunt pod nogami, może liczyć na odbiorcę bezintere sownie zaciekawionego fascynującym go akurat kontynentem.
Ostatecznie, to nie są sprawy naszego dachu nad głową ani naszych płac, ani zniżki cen na ubrania. [...] W sposób nieoczekiwany i nie zorganizowany sprawa afrykańska, jeden z naj większych problemów współczesnego świata, weszła w pole naszego widzenia i stała się przed miotem naszej p a s ji16.
3
Od serii spotkań po pierwszej podróży afrykańskiej rozpoczyna się najprawdo podobniej doniosłe, niepisane porozumienie Kapuścińskiego z czytelnikami. Utwier dzają go oni w pewności, że pragną, za jego właśnie pośrednictwem, uczestniczyć w sprawach świata - tam gdzie akurat one się dzieją (i nie mieć mu za złe pozosta wienia spraw polskich komu innemu), a pisarz (z wdzięczności, że znalazł sankcję dla tego, co i tak chciałby robić) obiecuje im nie szczędzić wysiłku i osobistego zaangażowania, żeby odpowiedzialnie zaspokoić ich ciekawość. Pierwszą próbą dla tego domniemanego porozumienia stała się już druga podróż afrykańska Kapuściń skiego, przedsięwzięta w niespełna rok po pierwszej. Pisarz wspomina po latach:
Gdzieś może w Olecku albo w Ornecie czytam, że w Kongo wybuchła wielka burza, pra wie światowa. Są pierwsze dni lipca 1960. Kongo, najbardziej zamknięty, nieznany i niedo stępny kraj Afryki, otrzymało niepodległość, ale zaraz zaczął się bunt armii, ucieczka kolonów, interwencja belgijskich spadochroniarzy, anarchia, histeria i rzeź. Gazety opisują na pierwszej stronie cały ten nieopisany melanż. Kupuję bilet i wracam pociągiem do Warszawy. [...] Proszę Rakowskiego o wysłanie mnie do Konga. Już wzięło mnie, już jestem w gorączce 17.
Teraz Kapuściński nie czeka, aż ktoś zaproponuje mu wyjazd - wie, w którym miejscu jego pasje spotykają się z oczekiwaniami czytelników. Czując się ich spe cjalnym wysłannikiem, zrobi wszystko, żeby dotrzeć do wrzącego centrum ów
15 R. K a p u ś c i ń s k i , Zaproszenie do Afryki. „Polityka” 1960, nr 44, s.3. 16 Ibidem.
17 R. K a p u ś c i ń s k i , Plan książki, która mogłaby zacząć się w tym miejscu (czyli moje tara paty nigdy nie spisane). W: Wojna futbolowa. Warszawa 1978, s. 31.
czesnej afrykańskiej historii i opowiedzieć, jak jest naprawdę. A musi zrobić wie le, i to od samego początku. Bo kiedy już uzyskał zgodę na wyjazd, okazało się, że nowe władze Konga wydaliły przybyszy z państw bloku radzieckiego i dostanie się drogą lotniczą do tego kraju mając polski paszport nie wchodziło w grę. Na pocieszenie Kapuściński otrzymuje bilet i dewizy na wyjazd do Nigerii. Jednak już go nie interesowała j a k a k o l w i e k Afryka. „Ale co mi Nigeria, nic nie dzieje się w Nigerii (w tym czasie)” - wspomina 18. Dowiedziawszy się, że niejaki Jarda Boucek, czeski dziennikarz przebywający w Egipcie, planuje wyprawę do Konga przez Sudan (samolotem) i przemierzenie kongijskiej dżungli (samochodem), zamienia swój bilet i w zupełnej niemal tajemnicy leci do Kairu zamiast do Lagos. Udaje mu się przekonać stałego korespondenta „Rudého Prava”, że musi dostać się do Stanleyville (stolicy wschodniej prowincji Konga, gdzie schronił się obalony rząd aresztowanego już Lumumby) na polecenie polskich władz, i zostaje przyjęty na członka wyprawy, która powiększy się o dwóch jeszcze Czechów oraz, w końcowej fazie, o Rosjanina19. Ma tylko pozostawić testament w ambasadzie...
Planując drugą afrykańską wyprawę, Kapuściński nie myślał już najpewniej o szukaniu przeżyć na użytek nowych „opowieści przygodnych”, choć nie wyklu czał takich, jakie towarzyszą pracy korespondenta wojennego, specjalnego wy słannika, może - kogoś, kto poczuwał się do wspólnoty ideologicznej z mieszkań cami kraju będącego ofiarą spisku z udziałem niedawnych ciemiężycieli i gotów był dowieść tego czynem. „Polityka” opublikowała prywatny list autora do redak cyjnych kolegów, pisany z Chartumu w przeddzień najtrudniejszego, jak się wy dawało, etapu podróży „przez najgęstsze dżungle Afryki [...], przez tereny, które zamieszkują plemiona zupełnie pierwotne, rozumiejące tylko tyle, że biały to bel gijski kolonialista” 20. List ten świadczy, że pisarz z pełną gotowością i zawadiac ką odwagą szykował się do przygód tego rodzaju:
Wiecie, to będzie się jechać 900 kilometrów przez zwartą dżunglę ze świadomością, że w każdej chwili wygarną serię z gęstwiny w ten samochód. Bardzo mnie ta podróż ciekawi. [...] Najbardziej intrygujące jest to, że jedzie się zupełnie na ślepo. Nic nie wiadomo. Ani jak dojechać, ani gdzie mieszkać, ani czym płacić, ani z kim rozmawiać. NIC. Sytuacja jest taka, że można od razu wpaść w ręce Mobutu, no i wtedy koniec. W Kongu jest za wiele frontów, żeby móc się zorientować. Luźne grupy obu stron poruszają się po całym kraju i tylko od losu szczęścia będzie zależało, pod czyje skrzydła najpierw się dostanę. [...]
Trzymajcie za mnie palce. Postaram się nie zaw ieść2I.
Kapuściński nawet znalazł się „pod skrzydłami” lumumbistów, ale okazało się, że jego sympatie ideologiczne i zaangażowanie nie mają żadnego znaczenia wobec bariery koloru skóry.
Myślałem pójść i wytłumaczyć: jestem z Polski. Mając szesnaście lat wstąpiłem do orga nizacji młodzieżowej. Na sztandarach tej organizacji wypisano hasła braterstwa ras i wspólnej walki z kolonializmem. [...] Byłem z wami całym sercem, w każdej chwili mojego życia. [...] Jestem z wami i chcę tego dowieść czynem 22.
Razem z czeskimi kolegami próbował przyłączyć się do ofensywy przeciwko mobutowcom. Nie skończyło się to tragicznie tylko dlatego, że nieoceniony Boucek
18 Ibidem.
19 Zob. R. K a p u ś c i ń s k i , Kongo zbliska. „Polityka” 1961, nr 12, s.1. 20 R. K a p u ś c i ń s k i , L istzA fryki. „Polityka” 1961, nr 6, s.9.
21 Ibidem.
mógł wylegitymować się oficerowi pisanym po arabsku prawem jazdy ważnym w Egipcie - kraju Nassera, którego imię było wtedy święte w całej Afryce. Duże rozczarowanie! Także sama wojna okazała się zjawiskiem mniej widowiskowym i mniej znaczącym, niż można było oczekiwać, przede wszystkim zaś - trudnym do zrozumienia dla kogoś, kto, jak Kapuściński, dysponował pamięcią o najstrasz niejszej z wojen. Pisarza razem z towarzyszami zatrzymywały patrole obydwu zwaśnionych stron, ale ważniejsze od tego, na kogo się trafi, było posiadanie wła ściwego podarunku... Oddziały przeprowadzające ofensywę na Luluabourg, stoli cę prowincji Kasai o powierzchni połowy Polski, które mieściły się w pięciu cię żarówkach, zajęły bez bitwy miasto (bo kongijscy żołnierze nie lubią strzelać do siebie), po to, by po tygodniu przejść razem z nim na stronę Mobutu - w zamian za prowiant... Historia w Afryce - w postaci spisków, przewrotów, skrytobójstw - dzieje się po cichu, gdzieś za kulisami i wcale nie jest łatwo do niej dotrzeć, a kie dy już Kapuściński o nią się otrze, to nie będzie umiał, czy mógł, o niej napisać.
Bo wkrótce po przybyciu dziennikarzy do Stanleyville zamordowano w okrutny i upokarzający sposób Lumumbę, co uwielbiających go Kongijczyków pobudziło następnego dnia do ślepego odwetu skierowanego przeciw wszystkim białym, zwłaszcza tym, których żołnierze rozprzężonej armii oraz rozwścieczeni bojów- karze znaleźli w hotelach. Kapuścińskiego ijego towarzyszy uratowało najpierw to, że do ich pokojów nie wchodziło się z korytarza, nie od razu więc zostali zna lezieni (z okna mogli zobaczyć, co ich ominęło: katowanie na ulicy i wrzucenie do ciężarówki), a potem nieprawdopodobny wręcz przypadek: dowódcą bojówki przy kładającej im lufy do głów okazał się lumumbista, z którym Czech Jarda przepro wadzał wywiad w Kairze! Jednak to cudowne ocalenie nie na wiele się przydało. Ze Stanleyville, w którym zaczynało brakować wszystkiego i w którym zanosiło się na powolną śmierć głodową albo śmierć z ręki zdziczałego wojska (przed czym ostrzegali sami bezradni dowódcy), nie było jak się wydostać! Pomocy udzieliła im wreszcie, z największą niechęcią, misja obserwacyjna ONZ (narażając się na zarzut naruszenia neutralności). Ale wskutek tej pomocy znaleźli się w jeszcze gorszej sytuacji, bo zostali wsadzeni do transportowca, który, jak się okazało, na leżał do korpusu interwencyjnego i wywiózł ich do Usumbry - miasta wówczas na terytorium belgijskim - a dokładniej: na lotnisko kontrolowane przez belgij skich spadochroniarzy rekrutujących się z kongijskich kolonów, „drapieżnych, brutalnych i prymitywnych”. Ci oczywiście nie zamierzali uwierzyć, że jedyni obywatele państw bloku radzieckiego, którzy znaleźli się wtedy w Stanleyville, byli akurat dziennikarzami... Przed wykonaniem decyzji o rozstrzelaniu uchroniła Kapuścińskiego po raz kolejny łaskawa ręka Opatrzności - tym razem byli to czar ni stewardzi, ostrzegający przed niebezpieczeństwem i sprowadzający pomoc ONZ: w postaci żołnierzy etiopskiego cesarza Hajle Sellasje przebranych w ONZ-owskie mundury, którzy mieli powody, żeby nie lubić Belgów...
Dramatyczne przeżycia kongijskie składają się bez wątpienia na jedno z naj ważniejszych doświadczeń biografii pisarza. Ale nie mniej ważny wydaje się fakt, że prawie nic z nich nie przeniknęło do powstałych tuż po jego powrocie reportaży. O tym, co go w Kongo spotkało, Kapuściński zacznie przebąkiwać w wywiadach w połowie lat siedemdziesiątych, a opowie po raz pierwszy w Wojnie futbolowej (1978) - „odczytując” na nowo wędrówkę przez Kongo. Znów doszło do oczywiste go rozszczepienia materiału przeżyć i ich zapisanej wersji, tym razem chyba poważ
niejszego niż w przypadku Indii. Bo jeśli wierzyć temu, co sam autor mówi o zna czeniu otarcia się o śmierć, to po podróży kongijskiej był on już innym człowiekiem niż przed nią, choć może nie od razu to sobie uświadomił. Wspomni po latach:
Dopiero teraz zaczęły się godziny tortur. Steward wrzucił do naszej celi okruch nadziei i to wystarczyło, aby wyrwać nas ze stanu wewnętrznego paraliżu, obezwładniającej depresji. Ten rodzaj samoogłuszenia jest psychobiologicznym mechanizmem obrony przed obłędem. Ale wystarczy błysk światła w ciemnościach, aby ci, którzy bezwolnie i apatycznie pogrążali się w zapaść, oczekując tylko, kiedy uderzą w dno, zerwali się do nowej wspinaczki. [...] To, co za nimi zostało, to obszar pustki, której nie sposób określić, ponieważ nie ma odniesień, kształ tów ani znaków, a której istnienie - podobnie jak w wypadku bariery dźwięku - odczuwamy dopiero w momencie, kiedy się do niej zbliżymy. Wystarczy odsunąć się od tej pustki na krok, aby zniknęła. Ale myślę, że ktoś, kto przez nią przeszedł, nigdy nie będzie już tym samym człowiekiem co przedtem. Pozostanie mu skaza psychiczna, stwardniała zgorzel [...]23.
W czasie kongijskiej podróży przeszedł więc Kapuściński istotną przemianę, ale jego czytelnicy nieprędko się o tym dowiedzą. Z punktu widzenia problematy ki rozwoju twórczego jest to ważna kwestia, warto więc zapytać: dlaczego tak się stało? Otóż najprawdopodobniej dlatego, że pisarz nie od razu wiedział, co z owym przeżyciem, różniącym się jednak od spotkania ze śmiercią w wersji Sztywnego, zrobić. Krańcowość doznań wykluczała raczej możliwość opisania ich w stylu do tychczasowych „opowieści przygodnych”, a do spojrzenia na nie zjakiegoś inne go punktu widzenia Kapuściński nie był jeszcze przygotowany. Bo w reportażach cyklu Kongo z bliska nie pominął on całkowicie zdarzeń przygodowych, ale ogra niczył je do tego, co zaszło na owej (zapowiadanej w cytowanym liście do przyja ciół z „Polityki”) budzącej strach i podniecenie bajecznej drodze przez puszczę i co dało się przekazać w zgodzie z dotychczasową konwencją zawadiackiego, hu morystycznego opowiadania:
Jeśli się dostaniemy, to będzie bomba. Przed nami nikt tą drogą nie jechał. [...] Przesko czyliśmy piękny most na rzece Uele, za mostem było rozdroże i olbrzymie drzewo, chyba baobab (nie będę przysięgał).
Pod drzewem stały leżaki, na leżakach woj sko. Kiedy nas zobaczyli, łaps za karabiny i do nas. [...] Idą tak, miny groźne do niemożliwości, gniew wielki się w oczach rozpala.
No to klops - mówię do siebie24.
To nie jest język, którym mówiłoby się o przygodzie ze śmiercią; droga tak opisana nie mogła prowadzić do przeżyć krańcowych. Kiedy Kapuściński dojrze je do opowiedzenia o kongijskiej traumie, to i tę podróż zobaczy inaczej - tak,
chciałoby się rzec, jak trzeba, jako podróż do „jądra ciemności”:
Wszystko zaczęło wyglądać przyjemnie i sielsko, dopóki kilkanaście kilometrów dalej nie zatrzymał nas patrol żandarmerii kongijskiej. [...] Ich zamknięte, ponure twarze, do połowy ukryte w hełmach, były nieprzyjazne. Kazali nam wracać do Sudanu. Jedźcie z powrotem do Sudanu, powiedzieli, bo dalej jest niebezpiecznie, im dalej, tym gorzej. Jak gdyby byli wartow nikami piekła, które zaczynało się za ich plecami. [...] Nie wiem, co to było [...], że chcieliśmy jechać dalej tą drogą (na której łatwo było zginąć), ajadąc tak czułem, jak z każdym kilome trem zamyka się za nami coraz to nowy szlaban, zatrzaskują się kolejne bramy i odwrót staje się coraz bardziej niemożliwy25.
23 R. K a p u ś c i ń s k i , Ciąg dalszy planu książki, która mogłaby zacząć się (itd.). W: Wojna futbolowa, s.61.
24 R. K a p u ś c i ń s k i , Granica. W: Czarne gwiazdy, s.95. 25 K a p u ś c i ń s k i , Plan książki [...], s. 33-34.
Opisanie spotkań ze śmiercią musiało najpewniej zaczekać także dlatego, że ich okoliczności jaskrawo kłóciły się zarówno z Kapuścińskiego ówczesną wizją Afry ki, jak i zjego oczekiwaniami wobec samego siebie. Jechał pisarz do Konga, przy pomnijmy, z nadzieją na spotkanie z heroicznym początkiem historii największego spośród krajów zdobywających niepodległość, początkiem na pewno dramatycz nym, może nawet tragicznym, nie przekreślającym przecież jednak wiary w wielką sprawę antykolonialnej emancypacji kontynentu i w zdolność Afrykanów do wy walczenia i obrony samodzielności. Gdyby zaś opisał swoje najważniejsze doświad czenie, mogłoby się okazać, że niedawni bohaterowie historii są zupełnie bezradni wobec jej ukrytych mechanizmów, a on sam uczestniczył w wydarzeniach na zasa dzie ofiary ślepego przypadku - całkowicie uzależnionej od zachcianki i złej lub dobrej woli innych. Wszystko to byłoby niezgodne także z ówczesną oficjalną pol ską oceną i wykładnią wydarzeń w Kongu i najpewniej nie zostałoby opublikowa ne. Kapuściński zderzył się z tą wykładnią zaraz po powrocie, pisząc coś w rodzaju ekspertyzy dla PAP, w której słusznie przewidywał niepomyślny dla naszego obo zu politycznego obrót wydarzeń: klęskę premiera Gizengi, następcy Lumumby, a zwycięstwo Mobutu i Czombego - polityków reprezentujących interesy niedaw nych kolonialistów. W Ministerstwie Spraw Zagranicznych powiedziano mu, że jeśli ma przywozić takie ekspertyzy, to w ogóle nie będzie więcej jeźd ził26.
Z tych wszystkich czy innych jeszcze przyczyn Kapuściński w pisanych po po wrocie reportażach nie tylko pominął ciąg osobistych przeżyć zainaugurowanych w dzień po śmierci Lumumby, ale i przesłonił je niejako, opisując tylko noc przed nadejściem owego dnia - zaskakująco inną: „Nasłuchiwałem odgłosów z miasta. Czy nie będą strzelać. Czy nie zacznie się odwet. Ale Stan było ciemne, martwe i nie me. Nikt nie zapalał stosów. Nikt nie wyjmował noża” 27. Jedynym hałasem zakłóca jącym ciszę miasta jest przemówienie Lumumby, odtwarzane z magnetofonowej taśmy przez zaprzyjaźnionego Kongijczyka, który tym gestem manifestuje zapewne wolę wierności i wiarę w zwycięstwo, być może tragicznie osamotnione: „Okna są otwarte i słowa wydostają się na ulicę. Ale ulica jest pusta, a bramy są zamknięte. Patrice mówi do pustej ulicy, nie widzi tego, nie wie o tym, jest tylko jego głos” 28.
Jest to jedna z ostatnich metafor literackich, na jakie możemy natrafić w opo wieściach Kapuścińskiego pisanych w latach 1958-1961. Nie wieńczy ona zresztą cytowanego tekstu (Jeden z czwórki), lecz go otwiera jako wstęp do biografii poli tycznej niezwykłego afrykańskiego przywódcy (która z kolei ma być kluczem do zrozumienia odrębności współczesnej afrykańskiej historii), ijest to jakoś znamien ne dla przemiany pisarstwa Kapuścińskiego po kongijskiej podróży. Na dłuższy czas żegna się on z literackością właściwąjego ówczesnym reportażom, która rodziła się, przypomnijmy, ze skłonności do doświadczania świata na własną rękę i ze stojącej za nią literackiej filozofii przygody egzystencjalnej, charakterystycznej dla prozy polskiej przełomu piątego i szóstego dziesięciolecia XX wieku. Ale skoro dla naj prawdziwszej i najgroźniejszej przygody swojego dotychczasowego życia nie mógł znaleźć języka albo miejsca w pisarstwie, to postanowił w ogóle wyrzec się eksplo rowania owej najbardziej własnej warstwy osobistego doświadczenia. Ta, być może nie całkiem świadoma, decyzja dotknęła już przeżycia początku drugiej podróży
26 Zob. K a p u ś c i ń s k i , Ciąg dalszy [...], s.63.
27 R. K a p u ś c i ń s k i , Jeden zczwórki. W: Czarne gwiazdy, s. 112. 28 Ibidem, s. 113.
afrykańskiej (odebranie pieniędzy przez funkcjonariusza tajnej policji egipskiej pod groźbą niechybnej śmierci, karkołomna przygoda narkotykowa w stolicy Sudanu, które jak najbardziej zamierzał początkowo wykorzystać pisarsko. W cytowanym już liście z Chartumu donosił Kapuściński redakcyjnym kolegom:
Te 14 dni, jakie dzielą mnie od wyjazdu z Polski, były pełne nerwów, niepokoju i strasz nej szarpaniny. Nigdy czegoś podobnego nie przeżyłem. Świat jest jednak twardy. Ale będzie co potem pisać. Notes mi już spęczniał29.
Opis perypetii tej części wojażu pojawi się dopiero w Podróżach z Herodotem (2004).
Wyrzeczenie się głębokiej warstwy doświadczeń osobistych (czy, jak teraz wiemy, odłożenie ich do późniejszej eksploatacji) łatwo było wtedy Kapuściń skiemu zracjonalizować. Mógł w zgodzie z własnym przekonaniem i powołując się na uczestników kolejnych spotkań autorskich twierdzić, że czytelnik polski pragnie teraz wiedzy o nowych państwach w Afryce i zrozumienia afrykańskich procesów politycznych, a nie - „relacji z Konga, jakie widział” 30. Kierując się tym przeświadczeniem wypełnia teraz swoje reportaże portretami przywódców kongijskich (bo wobec braku jakichkolwiek miejscowych instytucji wielcy przy wódcy byli wtedy najważniejsi), historią ich karier prywatnych i politycznych, zarysem historii partii i nurtów politycznych. Rzeczywistość widziana i doświad czana jest zaledwie punktem wyjścia do uprzystępniania tej ogólniejszej wiedzy o Afryce. Na 12 odcinków cyklu Kongo z bliska, drukowanego w „Polityce” w 1961 roku, tylko dwa (o podróży przez puszczę i ofensywie) są relacjami reporterskimi
sensu stricto. W pozostałych Kapuściński wraca do objaśniającego pisarstwa ra
czej publicystycznego niż reportażowego. Ale nie można powiedzieć, że podjął złą decyzję. Czytelnicy „Polityki” wybrali go autorem roku.
Zatarcie przełomowego charakteru podróży do Konga, dokonane przez same go autora, zostało pogłębione i utrwalone publikacją książkową (Czarne gwiazdy, 1962), która upodobniała do siebie plon obydwu podróży afrykańskich, a w dodat ku dość niejasno usytuowała go wobec równocześnie wydawanego zbioru krajo wych „opowieści przygodnych”. Zarówno reportaże z Ghany, jak i reportaże z Kon ga opatrzone zostały - w funkcji tytułów - imionami przywódców (Kwame i Pa trice), choć wśród tych z Ghany tylko jeden poświęcony był postaci wodza. Najbardziej literacka opowieść o metaforycznym hotelu „Metropol” okrojona zo stała z elementów przygody egzystencjalnej i umieszczona razem z szyderczym wizerunkiem kolonialistów belgijskich z Konga (Bon ton w gorącym klimacie) w prologu pt. Kolon, co zamieniło obraz międzynarodowej wspólnoty rozbitków w jeszcze jedną zjadliwość pod adresem afrykańskich białych. Wypadło drugie ważne opowiadanie o charakterze literackim: Busz po polsku, które, przeniesione do zbioru reportaży krajowych, użyczyło tytułu całemu tomowi.
Sens tego zabiegu nie jest całkiem jasny. Opowieść o wieczorze przy ognisku naczelnika murzyńskiej wioski, czytana w cyklu reportaży z Ghany, uwypuklała pro blematykę zderzenia kultur, podkreślała, że w opisie afrykańskiej egzotyki przybysz z Polski nie potrafi uwolnić się od własnego i narodowego bagażu doświadczeń,
29 K a p u ś c i ń s k i , L istzA fryki.
przedstawia busz widziany „po polsku”. Niewykluczone, że pozostawienie opowie ści w tym cyklu zakłócałoby nowy, publicystyczny i objaśniający charakter książki afrykańskiej, ale umieszczenie jej w eksponowanym miejscu, w zakończeniu cyklu reportaży polskich - cóż mogłoby znaczyć? Czy że jest to taki sam gąszcz spraw trudnych, dramatycznych, dziejących się w dzikim, trudno dostępnym pejzażu, jak na Czarnym Lądzie - tyle że w wersji polskiej? Niezupełnie oczywisty cel tego za biegu kompozycyjnego, możliwe, iż będącego dziełem wydawnictwa, przygotowu jącego do druku niemal jednocześnie obydwa tomy, nabiera jednak w perspektywie lat symbolicznego wręcz sensu. To jakby pożegnanie Kapuścińskiego z tymi polski mi czytelnikami, którzy oczekiwali od niego dalszego zainteresowania sprawami krajowymi, Busz po polsku bowiem pozostał jego jedyną książką o Polsce. Ja już jestem Afrykańczykiem - mówi przecież autor w tym opowiadaniu - tak mnie na
zwał mój przyjaciel z Akry, Kofi, zgodzili się z tym starcy razem z Naną, naczelni kiem wioski, którzy przyjęli mnie do ogniska...
I co więcej, była to prawda już w momencie ukazania się obydwu tytułów, bo pisarz rozpoczynał wtedy, w 1962 roku, pięcioletni okres pobytu w Afryce w cha rakterze stałego korespondenta Polskiej Agencji Prasowej. Nie wahał się ani chwili, kiedy zaproponowano mu trudną misję zorganizowania pierwszej ijedynej na kon tynencie placówki stałego wysłannika PAP. Bo dramatyczne przeżycia kongijskie wcale nie odebrały mu poczucia zadomowienia w Afryce, demonstrowanego za raz po pierwszej podróży, nasyciły je tylko treścią, która nie pozwoli mu już czuć się dobrze w Europie. Po latach wspomni powrót z Konga:
W wielkiej szklanej bryle, jaką jest lotnisko Fiumicino, paradował wspaniały i - dla nas w tym momencie - niezwykle egzotyczny świat zadowolonej, sytej i spokojnej Europy [...], więc kiedy ten niebywały świat przepływał przed nami [...], poczułem nagle - i przeraziłem się tą myślą - że prawem smutnego, a nawet potwornego paradoksu byłem bardziej zadomowiony tam, w Stanleyville i w Usumbrze, niż w tym mijającym mnie teraz tłumie 31.
A b s t r a c t
ZY G M U N T Z IĄ TEK
(The Institute o f Literary Research o f the Polish A cadem y o f Sciences, W arsaw)
POLISH AND AFRICAN CASUAL HISTORIES.
ON THE BEGINNINGS OF RYSZARD KAPUŚCIŃSKTS REPORT
The text presents the shaping o f Ryszard Kapuściński’s writing in his important years 1959 1961 - from quitting the daily “Sztandar Młodych” (“The Banner o f Youth”) up to his leaving for Africa as a press correspondent for the Polish Press Agency. It is the time of his work for the later famous weekly “Polityka” in the reports section, numerous reporter’s trips to the Polish province and two first African trips, namely to Ghana in 1959 and to Congo in 1960. At this time Kapuściński writes texts later collected into two books Polish Bush (1962) and Black Stars (1963), both o f which gain readers’ immense attention and critics’ interest. Kapuściński’s reports belong to the first after Stalinist period to acquaint the Polish readers with the current world history, and the relation is true, free o f ideological simplifications. Home reports are characterized by connections with the then existentialist interests of Polish prose and belong as much to journalism as to literature thus livening up a discussion on the relationship between those two writing domains.