Trzustka to bardzo ważny organ ludzkiego organizmu. Pełni dwie zasadnicze funkcje, które bardzo ściśle wiążą się z prawidłowym metabolizmem i gospodarką węglowodanową.
Niestety bardzo często o toczących się problemach z funkcjonowaniem tego narządu dowiadujemy się, dopiero kiedy pojawiają się objawy bólowe (niestety także niespecyficzne).
Przykładowo nowotwór trzustki początkowo nie daje żadnych objawów, a w momencie, kiedy pojawia się już silny ból, bywa za późno, by wdrożyć skuteczne leczenie. Dlatego tak ważne jest, żeby regularnie badać się i kontrolować funkcjonowanie tego narządu.
Funkcje trzustki
Trzustka jest podłużnym narządem (długości 12-20 cm), który znajduje się tuż za żołądkiem. Spełnia dwie podstawowe funkcje, które definiuje się jako czynność zewnątrzwydzielniczą oraz wewnątrzwydzielniczą.
Czynność zewnątrzwydzielnicza to produkcja i wydzielanie do światła przewodu pokarmowego soku trzustkowego. Dziennie trzustka wydziela aż 1 litr soku trzustkowego. Za jego produkcję odpowiadają komórki śródpęcherzykowe, które produkują składniki enzymatyczne.
Następnie sok pełen enzymów trawiennych trafia do przewodów trzustkowych bogatych w komórki kubkowe produkujące śluz. Taka mieszanina trafia do dwunastnicy i warunkuje prawidłowe procesy trawienne.
Zdrowa i aktywna trzustka jest odpowiedzialna za wydzielanie:
- amylazy trzustkowej,
- trypsynogenu – enzymu, który aktywuje się pod wpływem enzymu enterokinazy jelitowej w pH 5,2-6,0 lub autokatalitycznej aktywacji przy pH 7,9 w dwunastnicy do trypsyny,
- chymotrypsynogenu – enzymu, który aktywuje się pod wpływem trypsyny i pH 8,0 w dwunastnicy do chymotrypsyny,
- elastazy,
- lipazy trzustkowej,
- nukleazy: rybonukleazy i deoksyrybonukleazy,
- hydrolazy estrów cholesterolowych,
- fosfolipazy A2,
- karboksypeptydazy.
Za czynność wewnątrzwydzielniczą trzustki odpowiadają wyspy Langerhansa (insulae pancreaticae).
W literaturze wyspy Langerhansa często określa się jako osobny gruczoł wydzielania wewnętrznego występujący jako skupiska komórek rozrzuconych w miąższu trzustki, głównie w obrębie jej ogona.
Pomimo, że stanowią jedynie około 1-3% masy trzustki, to właśnie dzięki ich prawidłowemu funkcjonowaniu komórki mogą wykorzystywać glukozę do swoich procesów życiowych. Szacuje się że, wyspy Langersansa buduje około 1-2 mln wspomnianych komórek. Wśród nich wyróżnia się:
- komórki alfa (A) stanowiące około 25%, odpowiedzialne za wydzielanie glukagonu;
- komórki beta (B) stanowiące około 60%, które wydzielają insulinę, proinsulinę, peptyd C i amylinę. Są najliczniejsze i spełniają najważniejszą rolę w procesie regulacji metabolizmu węglowodanowego ze względu na sekrecję insuliny w odpowiedzi na poziomy glukozy we krwi. Komórki beta otrzymują sygnały regulujące ze środowiska samej trzustki i środowiska pozatrzustkowego, które wspierają ich funkcję i proliferację;
- komórki delta (D) stanowiące około 10%, które syntezują somatostatynę;
- komórki F stanowiące około 5% wydzielające trzustkowy polipeptyd (według niektórych źródeł komórki D i F są tożsame).
Uszkodzenie czy niszczenie komórek Langerhansa ma zazwyczaj tło autoimmunologiczne prowadząc do rozwoju cukrzycy z niedoboru insuliny (niszczeniu ulegają komórki odpowiadające za jej syntezę).
Warto podkreślić także, iż czynność wydzielniczą trzustki modulują neuroprzekaźniki: acetylocholina (Ach) – wpływa dodatnio na uwalnianie insuliny, gdy stężenie glukozy jest podwyższone, noradrenalina (NA) – hamuje wydzielanie insuliny.
Najczęstsze schorzenia trzustki
Wśród chorób trzustki najczęstsze zaburzenia to ostre i przewlekłe zapalenie trzustki, torbiele i nowotwory. Najczęstszymi schorzeniami są jednak choroby zapalne.
Ostre zapalenie trzustki (OZT)
OZT jest poważnym stanem wymagającym szybkiej hospitalizacji. W przebiegu choroby dochodzi do uszkodzenia trzustki i okolicznych tkanek oraz silnej odpowiedzi zapalnej w wyniku działania enzymów trawiennych zaktywowanych przedwcześnie w obrębie narządu.
Dlaczego jest to takie niebezpieczne? Wyobraźmy sobie płyn pełen substancji, które zwyczajnie niszczą zjedzony pokarm, rozbijając go na prostsze cząsteczki, które mogą być wchłonięte do krwi. Trzustka jednak nie wydziela bezpośrednio tych drastycznych enzymów – by działały one w prawidłowy sposób, muszą być zaktywowane.
Taki mechanizm chroni trzustkę przed ich działaniem. W sytuacji stanu zapalnego te procesy ochronne zawodzą. Brutalne dla pokarmów enzymy aktywują się znacznie wcześniej, niszcząc trzustkę. Inaczej mówiąc, aktywne enzymy prowadzą do samotrawienia trzustki i okolicznych tkanek. W konsekwencji znaczna część trzustki może ulec nieodwracalnemu zniszczeniu.
Aktywne enzymy trzustkowe trawią ściany naczyń krwionośnych i sąsiadujące z trzustką ściany przewodu pokarmowego, co może wywołać wewnętrzny krwotok bądź perforację (przedziurawienie). Samotrawienie trzustki wyzwala także bardzo silną miejscową, a nierzadko i uogólnioną reakcję zapalną. W ok.
80% przypadków choroba jest następstwem kamicy żółciowej bądź spożycia nadmiernej ilości alkoholu.
OZT wiąże się zazwyczaj z bardzo silnym bólem brzucha. Ostremu zapaleniu trzustki często towarzyszy podwyższona aktywność enzymów trzustkowych we krwi. Enzymy te mogą przedostać się do innych narządów, powodując wstrząs lub ich niewydolność. Ostre zapalenie trzustki może stanowić zagrożenie życia pacjenta.
Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT)
PZT charakteryzuje się natomiast długotrwałym procesem zapalnym, toczącym się w miąższu trzustki, który z czasem może doprowadzić do nieodwracalnych zmian morfologicznych i niewydolności narządu. Niestety, zazwyczaj od momentu wystąpienia pierwszych objawów do rozpoznania PZT upływa około 5 lat!
Z przewlekłym zapaleniem trzustki bardzo mocno związana jest niewydolność tego narządu. Definiuje się ja jako niezdolność do wytwarzania i/lub transportu enzymów trawiennych w ilości wystarczającej do trawienia pokarmu i następnie wchłaniania w jelicie cienkim. Dlatego tak istotne jest dbanie o ten narząd, odpowiednia dieta profilaktyka i regularna diagnostyka.
Cukrzyca typu I
Chorobą bardzo mocno związaną z funkcjonowaniem trzustki jest cukrzyca typu I (insulinozależna). W cukrzycy typu 1 zniszczeniu ulegają komórki beta w trzustce (wytwarzające insulinę). Także w cukrzycy typu 2 na pewnym etapie komórki beta tracą część swoich właściwości a organizm staje się oporny na insulinę.
Pamiętajmy, że cukrzyca dotyczy tak naprawdę całego organizmu i w mniejszym lub większym stopniu wpływa na funkcjonowanie wszystkich narządów.
Mukowiscydoza
Znacznie rzadsza, acz bardzo mocno związaną z trzustką chorobą jest mukowiscydoza. To dziedziczna choroba, w której dochodzi do defektu transportu jonów chlorkowych na poziomie komórkowym.
Skutkiem tego jest zaburzenie funkcji wydzielniczych m.in. także trzustki.
Dochodzi wtedy do powstawania gęstych czopów śluzowych, w wyniku czego enzymy trzustkowe nie są prawidłowo transportowane do dwunastnicy – powoduje to oczywiste zaburzenia trawienia i potencjalne ryzyko uszkodzenia trzustki.
Nowotwory trzustki
Nowotwory trzustki to jedne z najbardziej niebezpiecznych, trudnych do leczenia i późno diagnozowanych nowotworów. W tym momencie nowotwory trzustki stanowią czwartą pod względem śmiertelności chorobę nowotworową w USA. Czynniki ryzyka to między innymi:
- palenie tytoniu,
- wiek,
- płeć (choroba częściej atakuje mężczyzn),
- ekspozycja na pewne chemikalia przemysłowe.
Większość (95%) przypadków nowotworów trzustki to gruczolakoraki powstające w tkankach zewnątrzwydzielniczych.
Jak wspomniałam wcześniej, w początkowym stadium nowotwór trzustki jest bardzo rzadko diagnozowany, gdyż nie towarzyszą mu żadne objawy lub są one zupełnie nieswoiste: ból brzucha, nudności, utrata łaknienia i czasami żółtaczka.
W momencie rozpoznania jedynie w około 10% przypadków rak nie wykracza poza obręb trzustki. Dlatego jeszcze raz uczulam, pamiętajmy o regularnej diagnostyce i nie lekceważmy żadnych objawów.
W tym artykule wyjaśniamy szerzej rolę trzustki w procesie trawienia: Dwunastnica, trzustka, wątroba – zadania i funkcje w procesie trawienia.
Diagnostyka laboratoryjna chorób trzustki
Oznaczenie aktywności amylazy trzustkowej i lipazy
Najważniejszymi badaniami laboratoryjnymi wykonywanymi w pierwszym rzucie przy diagnostyce trzustki są oznaczenia aktywności amylazy trzustkowej i lipazy.Wspomniane enzymy są wydzielane przez trzustkę do światła przewodu pokarmowego. Nieznaczna ich ilość przedostaje się do krążenia.
Bezpośrednim wskazaniem do wykonania oznaczeń aktywności amylazy trzustkowej i lipazy są ostre bóle nadbrzusza, podejrzenie ostrego (OZT) i przewlekłego zapalenia trzustki (PZT), guzów trzustki oraz zajęcia narządu w przebiegu chorób jamy brzusznej.
Warto wiedzieć, iż przy rozpoznaniu OZT jedym z kryteriów jest wykazanie co najmniej 3-krotnego wzrostu aktywności jednego z tych enzymów. W przypadku PZT uzyskane wartości mogą być prawidłowe lub charakteryzować się niewielkim wzrostem.
Amylaza (zarówno ślinowa jak i trzustkowa) to enzym odpowiedzialny za rozkład skrobi i innych polisacharydów.
Wyróżnia się 8 izoform amylazy pochodzących z trzustki i gruczołów ślinowych oraz z komórek wydzielniczych śluzówki jelita cienkiego, gruczołów mlecznych oraz komórek jajników i jąder.
Standardowo powinno się zawsze wykonywać oznaczenie amylazy we krwi i w moczu (najlepiej wykonać 6-10 godzin po wystąpieniu objawów bólowych w przypadku podejrzenia OZT). Badanie to stanowi bardzo istotny element późnej i potwierdza przebycie zapalenia trzustki.
Wykazanie wysokiej aktywności amylazy w surowicy, bez równoczesnego uzyskania wysokiej wartości w moczu, może świadczyć o innych schorzeniach, np. o niewydolności nerek.
Wzrost aktywności amylazy w próbce krwi świadczy o przedostaniu się enzymu do osocza z przewodów wyprowadzających trzustki. Należy pamiętać, iż w przypadku przewlekłych stanów zapalnych trzustki wzrost aktywności amylazy jest znacznie mniejszy niż przy stanach ostrych.
Należy także brać pod uwagę, iż wzrost aktywności amylazy w surowicy może także towarzyszyć stanom patologicznym nie związanym z trzustką: niewydolność nerek, zapalenie ślinianek (świnka), urazy brzucha, niedrożność jelita, perforacje wrzodów przewodu pokarmowego.
Prawidłowe stężenie amylazy w moczu wynosi 10-490 U/I, a we krwi 25-125 U/I, przy czym u osób starszych jest on nieco wyższy – 20-160 U/l. Tym nie mniej każde laboratorium powinno mieć swoje własne wartości referencyjne zależne od metody pomiarowej.
Lipaza trzustkowa to enzym odpowiedzialny za rozkład triacyloglicerydów do wolnych kwasów tłuszczowych i monoacyloglicerolu. Za prawidłowy poziom lipazy we krwi uznaje się ten poniżej 150 U/l. Lipaza wydzielana jest w przez komórki trzustki w postaci nieaktywnej.
Dopiero w dwunastnicy pod wpływem kwasów żółciowych, fosfolipidów i kolipazy dochodzi do przekształcenia w formę aktywną. Zazwyczaj poleca się jednocześnie wykonywać oznaczenie lipazy i amylazy trzustkowej. Jednak lipaza jest znacznie bardziej specyficznym markerem uszkodzenia trzustki od amylazy.
Tym nie mniej w stosunku do amylazy jej aktywność wzrasta wolniej i utrzymuje się dłużej.
W diagnostyce chorób trzustki korzystne jest równoległe badanie obu enzymów – amylaza jest bardziej czułym oznaczeniem, a lipaza jest bardziej swoistym markerem uszkodzenia trzustki.
Oznaczenie antygenu towarzyszącego nowotworom przewodu pokarmowego (CA 19-9)
Ocenę aktywności enzymów warto uzupełnić o oznaczenie antygenu towarzyszącego nowotworom przewodu pokarmowego (CA 19-9), uważanego za marker zapalenia i chorób nowotworowych trzustki.
W przypadku zapalenia trzustki wyniki oznaczeń oscylują poniżej wartości 100 IU/ml. W chorobach nowotworowych wartości stężenia CA 19-9 najczęściej przewyższają 1000 U/ml.
Warto podkreślić, że wzrost stężenia Ca 19-9 może wystąpić również w innych chorobach układu pokarmowego, np. zespole jelita drażliwego, zapaleniu woreczka żółciowego lub wątroby.
Oznaczenie enzymu elastazy w surowicy krwi
Innym badaniem proponowanym w diagnostyce chorób trzustki jest oznaczenie enzymu elastazy w surowicy krwi. Zaletą badania jest długi okres półtrwania elastazy – jej wysoki poziom utrzymuje się dłużej po wystąpieniu objawów niż wzrost poziomu amylazy i lipazy. Enzym ten oznacza się również w kale.
Badanie charakteryzuje się wysoką czułością i swoistością w łagodnych dysfunkcjach trzustki już w początkowym stadium i jest przydatne w diagnostyce PZT.
Oznaczenie miana przeciwciał IgG4
Przy podejrzeniu autoimmunologicznego zapalenia trzustki warto oznaczyć miano przeciwciał IgG4. Wysoki wynik badania koreluje z nasileniem objawów klinicznych, cięższym przebiegiem choroby i słabszą odpowiedzią na leczenie.
Przy oznaczeniu amylazy w surowicy i w moczu oraz lipazy należy pamiętać, że wielkość (wielokrotność wzrostu) tych parametrów nie ma związku ze stopniem ciężkości ostrego zapalenia trzustki. Dla przykładu, w trwającym od kilku dni OZT wartości pomiarów aktywności amylazy w surowicy i moczu mogą być niskie lub wręcz prawidłowe.
Badania dodatkowe w diagnostyce chorób trzustki
Obok wspomnianych wcześniej oznaczeń warto rozważyć badania dodatkowe, takie jak:
- stężenie bilirubiny,
- aktywność enzymów związanych z funkcją wątroby (fosfataza zasadowa, aminotransferazy) – zmienione wyniki tych oznaczeń mogą sugerować schorzenia niezwiązane bezpośrednio z trzustką.
- W ocenie przyczyn ataku ostrego zapalenia trzustki może być również pomocna ocena stężenia wapnia i lipidów we krwi. Każdy pacjent powinien mieć monitorowane stężenie elektrolitów, mocznika i kreatyniny (świadczą o funkcji nerek) oraz glukozy (ulega znacznemu podwyższeniu gdy proces chorobowy zniszczy miąższ trzustki, gdzie wytwarzana jest insulina).
- Oprócz tego zazwyczaj wykonuje się oznaczenia związane z aktywnym stanem zapalnym – CRP, morfologia (diagnostyka leukocytozy) oraz OB.
Zupełnie odrębny temat stanowi diagnostyka związana z cukrzycą, która jak wspomniałam wcześniej, także bardzo mocno łączy się z chorobami trzustki).
Sprawdź >> Dlaczego warto regularnie wykonywać badania laboratoryjne?
Diagnostyka chorób trzustki – słowem podsumowania
Nowotwory trzustki to cisi zabójcy. Dlatego dbajmy o swoją trzustkę, dobrze się odżywiajmy i badajmy się! Pamiętajmy także, że jak wszystkie inne badania zawsze należy wszelkie wątpliwości konsultować z lekarzem. I najważniejsze – trzustkę masz tylko jedną, raz uszkodzona nie będzie już tak dobrze funkcjonować.
Więcej przeczytasz w tym artykule: Trzustka – funkcje, rola enzymów trzustkowych, schorzenia związane z trzustką
Bibliografia:
- Dembińska-Kieć A, Naskalski J.W. Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii. Edra Urban & Partner. Wrocław 2017.
- Szczepanek M, Goncerz G, Dąbrowski A, Sierżęga M. Rozpoznawanie i leczenie przewlekłego zapalenia trzustki. Omówienie wytycznych europejskich (HaPanEU) 2016. Med. Prakt., 2018; 1: 30–55.
- SMOTKIN, Joseph; TENNER, Scott. Laboratory diagnostic tests in acute pancreatitis. Journal of clinical gastroenterology, 2002, 34.4: 459-462.
- ETEMAD, Babak; WHITCOMB, David C. Chronic pancreatitis: diagnosis, classification, and new genetic developments. Gastroenterology, 2001, 120.3: 682-707.
- DOSSIN, Olivier. Laboratory tests for diagnosis of gastrointestinal and pancreatic diseases. Topics in companion animal medicine, 2011, 26.2: 86-97.
- WERLIN, Steven L.; KUGATHASAN, Subra; FRAUTSCHY, Brenda Cowan. Pancreatitis in children. Journal of pediatric gastroenterology and nutrition, 2003, 37.5: 591-595.
- YADAV, Dhiraj; AGARWAL, N.; PITCHUMONI, C. S. A critical evaluation of laboratory tests in acute pancreatitis. The American journal of gastroenterology, 2002, 97.6: 1309-1318.
- Soborczyk A, Deptała A. Markery nowotworowe w praktyce klinicznej. Choroby Serca i Naczyń 2007, tom 4, nr 4, 184–189.
Badanie trzustki – jakie badania należy wykonać w diagnozie trzustki?
Badanie trzustki pozwala na wykrycie stanu zapalnego, a także na ocenę jej funkcji wydzielniczej. Trzustka jest narządem, który cechują dwie ważne funkcje wydzielnicze. Pierwsza to produkcja i wydzielanie soku trzustkowego, który ma w sobie enzymy wykorzystywane w czasie trawienia pokarmu.
Druga zaś to produkcja i wydzielanie hormonów – przede wszystkim insuliny, będącej odpowiedzialną za stężenie glukozy we krwi.
Spis treści
Trzustkajest organem wewnętrznym, leżącym w górnej części jamy brzusznej, niestety łatwo ulegającym uszkodzeniom. Powodem, przez który tak się dzieje jest m.in. prowadzenie niewłaściwego trybu życia, infekcje, liczne urazy, ale również może być to problem dziedziczny.
Trzustka – najczęstsze choroby
Szybka reakcja pozwala na zastosowanie właściwej profilaktyki, takiej jak: rozpoczęcie innego trybu życia czy częstsze badania kontrolujące pracę trzustki. Dzięki temu można zniwelować zagrożenie zachorowania, na którąś z chorób.
Do najczęstszych schorzeń trzustki należą:
- Ostre i przewlekłe zapalenie trzustki – objawem ostrego zapalenia jest najczęściej silny, niespodziewany ból brzucha, który promieniuje wokoło klatki piersiowej. Towarzyszą mu nudności i wymioty, a także niekiedy szybsze tętno oraz wzdęcia i ból przy ucisku brzucha. Jeśli natomiast chodzi o przewlekłe zapalenie, wykrycie go jest niezwykle trudne, ponieważ schorzenie zazwyczaj nie daje żadnych objawów. Cechuje się pogłębiającym się włóknieniem, a także zanikiem tkanki gruczołowej trzustki.
- Rak trzustki – to nowotwór złośliwy, którego częstość zachorowania wzrasta wraz z wiekiem. Najwięcej osób dotyka między 60-80 rokiem życia, bo to aż 80% wszystkich zachorowań. Rak trzustki jest bardzo trudny do wykrycia, ponieważ praktycznie nie daje żadnych dolegliwości bólowych.
- Kamica trzustkowa – rozwija się wtedy, kiedy w przewodach trzustkowych powstają niewielkie, szarej barwy kamienie. Kamica trzustkowa cechuje się niespodziewanym atakiem natężonego bólu kolkowego w obszarze dołka znajdującego się pod sercem.
Czy wiesz Jak rozpoznać pierwsze objawy choroby nowotworowej?
Zobacz wideo: Jak rozpoznać raka trzustki?
Jakie badania na trzustkę?
Jak zbadać trzustkę? Badania na trzustkę są liczne, ale zalecane w zależności od rodzaju schorzenia. Dostępnych jest kilka badań diagnostycznych, które pozwalają wykryć wszelkie nieprawidłowości w pracy trzustki. Należą do nich między innymi:
- Pomiar stężenia enzymów trzustkowych we krwi oraz moczu (amylaza i lipaza) – badanie to polega na sprawdzeniu, czy ich poziom nie jest zbyt wysoki, ani zbyt niski, ponieważ wtedy trzustka pracuje nieprawidłowo. Amylaza jest odpowiedzialna za rozkład cukrów złożonych na cukry proste. Jej podwyższona norma może oznaczać zapalenie trzustki (ostre, bądź przewlekłe), problemy z nadużywaniem alkoholu, schorzenia nerek, czy zapalenie pęcherzyka żółciowego. Lipaza natomiast jest uśpiona, budzi się dopiero w dwunastnicy, wskutek działania kwasu żółciowego. Jej poziom zwiększa się w przypadku ostrego zapalenia trzustki, nowotworu złośliwego oraz zapalenia otrzewnej.
- USG, czyli badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej – to najmniej ingerujące badanie ze wszystkich dostępnych badań obrazowych. Dzięki USG, można zobaczyć trzustkę w odniesieniu do innych narządów znajdujących się w jamie brzusznej. Pozwala to specjaliście na analizę, czy trzustka jest w stanie zapalnym. Na badaniu ultrasonograficznym bardzo łatwo można sprawdzić czy w miąższu trzustki widoczne są zwapnienia, a także zobaczyć czy w pęcherzyku żółciowym obecne są kamienie, które mogą być przyczyną stanu zapalnego.
- Badania genetyczne – pełnią ważną rolę w diagnozie chorób trzustki. Dzięki nim, można zidentyfikować czy w DNA występuje mutacja, która jest skłonna do rozwoju chorób, takich jak: rak trzustki czy jej przewlekłe zapalenie.
- Tomografia komputerowa – to rodzaj badania, który wiąże się z silnym promieniowaniem, dlatego rekomenduje się ją tylko pacjentom, którzy cierpią na schorzenia trzustki z niewyjaśnionych powodów lub mają na niej torbiele oraz nowotwory. Tomografia to nowoczesna metoda, dzięki której można dostać bardzo wyraźne oraz precyzyjne obrazy pojedynczych tkanek i narządów.
Czytaj również: Ile ważne jest skierowanie na badania?
Trzustka – badania krwi
Przy podejrzeniu schorzeń trzustki, przeprowadza się liczne badania właśnie na krwi. Badania na trzustkę oraz wątrobę są przeprowadzane na próbkach krwi, a dokładniej na enzymach, które są w niej zawarte. Na próbkach krwi bada się m.in.:
- Enzymy trzustkowe – o problemach z trzustką świadczyć będzie podwyższony poziom enzymów trzustkowych, a także nadmierna liczba leukocytów, których funkcją jest ochrona przed bakteriami. Do zwiększeniu poziomu białych krwinek dochodzi w przypadku ostrego zapalenia trzustki, a także jej torbielach.
- Markery nowotworowe – to badanie wykonuje się, gdy u pacjenta występuje podejrzenie raka trzustki. Polega ono na oznaczeniu we krwi poziomu właśnie markerów nowotworowych, czyli substancji, których duży poziom może właśnie oznaczać zmiany nowotworowe.
Sprawdź też: Kamica pęcherzyka żółciowego
Oceń artykuł
(liczba ocen 95)
Dziękujemy za przeczytanie naszego artykułu do końca. Jeśli chcesz być na bieżąco z informacjami na temat zdrowia i zdrowego stylu życia, zapraszamy na nasz portal ponownie!
Zapalenie trzustki
Trzustka to wąski, płaski narząd umiejscowiony głęboko w jamie brzusznej, za żołądkiem, poniżej wątroby.
Składa się z tkanek zewnątrzwydzielniczych, które wytwarzają enzymy wspomagające trawienie tłuszczów, białek i węglowodanów w jelicie cienkim oraz wodorowęglany, które biorą udział w neutralizacji kwasu żołądkowego.
W skład trzustki wchodzą również wysepki zbudowane z komórek wewnątrzwydzielniczych, wytwarzającej insulinę i glukagon, niezbędne w dostarczaniu glukozy do komórek w organizmie.
W prawidłowych warunkach enzymy trawienne wytworzone w trzustce transportowane są w formie nieaktywnej do dwunastnicy (pierwszy odcinek jelita cienkiego). Uważa się, że podczas ataku zapalenia trzustki enzymy te nie docierają do dwunastnicy, lecz stają się aktywne się one jeszcze w trzustce, gdzie rozpoczynają niszczący ją proces trawienny.
Wyróżnia się ostre i przewlekłe zapalenie trzustki. Ostremu zapaleniu towarzyszy zazwyczaj silny ból brzucha, który promieniuje od nadbrzusza w stronę pleców.
Skutki takiego zapalenia mogą być różne – od niewielkiego obrzęku trzustki po zagrażającą życiu niewydolność narządu.
Przewlekłe zapalenie trzustki to choroba postępująca, która może objawiać się serią ostrych ataków i powodować przerywany lub stały ból, stopniowo uszkadzając trzustkę.
Wprawdzie dokładny mechanizm zapalenia trzustki nie został do końca zbadany, jednak wiadomo, że występuje częściej u mężczyzn i może być związane i nasilane przez alkoholizm oraz kamicę pęcherzyka żółciowego (kamienie żółciowe blokujące przewód żółciowy, który biegnie przez głowę trzustki, w pobliżu ujścia do dwunastnicy). Te dwa stany chorobowe są przyczyną około 80% przypadków ostrego zapalenia trzustki oraz odgrywają znaczącą rolę w zapaleniu przewlekłym. W 10% przyczyna pozostaje nieznana, a pozostałe 10% powodowana jest:
Ostre zapalenie trzustki
Około 75% ataków ostrego zapalenia trzustki uważa się za łagodne, mimo że powodują silny ból brzucha, mdłości, wymioty, osłabienie i żółtaczkę. Ataki te powodują miejscowy stan zapalny, obrzęk i krwawienia, które zazwyczaj ustępują w wyniku odpowiedniego leczenia i nie uszkadzają trzustki, lub uszkodzenie to jest niewielkie.
W około 25% przypadków występują powikłania, takie jak martwica tkanki, zakażenie, niskie ciśnienie krwi, trudności z oddychaniem, udar, niewydolność nerek lub wątroby.
W przypadku objawów wskazujących na zapalenie trzustki należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza, ponieważ ich nasilenie nie zawsze odzwierciedla rozległość uszkodzeń, a i inne schorzenia (wymagające innego sposobu leczenia) mogą objawiać się w podobny sposób.
Przewlekłe zapalenie trzustki
U pacjentów z przewlekłym zapaleniem trzustki mogą występować nawracające ataki o objawach podobnych jak w przypadku ostrego zapalenia trzustki. Częstotliwość ataków zwiększa się w miarę postępu choroby.
Z czasem miąższ trzustki bliznowacieje, a komórki wytwarzające enzymy trawienne ulegają zniszczeniu, co powoduje niewydolność trzustki (niemożność wytwarzania enzymów trawiących tłuszcze i białka), utratę wagi, niedożywienie, puchlinę brzuszną, pseudotorbiele trzustki (zbiorniki płynu i uszkodzone tkanki, które mogą zostać zakażone) oraz stolce tłuszczowe. W wyniku niszczenia komórek wytwarzających insulinę i glukagon, pacjent może zachorować na cukrzycę.
W przewlekłym zapaleniu trzustki ból może być silny i ciągły lub okresowy. Może nasilać się po jedzeniu, piciu i spożywaniu alkoholu
BADANIA LABORATOTYJNE
- Amylaza(enzym trzustkowy odpowiedzialny za trawienie węglowodanów) to najczęściej wykonywane badanie w ostrym zapaleniu trzustki. Jej aktywność wzrasta 2 do 12 godzin po wystąpieniu objawów i jest największa po 12 – 72 godzinach. Stężenie prawidłowe może zostać przekroczone 5 – 10-krotnie i zazwyczaj wraca do normy w ciągu tygodnia. Aktywność amylazy można również monitorować w przewlekłym zapaleniu trzustki – jest ona często umiarkowanie podwyższona do czasu zniszczenia wytwarzających ją komórek. Należy pamiętać, że amylaza jest enzymem, który posiada różne formy zwane izoenzymami: P-amylaza wytwarzana jest w trzustce a S-amylaza w śliniankach. Zazwyczaj oznacza się amylazę całkowitą, chociaż czasami w celu rozróżnienia trzustkowych i pozatrzustkowych przyczyn podwyższonej aktywności amylazy oznacza się izoenzymy.
- Lipaza(enzym, który, wraz z żółcią z wątroby, trawi tłuszcze) we krwi wzrasta w ciągu 4 – 8 godzin od wystąpienia ostrego ataku, a maksymalną aktywność osiąga w 24. Godzinie. Lipaza jest bardziej czuła i swoista niż amylaza w procesie rozpoznania ostrego zapalenia trzustki. Jednak w przewodzie pokarmowym obecne są inne źródła lipazy. W niektórych badaniach wykrywających lipazę pochodzenia pozatrzustkowego, w chorobach niezwiązanych z trzustką może wystąpić nieznaczne podwyższenie aktywności lipazy. Stężenie lipazy może wzrosnąć kilkanaście razy i pozostaje podwyższone dłużej niż w przypadku amylazy. W miarę postępu przewlekłego zapalenia trzustki, zniszczeniu ulegają komórki trzustki, wytwarzanie lipazy spada do 10% normy, a u pacjenta pojawia się biegunka tłuszczowa (tłuszczowe, cuchnące stolce).W miarę postępu przewlekłego zapalenia trzustki, aktywność amylazy i lipazy może być prawidłowa lub obniżona nawet podczas ostrych ataków choroby.
- Trypsyna(odpowiedzialna za trawienie białek) uważana jest za najbardziej czułe badanie krwi w kierunku ostrego zapalenia trzustki, jednak oznaczenie to nie jest powszechnie dostępne ani wykonywane rutynowo. Badania trypsyny w kale wykonywane są w celu wykrycia niewydolności trzustki i mogą stanowić element panelu badań wykonywanych w przewlekłym zapaleniu trzustki, w tym spowodowanego mukowiscydozą.
- Trypsynogen(trypsyna immunoreaktywna) to badanie krwi, które można wykonać w celu sprawdzenia niewydolności trzustki u pacjentów z przewlekłym zapaleniem.
Inne badania, które wykonać można w celu oceny powikłań spowodowanych ostrym zapaleniem trzustki, to:
Badania, które można wykonać w celu rozpoznania przewlekłego zapalenia trzustki:
- tłuszcz w kale
- trypsyna
- trypsynogen (trypsyna immunoreaktywna)
BADANIA POZA LABORATORIUM:
- badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej
- endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna (ECPW), obejrzenie i czasem usunięcie kamieni żółciowych przy pomocy giętkiego endoskopu
- tomografia komputerowa (CT)
- badania przy zastosowaniu sekretyny (o ograniczonej dostępności). W dwunastnicy umieszcza się sondę, przy pomocy której pobiera się wydzielinę trzustki po stymulacji sekretyną podaną dożylnie
- rezonans magnetyczny (MRI)
Ostre zapalenie trzustki
Zazwyczaj nie ma możliwości zapobiegania pojedynczym atakom ostrego zapalenia trzustki ani ich wczesnego wykrycia.
Jeżeli zapalenie spowodowane jest alkoholizmem (stan taki może wystąpić po kilku latach spożywania średnich lub dużych ilości alkoholu), atak zazwyczaj wywołany jest spożyciem nadmiernej ilości alkoholu w krótkim czasie.
Wprawdzie nie można zapobiec ostremu atakowi (jeżeli pacjent nadal pije), lecz w wielu przypadkach poprzedzają go objawy, które można złagodzić dzięki interwencji lekarskiej. Jeżeli przyczyną ostrego zapalenia trzustki są m.in. kamienie żółciowe, ataku zazwyczaj nie poprzedzają objawy ostrzegawcze.
Leczenie polega na zmniejszaniu bólu, pozostawaniu na czczo i “odciążeniu” trzustki na okres od kilkunastu dni do kilkunastu tygodni, do czasu ustąpienia objawów.
W tym okresie zachodzi konieczność hospitalizacji pacjenta oraz podawania płynów i substancji odżywczych dożylnie. Powikłania monitoruje się i leczy w miarę ich występowania.
Jeżeli przyczyną ostrego zapalenia trzustki są kamienie żółciowe, konieczne może okazać się usunięcie pęcherzyka żółciowego.
Przewlekłe zapalenie trzustki
Terapia polega na zapobieganiu kolejnym atakom, minimalizacji powstających uszkodzeń trzustki i leczeniu uszkodzeń już istniejących. Niezmiernie istotne dla przebiegu kuracji jest powstrzymanie się pacjenta od spożywania alkoholu. Zalecana jest również dieta niskotłuszczowa, pozwalająca odciążyć trzustkę.
W przebiegu leczenia można podać również enzymy trzustkowe, w celu zmniejszenia niedoborów i łagodzenia zaburzeń wchłaniania. Pacjent może również wymagać suplementacji wapnia oraz witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.
Często monitoruje się stężenie glukozy we krwi, a pacjentom, u których w wprzebiegu choroby rozpoznano cukrzycę podaje się zastrzyki insuliny (leczenie doustne nie zawsze jest w tym przypadku skuteczna).Ważnym elementem terapii jest uśmierzanie bólu, którego pacjent może stale doświadczać w stopniu średnim do ciężkiego.
Z tego powodu podaje się środki narkotyczne i przeciwdepresyjne. Stosuje się również wstrzykiwanie alkoholu do nerwów, co zapobiega przewodzeniu bólu, a w niektórych przypadkach dokonuje się chirurgicznego zabiegu przecięcia połączeń nerwowych. W miarę postępu choroby i zmniejszania się czynności trzustki, poziom bólu może się zmniejszać.
U niektórych pacjentów niezbędne jest chirurgiczne usunięcie trzustki lub jej części i/lub usunięcie czy też obejście zwężeń. Należy pamiętać, że operacje trzustki są niezmiernie trudne i musi je wykonywać specjalista z doświadczeniem w tej dziedzinie.
U pacjentów z przewlekłym zapaleniem występuje podwyższone ryzyko rozwoju raka trzustki. Dlatego też oprócz monitorowania przebiegu choroby, lekarz prowadzący sprawdza objawy nowotworu.
Profil trzustkowy: badania oceniające pracę trzustki
Profil trzustkowy to badania krwi, dzięki którym można rozpoznać choroby trzustki, choć nie tylko. Profil trzustkowy jest pomocny w diagnozowaniu także schorzeń wątroby czy nerek, a nawet cukrzycy. Poza tym profil trzustkowy pozwala monitorować leczenie chorób trzustki. Sprawdź, jakie są wskazania do wykonania profilu trzustkowego, jakie są normy i jak interpretować wyniki badań.
Profil trzustkowy to badania krwi i moczu, dzięki którym można ocenić pracę trzustki, czyli narządu biorącego udział w procesach trawienia, a także ważnego gruczołu, który jest odpowiedzialny za wydzielanie insuliny, choć nie tylko. Profil trzustkowy pozwala także odpowiedzieć na pytanie, w jakiej kondycji są m.in. wątroba czy nerki.
Na profil trzustkowy składa się ocena stężenia amylazy (we krwi i w moczu), glukozy i lipazy.
Profil trzustkowy – wskazania
Wskazaniem do wykonania profilu trzustkowego są objawy, takie jak ból w nadbrzuszu opasający, promieniujący do okolicy lędźwiowej, oraz gorączka, nudności i wymioty, gdyż wskazują m.in. na choroby trzustki. Profil trzustkowy można wykonać także w celu monitorowania leczenia chorób trzustki.
1. AmylazaAmylaza to enzym produkowany m.in. przez trzustkę, rozkładający wielocukry na cukry proste, które następnie są wchłaniane do przewodu pokarmowego. Poziom amylazy mierzy się we krwi i w moczu. W tym drugim przypadku wystarczy rano oddać mocz (ze środkowego strumienia) do sterylnego pojemnika. Należy wcześniej zadbać o higienę miejsc intymnych.
Podwyższony poziom amylazy we krwi – powyżej 1150 U/l – sugeruje ostre zapalenie trzustki. Wówczas w moczu norma amylazy przekroczona jest od 3 do 20 razy.
Stężenie we krwi w zakresie 575–1150 U/l może świadczyć m.in. o kamicy żółciowej, kamicy przewodów trzustkowych czy o perforacji wrzodu żołądka lub dwunastnicy.
Z kolei zbyt niski poziom amylazy wskazuje m.in. na bardzo rozległe zniszczenie trzustki (np. martwicze zapalenie trzustki) lub poważne uszkodzenie wątroby.
SPRAWDŹ >> Ból trzustki – co może oznaczać? Przyczyny bólu trzustki
Profil trzustkowy – normy
- amylaza – 25-125 U/I, przy czym u osób starszych poziom może być znacznie wyższy – 20-160 U/l (we krwi); 10-490 U/I w moczu
- lipaza – nie powinna przekraczać poziomu 150,0 U/l
- glukoza – dla dorosłych – 3,9-6,4 mmol/l, noworodki – 2,8-4,4 mmol/l, dzieci 3,9-58 mmol/l
2. Lipaza
Lipaza trzustkowa to enzym, który odpowiada za rozkład tłuszczów, a konkretnie trójglicerydów pokarmowych do kwasów tłuszczowych i glicerolu.
Lipaza również jest produkowana przez trzustkę, ale w formie nieaktywnej. Dopiero po dostaniu się do dwunastnicy lipaza przekształca się w formę aktywną, czyli gotową do trawienia.
Lipaza nie przechodzi do moczu, w związku z tym jej stężenie można ocenić tylko za pomocą badania krwi.
Znacznie podniesiony poziom lipazy trzustkowej – zwykle 5 -10 krotnie przekraczający prawidłowe wartości – zwykle świadczy o ostrym zapaleniu trzustki.
Jeśli gwałtowny wzrost poziomu lipazy we krwi odnotowuje się w ciągu 24-48 godzin od wystąpienia ostrych objawów, a następnie dochodzi do spadku jej stężenia po około 5-7 dniach, można być pewnym ostrego zapalenia trzustki. Podwyższony poziom może także sugerować raka trzustki.
Obniżenie stężenia lipazy może wskazywać na przewlekłe uszkodzenie trzustki (np. w przebiegu mukowiscydozy). Niski poziom lipazy często występuje w cukrzycy.
3. Glukoza
Glukoza to cukier, którego poziomu w organizmie jest regulowany przez hormon trzustkowy – insulinę.
Wzrost poziomy glukozy we krwi może świadczyć m.in. o ostrym lub przewlekłym zapaleniu trzustki lub o nowotworze tego narządu.
Spadek poziomu glukozy może wskazywać m.in. na niedobór hormonów tarczycy, uszkodzenie wątroby i niedoczynność hormonalną przysadki mózgowej.
Czy artykuł był przydatny?
Jak badać trzustkę?
Ten zapracowany organ, podobnie jak wątroba czy nerki, jest podatny na uszkodzenia wywołane przez szkodliwy tryb życia – nadużywanie alkoholu i leków, palenie tytoniu oraz wysokotłuszczową dietę.
Schorzenia trzustki bywają też wywołane przez przebyte infekcje, urazy i operacje, jak również mogą mieć podłoże genetyczne.
Diagnostyka laboratoryjna chorób trzustki obejmuje wachlarz badań, od prostych testów biochemicznych, po nowoczesne metody molekularne.
Za zewnątrzwydzielniczą funkcję trzustki odpowiadają produkowane przez nią enzymy, rozkładające substancje odżywcze, co umożliwia ich przyswojenie. Enzymy te nie rozróżniają jednak cząstek dostarczanych z pokarmem od związków budujących organizm. W warunkach fizjologicznych nie stanowi to problemu – funkcja enzymów regulowana jest przez szereg wyspecjalizowanych mechanizmów.
W stanach patologicznych natomiast kontrola ta zostaje przełamana, co skutkować może aktywacją enzymów już w świetle trzustki. Prowadzi to do samostrawienia narządu i otaczających go tkanek, co określa się mianem ostrego zapalenia trzustki; (OZT).
Stan ten wymaga hospitalizacji, gdyż w 5-20% przypadków może prowadzić do uogólnionej reakcji zapalnej, wstrząsu i niewydolności wielu organów.
Pierwszym objawem OZT jest nagły, bardzo silny ból brzucha, któremu towarzyszyć mogą wymioty i gorączka. Potwierdzenie choroby przynoszą oznaczenia enzymów trzustkowych – amylazy we krwi i moczu oraz lipazy we krwi. Spośród nich najszybciej (w ciągu kilku godzin od ataku bólu) i najbardziej znacząco (min.
5-, a nawet 15-krotnie w stosunku do górnej granicy wartości referencyjnych) rośnie aktywność amylazy w surowicy. Po upływie 3-4 dni parametr ten ulega normalizacji, ale jego zwiększoną aktywność nadal obserwuje się w moczu.
Do 10 dni utrzymuje się natomiast podwyższona aktywność lipazy, która jest też enzymem bardziej swoistym dla trzustki, co oznacza, że zmiany jej aktywności z większą niż w przypadku amylazy pewnością wskazują na schorzenia tego narządu.
Ponadto w morfologii krwi stwierdzić można leukocytozę, czyli podwyższony poziom białych krwinek (WBC), a w surowicy krwi wzrost stężenia markerów zapalenia (np. białka CRP).
Wolniejszy postęp choroby i mniej nasilone objawy obserwowane są w przewlekłym zapaleniu trzustki; (PZT). Choroba ta prowadzi do nieodwracalnej utraty miąższu trzustki, co wiąże się z jej niewydolnością. Niewydolność zewnątrzwydzielniczą odzwierciedla obniżenie aktywności elastazy trzustkowej w kale.
Z czasem dojść może do niewydolności wewnątrzwydzielniczej – nietolerancji glukozy i/lub cukrzycy (podwyższone wyniki oznaczenia glukozy na czczo i testu doustnego obciążenia glukozą).
W PZT obserwuje się zwykle nieznaczne podwyższenie aktywności lipazy i amylazy w surowicy lub ich normalny poziom (najczęściej).
Główną przyczyną zapaleń trzustki u osób dorosłych jest nadużywanie alkoholu oraz kamica pęcherzyka żółciowego. Co ciekawe, choroba ta nie rozwija się jednak u większości alkoholików, a u ludzi nadwrażliwych na toksyczne działanie alkoholu.
Także występowanie tego schorzenia u dzieci i młodzieży sugeruje, że istnieją czynniki do tego predysponujące. Są nimi wrodzone mutacje w jednym z trzech genów: PRSS1, SPINK1 i CFTR, możliwe do wykrycia w genetycznych badaniach krwi. Są one zalecane w celu wyjaśnienia przyczyn wczesnych (przed 30 r.ż.
) ataków OZT, nawracającego zapalenia trzustki lub rodzinnego występowania PZT.
Stwierdzono ponadto, że istnieje zależność pomiędzy przewlekłym zapaleniem trzustki a rozwojem raka trzustki. Jest to bardzo istotna informacja, z uwagi na fakt, że rak trzustki jest najczęściej wykrywany w zaawansowanym stadium i niestety ma złe rokowanie.
Dzieje się tak, gdyż jego objawy są niespecyficzne i nasilają się dopiero w późnej fazie choroby. Wczesna profilaktyka – rezygnacja z używek, właściwa dieta i kontrola lekarska u osób z grup ryzyka może przyczynić się do zapobieżenia rozwojowi tego nowotworu.
W zaawansowanym stadium nowotworu pojawiają się nieprawidłowości w badaniach laboratoryjnych – zwiększona aktywność enzymów ALP i GGTP, wzrost poziomu bilirubiny i w końcu markera nowotworowego CA19-9.
Marker ten ma szerokie zastosowanie w monitorowaniu leczenia raka trzustki oraz do wykrycia jego wznowy.
Możesz również zdecydować się na wysyłkowe badanie na niewydolność trzustki dostępne na Medonet Market. Jest szczególnie polecane osobom, które mają cukrzycę, mukowiscydozę czy kamicę nerkową.
Niewydolność trzustki może być objawem mukowiscydozy (CF) – choroby genetycznej, która oprócz układu pokarmowego atakuje również układ oddechowy i rozrodczy. Choroba rozwija się w przypadku odziedziczenia od obojga rodziców wadliwej kopii genu CFTR. Od lipca 2009 r.
wszystkie noworodki w Polsce są poddawane przesiewowym testom wykrywającym tę chorobę, a jej potwierdzeniem jest wykrycie mutacji obu wersji genu CFTR.
Wykonanie tego badania zaleca się też w przypadku podejrzenia CF, u krewnych chorego czy u par zmagających się z niepłodnością.
Treści z serwisu medonet.pl mają na celu polepszenie, a nie zastąpienie, kontaktu pomiędzy Użytkownikiem Serwisu a jego lekarzem. Serwis ma z założenia charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny.
Przed zastosowaniem się do porad z zakresu wiedzy specjalistycznej, w szczególności medycznych, zawartych w naszym Serwisie należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem.
Administrator nie ponosi żadnych konsekwencji wynikających z wykorzystania informacji zawartych w Serwisie.
- trzustka
- Badania
- krew
- hormony
- Powikłania po COVID-19. Jak koronawirus wpływa na trzustkę i tarczycę? Wyjaśniają lekarze Choć zaburzenia pracy gruczołów dokrewnych (a więc m.in. trzustki i tarczycy) po COVID-19 są obecnie dość rzadkie, lekarze uważają, że na pełną ocenę sytuacji…
- Kolejny skutek uboczny COVID-19. Atakuje trzustkę Na liście negatywnych długofalowych efektów COVID-19 na ludzki organizm znalazł się kolejny. Nowe badania opublikowane w “Nature” wskazują, że koronawirus może…
- Jak i kiedy warto zbadać trzustkę? Trzustka leży w górnej części jamy brzusznej, ukryta na jej tylnej ścianie. Mimo że wielu uważa ją za mało ważną, to pełni bardzo ważne funkcje. Dostarcza do… Dr n. med. Emilia Martin | Redakcja Medonet
- Skórne objawy chorej trzustki Produkuje hormony i sok trzustkowy – substancje, bez których nie możemy żyć. Niestety, nie ostrzega nas, kiedy ma kłopoty. Dowiedz się, jakie zmiany na skórze…
- Dlaczego młodzi ludzie chorują i umierają na raka trzustki? Anna Przybylska miała 36 lat, gdy przegrała z rakiem trzustki. Aktorka zmarła w 2014 roku. Czy teraz udaje się lepiej leczyć ten nowotwór? Czy diagnoza raka…
- Ból trzustki – przyczyny i leczenie Trzustka to bardzo ważny narząd w organizmie człowieka. Poprzez produkcję soku trzustkowego, bierze udział w trawieniu, a wydzielanie enzymów trawiennych pomaga w… Ewelina Hen
- Profil trzustkowy – lipaza, amylaza, ALP, glukoza. Kiedy je wykonać? Trzustka to organ, bez którego ludzki organizm nie mógłby funkcjonować. Wszystko przez to, że pełni dwie, bardzo ważne funkcje. To dzięki niej jedzenie, które… Aleksandra Miłosz
- Gdzie jest trzustka? Przyczyny i objawy chorób trzustki Gdzie jest trzustka? To pytanie zadają sobie osoby, które zmagają się z bólem brzucha o niewyjaśnionej etiologii. Podejrzenie, że ból promieniuje od trzustki,… Monika Wasilonek
- Portret zagrożonej trzustki Problemy z nią uczą dyscypliny, trzeba żyć w reżimie dietetycznym, bez używek. Trzeba radzić sobie z bólem, słuchać lekarza i żyć ostrożnie. Iwona Konarska | Żyjmy dłużej
- Trzustka – objawy i leczenie zapalenia trzustki Trzustka pełni w naszym organizmie dwie ważne funkcje. Po pierwsze, dostarcza do jelita cienkiego enzymy umożliwiające trawienie pożywienia (białek, węglowodanów…
Rola badań laboratoryjnych w diagnostyce chorób trzustki
Wśród chorób trzustki wymienia się m.in. zapalenie narządu, torbiele i nowotwory. Najczęstszymi schorzeniami są choroby zapalne, które mogą przybierać postać ostrą i przewlekłą.
Ostre zapalenie trzustki (OZT) jest poważnym stanem wymagającym szybkiej hospitalizacji.
W przebiegu OZT dochodzi do uszkodzenia trzustki i okolicznych tkanek oraz silnej odpowiedzi zapalnej w wyniku działania enzymów trawiennych zaktywowanych przedwcześnie w obrębie narządu.
Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) charakteryzuje się natomiast długotrwałym procesem zapalnym, toczącym się w miąższu trzustki, który z czasem może doprowadzić do nieodwracalnych zmian morfologicznych i niewydolności narządu.
Objawy zapalenia trzustki
Czynnikami ryzyka zapalenia trzustki są kamica żółciowa, alkohol, palenie tytoniu, otyłość, zabiegi chirurgiczne, urazy, nadczynność przytarczyc, mukowiscydoza, choroby autoimmunologiczne, leki, a także predyspozycje genetyczne.
Objawy zapalenia trzustki to ból w jamie brzusznej, brak łaknienia, nudności, wymioty, wzdęcia brzucha, brak tolerancji pokarmów tłustych, biegunka. OZT ma charakter gwałtowny, natomiast PZT przebiega powoli.
Oprócz badań obrazowych i objawów klinicznych bardzo ważną rolę w rozpoznaniu i monitorowaniu chorób trzustki pełnią diagnostyczne badania laboratoryjne.
Laboratoryjne badania diagnostyczne w chorobach trzustki
Podstawowymi badaniami służącymi do diagnostyki chorób trzustki są oznaczenie aktywności amylazy i lipazy w surowicy krwi. Enzymy te są wydzielane przez trzustkę do przewodu pokarmowego. Nieznaczna ich ilość przedostaje się do krążenia.
Wskazaniami do wykonania badań są ostre bóle nadbrzusza, podejrzenie ostrego i przewlekłego zapalenia trzustki, guzów trzustki oraz zajęcia narządu w przebiegu chorób jamy brzusznej. Jednym z kryterium rozpoznania OZT jest wykazanie co najmniej 3-krotnego wzrostu aktywności jednego z tych enzymów. W przypadku PZT uzyskane wartości mogą być prawidłowe lub charakteryzować się niewielkim wzrostem.
Nie mniej jednak badania te warto wykonywać w okresach zaostrzenia choroby, przy pojawieniu się napadów bólowych.
W diagnostyce chorób trzustki korzystne jest równoległe badanie obu enzymów. Oznaczenie aktywności amylazy charakteryzuje się wysoką czułością, natomiast lipaza jest enzymem wysoce swoistym dla trzustki. Wzrost aktywności lipazy w surowicy utrzymuje się dłużej niż amylazy.
Korzystne jest oznaczenie aktywności amylazy w surowicy w połączeniu z badaniem w moczu, które najlepiej wykonać 6-10 godzin po wystąpieniu objawów bólowych. Badanie to ma znaczenie w później diagnostyce i potwierdza przebycie zapalenia trzustki.
Wykazanie wysokiej aktywności amylazy w surowicy, bez równoczesnego uzyskania wysokiej wartości w moczu, może świadczyć o innych schorzeniach, np. o niewydolności nerek.
Ocenę aktywności enzymów warto uzupełnić o oznaczenie antygenu towarzyszącego nowotworom przewodu pokarmowego (CA 19-9), uważanego za marker zapalenia i chorób nowotworowych trzustki. CA 19-9 to glikoproteina wytwarzana przez komórki przewodu pokarmowego.
W przypadku zapalenia trzustki stężenie zwykle nie przekracza 500 IU/ml, najczęściej jest mniejsze niż 100 IU/ml. W chorobach nowotworowych wartości stężenia CA 19-9 najczęściej usytuowane są powyżej 1000 U/ml.
W początkowych stadiach nowotworu wartości mogą być niższe, dlatego znaczenie ma wykazanie gwałtownego wzrostu stężenia markera w okresie 0,5-3 miesięcy. Ca 19-9 jest wiarygodnym parametrem do monitorowania odpowiedzi na leczenie raka trzustki.
Warto podkreślić, że wzrost stężenia Ca 19-9 może wystąpić również w innych chorobach układu pokarmowego, np. zespole jelita drażliwego, zapaleniu woreczka żółciowego lub wątroby.
Należy pamiętać, że wynik badania powinien być zinterpretowany przez lekarza, który na podstawie historii choroby, objawów klinicznych i innych badań oceni stan zdrowia pacjenta i skieruje go na dalsze badania diagnostyczne.
Sprawdź e-pakiet trzustkowy
Badania laboratoryjne uzupełniające diagnostykę chorób trzustki.
W przypadku podejrzenia OZT i zaostrzenia PZT należy wykonać badania umożliwiające rozpoznanie stanu zapalnego w tym morfologię krwi, oznaczenie białka C-reaktywnego (CRP) i OB.
Najnowsze badania naukowe wykazały, że wysoka wartość trójglicerydów jest nie tylko jednym z objawów zapalenia trzustki, lecz również czynnikiem predysponującym do rozwoju choroby, dlatego parametr ten powinien być kontrolowany u osób z grupy ryzyka.
Według najnowszych zaleceń przy podejrzeniu PZT rekomenduje się wykonanie oznaczenia wapnia w surowicy. Ponadto u pacjentów cierpiących na choroby trzustki niejednokrotnie dochodzi do rozwoju zaburzenia tolerancji glukozy i cukrzycy.
Innym badaniem proponowanym w diagnostyce chorób trzustki jest oznaczenia enyzmu elastazy w surowicy krwi.
Zaletą badania jest długi okres półtrwania elastazy – jej wysoki poziom utrzymuje się dłużej po wystąpieniu objawów niż wzrost poziomu amylazy i lipazy. Enzym ten oznacza się również w kale.
Badanie charakteryzuje się wysoką czułością i swoistością w łagodnych dysfunkcjach trzustki już w początkowym stadium i jest przydatne w diagnostyce PZT.
Przy podejrzeniu autoimmunologicznego zapalenia trzustki warto oznaczyć miano przeciwciał IgG4. Wysoki wynik badania koreluje z nasileniem objawów klinicznych, cięższym przebiegiem choroby i słabszą odpowiedzią na leczenie.
Diagnostykę w kierunku nowotworów trzustki należy rozszerzyć o markery nowotworowe: Ca 50 oraz antygen karcinoembrionalny CEA (ang. carcinoembrionic antigen). CEA wykazuje wysokie stężenie także w torbielach trzustki.
W diagnostyce neuroendokrynnych guzów trzustki wskazane jest wykonanie oznaczeń hormonów: insuliny, peptydu c, gastryny, glukagonu, somatostatyny, hormonu adrenokortykotropowego (ACTH), wazoaktywnego peptydu jelitowego (VIP).
Podatność genetyczna na choroby trzustki
Podatność na choroby zapalne trzustki może być dziedziczna. W takich przypadkach choroba może przez długie lata przebiegać łagodnie. Istnieje jednak duże prawdopodobieństwo rozwoju ciężkich powikłań, takich jak niewydolność narządu oraz rak trzustki.
Osoby z grupy ryzyka powinny być objęte czujną opieką lekarską i regularnie kontrolować poziom markerów nowotworowych, w tym Ca 19-9.
W połączeniu z wywiadem rodzinnym i objawami klinicznymi, wykazanie predyspozycji do przewlekłego rodzinnego zapalenia trzustki i ostrego nawracającego zapalenia trzustki jest możliwe po identyfikacji mutacji w genach produkujących białka odpowiedzialne za funkcje trzustki: CFTR, PRSS1 i SPINK1.
mgr Justyna Kata-Bury
Laboratoria Medyczne DIAGNOSTYKA
Piśmiennictwo:
- B. Neumeister, I. Besenthal, B.O. Böhm. Diagnostyka laboratoryjna – poradnik kliniczny. Elsevier Urban & Partner. Wrocław 2013.
- Dembińska-Kieć A, Naskalski J.W. Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii. Edra Urban & Partner. Wrocław 2017
- Solnica B. Diagnostyka laboratoryjna. PZWL. Warszawa 2014.
- Soborczyk A, Deptała A. Markery nowotworowe w praktyce klinicznej. Choroby Serca i Naczyń 2007, tom 4, nr 4, 184–189
- Panek J. Hipertriglicerydemia i ostre zapalenie trzustki. Chirurgia Polska 2001, 3, 2, 97–104.
- Bogna G.G, Puszczewicz M.Choroby IgG4-zależne – nowe spojrzenie w reumatologii. Reumatologia 2013; 51, 4: 284-292
- Wejnarska K, Kołodziejczyk E, Kierkuś J, Oracz G. Dziedziczne zapalenie trzustki. Postępy Nauk Medycznych, t. XXVII, nr 3, 2014.
- Szczepanek M, Goncerz G, Dąbrowski A, Sierżęga M. Rozpoznawanie i leczenie przewlekłego zapalenia trzustki. Omówienie wytycznych europejskich (HaPanEU) 2016. Med. Prakt., 2018; 1: 30–55