Ziwa Natron ni ziwa la chumvi lililopo kaskazini mwa Tanzania, katika Mkoa wa Arusha, karibu na mpaka wa Kenya, katika tawi la Afrika mashariki la Bonde la Ufa.
Ziwa hilo hulishwa na mto Ewaso Ng'iro wa Kusini na pia chemchemi zilizo tajiri kwa madini ambazo ni kina kabisa. Ziwa hili lina kina cha chini ya mita tatu (futi 10), na upana wake hutofautiana kwani hutegemea kiwango cha maji.
Tofauti ya viwango vya maji hutokana na mabadiliko ya viwango vya uvukizi, ambavyo huacha viwango vya juu vya chumvi na madini mengine. Sehemu hii imezungukwa na eneo kavu na viwango vya mvua huyumbayumba. Mafukuto katika ziwa hili yaweza kufikia digrii 50 (Celcius) au digrii 120 (Fahrenheit), na kutegemeana na mvua, alkalinity yaweza kufikia pH ya 9-10.5 (karibu kama vile alkali ya amonia).
Mimea
Rangi ya ziwa hili ni tabia ya maziwa ambayo hupata viwango vya juu sana vya uvukizi. Maji inapovukiza wakati wa kiangazi, viwango vya chumvi huongezeka na kwa uhakika, vijidudu vipendao chumvi huanza kustawi. Baadhi ya vijinyama hivi ni cyanobacteria, bakteria wadogo ambao hukua majini na hujitengenezea chakula kama mimea kupitia Usanisinuru (kwa Kiingereza photosynthesis). Pigmenti nyekundu ndani ya cyanobacteria hutoa kwa kirefu rangi nyekundu ya maji ya ziwa, na rangi ya chungwa kwa sehemu ya kina ya ziwa.
Chumvi ya alkali ambayo hukusanyika juu ya usawa wa ziwa, mara nyingi huwa na rangi nyekundu au pinki ambayo husababishwa na vijidudu vinavyopenda chumvi na ambavyo vinaishi huko. Vinamishi vya chumvi na sehemu zenye maji bichi karibu na pembe za ziwa kufanya mkono aina tofauti ya mimea.
Wanyama
Joto la juu (hadi digrii 41°C) na maudhui ya chumvi nyingi inayogeuka katika ziwa hili haifanyi mkono wanyamapori wengi. Hata hivyo ni makazi muhimu kwa aina ya ndege ya flamingo na pia ni makazi ya mwani, wanyama bila mifupa ya mgongo na hata samaki ambao wanaweza kuishi katika maji ya chumvi.
Hili ndilo ziwa pekee katika eneo la Afrika Mashariki ambalo kwa kawaida flamingo milioni 2.5 ambao ni wadogo na ambao huhofiwa maisha yao hufugwa. Kiwango cha chumvi kiongezekapo, cyanobacteria pia huongekeka, na ziwa yaweza kusaidia viota zaidi. Flamingo hao, kundi kubwa zaidi katika Afrika Mashariki, hukusanyika pamoja katika maziwa ya chumvi, ambapo hujilisha Spirulina (mwani ya rangi ya buluu na kijani na pigmenti nyekundu). Ziwa Natron ni sehemu salama kufuga Flamingo wale wadogo kwa sababu mazingira yake ni kikwazo dhidi ya wanyama wanaokula wenzao wanaojaribu kufikia viota vyao. Flamingo wakuu pia hufuga katika sehemu zenye ardhi zilizonyooka.
Hata la kushangaza zaidi kuliko uwezo wa flamingo kuishi katika mazingira hayo ni kwamba spishi ya samaki, Tilapia wa alkali (Oreochromis alcalicus), hunawiri katika maji ya mito chemichemi.
Vitisho na Uhifadhi

Eneo linalozunguka ziwa hili la chumvi halijapangwa lakini kuna ufugaji na kilimo cha msimu. Vitisho kwa uwiano wa chumvi kutokana na ongezeko la maji mabichi vitasababishwa na makadirio zaidi ya kukata magogo katika Natron na mtambo wa nguvu za umeme wa maji (hydroelectric power) iliyopangwa kuanzishwa katika Ziwa hili la Ewaso Ng'iro mpakani mwa nchi ya Kenya. Ingawa mipango ya maendeleo ni pamoja na ujenzi wa lambo mwishoni mwa kaskazini mwa ziwa hili ili kushikilia maji safi, tishio la mchanganyiko katika ardhi hii bado ni kubwa. Hakuna ulinzi rasmi.
Tishio mpya kwa Ziwa Natron ni mapendekezo ya ukuzaji wa mtambo wa magadi katika mipaka yake. Mtambo huu utapampu maji kutoka kwa ziwa hili na kuchomoa sodium carbonate ambayo itabadilishwa kuwa poda ya kuosha ambayo hatimaye itasafirishwa.
Kitachofuata mtambo huu kitakuwa makazi kwa zaidi ya wafanyakazi 1000 na kituo cha nguvu cha makaa chenye uwezo wa kutoa nishati kwa mtambo huu. Aidha, kuna uwezekano wa watengenezaji kuanzisha suriama ya uduvi wa maji ya chumvi kuongeza ufanisi wa uchimbaji.
Kulingana na Chris Magin, afisa wa kimataifa wa RSPB wa Afrika, nafasi ya flamingo wadogo kuendelea kufugwa katika uso wa uchinjanaji ni karibu sifuri. Maendeleo hayo huenda yakapelekea flamingo wadogo kupotea katika Afrika Mashariki. Hivi sasa kundi lenye taasisi 20 za hifadhi ya mazingira kutoka Afrika Mashariki linaendesha kampeni duniani kote. Lengo kuu ni kusitisha mipango ya ujenzi wa kiwanda cha majivu ya magadi ambayo inafaa kujengwa na kampuni za Tata Chemicals Ltd ya Mumbai, India na National Development Corporation ya Tanzania. Kikundi hiki ambacho kinafanya kazi kutumia jina la Lake Natron Consultative Group linaratibiwa na Ken Mwathe, Mkuu wa Ikolojia wa African Conservation Centre.
Kwa sababu ya viumbe hai wake wa pekee, Tanzania ililitaja Bonde la Ziwa Natron katika Orodha ya Ramsar (List of Wetlands of International Importance) tarehe 4 Julai 2001. Ziwa hili pia ni eneo la World Wildlife Fund East African halophytics.
Kutembelea eneo
Kuna idadi ya sehemu za kambi karibu na ziwa, ambayo pia ni msingi kwa ajili ya kupanda volkeno Ol Doinyo Lengai
Marejeo

Viungo vya nje

Jamii:Maziwa ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Arusha
Jamii:Maziwa ya chumvi

Je ni ziwa gani Kenya ina samaki wengi ya aina ya Tilapia?


Vicheche au cheche ni wanyama wa jenasi mbalimbali katika familia Mustelidae. Wanyama hawa ni miongoni mwa wale wanaotoa vundo mbaya kabisa. Wataalamu wengine wanadai kwamba kicheche wa kawaida ananuka vibaya kuliko wanyama wote. Vundo hii inatoka matezi karibu na mkundu kama mnyama akitishwa, na kwa kawaida adui atoroka. Spishi zote zina pua, kidari, tumbo na miguu nyeusi. Zile za Afrika zina milia myeupe na myeusi mgongoni, zile za Amerika zina mgongo kijivu na ile ya Ulaya ina mgongo njano wenye madoa meusi. Vicheche hula wanyama wadogo, ndege na mijusi, wadudu, samaki, amfibia, nyoka na hata matunda na manyasi.
Spishi za Afrika
Ictonyx libycus, Kicheche-jangwa (Sahara Striped Polecat)
Ictonyx striatus, Kicheche wa Kawaida (Striped Polecat or Zorilla)
Poecilogale albinucha, Kicheche-nyoka (African Striped Weasel)
Spishi za mabara mengine
Galictis cuja, Kicheche Mdogo wa Amerika (Lesser Grison)
Galictis vittata, Kicheche Mkubwa wa Amerika (Greater Grison)
Vormela peregusna, Kicheche Madoa (Marbled Polecat)
Picha

Kicheche-jangwa
Kicheche wa kawaida

Kicheche mdogo wa Amerika
Kicheche mkubwa wa Amerika
Kicheche madoa

Jamii:Mbwa na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika


Takadini ni kitabu kilichoandikwa na Ben J. Hanson, mmojawapo miongoni mwa waandishi mashuhuri katika nchi za Afrika. Kilitolewa mara ya kwanza huko Harare (Zimbabwe) mwaka 1997.
Hii ni kazi ya riwaya ambayo huzungumzia matukio yanayotokea katika nchi za Afrika, hasa katika nchi ya Zimbabwe, ambapo watu wenye ulemavu wa ngozi, yaani zeruzeru, walikuwa wakiuawa kwa sababu ya kuamini mila na tamaduni zilizopitwa na wakati.
Kwa sasa tafsiri yake ya Kiswahili ni miongoni mwa vitabu teule katika shule za sekondari kidato cha tatu na cha nne nchini Tanzania.
Muhtasari wa kitabu cha Takadini
Katika riwaya hii mwandishi ameweza kumzungumzia mzee Makwati, ambaye alikuwa na wake wanne. Wanawake hao ni Sekai (mke wa kwanza), Pindai (mke wa pili), Dadirai (mke wa tatu) pamoja na Rumbidzai (mke wa nne).
Kati ya wanawake hao wanne, watatu ambao ni Pindai, Dadirai, na Rumbidzai walibahatika kupata watoto, isipokuwa Sekai hakuweza kupata hata mtoto katika kipindi cha miaka tisa tangu kuolewa kwake.
Hali hiyo iilikuwa ikimnyima raha mzee Makwati kwani yeye alipenda sana kupata mtoto kutoka kwa Sekai, tena mtoto aliyekuwa akimtaka ni mtoto wa kiume, kwani wake zake wengine walibahatika kupata watoto wa kike.
Kitendo cha Sekai kukosa mtoto na kuendelea kupendwa na mumewe kilichukiwa na wake wenza ambao ni Dadirai na Rumbidzai: hao walimchukia sana Sekai kwa kuamini kuwa huenda alimpa dawa mume wao ili ampende zaidi mwanamke ambaye ni tasa. Kati ya wake wenza hao ni Pindai tu aliyekuwa anampenda Sekai.
Baada ya miaka tisa Sekai alipata ujauzito, kitendo hicho kilizidi kuwakasirisha Dadirai na Rumbidzai. Siku moja wakati Sekai akiwa anatapika nyuma ya kibanda, Dadirai na Rumbidzai walimwona Sekai akiwa anatapika. Dadirai na Rumbidzai wakaanza kutoa maneno ya kejeli. "Amai Chipo", Rumbidzai aliuliza ili kumuumiza roho Sekai, "ni ndama wangapi ambao ng'ombe wako mzee amepata kwa miaka minne iliyopita?" "Oh, amezaa watatu kwa miaka minne, Amai Tukai", Dadirai alijibu kwa sauti ya juu hata Sekai akasikia.
Mara zote Pindai, ndiye aliyekuwa anamfariji Sekai; wakati fulani alikuwa akimwelekeza Sekai asiwajibu kwani kinachowasumbua ni wivu. "Si ajabu: wale wawili wanahofia utapata mtoto wa kiume," Pindai alisema.
Wakati wa ujauzito wa Sekai, Makwati alikuwa na furaha zaidi kwani aliamini kuwa mke wake atamzalia mtoto wa kiume. Siku moja Makwati aliamua kumtembelea Sekai. Naye alijisikia vizuri na kutosheka ambapo Makwati alilala kando yake wakizungumza.
Ghafla kitoto kilicheza katika mfuko wa uzazi. Kwa msisimko mkubwa, Sekai aliutwaa mkono wa mumewe na kuutua juu ya tumbo lake. "Ha, mtoto ana nguvu huyu", Makwati alisema kwa mshangao. "Huenda atakuwa wa kike", Sekai alisema bila dhamira kubwa. Kauli ile ya Sekai ilimkasirisha sana mumewe. Makwati aliuliza kwa hamaki, "Unasemaje wewe mwanamke? Hapa tayari tuna idadi kubwa ya wanawake, mimi ninanyong'onyea kwa kuomba mtoto wa kiume". Hiyo ni dalili tosha iliyokuwa inaonesha kuwa mzee Makwati alikuwa anapenda mtoto wa kiume kuliko mtoto wa kike.
Hata wakati wa kujifungua kwa Sekai ulipofika walikuja wakunga wawili kwa ajili ya kumsaidia aweze kujifungua. Wakunga hao walikuwa Ambuya Tukai (Mkunga mkuu) na Ambuya Shungu (Mkunga msaidizi); aliyekwenda kuwaita wakunga hao ni Pedzisai. Wakunga hao walifika na kusubiri tukio la kujifungua kwa Sekai. Kadiri muda ulivyoongezeka lakini mtoto hakuwasili. Baada ya kusubiri, mtoto aliwasili: Ambuya Tukai alimwinua mtoto na kutangaza, "Ni mtoto wa kiume". Kitendo hicho kilimfurahisha sana Makwati baada ya kusikia kuwa mtoto wake aliyezaliwa ni wa kiume.
Kitu kikubwa tu ambacho wakunga wale walishangaa ni rangi ya mtoto. Kwa kawaida watoto wanapozaliwa huwa na ngozi nyepesi zaidi kuliko wazazi wao. Hata katika mwanga hafifu mtoto aliyewasili alikuwa na ngozi nyepesi zaidi, Ambuya Tukai alimtazama mtoto kwa makini akiwa mikononi mwa mama yake, alimsogelea Ambuya Shungu kisha akaonesha ishara kuwa "Mtoto ni musope. Ni wajibu wetu kumharibu!" Ambuya Shungu alistushwa na kauli hiyo, akamwambia Ambuya Tukai, "Kama ni hivyo tusifanye sasa, tumwache Sekai ahisi furaha mpya ya uzazi hadi kesho usiku; ni bora afurahie, japo kwa saa chache".
Pengine kauli ya Ambuya Shungu ndiyo iliyoleta uhai wa Takadini, kwani baada ya Sekai kupata nafuu kutokana na tukio lile la uzazi, Sekai alionekana ni mwenye furaha zaidi, kwani mtoto yule anaweza kumuondolea aibu ya kuonekana ni tasa katika jamii ile. Sekai alipopata nafuu, hakuamini kile alichokiona: alimtazama mtoto, aliona ngozi ni tofauti na kawaida. Alijionea kiumbe kama kilichopakwa mafuta, sawa na hatua ya kwanza ya mdudu atokapo katika yai. Tangu azaliwe Sekai hakuwahi kuona binadamu mwenye rangi nyepesi kama ile. Sekai alijiuliza, "Je, huyu ni mwanangu?"
Baada ya kutafakari kwa kitambo kuhusu asili ya mtoto wake, ghafla Ambuya Tukai aliingia ndani kwa Sekai na kugundua mashaka aliyonayo Sekai kwa mtoto wake. Ambuya Tukai alimsalimu Sekai, kisha Sekai alijibu salamu ya Ambuya Tukai. Sekai alimuuliza Ambuya Tukai, "Ambuya, nieleze ukweli, mtoto huyu ni wangu?" Ambuya alijibu,"Ndiyo,tumemtoa mtoto huyu mwilini mwako jana usiku." Macho ya Sekai yalibubujika machozi: "Lakini Ambuya, sijawahi kuona binadamu anayefanana na kiumbe huyu." Ambuya alimweleza Sekai kuwa hata yeye ameishi miaka mingi lakini hakuwahi kuona mtoto kama yule. Ambuya aliendelea kumweleza Sekai kuwa, "Ninachokumbuka, mwalimu wetu kiongozi aliwahi kutufundisha wakati nikichezwa unyago kuwa, mtoto kama huyu anazaliwa bila ngozi, mtoto yule aliondolewa na kutengwa mbali na mama yake." Kauli ile ilimshtua sana Sekai kwani alijua lazima mwanawe auwawe. "Hapana, Ambuya, lazima mtoto aishi: nimesubiri kwa muda mrefu na nimeshateseka sana juu yake, sitamwachia yeyote mwanangu."
Sekai alimuuliza Ambuya kama mumewe ameelezwa kuwa amejifungua mtoto wa kiume. Ambuya alimjibu Sekai kuwa mumewe ni mtu mwenye furaha kuu, bali hawafahamu atakachokifanya pale watakapomwambia kuwa mtoto wao ni musope! Hapo Sekai aliamua aende kwa mumewe kibandani mwake ili amueleze juu ya tukio lililotokea. Ambuya alijaribu kumzuia Sekai asiende kwa kuwa muda wa kuonana na mumewe ulikuwa bado. Sekai alitambua mila zao, lakini alitaka kuwahi kwa mumewe ili amueleze hali hiyo mapema zaidi. Sekai alimwachia mtoto Ambuya, moja kwa moja akaenda mpaka kibandani mwa Makwati akitaraji kumkuta. Wake wenza wote, pamoja na watoto wao hawakuwepo katika makazi hayo.
Sekai kibandani mwa Makwati
Baada ya kuoga na kujipaka mafuta, Sekai alikwenda mpaka kibandani kwa mumewe. Makwati alitabasamu baada ya kumuona Sekai akiwa pale. Sekai alimsogelea karibu mumewe, akapiga magoti na akapiga makofi pale viganja vya mikono yake vilipofunguka. Makwati alisema kwa furaha, "Mama wa mtoto wetu, umekijaza kibuyu changu furaha tele. Umeniweka juu kati ya watu wakati sikutarajia. Lakini mbona umekuja kuniona mapema hivi? Au mtoto wetu anaumwa?" Sekai huku akitazama ardhini alijibu, "Hajambo, mume wangu, isipokuwa tu..." alisita. Sekai baada ya kuona wasiwasi aliokuwa nao mume wake, ilibidi aeleze ukweli, akamueleza mume wake kuwa mtoto wao ni musope. Hapo Makwati, alimtazama mkewe kwa kutoamini kulikotisha sana. Hapo Makwati akahamaki, "Bila ngozi, Sope? Hilo sitalielewa. Inawezekanaje? Sema, we mwanamke! Ni kipi ulichokileta hapa kwetu? Kama unasema kweli, yupo wapi mtoto huyo? Ama ni uchawi au ni laana ya mizimu? Kwa nini huyo Sope yungali nasi?" Mfululizo wa maswali ulimfanya Sekai ashindwe kujibu! Lakini baadaye Sekai, huku akitokwa na machozi alinong'oneza, "Mume wangu, huyu ni mtoto wangu wa kwanza niliyemsubiri kwa miaka mingi, siwezi kukubali kumpoteza. La, humtaki, nirejeshe kwetu au hata msituni. Lakini usije kunilazimisha nitengane naye. Nitajitolea mhanga kwa ajili yake."
Sekai baada ya kusema hayo alijiinua kiasi hadi magotini kwa mumewe, lakini Makwati alijizuia kumsogelea na kumgusa mwanamke aliyempenda. Badala yake, Makwati alisema, "Tuliache suala hili hadi hapo tutakapomuona mtoto. Tutawauliza wazee jinsi ya kufanya baadaye." Baada ya maelezo hayo Sekai alirudi kibandani mwake, wakati huohuo Makwati aliamua kwenda nyumbani kwa Ambuya Tukai, ili kujua kuhusu mtoto yule.
Makwati nyumbani kwa Ambuya Tukai
Baada ya mkewe kuondoka, na Makwati kupokea taarifa ambazo zilimchanganya kichwa kwa namna moja au nyingine, Makwati aliamua aende kwa Ambuya Tukai, ili aelezwe kuhusu taarifa za mtoto wake. Alipofika nyumbani kwa Ambuya, Makwati alitaka kujua kuhusu mwanawe mchanga. Ambuya alimweleza Makwati kuwa haamini kama mtoto hana ngozi, ngozi yake ni kama mche mchanga wa maharage uliochipua mizizi ghalani, au chungwa lililoanza kuiva, nywele zake ni sawa na asali iliyofifia. Ni kweli: ni wa ajabu, lakini anafanana na wewe kuliko ilivyo tofauti kati yetu."
Maelezo hayo, yalimchanganya sana Makwati. Makwati akawa anaamini, labda mke wake amelogwa au ni laana ya mizimu kwa kuwa ameishi na mwanamke tasa. Mwisho ilimbidi Ambuya Tukai amweleze Makwati kuwa, yeye kwa upande wake hilo halijui, labda aende kwa baba Zviyedzo (Nanga maarufu katika eneo la vijiji saba) Baada ya maelezo hayo, Makwati alijiandaa kuondoka na kumshukuru Ambuya kwa maelezo yake. Ambuya alimsisitiza Makwati kuwa asisahau kwenda kwa wazee ili waweze kuamua kitu cha kufanya kwanza.
Makwati nyumbani kwa Sekai
Taarifa za kuzaliwa mtoto Sope ziliinea sana pale kijijini. Waswahili wanasema,"Habari njema huchechemea kwa mguu mmoja, lakini mbaya hukimbia kama sungura." Taarifa za kuzaliwa mtoto Sope, ziliwafurahisha sana Dadirai na Rumbidzai, kwani wao walikuwa na chuki zaidi dhidi ya Sekai. Jioni hiyo Makwati hakwenda kupiga gumzo na wazee wenzie katika dare. Giza lilipoenea na kijiji kilipokuwa kimya, Makwati aliamua kuvunja ukimya na kwenda kibandani kwa Sekai. Akamkuta ameketi mkekani, akimnyonyesha mtoto. Baada ya kufika Makwati, Sekai alimwinua mtoto ili baba yake amuone. Makwati alimwangalia yule mtoto, punde aliinua mikono na kuufunika uso wake kama anafukuza pepo. Makwati, baada ya kumuona mtoto, hatimaye alimudu kusema: "Sekai, umemfanya nini mwanangu? Umekuwa ukifanya jambo gani? Tafadhali nijibu." Jibu pekee la Sekai lilikuwa ni kilio, mpaka machozi yakawa yanamtiririka kidevuni na kumlowesha mtoto. Tuhuma hizo zilimfanya Sekai ajibu uchungu wake, "Maneno yako yanauma sana, yananila mifupa yangu. Unafahamu mapenzi yako yana maana gani kwangu. Unajua siku zote nilivyotaka kuwa wa kwanza kukupa mtoto wa kiume. La, kama ningekuwa na uhusiano wa mwanamume mwingine, lazima ungetambua."
Makwati alihuzunika sana juu ya hilo, kwani kitu alichokuwa akikitaka ni mtoto wa kiume; ni kweli, Makwati alishampata mtoto wa kiume, lakini tatizo, mtoto alikuwa ni Sope! Jamii ilikuwa inaamini kuwa kupata mtoto kama yule ni laana ya mizimu. Makwati akamueleza Sekai, "Lakini Sekai, endapo wataamua mtoto auawe, hata nawe utauawa kwa kupinga sheria za kale! Baada ya maelezo hayo, Makwati alitoka kibandani kimyakimya. Sekai alijihisi mwenye kutelekezwa, kwa wakati huo; maneno ya mumewe yalimtisha sana. Kutokana na mila na desturi za jamii ile, Sekai alijua kuwa lazima mambo mawili yatatokea, kati ya kuuawa mwanawe au yeye pamoja na mwanawe. Kwa kuwa Sekai hakuwa tayari mwanawe auawe, aliamua kujiandaa kutoroka kijiji chake na kukimbilia eneo asilolijua.
Asili ya jina "Takadini"
Jina TAKADINI lina maana ya "Sisi tumefanya nini?" Jina hili limetokana na kitendo cha Sekai wakati anajiandaa kutoroka kijijini kwao na kwenda mahali asikokujua, kwa ajili ya kukimbia adhabu ya kuuawa kwa mwanawe. Mwandishi anasema kuwa, Sekai alikwishaamua aondoke asubuhi inayofuata, uamuzi wake wa kutoroka ulikamilika kwa usahihi na ushwari. Alimfunika mtoto wake katika gudza na kumtia mkekani. Kisha akafanya maandalizi ya safari yake. Alichukua mkuki pamoja na ngao na nyama iliyokaushwa kwa ajili ya safari yake. Sauti ya jogoo aliyewika katika eneo hilo ilimuamsha. Sekai alimnyonyesha mtoto wake, kisha aliketi kuiambia mizimu matatizo yake akaomba akingwe na watu na wanyama katika safari yake ya hatari. Wakati akiwasiliana na mizimu, punde jina likamjia moyoni taratibu, TAKADINI. Ni jina ambalo hakuwahi kulisikia mahali popote. Huo  ulikuwa ndio mwanzo wa Sekai kuanza safari ya kutoroka kijijini kwao.
Sekai akiwa njiani
Uamuzi wa kutoroka ulipokamilika, Sekai alimbeba mtoto wake na kuifuata njia ambayo kimsingi ilikuwa pori. Kwa bahati siku hiyo Sekai hakuweza kukutana na wanyama wowote wakali. Tukumbuke kuwa Sekai anayafanya yote haya ili kujinusuru yeye pamoja na mwanawe ambao walitajiwa kuuawa kwa sababu ya kuvunja utamaduni wa watu wa Makwati.
Wakati huo katika kijiji alichotoroka Sekai, hakuna mtu aliyejua kuwa ametoroka. Rumbidzai alikuwa na chuki na hukumu dhidi ya Sekai. "Leo tutaona kama yule mchawi atakwepa hukumu ya wazee" Rumbidzai alisema.
Akiwa anaendelea na safari yake, wakati fulani Sekai alipumzika kidogo kumnyonyesha mtoto wake. Punde si punde Sekai alishtushwa na mlio wa vipande vya miti. Sekai alisimama akaziba na pumzi zake na kuisubiri sauti ile isikike tena; ghafla akamwona mzee mmoja akikusanya kuni.

Jamii:Fasihi ya Kiswahili

Je,kitabu cha kwanza cha Ben J. Hanson ni ipi?


Antoni Maria Claret i Clarà alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki kutoka Hispania na mwanzilishi wa mashirika mawili ya kitawa ya kimisionari.
Alitangazwa na Papa Pius XI kuwa mwenye heri tarehe 25 Februari 1934, halafu Papa Pius XII alimtangaza mtakatifu tarehe 7 Mei 1950.
Sikukuu yake inaadhimishwa kila tarehe 24 Oktoba.
Maisha
Antoni Maria Claret alizaliwa huko Sallent, karibu na Barcelona (katika mkoa wa Catalonia nchini Hispania) tarehe 23 Desemba 1807, akiwa mtoto wa mtengeneza sufu.
Alisoma shule katika kijiji chake, na alipotimiza miaka 12 akawa mfumaji.
Baadaye alikwenda Barcelona kufanya biashara, akabaki huko hadi alipotimiza umri wa miaka 20. Hata hivyo, alitenga muda wake kujisomea na kujifunza Kilatini na Kifaransa.
Baada ya kutambua wito wake mtakatifu katika maisha yake ya dini, aliondoka Barcelona.
Alitaka kuwa Mkartusi, lakini alijiunga na Seminari ya Vic mwaka 1829, na alipewa daraja takatifu ya upadri tarehe 13 Juni 1835. Alipokea zawadi kutoka Parokia yake, ambako aliendelea kusoma teolojia hadi mwaka 1839; lakini kwa kuwa wito wa umisionari ulizidi kuwa mkubwa alikwenda Roma (Italia).
Huko alijiunga na shirika la Yesu (Wajesuiti), lakini akaona hajalifurahia kwa maisha yalivyokuwa, hivyo alirudi muda mfupi tu Hispania na alifanya kazi ya uchungaji huko Viladrau na Girona, akiwavutia wengi kwa juhudi zake za kutetea maskini.
Aliitwa na wakubwa wake huko Vic, na kufanya kazi za kimisionari wakati wote akiwa Catalonia.
Mwaka 1848 alipelekwa Visiwa vya Canary ambako alifanya mafungo kwa miezi 15. Alirudi tena Vic, na kuanzisha Shirika la Kimisionari la Wana wa Moyo Safi wa Maria (Congregation of the Missionary Sons of the Immaculate Heart of Mary) tarehe 16 Julai 1849. Pia alianzisha Maktaba kuu ya Barcelona iliyoitwa "Librería Religiosa" (na sasa inaitwa Librería Claret), na iliyoweza kutoa mamilioni ya nakala kwa kazi nzuri zilizofanywa na Kanisa Katoliki zamani.
Kutokana na kazi yake nzuri na maombi ya Malkia Isabella II wa Hispania, Papa Pius IX alimteua kuwa askofu mkuu wa Santiago (Cuba) mwaka 1849.
Alipofika huko, alianza barabara kazi yake ya mageuzi/matengenezo katika Seminari ya Santiago, iliyobadilika na kuwa imara na yenye nidhamu. Kwa miaka miwili ya kwanza katika utumishi wake huko, zaidi ya ndoa 9,000, nyingi zikiwa za sheria za kimila,  zilihalalishwa chini ya utaratibu wa Kikatoliki. Alijenga hospitali na shule kadhaa.
Katika matukio matatu tofauti, Claret alifanya ziara zenye mpangilio katika jimbo zima, zikiwemo misheni za wenyeji.
Mapenzi kwa kazi yake njema kulizua upinzani na wasiopenda maendeleo wa wakati huo, kama ilivyokuwa imetokea awali huko Hispania. Si chini ya majaribio 15 yalifanywa dhidi ya uhai wa Claret; taya lake liliachanishwa wazi kutoka sikio hadi kidevu kwa kisu cha mauaji huko mashariki mwa jimbo/eneo kuu la Holguin.
Mnamo Februari 1857, aliitwa na Malkia Isabella II wa Hispania, na kufanywa kuwa muungamishi wake. Alipata ruhusa ya kutorudi Cuba tena na aliteuliwa kwenda Trajanopolis. Kwa nyongeza alikuwa mshauri wa kiroho wa Malkia, na ndipo mvuto wake ulielekea zaidi katika kuwasaidia maskini na uenezaji wa elimu; aliishi kwa umakini na uadilifu mkubwa na alilazimika kuwa na makazi ndani ya hospitali huko Italia (yaani wanamolelewa maskini wasiojiweza).
Kwa miaka tisa alikuwa gombera wa seminari ya Escorial  alikoanzisha maabara ya sayansi, makumbusho (museum) ya vitu halisi vya kihistoria, maktaba, chuo, na shule za muziki na lugha.
Malengo yake ya baadaye yaliharibiwa na Mapinduzi ya mwaka 1868, yaliyotupilia mbali utawala wa Malkia Isabella II na hivyo kuanzisha Jamhuri ya Hispania.
Mwaka 1869, Claret alirudi tena Roma kuandaa Mtaguso wa kwanza wa Vatikano. Kutokana na afya yake kutokuwa nzuri, alikwenda Prades (Ufaransa), ambako alikuwa bado akisumbuliwa na Wahispania maadui wake; muda si mrefu baada ya kuacha abasia ya Wasitoo huko Fontfroide, Narbonne, kusini mwa Ufaransa, alifariki dunia tarehe 24 Oktoba 1870 akiwa na umri wa miaka 63.
Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Viungo vya nje

 San Blas 1640, Villa General Mitre, Capital Federal, Ciudad de Buenos Aires, A-0380 (in Spanish)

 Catholicism.org
Jamii:Waliozaliwa 1807
Jamii:Waliofariki 1870
Jamii:Watawa waanzilishi
Jamii:Waklareti
Jamii:Wamisionari
Jamii:Maaskofu Wakatoliki
Jamii:Watakatifu wa Hispania
Jamii:Watakatifu wa Cuba

Malikia Victoria aliingia uongozini uingereza mwaka upi?


Buibui au bui (buibui wakubwa) ni arithropodi wa oda Araneae katika ngeli Arachnida. Kama arakinida wote wana miguu minane na pia wanaweza kusokota nyuzi za aina ya hariri (hariri ya buibui). Kinyume na arithropodi wengine kiwiliwili chao kina sehemu mbili tu: kefalotoraksi (cephalothorax: kichwa na kidari) na fumbatio zilizoungwa kwa pediseli (pedicel) nyembamba kwa umbo wa mrija. Kefalotoraksi inabeba miguu na kando ya mdomo kuna jozi ya viungo vikubwa vinavyoitwa kelisera (chelicerae) na jozi nyingine ya viungo vidogo vinavyoitwa pedipalpi. Kelisera zina viungo viwili na kile cha mbele kina aina ya chonge kali inayotumika kwa kuingiza sumu katika windo. Isipotumika chonge hii imekunjwa kwenye upande wa ndani wa kelisera. Pedipalpi ni kama sehemu za mdomo na hutumika kwa kushika na kuminya windo. Madume hutumia pedipalpi kwa kuweka shahawa katika ufunguzi wa uzazi wa jike.
Buibui wanaojulikana sana hutengeneza utando ili kukamata arithropodi wengine, wadudu hasa, lakini hata wanyama wadogo (bui). Buibui wengine huwinda wakikimbia au kuruka. Bui mkubwa sana huitwa tarantula na anaweza kukamata mijusi, nyoka wadogo, vipanya na ndege.
Picha

Heptathela yanbaruensis (Mesothelae)
Tarantula (Grammostola spatulata)
Bui-bweha (Lycosa tarantula)
Buibui mrukaji (Heliphanus cupreus)

Jamii:Buibui


Ugonjwa sugu wa njia za pumzi zilizofungana (unaojulikana pia kama Ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana, ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana, ugonjwa sugu wa njia za pumzi zilizofungana na ugonjwa sugu wa njia za pumzi zilizofunana pamoja na majina mengine), ni aina ya ugonjwa wa mapafu yaliyofungana unaodhihirika kwa hali duni na sugu ya upitaji wa pumzi. Hali hii kwa kawaida huendelea kuwa mbaya zaidi baada ya muda. Dalili zake kuu ni kupungukiwa na pumzi, kukohoa, na kutoa makohozi.[1] Watu wengi walio na bronkitisi sugu wana ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana.[2]
Uvutaji tumbaku ndio kisababishi kikuu cha ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana, pamoja na vipengele vingine kama vile uchafuzi wa hewa huku jenetikia ikichangia kwa kiwango kidogo.[3]
Katika nchi zinazoendelea, chanzo kikuu cha uchafuzi wa hewa ni kupikia au kuwasha moto mahali pasipo hewa ya kutosha. Mazingira ya muda mrefu wa miwasho hii husababisha mwitikio wa inflamesheni kwenye mapafu, hivyo kupelekea njia za pumzi kuwa nyembamba na kuharibika kwa tishu za mapafu, hali iitwayo emfisema.[4]
Utambuzi huo ni kwa msingi wa hali duni ya kupita kwa pumzi kama ilivyopimwa kwa kipimo cha utendakazi wa mapafu.[5]
Ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana unaweza kuzuiliwa kwa kupunguza uhatarisho wa visababishi vinavyojulikana. Hii hujumuisha juhudi za kupunguza viwango vya uvutaji na kuboresha hali ya hewa ya ndani na nje ya majengo. Mbinu za matibabu ya ugonjwa huu ni kuacha uvutaji, chanjo, urekebeshaji mapafu, na mara nyingi vipanua bronkasi vya kupumuliwa na steroidi.
Kinyume na pumu, hali ya upitaji wa pumzi haiboreshwi sana na matibabu. Baadhi ya watu wanaweza kunufaika na matibabu ya oksijeni ya muda mrefu au kupandikiza mapafu.[4] Kwa watu walio na vipindi vya kuzidi kwa ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana, ongezeko la utumiaji dawa na kulazwa hospitalini kunaweza kuhitajika.
Duniani kote, ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana huathiri watu milioni 329 au takriban asilimia 5 ya idadi yote ya watu. Mwaka 2011, ugonjwa huo ulikadiriwa kuwa kisababishi kikuu cha nne cha vifo, ukiwaua zaidi ya watu milioni 3.[6] Idadi ya vifo imetabiriwa kuongezeka kutokana na viwango vya juu vya uvutaji na idadi ya watu wanaozeeka katika nchi nyingi.[7]
Ugonjwa huu ulisababisha hasara ya kiuchumi iliyokadiriwa kuwa dola trilioni 2.1mwaka 2010.[8]
Ishara na dalili

Dalili kuu za ugonjwa huu ni makohozi, ugumu wa kupumua na kutoa kikohozi.[9] Dalili hizi huwepo kwa muda mrefu[2] na huzidi jinsi muda unavyopita.[4] Haijabainika iwapo kuna aina mbalimbali za ugonjwa huu.[3] Huku ugonjwa huu ukiainishwa katika emfisema na bronkitisi sugu, emfisema ni kielelezo tu cha mabadiliko ya mapafu wala si ugonjwa bayana, nayo bronkitisi sugu ni kielelezo cha dalili tu zinazoweza kutokea au kutotokea pamoja na ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana.[1]
Kikohozi
Kwa kawaida, kikohozi sugu ndiyo dalili ya kwanza kutokea. Inapokuwepo kwa zaidi ya miezi mitatu kwa mwaka kwa zaidi ya miaka miwili ikiandamana na utoaji wa kikohozi na bila kisababishi kingine, basi hali hii itatambulika kama bronkitisi sugu. Hali hii inaweza kutokea kabla  ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana kutokea kabisa. Kiasi cha makohozi yanayotolewa kinaweza kubadilika baada ya saa hadi siku kadhaa. Katika visa vingine, kikohozi kinaweza kutokuwepo au kitokee mara nadra, na kinaweza kutokuwa na makohozi. Watu wengine walio na ugonjwa huu hudhani dalili hizi ni "kikohozi cha mvutaji". Makohozi yanaweza kumezwa au kutemwa kulingana na jamii na tamaduni. Kukohoa sana kunaweza kusababisha kuvunjika mbavu au kupoteza fahamu kwa muda mfupa. Watu walio na ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana mara nyingi huwa na historia ya "mafua" yanayodumu kwa muda mrefu.[9]
Ugumu wa kupumua
Ugumu wa kupumua mara nyingi ndiyo dalili inayowatatiza watu zaidi.[10] Kwa kawaida watu hueleza tatizo hili kwa kusema: "kupumua kwangu kunahitaji juhudi kuu," "Najihisi nimekosa pumzi," au " sipati pumzi za kutosha".[11] Hata hivyo, maneno tofauti yanaweza kutumika katika mila tofauti.[9] Kwa kawaida, ugumu wa kupumua huzidi mtu anapojaribu kupumua kwa nguvu, baada ya hali hii kudumu kwa muda mrefu, na huzidi baada ya muda.[9] Katika awamu za baadaye, ugumu wa kupumua hutokea wakati wa kupumzika na unaweza kuwepo kila wakati.[12][13] Ugumu wa kupumua ni chanzo cha wasiwasi na hali duni ya maisha kwa watu walio na ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana.[9] Watu wengi walio na ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana ulioendelea hupumua kupitia midomo iliyofunguka kidogo na hatua hii inaweza kuboresha kupumua katika baadhi ya watu.[14][15]
Vipengele vingine
Katika ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana, inaweza kuchukua muda mrefu zaidi kutoa pumzi kuliko kuivuta.[16] Kubanwa kifua kunaweza kutokea[9] ingawa hakutokei sana na kunaweza kusababishwa na tatizo lingine.[10] Watu walio na njia za pumzi zilizofungana wanaweza kuwa na kukorota au sauti ndogo pumzi inapoingia mapafuni, wanapochunguzwa kwa stethoskopu.[16] Kifua cha duara ni dalili bayana ya ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana lakini huwa nadra.[16] Hali ya kiweko chenye miguu mitatuinaweza kutokea ugonjwa unapozidi.[2]
Ugonjwa huu ukizidi husababishashinikizo kwenye ateri za mapafu, ambayo hushinikiza ventrikali ya kulia ya moyo.[4][17][18] Hali hii huitwa ugonjwa wa moyo na mapafu, na husababisha dalili za kufura miguu[9] na kufura kwa mishipa ya shingo.[4] Ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana hutokea zaidi kuliko ugonjwa mwingine wowote wa mapafu kama kisababishi cha ugonjwa wa moyo na mapafu.[17] Ugonjwa wa moyo na mapafu umekuwa nadra tangu kuvumbuliwa kwa oksijeni ya mtungi. [2]
Mara nyingi ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana hutokea pamoja na magonjwa mengine kufuatia vipengele vinavyosababisha magonjwa haya yote.[3] Magonjwa haya ni pamoja na: ugonjwa wa moyo wenye iskemia, shinikizo la juu la damu, kisukari melitasi, kuharibika kwa misuli, osteoporosisi, saratani ya mapafu, hali ya wasiwasi na mfadhaiko.[3] Hisia ya kuwa na kuchoka kila wakati hutokea sana kwa watu walio na ugonjwa mkali.[9] Kucha za vidole kurungungika ni hali isiyotokea katika ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana pekee, hivyo inapaswa kuchunguzwa mara moja ili kubaini hali fiche ya saratani ya mapafu.[19]
Maumivu zaidi
Maumivu makali zaidi maumivu makali zaidi ya ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana hufasiliwa kama ongezeko la ugumu wa kupumua, ongezeko la utoaji makohozi, kubalidika kwa rangi ya makohozi kutoka meupe hadi ya kijani kibichi au manjano, au ongezeko la kikohozi kwa mtu aliye na ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana[16] Hali hii inaweza kujidhihirisha pamoja nadalili za ongezeko la juhudi za kupumua kama vile kupumua kwa haraka, kima cha kasi cha mdundo wa moyo, kutokwa na jasho, kutumia misuli ya shingo sana, alama ya buluu ngozini, na kuchanganyikiwa au tabia ya ukaidi katika maumivu zaidi.[16][20] Sauti pia zinaweza kusikika kwenye mapafu yanapochunguzwa kwa stethoskopu.[21]
Kisababishi
Kisababishi kikuu cha ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana ni moshi wa tumbaku; huku uhatarisho katika mazingira ya kazini na uchafuaji kutokana na mioto ya dani ya nyumba ukiwa kisababishi kikuu katika baadhi ya nchi. [1] Kwa kawaida, uhatarisho huu lazima utokee miongo mingi kabla ya dalili kutokea.[1] Maumbile ya kijenetiki pia huathiri uhatarisho wa mtu.[1]
Uvutaji

Kisababishi hatari kikuu cha ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana duniani kote ni uvutaji wa tumbaku.[1] Takriban aslilimia 20 ya wavutaji hupata ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana,[23] na kwa watu wanaovuta maisha yao yote, takriban nusu yao hupata ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana[24] Nchini Marekani na Uingereza, katika watu walio na ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana, asilimia 80-95 ni wavutaji wakati huo au walivuta awali.[23][25][26] Uwezekano wa kupata ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana huongezeka na uhatarisho kamili wa moshi.[27] Isitoshe, wanawake wana uwezekano zaidi wa kuathiriwa na moshi kuliko wanaume.[26] Kwa watu wasio wavutaji, moshi unaotokana na watu wengine ni kisababishi cha takriban asilimia 20 ya visa.[25] Aina zingine za moshi kama vile bangi, sigara na shisha pia zina athari.[1] Wanawake wanaovuta wakati waujauzito wanaweza kuongeza hatari ya ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana kwa watoto wao.[1]
Uchafuzi wa hewa
Mioto ya kupikia katika vyuma visivyo na hewa safi ya kutosha, na ambayo mara nyingi hutokana na makaa au nishati hai kama vile kuni na kinyesi cha wanyama, hupelekea uchafuzi wa hewa wa ndani ya nyumba na ni visababishi vikuu vya ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana katika  nchi zinazostawi.[28] Mioto hii ni mbinu ya kupikia na kupasha moto kwa takriban watu bilioni 3athari zake za kiafya zikiwa juu katika wanawake kutokana na uhatarisho zaidi.[1][28] Mioto hii hutumika kama chanzo kikuu cha nishati katika asilimia 80 za jamii nchini India, China na  mataifa ya kusini mwa Sahara.[29]
Watu wanaoishi katika miji mikubwa wana kiwango kikubwa zaidi cha ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana ikilinganishwa na watu wanaoishi vijijini [30] Huku uchafuzi wa hewa mijini ni kipengele kisababishi cha maumivu zaidi, jukumu lake la kijumla kama kisababishi cha ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana si bayana.[1] Sehemu zilizo na hali duni za pumzi nje ya nyumba zikijumuisha gesi ya mitambo, kwa kawaida zina viwango vya juu vya ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana.[29] Hata hivyo, athari ya kijumla ya uchafuzi huu ikilinganishwa na uvutaji inaaminika kuwa ndogo.[1]
Hatari kazini
Uhatarisho mkali na wa muda mrefu kwa vumbi, kemikali na moshi kazini huongeza hatari ya ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana kwa wavutaji na wasiovuta.[31] Uhatarisho kazini unaaminika kuwa kisababishi katika asilimia 10-20 ya visa.[32] Nchini Marekani, uhatarisho huu unaaminika kuhusiana na zaidi ya asilimia 30 ya visa katika watu wasiowahi kuvuta, na inawezekana huwakilisha hatari kubwa zaidi katika nchi zisizo na sheria za kutosha.[1]
Viwanda na vyanzo kadhaa vimelaumiwa, ikiwa ni pamoja na [29] viwango vya juu vya vumbi katika uchimbaji makaa ya mawe, uchimbaji dhahabu, na viwanda vya nguo za pamba, kazi zinazohusisha kadimiamu na isosianati, na moshi wa kulehemu.[31] Kufanya kazi ya kilimo pia ni hatari.[29] Katika kazi zingine, hatari imekadiriwa kuwa sawa na pakiti nusu hadi mbili za sigara kila siku.[33] Uhatarisho wa vumbi yasilika pia unaweza kusababisha ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana, na hatari isiyohusiana na ile ya silikosisi.[34] Athari za uhatarisho wa vumbi na moshi wa sigara huonekana kuwa ya kikemikali au hata zaidi.[33]
Jenetiki
Jenetiki huchangia pakubwa katika kutokea kwa ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana.[1] Ugonjwa huu hutokea zaidi katika jamaa ya watu walio na ugonjwa huu wanaovuta kuliko watu wasiohusiana na wavutaji.[1] Kwa sasa, athari hatari bayana inayorithiwa ni ukosefu wa kinza tripsini ya alfa ya 1.[35] Hatari hii iko juu zaidi hasa iwapo mtu aliye na upungufu wa kinza tripsini ya alfa ya 1 pia ni mvutaji.[35] Hatari hii huchangia takriban asilimia 1-5 ya visa[35][36] na ugonjwa huwepo katika takriban watu 3-4 kwa kila 10,000.[2] Hatari zingine za jenetekia zingali zinachunguzwa,[35], ambapo kuna uwezekano wa kutambua nyingi.[29]
Vipengele vingine
Hatari zingine kadhaa huhusiana kwa kiwango kidogo na ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana. Hatari huwa kubwa zaidi katika watu masikini, ingawa si bayana iwapo hii ni kutokana na umasikini wenyewe au athari zingine hatari zinazohusiana na umasikini, kama vile uchafuzi wa hewa na utapia mlo.i[1] Kuna ushahidi mdogo kuwa watu wenye ugonjwa wa pumu na matatizo ya njia za pumzi wako katika hatari ya juu zaidi ya kuathiriwa na ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana.[1] Vipengele vya kuzaliwa kama kuzaliwa na uzani wa chini vinaweza kuchangua ugonjwa huu kama vile magonjwa kadhaa ya kuambukiza, ikiwa ni pamoja na VVU/UKIMWI na kifua kikuu yanavyofanya.[1] Maambukizi ya njia za pumzi kama vile nimonia hayaonekani kuongeza hatari ya ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana, angalau katika watu wazima.[2]
Maumivu zaidi
Maumivu makali (kuzidiwa ghafla na dalili)[37] mara nyingi huchochewa na maambukizi au vichafuzi vya kimazingira au wakati mwingine na visababishi vingine kama vile kutumia matibabu vibaya.[38] Maambukizi huonekana kuwa kisababishi cha asilimia 50 hadi 70 ya visa,[38][39] huku bakteria ikichangia asilimia 25, virusi asilimia 25 na zote mbili asilimia 25.[40] Vichafuzi vya kimazingira hujumuisha hewa chafu ya ndani na nje ya nyumba. [38] Uhatarisho wa moshi wa kibinafsi na moshi kutokana na watu wengine huongeza hatari hiyo.[29] Hali ya baridi ya hewa pia inaweza kuchangia, huku maumivu zaidi yakitokea zaidi majira ya baridi. [41] Watu walio na magonjwa mengine makali fiche huwa na  maumivu zaidi mara nyingi: katika ugonjwa wa kiwango cha chini, 1.8 kwa kila mwak; kiwango cha wastani, 2 hadi 3 kwa mwaka; na kiwango kikali 3.4 kwa mwaka. [42] Watu walio na maumivu makali mengi wana kiwango cha juu cha kupunguza utendakazi wa mapafu yao. [43] Uemboli wa mapafu (ganda la damu kwenye mapafu) unaweza kuzidisha dalili kwa watu walio na ugonjwa sugu wa mapafu yaliyofungana tayari.[3]
Pathofiziolojia

Ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu ni aina ya ugonjwa wa kufungana kwa mapafu ambapo upitaji duni sugu wa hewa usioweza kubadilishwa (upungufu wa kupita kwa hewa) na kutoweza kabisa kupumua nje huwepo.[3] Kupita duni kwa hewa ni matokeo ya kuharibika kwa tishu ya pafu (iitwayo emfisema) na ugonjwa wa njia ndogo za hewa uitwao bronkiolitisi ya kufungana. Vinavyochangia visababishi hivi viwili hutofautiana kati ya watu.[1] Pia wengine wana kiwango fulani cha mwitiko wa kupita kiasi wa njia za hewa kwa miwasho sawa na inayopatikana katika ugonjwa wa pumu.[2]
File:Emfisema ya chini mag.jpg
Ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu hutokea kama mwitiko mkubwa sugu wa kiinflamesheni kwa vitu vyenye miwasho vilivyovutwa ndani kwa hewa.[1] Maambukizi sugu ya bakteria pia yanaweza kuongeza inflamesheni hii.[43] Seli za kuvimba zinazohusika ni granulositi za nutrofili na makrofeji, aina mbili za seli nyeupe za damu. Wanaovuta pia wana kuhusika kwaTc1 limfositi na watu wengine walio na ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu wana kuhusika kwa esinofili sawa na inayopatikana katika ugonjwa wa pumu. Kiwango Fulani cha mwitiko huu wa seli husababishwa na viendelezi  vya kuvimba kama visababishi vya kemotaksisi. Michakato mingine inayohusiana na uharibifu wa mapafu ni msongo wa kioksaidiunaotolewa na radikali huru kwenye moshi wa tumbaku na kuachiliwa na seli za kuvimba, na kuharibika kwa tishu unganishi  za mapafu kwa protisi ambazo hukinzwa kwa kiasi na vikinza protisi. Kuharibiwa kwa tishu unganishi za mapafu ndio unaopelekea emfisema, ambayo kisha huchangia upitaji duni wa hewa, na hatimaye, ufyonzaji na uachiliaji duni wa gesi za kupumua.[1] Upotezaji wa kijumla wa misuli unaotokea katika ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu unaweza kutokana kwa kiasi na viendelezi vya inflamesheni vinavyotolewa na mapafu hadi kwenye damu.[1]
Kupungua kwa nafasi za njia za hewa hutokea kwa sababu ya inflamesheni na kupata kovu ndani mwazo. Hii huchangia kushindwa kupumua nje kikamilifu. Upunguaji mkubwa wa kupita kwa hewa hutokea wakati wa kupumua nje kwa sababu shinikizo ndani mwa kifua linabana njia za hewa wakati huu.[44] Hii inaweza kupelekea hewa zaidi kutoka kwa pumzi ya awali kusalia mapafuni wakati pumzi inayofuata imeanzishwa na kusababisha ongezeko katika kiwango kamili cha hewa mapafuni wakati wowote ule, mchakato uitwao  uvutaji hewa ndani kupita kiasi au kutega hewa.[44][45] Uvutaji hewa ndani kupita kiasi kutokana na mazoezi huhusishwa na upungufu wa pumzi katika ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu kwa sababu si bora kupumua ndani wakati mapafu yamejaa.[46]
viwango vya chini vya oksijeni  na hatimaye, viwango juu vya dioksidi ya kaboni kwenye damu vinaweza kutokana na mbadilishano wa gesi ulio duni kutokana na upitishaji duni wa hewa kutokana na kufungana kwa njia za hewa, uingizaji wa hewa kupita kiasi na tamaa ya chini ya kupumua..[1] Wakati wa maumivu zaidi, inflamesheni ya njia ya hewa pia huongezeka na kusababisha ongezeko kupita kiasi la hewa inayoingia,upungufu wa kupita kwa hewa na kuzorota kwa uhamisho wa gesi. Hii pia inaweza kusababisha upitishaji duni wa hewa na hatimaye viwango vya chini vya oksijeni katika damu.[4]Viwango vya chini vya oksijeni vikiwepo kwa muda mrefu vinaweza kusababisha  ateri kuwa nyembamba mapafuni ilhali emfisema husababisha kuharibika kwa kapilari kwenye mapafu. Mabadiliko haya yote husababisha ongezeko kwenye shinikizo la damu katika arteri za mapafu, hali inayoweza kusababisha ugonjwa wa kuvimba na kutofanya kazi kwa ventrikali ya kulia ya moyo.[1]
Utambuzi
File:Kupima pumzi.JPG
Utambuzi wa ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu unapaswa kuzingatiwa kwa yeyote mwenye umri wa zaidi ya miaka 35 hadi 40 na aliye na upungufu wa pumzi, kikohozi sugu, kutoa makohozi, au homa za mara kwa mara katika majira ya baridi na historia ya kutangamana na visababishi vya hatari vya ugonjwa huo.[9][10] Kisha  Kupima pumzi hutumiwa kuthibitisha utambuzi huo.[9][47]
Upimaji wa pumzi
Upimaji wa pumzi hupima kiwango cha kuzuiwa kwa upitaji wa hewa uliopo na kawaida hufanywa baada ya utumizi wa kitanua bronkasi, tiba ya kufungua njia za hewa.[47] Vipengele viwili muhimu hupimwa ili kufanya utambuzi huo: kiasi cha hewa inayopumuliwa nje kwa lazima kwa sekunde moja (FEV1), ambacho ndicho kiasi kikubwa zaidi cha hewa inayoweza kupumuliwa nje katika sekunde ya kwanza ya pumzi, na kiasi muhimu cha kulazimishwa, ambacho ndicho kiasi kikubwa zaidi cha hewa inayoweza kupumuliwa nje katika pumzi moja kubwa.[48] Kawaida, asilimia 75-80 ya kiasi muhimu cha kulazimishwa hutoka nje katika sekunde ya kwanza[48] na uwiano wa kiasi cha hewa inayopumuliwa nje kwa lazima1/uwiano uwiano wa kiasi muhimu cha kulazimishwa chini ya asilimia 70 kwa mtu aliye na dalili za ugonjwa sugu kufungana kwa mapafu huonyesha kuwa mtu huyo ana ugonjwa huo.[47] Kwa msingi wa vipimo hivi, upimaji wa pumzi unaweza kusababisha utambuzi zaidi wa ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu kwa wazee.[47] Vigezo vya Taasisi ya Kitaifa ya Ubora wa Matibabu pia huhitaji kiasi cha hewa inayopumuliwa nje kwa lazima1 cha chini ya asilimia 80 ya kilichobashiriwa.[10]
Ushahidi wa kutumia upimaji wa pumzi kwa wasio na dalili katika kutambua ugonjwa mapema ni wa matokeo yasiyobayana na kwa hivyo kwa sasa haupendekezwi.[9][47] kilele cha kupita kwa hewa iliyopumuliwa nje (kasi ya juu zaidi ya kupumua nje), inayotumika sana katika ugonjwa wa pumu, hakitoshi kwa utambuzi wa ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu.[10]

Ukali

Kuna mbinu kadhaa za kutambua ni kwa kiasi kipi ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu unaathiri mtu fulani.[9] Hojaji iliyofanyiwa mabadiliko ya Shirika la Utafiti wa Afya la Ulaya au jaribio la ukadiriaji wa ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu ni hojaji rahisi ambazo zinaweza kuamua ukali wa dalili.[9] Hoja za kipimo cha ukadriaji wa ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu ni kutoka 0-40 ikiwa vile hoja ni nyingi ndivyo ugonjwa ni kali.[49] Kupima pumzi kunaweza saidia kuamua ukali kikomo cha kutiririka hewa.[9] Hii ni kwa msingi wa  kupumulia kulicho lazimishwa1 ikielezwa kama asilimia ya............kwa umri, jinsia, urefu na uzito wa mtu. [9] Miongozo yote ya Amerika na Europa ilipendekeza kwa kiasi kwa msingi wa mapendekezo ya kupumulia kulicho lazimishwa. 1.[47] Miongozo ya GOLD hupendekeza kugawanya watu katika vikundi vinne kwa msingi ukadriaji na kikomo cha kutiririka hewa.[9] Kupunguza uzito na udhaifu wa misuli pamoja na kuwepo kwa magonjwa mengine kunapaswa kuzingatiwa.[9]
Vipimo vingine
Eksirei ya kifua na kipimo kamili cha damu vinaweza kuwa muhimu katika kutenga magonjwa mengine wakati wa utambuzi.[50] Ishara bainifu kwenye eksirei ni mapafu yaliopanuka zaidi, daframuiliyonyooka, nafasi ya hewa Zaidi ya nyuma ya mfupa wa kidari, na bula ilhali inaweza kuondoa magonjwa mengine kama vile nimonia, edema ya mapafu  au numothoraksi.[51] Ukaguzi wa tomografia inayokokotolewa yenye mchanganuo mkubwa wa kifua unaweza kuonyesha jinsi emfisema ilivyoenea mapafuni na pia unaweza kusaidia kutenga magonjwa mengine ya mapafu.[2] Hata hivyo, isipokuwa upasuaji umepangwa, hii haiathiri udhibiti.[2] uchanganuzi wa damu ya ateri hutumiwa kutambua hitaji la oksijen; hii inapendekezwa kwa walio na upumuji wa nje wa kulazimishwa1 chini ya asilimia 35 iliyobashiriwa, wale walio na kiwango cha oksijeni ya pembezoni chini ya asilimia 92 na walio na dalili za kusongamana na moyo kukosa kufanya kazi kwa moyo.[9] Katika sehemu za dunia ambapo ukosefu wa alfa 1-kinza tripsini hupatikana sana, watu walio na ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu (hasa walio chini ya umri wa miaka 45 na emfisema inayoathiri sehemu za chini za mapafu) wanapaswa kuzingatiwa kupimwa.[9]

Eksirei ya Kifua inayoonyesha ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu mkali. Makinikia ukubwa mdogo wa moyo ukilinganisha na mapafu.
Eksirei ya mbavuni ya kifua cha mtu aliye na emfisema. Makinikia kifua cha mviringo na daframu iliyonyooka.
Bula ya pafu jinsi inavyoonekana katika eksirei ya kifua kwa mtu aliye na ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu mkali
Kisa kikali cha emfisema yenye bula.
Picha ya kompyuta ya tomografia ya pafu la mtu aliye na emfisema yenye bula iliyo katika hatua ya mwisho.

Utambuzi tofautishi
Ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa unaweza kuhitaji kutofautishwa na visababishi vingine vya upungufu wa pumzi kama vile moyo kusongamana na kushindwa kufanya kazi, uemboli wa mapafu, nimonia au numothoraksi. Watu wengi walio na ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu kimakosa hufikiria kuwa wana pumu.[16] Hata hivyo utofautishaji wa pumu na ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu hauwezi kufanywa kwa kupima pumzi.[10] Kifua kikuu pia kinaweza kujitokeza kwa kikohozi sugu na kinafaa kuzingatiwa katika sehemu ambapo hutokea sana.[9] Magonjwa yasiyotokea sana bali  yanayoweza kujitokeza sawa ni displasia ya mapafu na bronkasi na bronkiolitisi ya kufungana kwa bronkasi.[50] Bronkiolitisi sugu inaweza kutokea hata kwa upitaji wa kawaida wa hewa na katika hali hii haiainishwi kama ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa.[2]
Kuzuia
Visa vingi vya ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa vinaweza kuzuiwa kwa kupunguza kutangamana na moshi na kuendeleza ubora wa hewa.[29] Chanjo za influenza za mwaka kwa walio na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa hupunguza maumivu zaidi, kulazwa hospitalini na kifo.[52][53] Uchanjaji dhidi ya numokokasi pia unaweza kuwa ya usaidizi.[52]
Kusitisha uvutaji wa sigara
Kuwakinga watu dhidi ya kuanza uvutaji wa sigara kipengele kikuu cha kuzuia ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa.[54]
kanuni za serikali, taasisi za afya ya umma na mashirika yanayopinga uvutaji zinaweza kupunguza viwango vya uvutaji kwa kuwakataza watu kuanza na kuwahimize waache uvutaji.[55] Marufuku dhidi ya uvutaji katika sehemu za umma na pahali pa kazi ni njia muhimu za kupunguza kutangamana na moshi kutoka kwa watu wengine na ilhali sehemu nyingi zina marufuku ya kisheria, marufuku Zaidi yanahimizwa.[29]
Kwa wanaovuta, kukoma uvutaji ndiyo njia pekee iliyothibitishwa kupunguza kukithiri kwa ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa.[56] Hata katika kipindi cha mwisho cha ugonjwa, kunaweza kupunguza kiwango cha kudhoofika kwa utendakazi wa mapafu na kudhibiti mwanzo wa ulemavu na kifo.[57] Kusitisha uvutaji huanza na uamuzi wa kukoma kuvuta, unaopelekea jaribio la kukoma. Mara nyingi majaribio kadhaa huhitajika kabla ya kukoma kabisa kutimika..[55] Majaribu ya zaidi ya miaka 5 husababisha mafanikio katika takiban asilimia 40 ya watu.[58]
Wavutaji wengine wanaweza kutimiza kukoma uvutaji kabisa kwa hiari yao pekee. Hata hivyo uvutaji ni wa mazoea sana,[59] na wavutaji wengi wanahitaji usaidizi zaidi. Uwezekano wa kukoma huendelezwa kwa usaidizi wa kijamii, kuhusika katika mpango wa kukomesha uvutaji na kutumia tiba kama vile tiba ya kubadili nikotini, bupropion au varenicline.[55][58]
Afya Kazini
Hatua kadhaa zimechukuliwa kupunguza uwezekano kuwa wafanyi kazi katika viwanda vyenye hatari—kama vile kuchimba makaa ya mawe,ujenzi na kuchonga mawe—watapata ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa.[29] Mifano ya hatua hizi ni: kutengeneza sera za umma,[29] mafunzo kwa wafanyi kazi kuhusu hatari hizi, kuendeleza kusitisha uvutaji, kuchunguza wafanyi kazi kwa ishara za mapema za ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa, kutumia kipumulio, na kuzuia vumbi.[60][61] Uzuiaji bora wa vumbi unaweza kutimizwa kwa kuboresha upitaji wa hewa, kutumia vinyunyizio vya maji na kutumia mbinu za uchimbaji migodi zinazothibiti utengenezaji wa vumbi.[62] Mfanyi kazi akipata ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa, uharibikaji zaidi wa mapafu unaweza kupunguzwa kwa kuepuka kutangamana na vumbi, kwa mfano kwa kubadilisha majukumu ya kikazi.[63]
Uchafuzi wa hewa
Ubora wa hewa nje na ndani mwa nyumba unaweza kuendelezwa, hii inaweza kuzuia ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa au kupunguza kiwango cha kukithiri kwa kwa ugonjwa uliopo.[29] Hii inaweza kutimizwa kwa juhudi za sera za umma, mabadiliko ya kitamaduni, na kuhusika kwa watu binafsi.[64]
Baadhi ya nchi zilizostawi zimefanikiwa katika kudumisha ubora wa nje kupitia kanuni. Hii imepelekea kuboresha utendakazi wa mapafu wa watu wao.[29] Walio na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa wanaweza kupata dalili chache iwapo watakaa ndani ya nyumba katika siku ambazo ubora wa hewa nje ya nyumba ni duni.[65]
Juhudi moja kuu ni kupunguza kutangamana na moshi wa kupika na kuchoma fueli kwa kuhakikisha upitaji bora wa hewa mabomani na stovu na dohani bora.[64] Stovu bora zinaweza kuboresha hewa ya ndani mwa nyumba kwa asilimia 85. Kutumia vyanzo mbadala vya nishati kama vile kupika kwa jua na kutumia stima ni bora, kama tu kutumia fueli kama vile mafuta ya taa au makaa ya mawe badala ya biomasi.[29]
Kudhibiti
Hakuna tiba inayojulikana ya ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa lakini dalili zinaweza kutibiwa na kukithiri kwake kudhibitiwa.[54] Malengo makuu ya udhibiti ni kupunguza visababishi vya hatari, kudhibiti ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa uliojijenga, kuzuia na kutibu maumivu zaidi makali na kudhibiti maradhi husika.[4] Hatua pekee zilizodhibitishwa kuweza kupunguza vifo ni kusitisha uvutaji na oksijeni ya kuongeza.[66] Kukoma uvutaji hupunguza hatari ya kifo kwa asilimia 18.[3] Mapendekezo mengine ni: chanjo ya influenza mara moja kwa mwaka, chanjo ya numokokasi mara moja kila baada ya miaka 5, na kupunguza kutangamana na uchafuzi wa hewa wa kimazingira.[3] kwa walio na ugonjwa uliokithiri, utunzajia wa kutuliza unaweza kupunguza dalili, na morphine kukabiliana na hisia za upungufu wa pumzi.[67] Upitishaji wa hewa bila kutumia njia za hewa bandia unaweza kutumika kusaidia upumuaji.[67]
Mazoezi
Kurudisha mapafu katika hali ya kawaida ni programu ya mazoezi, udhibiti wa ugonjwa na ushauri, vilivyopangwa kumfaidi mtu binafsi.[68]  kwa wale ambao wamekuwa na maumivu zaidi  hivi karibuni,kurudisha mapafu katika hali ya kawaida huonekana kuendeleza ubora wa maisha kwa jumla na uwezo wa kufanya mazoezi, na kupunguza vifo.[69] Pia imeonyeshwa uwezo alio nao mtu katika kuthibiti ugonjwa wake, na vile vile hisia zake.[70] Mazoezi ya kupumua pekee yameonekana kuwa na jukumu dogo sana.[15]
Kuwa na uzani wa chini au wa juu zaidi kunaweza kuathiri dalili, kiwango cha ulemavu na prognosi ya ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa. Watu walio na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa walio na uzani wa chini wanaweza kuboresha nguvu za misuli ya kupumua kwa kuongeza kiwango cha kalori.[4] Pamoja na mazoezi ya mara kwa mara au mpango wa kurudisha mapafu katika hali ya kawaida inaweza kuleta mabadiliko katika dalili za ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa. Lishe Zaidi inaweza kuwa muhimu kwa walio nawenye utapiamlo.[71]
Kitanua bronkasi
Vitanua bronkasi vilivyopumuliwa ndani ndivyo tiba za kimsingi zinazotumika[3] na husababisha manufaa machache kwa jumla.[72] Kuna aina mbili kuu, β2 agonists na kinza kikolini;  ambazo huwa katika aina ya muda mrefu na ile ya muda mfupi. Hupunguza upungufu wa pumzi, mkoroto na udhibiti wa mazoezi na kupelekea ubora wa maisha.[73] Haijabainika iwapo zinabadilisha kukithiri kwa ugonjwa uliopo[3]
Kwa walio na ugonjwa kidogo, ajenti za muda mfupi hupendekezwa kwa jinsi inavyohitajika [3] Kwa walio na ugonjwa mkali sana ajenti za muda mrefu hupendekezwa.[3] Iwapo vitanua bronkasi vya muda mrefu havitoshelezi, kwa kawaida kotikosteroidi huongezwa[3] Kwa kurejelea ajenti za muda mrefu, haijabainika iwapo tiotropium (kinza kikolini ya muda mrefu)au gnisti  za beta za muda mrefu ni nzuri, na zinaweza kujaribiwa kwa zamu na kuendelea na iliyo bora zaidi.[74] Aina zote mbili za ajenti huonekana kupunguza hatari za maumivu makali zaidi kwa asilimia 15-25.[3] Zinapotumiwa kwa wakati mmoja zinaweza kufaidi,hata hivyo, hata faida hii ikiwepo, umuhimu wake si bayana.[75]
Kuna aina kadhaa za muda mfupi za β2 zinazopatikana ikiwa ni pamoja nasalbutamol (Ventolin) na terbutaline.[76] Hizi hupunguza ukali wa  dalili kwa saa nne hadi sita.[76]  Agonisti za muda mrefu za β 2 kama vile salmeterol  na formoterol mara nyingi hutumiwa kwa matibabu ya kurekebisha. Wengine huhisi kuwa ushahidi wa manufaa ni mdogo[77] ilhali wengine huona ushahidi wa manufaa kuwa uliopo.[78][79] Matumizi ya muda mrefu huonekana kuwa salama kwa ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa[80] huku madhara yakiwa kutetemeka na mipapatiko ya moyo.[3]  Zikitumiwa pamoja na steroidi za kupumuliwa ndani, huongeza hatari ya nimonia.[3] Ingawa steroidi na LABAs zinaweza kufanya kazi vyema pamoja,[77] si bayana ikiwa manufaa haya madogo yanazidi hatari zilizoongezeka. [81]
Kuna aina mbili kuu za kinza kikolini zinazotumika katika ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu, ipratropium na tiotropium Ipratropium ni ajenti inayofanya kazi kwa muda mfupi ilhali tiotropium hufanya kazi kwa muda mrefu. Tiotropium inahusiana na kupungua kwa maumivu zaidi na kuboresha hali ya maisha,[75] na tiotropium hutoa manufaa haya zaidi ya ipratropium.  [82] Haionekani kuathiri kiwango cha vifo au kiwango cha jumla cha kulazwa hospitalini.[83] Anticholinergics zinaweza kusababisha dalili za kinywa kukauka na dalili za maambukizi ya bofu la mkojo .[3] Pia zinahusiana na ongezeko la hatari ya ugonjwa wa moyo na kiharusi[84][85]
Kotikosteroidi
Kotikosteroidi kwa kawaida hutumika kama aina ya kupumua ndani lakini pia zinaweza kutumika kama tembe kutibu na kuzuia maumivu makali zaidi. Ingawa kotikosteroidi za kupumuliwa ndani hazijaonyesha manufaa kwa watu walio na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa mdogo [86]Zinapotumiwa kwa pamoja na  LABA hupunguza kiwango cha vifo Zaidi ya kotikosteroidi za kupumuliwa ndani au LABA pekee.[87] Kivyake hazina athari kwa kiwango cha jumla cha vifo vya mwaka mmoja na huhusiana na viwango zaidi vya nimonia .[66] Si bayana iwapo zinaathiri kuendelea kwa ugonjwa huo.[3] Matibabu ya muda mrefu na tembe za steroidi huhusiana na madhara makubwa.[76]
Matibabu mengine
Antibiotiki za muda mrefu, hasa za kundi la macrolide kama vileazithromycin, hupunguza kiwango cha kutokea kwa maumivu Zaidi kwa wale wanaokuwa nayo mara mbili au Zaidi kwa mwaka.[88] Hii inaweza kuwa ya bei nafuu katika maeneo fulani ulimwenguni.[89] Methylxanthines kama vile theophylline husababisha madhara zaidi ya manufaa na kwa hivyo kwa kawaida hazipendekezwi,[90] lakini zinaweza kutumika kama ajenti za kundi la pili kwa magonjwa yasiyothibitiwa na hatua zingine.[4] Mucolytic zinaweza kuwa bora kwa watu wengine walio na kamasi nzito lakini hazihitajiki.[52] Dawa za kikohozi hazipendekezwi.[76]
Oksijeni
oksijeni zaidi hupendekezwa kwa walio na viwango vya chini vya oksijeni wakiwa wametulia (shinikizo dogo la oksijeni la chini ya mmHg 50-55 au ujazo wa chini wa oksijeni  kwa asilimia 88).[76][91] Katika kundi hili la watu, hupunguza hatari ya moyo kushindwa kufanya kazi na kifo iwapo ikitumia saa 15kwa siku[76][91] na inaweza kuongeza uwezo wa watu kufanya mazoezi.[92] Kwa wale walio na viwango vya kawaida au vidogo vya oksijeni, kupewa oksijeni zaidi kunaweza kuboresha upungufu wa pumzi. [93] Kuna hatari ya moto na manufaa machache kwa wanaopewa oksijeni wakiendelea na uvutaji. [94] Katika hali hii wengine huipinga.[95] Wakati wa maumivu Zaidi makali, wengi huhitaji tiba ya oksijeni; utumizi wa viwango vikubwa vya oksijeni bila kuzingatia viwango vya mtu vya oksijeni unaweza kusababisha ongezeko la dioksidi ya kaboni na matokeo mabaya.[96][97] Kwa wale walio katika hatari zaidi ya viwango vya juu vya dioksidi ya kaboni, viwango vya oksijeni vya asilimia 88-92 hupendekezwa, ilhali kwa wale wasio katika hatari hii viwango vinavyopendekezwa ni asilimia 94-98.[97]
Upasuaji
Kwa walio na ugonjwa mkali sana, wakati mwingine upasuaji huwa bora na unaweza kuwa ubadilishaji wa pafu au upasuaji wa kupunguza ukubwa wa pafu.[3] Upasuaji wa kupunguza ukubwa wa pafu hujumuisha kuondoa sehemu za pafu zilizohariwa sana na emfisema na kuwezesha inayobaki, ambayo ni ndilo pafu zuri kupanuka na kufanya kazi vizuri. [76] Ubadilishaji wa pafu wakati mwingine hufanywa kwa walio na ugonjwa sugu mkali sana wa kufungana kwa njia za pumzi, hasa kwa watu walio na umri mdogo.[76]
Maumivu zaidi
Kwa kawaida maumivu Zaidi makali hutibiwa kwa kuongeza utumizi wa vitanua bronkasi vya muda mfupi.[3] Hii mara nyingi hujumuisha mchanganyiko agonisti ya beta ya muda mfupi iliyopumuliwa ndani na kinza kikolini. [37] Dawa hizi zinaweza kutumika kupitia kifaa cha kutoa kiasi fulani cha tiba kwa mapafu na Spacer au kupitia kinebulishi na zote huonekana kufanya kazi vizuri.[37] Kinebulishi kinaweza kuwa rahisi kwa walio wagonjwa zaidi. [37]
Kotikosteroidi za kinywani huboresha nafasi ya kupata nafuu na kupunguza muda wa dalili kwa jumla.[3][37] Kwa wale walio na maumivu zaidi makali, antibiotiki huboresha matokeo. [98] Antibiotiki tofauti zinaweza kutumiwa zikiwemo: amoxicillin, doxycycline au azithromycin si bayana iwapo moja ni bora kuliko zingine.[52] Hakuna ushahidi bayana kwa walio na visa visivyo vikali.[98]
Upitishaji wa shinikizo chanya la sehemu maalum kwa wale walio na viwango vya juu Zaidi vya dioksdi ya kaboni 2 (aina ya 2 ya kushindwa kupumua) hupunguza uwezekano wa kifo kutokana na au kuhitaji kulazwa kwa uangilizi makini upitishaji hewa wa kimashine.[3] Pia, theophylline inaweza kutumiwa kwa wasiopata nafuu kutokana na mbinu zingine.[3] Chini ya asilimia 20 ya maumivu zaidi huhitaji kulazwa hospitalini. [37]Kwa wasio na asidosisi inayotokana na matatizo ya kupumua, utunzaji wa nyumbani ("hospitali ya nyumbani") unaweza kusaidia kuepuka kulazwa.[37][99]
Prognosi
File:Ramani ya dunia ya ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa - DALY – Shirika la Afya Duniani2004.svg
Ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa huzidi polepole na hatimaye unaweza kusababisha kifo. Inakadiriwa kuwa asilimia 3 ya ulemavu wote inahusiana na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa. [101] Sehemu ya ulemavu unaotokana na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa ulimwenguni imepungua tangu mwaka wa 1990 hadi 2010 kutokana na kuboreshwa kwa hali ya hewa ndani ya nyumba hasa Asia.[101] Idadi ya miaka ya kuishi na ulemavu unaotokana na ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu, hata hivyo, imeongezeka. [102]
Kiwango ambacho ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa huzidi hutofautiana kulingana na kuwepo kwa mambo yanayoashiria matokeo mabaya kama vile: kufungana sana kwa kupita kwa hewa, uwezo duni wa kufanya mazoezi, upungufu wa pumzi, uzani wa chini au wa juu Zaidi, matatizo ya moyo yanayotokana na msongamano, uvutaji unaoendelea, na maumivu zaidi ya mara kwa mara.[4] Matokeo ya muda mrefu ya ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa yanaweza kukadiriwa kwa kutumia kielezo cha KUASHIRIA ambayo hutoa alama ya sufuri hadi kumi kulingana na Kiasi cha hewa inayopumuliwa nje kwa lazima1, kielezo cha uzito wa mwili, umbali aliotembea kwa dakika 6, na kipimo cha disnia kilichobadilishwa cha Halmashauri ya Utafiti wa Tiba.[103] Kupoteza uzani sana ni ishara mbaya. [2] Matokeo ya upimaji wa pumzi pia ni kibashiri kizuri cha hali ya baadaye ya ugonjwa lakini si bora kama kielezo cha KUASHIRIA.[2][10]
Epidemolojia
Kote ulimwenguni kufikia mwaka wa 2010, ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa uliathiri takriban watu milioni 329 (asilimi 4.8 ya ya watu wote) na hutokea sana kwa wanaume kuliko wanawake. [102] Hii ni kulinganishwa na milioni 64 walioathiriwa mwaka wa 2004.[104] Ongezeko katika nchi zinazostawi kati ya mwaka wa 1970 na miaka ya 2000 inaaminika kuhusiana na viwango vinavyoongezeka vya uvutaji katika eneo hili, ongezeko la idadi ya watu na watu wanaozeeka kutokana na kupungua kwa vifo kutoka kwa visababishi vingine kama vile magonjwa ya kuambukiza. [3] Nchi zingine zilizostawi zimeshuhudia viwango vya juu, zingine zimebaki imara na zingine zimeshuhudia kupungua katika kuenea kwa ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa.[3] Idadi za kimataifa zinatarajiwa kuendelea kuongezeka visababishi vya hatari vinapoendelea kutokea sana na watu wakiendelea kuzeeka. [54]
Kati ya mwaka wa 1990 na 2010 idadi ya vifo kutokana na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa imepungua kidogo kutoka milioni 3.1 hadi milioni 2.9 ref name=Lozano2012>Unknown parameter |month= ignored (help); Explicit use of et al. in: |author= (help)CS1 maint: Multiple names: authors list (link) CS1 maint: display-authors (link)</ref> Kwa jumla, ugonjwa huu ndicho kisababishi cha nne cha vifo. [3] Katika nchi zingine, vifo zimepungua kwa wanaume na kuongezeka kwa wananwake. ref name=Ryc2012>CS1 maint: Multiple names: authors list (link)</ref> Hii inaweza kuwa kutokana na viwango vya uvutaji kwa wananwake na wanaume kuendelea kuwa sawa. [2] Ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa hutokea sana kwa wazee;[1] huathiri watu 34-200 kwa kila watu 1000 wenye umri wa Zaidi ya miaka 65 kulingana na watu waliozingatiwa. [1][51]
Uingereza, karibu watu milioni 0.84 (kati ya milioni 50 ) wamepatikana kuwa na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa; hii ni takriban mtu mmoja kwa kila watu 59 wanaofanyiwa utambuzi wa ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa wakati fulani maishani mwao. Katika sehemu nyingi maskini za nchi hiyo, mtu mmoja kati ya watu 32 walipatikana kuwa na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa, wakilinganishwa na mmoja kati ya watu 98 katika sehemu tajiri.[105] Marekani, takriban asilimia 6.3 ya watu wazima, ambayo ni takriban watu milioni 15 wamepatikana kuwa na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa.[106] Watu milioni 25wanaweza kuwa na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa visa visivyotambuliwa vikiongezwa.[107] Katika mwaka wa 2011, takriban watu 730,000 walilazwa hospitalini kutokana na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa.[108]
Historia
Neno "emfisema" linatoka katika Kigiriki ἐμφυσᾶν emphysan kumaanisha "kujaa hewa" -yenyewe ikiwa na ἐν en, ikimaanisha "ndani", na φυσᾶν physan, ikimaanisha "pumzi, blast".[109]  Jina bronkitisi sugu lilianza kutumika mwaka wa 1808[110] ilhali jina ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa huaminika  kutumika kwa mara ya kwanza mwaka wa 1965. [111] Hapo awali umejulikana kwa majina kadhaa tofauti yakiwemo: ugonjwa sugu wa kufungana kwa bronkasi na njia za hewa, ugonjwa sugu wa kupumua wa kufungana, ugonjwa sugu wa kufunga kwa kupita kwa hewa, kupungua sugu kwa kupita kwa hewa, ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa, ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa usiojulikana, na sindromu liyoenea ya kufungana kwa njia za hewa. Majina bronkitisi sugu na emfisema yalifasiliwa mwaka wa 1959 katika kongamano la CIBA na katika mwaka wa 1962 katika mkutano wa kamati ya Shirika la Kifua la Marekani kuhusu viwango vya utambuzi.[112]
Maelezo ya kitambo ya uwezekano wa emfisema ni: Katika mwaka wa 1679 na T. Bonet kuhusu ugonjwa wa "mapafu makubwa” na katika mwaka wa 1769 na Giovanni Morgagni kuhusu mapafu yaliyokuwa  yamevimba hasa kutokana na hewa".[111][113] Katika mwaka wa 1721 michoro ya kwanza ya emfisema ilifanywa na Ruysh.[113] Michoro hii ilifuatwa na picha za Matthew Baillie katika mwaka wa 1789 na maelezo ya hali ya uharibifu wa ugonjwa huo. Katika mwaka wa 1814 Charles Badham alitumia "katara" kueleza kikohozi na kamasi Zaidi katika bronkitisi sugu. René Laennec, fizishiani aliyevumbua stethoskopu, alitumia neno "emfisema" katika kitabu chake A Treatise on the Diseases of the Chest and of Mediate Auscultation (1837) kueleza mapafu yasiyosinyaa alipofungua kifua wakati wa otopsi. Aligundua kuwa hayakusinyaa kikawaida kwa sababu yalikuwa yamejaa hewa na njia za hewa zilikuwa zimejaa kamasi.. Katika mwaka wa 1842, John Hutchinson aligundua kipima pumzi, kilichoruhusu kupimwa kwa  ujazo pumzi wa mapafu. Hata hivyo kipima pumzi chake kingeweza kupima ujazo tu, si kupita kwa hewa.  Tiffeneau and Pinelli katika mwaka wa  1947 walieleza kanuni za kupima kupita kwa hewa. [112]
Matibabu ya kitambo yalikuwa kitunguu saumu, mdalasini na ipecac, miongoni mwa mengine.[114] Matibabu ya kisasa yalianzishwa katika nusu ya pili ya karne ya 21.  Ushahidi wa kuunga mkono utumizi wa steroidi katika ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa ulichapishwa mwishoni mwa miaka ya 1950. Vitanua bronkasi vilianza kutumika katika miaka ya 1960 baada ya majaribio yenye matumaini ya isoprenaline. Vitanua bronkasi zaidi, kama vile salbutamol, vilitengenezwa katika miaka ya 1970, na matumizi ya LABAs yakaanza katikati mwa miaka ya 1990.[115]
Jamii na Utamaduni
Ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu umeitwa "pafu la mvutaji".[116] Walio na emfisema wamejulikana kama "wapumua waridi" au "aina A" kutokana na rangi yao ya waridi ya uso, kiwango cha haraka cha kupumua na midomo iliyofungwa,[117][118] na watu walio na bronkitisi sugu wameitwa “blota za bluu" au "aina B" kutokana na rangi ya bluu kwenye ngozi na midomo mara kwa mara kutokana na viwango vya chini vya oksijeni na kuvimba kwa tindi za miguu.[118][119] Istilahi hii haikubaliki tena kuwa muhimu kwa sababu watu wengi walio na ugonjwa sugu wa kufungana kwa nia za hewa wana mchanganyiko wa hali zote mbili.[2][118]
Mifumo mingi ya afya ina ugumu kuhakikisha utambuzi unaofaa, uchunguzi na utunzaji wa watu walio na ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa; Idara ya Afya ya Uingereza imetambua hili kuwa suala kuu kwa Huduma ya kitaifa ya Afya na imeanzisha mkakati mahususi wa kukabiliana na matatizo haya. [120]
Uchumi
Ulimwenguni kote, Kufikia mwaka wa 2010, ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za pumzi umekadiriwa kusababisha gharama ya kiuchumi ya dola trilioni 2.1 ambayo nusu yake hutokea katika nchi zinazostawi. [8] Kwa idadi hii, takriban dola trilioni 1.9 ni gharama za moja kwa moja kama vile matibabu, ilhali dola trilioni 0.2 ni gharama zisizo za moja kwa moja kama vile kazi ambayo haikufanywa.[121] Hii inatarajiwa kuwa zaidi ya mara mbili katika miaka 20ijayo.[8] Kule Ulaya, Ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa unawakilisha asilimia 3 ya gharama za afya.[1] Marekani, gharama za ugonjwa huu zinakadriwa kuwa dola bilioni 50, ambazo nyingi ni kutokana na maumivu zaidi.[1] Ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu  ulikuwa mmoja wa ugonjwa wenye gharama ya juu sana katika hospitali za Marekani mwaka wa 2011, na jumla ya gharama ya takriban dola bilioni 5.7 ref name=Tor2013/>
Utafiti
Infliximab imejaribiwa katika ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa lakini hakukuwa na ushahidi wa mafanikio bali uwezekano wa madhara.[122] Roflumilast huonyesha ahadi katika kupunguza kiwango cha maumivu zaidi lakini haionekani kubadilisha ubora wa maisha.[3] Ajenti kadhaa za muda mrefu zinaendelea kutengenezwa. [3]
Wanyama wengine
Ugonjwa sugu wa kufungana kwa njia za hewa unaweza kutokea kwa wanyama wengine kadhaa na unaweza kutokana na kutangamana na moshi wa sigara.[123][124] Hata hivyo  wingi wa ugonjwa huu ni mdogo. [125] Katika farasi ugonjwa huu pia hujulikana kama kufungana kwa mara kwa mara kwa njia za hewa na hutokana na mwitiko wa aleji kwa majani makavu yaliyo na kuvu.[126] Ugonjwa sugu wa kufungana kwa mapafu hupatina sana kwa mbwa wazee.[127]
Kumbukumbu

Kusoma zaidi

National Institute for Health and Clinical Excellence. . London, June 2010.

Marejeleo zaidi

Jamii:Magonjwa


Salawe ni kata ya Wilaya ya Shinyanga Vijijini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania yenye msimbo wa posta 37214[1]. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 17,247 waishio humo.[2]
Kata ya Salawe inapakana na Mkoa wa Mwanza.
Shughuli za kilimo
Shughuli kuu wanzofanya katika kata hii ni kilimo , na zao kuu ambayo wanayategemea ni mpunga na mahindi.
Wakazi wa kata ya Salawe wanajishughulisha na kilimo cha jembe la mkono ambapo wakazi wa kata hiyo hulima mazao kama vile mpunga, mahindi,nyanya, viazi vitamu na ndengu pamoja na mbonga za majani kama vile msusa na mboga nyingine za majani. Mboga hizi za majani hupatika na kwa njia ya umwagiliaji. Wakati wa uvunaji wa mazao jamii ya watu wa kata ya salawe hujuuika kwa pamoja na mara nyingi muhusika mwenye mazao huandaa chula kwa ajiri ya shughuli hiyo wakati wa uvunaji wa mazao hayo.
Shughuli za kibiashara
Katika kata ya salawe biashara inayo shika kasi kwa kiasi kikubwa ni biashara ya nyanya ambapo wakazi wengi hujishughulisha na zao hilo kibiashara katika kuwaingizia kipato cha kila siku. Shughuli nyingine ni kama vile biashara za wanyama kama vile ng'ombe kondoo, mbuzi pamoja na ndege kama vile kuku pamoja na biashara nyingine wanazofanya wanadamu.
Shughuli za kijamii
Katika shughuli za kijamii kama vile ndoa mwanaume hutoa mahari kubwa kama vile ng'ombe ishilini hususani mwanamke anapokuwa na rangi nyeupe au mweupe, mara nyingi ndoa nyingi hufanyika kipindi cha kilimo ambapo watu huweza kuwa na chakula cha kutosha kwa ajili ya tukio la harusi. Mahari hutolewa mara nyingi na baba wa mtoto anazeoa hususani mtoto wa kiume. Mara nyingi kinapo tokea kitu katika kata hii kama vile msiba watu wote hujumuika kwa pamoja.
Marejeo

Jamii:Mkoa wa Shinyanga
Jamii:Wilaya ya Shinyanga Vijijini

Je,sensa huandaliwa baada ya kila miaka ngapi nchini Kenya?


Sokrates (Ancient Greek: Σωκράτης, romanized:Sōkrátēs, 470 KK – 399 KK) alikuwa mwanafalsafa Mgiriki (mtu wa Athens). [1]
Nje ya falsafa, anajulikana hasa kwa kifo chake. Alifariki kutokana na kunywa sumu baada iliyokuwa adhabu yake kwa kupatikana na hatia katika mahakama ya watu wa Athens. Ilidaiwa kwamba mafunzo yake yaliingilia dini ya mji wa Athens na kupotosha vijana wake. Ingawa alipewa nafasi kutoroka ili kuepukana na hukumu yake na kwenda uhamishoni, Sokrates alichagua kunywa sumu hiyo kwa sababu alikuwa amekubali kwa hiari yake afuate sheria za Athens, akaamini kwamba angalikwepa hukumu yake angaliuaibisha mkataba huo.
Maarifa mengi kuhusu Sokrates yametokea katika majadiliano yaliyoandikwa na Plato, mwanafunzi wake na mwanafalsafa, maandiko ya Zenephon, mtu wa rika lake, Aristofanes, na Aristotle. Kuna matatizo katika maandiko yanayomhusu Sokrates, hivyo si vyema kutegemea chanzo kimoja tu. Ukitazama mambo yanayofanana baina ya maandiko, ukaachilia mbali mambo yanayofikiriwa kuongezwa na mwandishi, Sokrates mwenyewe ataonekana.
Tazama pia
Pithagoras
Marejeo

Jamii:Watu wa Ugiriki wa Kale
Jamii:Wanafalsafa wa Ugiriki ya Kale


Historia ya uandishi wa Qurani, kwa mujibu wa Uislamu, imeteremshwa na Mwenyezi Mungu kupitia Jibrili mmojawapo wa Malaika wakubwa wenye heshima kubwa huko mbinguni. Qurani iliteremka kwa njia ya Wahyi au Ufunuo katika muda wa miaka 23 ya utume wa Muhammad.
Maneno yote yaliyomo ndani ya Qurani yanadaiwa na Waislamu kuwa ni ya Mwenyezi Mungu na kuwa Muhammad hakuwa akisema maneno haya kwa mujibu wa matamanio yake.
Qurani ilikuwa ikiteremshwa kidogokidogo katika muda huO wa miaka 23 kulingana na munasaba mbalimbali wa maisha ya Waislamu wa wakati huo ili kuwafahamisha namna bora ya kuishi ulimwenguni kwa wema na hisani na uhusiano wao baina yao wenyewe kwa wenyewe na baina yao na wasiokuwa Waislamu katika wao.
Aidha, Qurani ilikuwa ikigusia masuala mbalimbali ya maisha na mifano ya umma zilizopita ambazo hazikukubali tume za Mwenyezi Mungu kwao zikaangamizwa kwa kupinga na kwenda kinyume na Mitume na Manabii wao.
Zama za Mtume Muhammad
Qurani ilipoteremka kwanza iliandikwa, kwa amri ya Mtume Muhammad, kwenye vitambaa, ngozi, mifupa na majiwe. Muhammad alikuwa akiwaelekeza waandishi wake waandike kwa mujibu wa mpango na utaratibu fulani ambao unatokana na Mwenyezi Mungu mwenyewe.
Wakati wa Mtume Muhammad Qurani ilikuwa zaidi katika nyoyo za Masahaba ambao wengi wao walikuwa wameihifadhi Qurani nzima, na wengi wao walikuwa wakiiandika kwa njia mbalimbali lakini si katika msahafu mmoja.
Zama za Abubakar Siddiq
Abubakar Siddiq, Khalifa wa Mtume wa kwanza baada ya kufa kwake, alimtuma Zayd bin Thabit kuikusanya Qurani yote katika kitabu kimoja.
Umar bin Al-Khattab, Khalifa wa pili ndiye aliyemshauri Abubakar kuikusanya Qurani na ijapokuwa mwanzo aliona taabu kufanya jambo ambalo Mtume mwenyewe hakulifanya.
Hatimaye, Abubakar alikubali rai yake na Qurani ikakusanywa katika kitabu kimoja.
Zama za Uthman bin Affan
Baada ya Qurani kuandikwa kamili katika msahafu mmoja na kuwekwa katika nyumba ya Hafsa binti Umar, mmoja katika wake wa Mtume Muhammad, ulipofika wakati wa kutawala Uthman bin Affan, Khalifa wa tatu wa Mtume Muhammad, aliamrisha waandishi fulani kuuchukua huo msahafu na kunukulu nakala nyingine kwa ajili ya kupeleka sehemu mbali mbali za ulimwengu wa kiislamu ambao kwa wakati huo ulikuwa mkubwa sana na kufikia nchi nyingi za Afrika, Asia na Ulaya.
Waandishi wa Qurani Tukufu=
Uthman bin Uffan aliwaamuru waandishi wafuatao kuandika Qurani kutokana na msahafu wa Hafsa na kutawanya nakala hizi katika sehemu mbalimbali za ulimwengu wa kiislamu:
Zayd Ibn Thabit.
Abdullah Ibn Al-Zubair.
Said Ibn Al-`As.
Abdul-Rahman Ibn Al-Harith Ibn Hisham.
Uthman aliweka nuskha moja Madina na kupeleka nyinginezo sehemu nyinginezo za ulimwengu wa kiislamu.
Marejeo

Kalenda ya kwanza iliandikwa kwa lugha ngapi?


Bandari ni mahali pa kupokea meli na kuhamisha mizigo yao pamoja na abiria. Bandari inatakiwa kuipa meli kinga dhidi ya mawimbi makubwa na vifaa ya kupakiza au kutoa mizigo. Kuna mabandari asilia na mabandari yaliyotengenezwa kwa kusudi hii. Kwa jumla bandari ni sehemu muhimu za miundombinu wa nchi.
Mabandari hutengenezwa kando la bahari, maziwa au mito.
Kati ya sifa muhimu kwa ajili ya bandari ni
kina cha maji cha kutosha kulingana na ukubwa wa meli zinazoitumia.
mitambo kama winchi za upakizi
nafasi za ghala
njia za usafiri kama reli na barabara za kusafirisha mizigo
Mabandari hutofautiana kulingana na kusudi lao na aina za mizigo inayoshughulikiwa humo.
Mabandari madogo zinahudumia wavuvi au jahazi za burudani.
Kuna mabandari yanayopokea mizigo ya kila aina kama bandari ya Dar es Salaam au Mombasa.
Mara nyingi kuna mabandari yanayoshughulika mizigo maalumu kama mafuta, kontena, kivuko na kadhalika.
Mabandari yanayoshughulika mizigo mingi duniani
(mizigo kwa mwaka tani milioni)
Shanghai (Jamhuri ya Watu wa China) 537,0
Singapur 448,2
Rotterdam (Uholanzi) 378,2
Ningbo (Jamhuri ya Watu wa China) 300,0
Guangzhou (Jamhuri ya Watu wa China) 300,0
Tianjin (Jamhuri ya Watu wa China) 255,0
Hong Kong (Jamhuri ya Watu wa China) 238,0
Nagoya (Japani) 206,0
Qingdao (Jamhuri ya Watu wa China) 200,0
Dalian (Jamhuri ya Watu wa China) 200,0
Antwerpen (Ubelgiji) 167,4
Los Angeles (USA) 162,1 (2005)
Durban (RSA) 104,8
Mombasa (EACU) 100,2
Port Suez (Misri) 80,2
Abidjan (Cote d'Ivoire) 50,6
Mabandari yanayoshughulika na mizigo, bandari huru na usafiri duniani
AS
Singapur
Chiba
Inchon
AF
Port Suez
Kivukoni
Dauola
Beneficae
AM
Halifax
Toronto
Oakland San Fransico
Boston
New York
EU
Antwep
Porto
LA
Rio de Janairo
Havana
ME
Dubai
Boophurus
Nhava Shiva
{{mbegu-uchumi na usafiri}

Jamii:Usafiri wa maji
!

en:Port

Je,bandari kubwa bara Afrika inapatikana wapi?


Shule ya St. Andrews  ni shule ya msingi na ya sekondari iliyo huru mjini Nakuru, Kenya, karibu na mji wa Molo. Inajulikana kwa jina la "Turi" ambalo ni jina la kijiji kilicho karibu na hapo.
Shule hii ni ya Kikristo, ambapo wanafunzi hulala kwenye mabweni. Inatumia mfumo wa elimu wa Kiingereza kwa wanafunzi wenye umri wa miaka 5-13 katika shule ya msingi, na miaka 13-16 katika Shule ya Upili. Shule hii imejengwa kwenye uwanja wa ekari 300, katika miinuko ya Kenya, mjini Turi.
Shule hii ina wanafunzi wa kutoka Kenya na nchi jirani za Afrika Mashariki, na pia ina idadi ya wanafunzi wanaotoka nchi za nje, wengi wakiwa watoto wa walioleta dini ya Kikristo wa Kiprotestanti. Kwa vile mfumo wa elimu ni wa Kiingereza, walimu wengi wa wamepata mafunzo ya mfumo huu wa Kiingereza, na wanafunzi wengi ni wa kutoka familia za Kiingereza wanaoishi nchini Kenya. Wanaporejea nchini Uingereza, wanafunzi wengi hujiunga na shule za kibinafsi kama Shule ya Stowe, mjini Buckingham, Shule ya Dean Close mjini Cheltenham au Shule ya Monkton Combe mjini Bath. Wafanyakazi wengi mwishowe huenda kufundisha katika shule ya Monkton Combe, mjini Bath, mwelekeo ambao utaendelea katika siku zijazo.
Mwalimu mkuu wa shule ya upili hivi sasa ni Adrian Palmer na mwalimu mkuu wa shule ya msingi ni Paddy Moss.
Historia
Shule ya msingi ilianzishwa mwaka wa 1931 na Bw na Bi Lavers, waliojulikana kama "Ma na Pa Lavers", ili kusome. Shule ya kwanza ilikuwa na watoto 15 lakini iliimarika na kuhudumu zaidi ya watoto 100 mnamo mwaka wa 1940 kutoka nchi za Kenya na Uganda. Mwaka wa 1944, shule yote ilichomeka na kuteketea baada ya moto ulioanza jikoni. Serikali ya kikoloni ya Uingereza ilitoa ruhusa kwa wafungwa wa vita wa Kiitaliano kusaidia kujenga shule mpya kwa sababu gharama ya kujenga tena jumba upya ilikadiriwa kuwa ghali sana. Nembo ya shule huonyesha ndege wa moto anayefufuka kutoka kwa moto, na kila mara moja kwa mwaka moto huwashwa ili kupata kumbukumbu ya kipindi hiki katika historia ya shule. Shule hii ilimalizika kujengwa wakati wa miaka ya 1950 wakati Lavers walikuwa katika umri wao wa kati na majengo mapya yakamalizwa. Mwaka wa 1988 shule ya sekondari ilifunguliwa kwa watoto wa umri wa miaka 13-16.
Shule ya Msingi
Wanafunzi hufundishwa ndani ya darasa kuanzia umri wa miaka mitano. Baada ya hapo, masomo tofauti tofauti huanza kufundishwa mpaka maeneo yote ya masomo yamefundishwa na walimu wataalamu katika Darasa ya 6 na 7. Wanafunzi wakifika darasa la 8, wanafunzi wako tayari kufanya mtihani wa IAPS ambayo hujumuisha masomo saba (Kiingereza, Hesabu, Sayansi, Kifaransa, Jiografia, Historia na Masomo ya Kidini).
Shule ya Upili
Masomo mengi hufunzwa kwenye Darasa la 9, inayohakikisha uchaguzi bora wa masomo ya IGCSE  katika Darasa la 10 na 11. Baada ya kumaliza IGCSE, wanafunzi hufuata mfumo wa  AS/A2 au IB diploma. Wengi wao huendelea kusoma katika nchi za Afrika Mashariki, Uingereza, Afrika ya Kusini na Amerika ya Kaskazini, wengi wao wakipata misaada ya kusomea masomo kama vile katika muziki au michezo, na mengineyo.
Taasisi ya Mafunzo
Shule hii itaimarisha elimu ya wanafunzi wake kwa kuchukua hatua ya kuendeleza masomo ya wanafunzi wa kidato cha Sita hivi karibuni. Ina mipango ya kufungua milango yake mnamo Septemba 2010, kwa kufundisha wanafunzi wa kidato cha sita masomo ya 'A' Level ili kusaidia wanafunzi kuanza kujiandaa kwa maisha ya chuo kikuu.
Michezo ya ziada
Michezo ni sehemu muhimu ya maisha ya wanafunzi wa shule ya St Andrew's. Vifaa kwenye uwanja wa ekari 300 ni kama bwawa la kuogelea lamaji ya moto, vyumba vya kecheza tenisi, na uwanja mkubwa wa kucheza michezo mengineyo ambayo hukaa rangi ya kijani mwaka mzima. Pia, wana mpango wa kujenga ukumbi mpya wa michezo katika hivi karibuni.
Wanafunzi wanahimizwa kuendeleza vipaji vyao vya kibinafsi kwa kupitia sanaa, muziki na maigizo.
Malezi
Wanafunzi wengi hulala kwenye bweni muda wote, na wachache hulala kwenye bweni siku za Jumatatu hadi Ijumaa. Timu za malzi huchungaji ustawi wa kila mtoto.
Mbegu maarufu
Soraya Rashid III
Douglas Carswell
Susannah Butler
Julia Leakey
Viungo husika

Jamii:Shule za bweni nchini Kenya
Jamii:Taasisi za elimu zilizoanzishwa mnamo mwaka 1931
Jamii:Shule nchini Kenya
Jamii:Elimu katika Mkoa wa Rift Valley
Jamii:Nakuru
Jamii:Cricket misingi nchini Kenya
Jamii:Kimataifa wa shule nchini Kenya

Shule ya St. Andrews Turi ilianza mwaka upi?


Charles Édouard Guillaume (15 Februari 1861 – 13 Juni 1938) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uswisi aliyeishi Ufaransa.
Hasa alichunguza vipimo vya muda.
Mwaka wa 1920 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Jamii:Waliozaliwa 1861
Jamii:Waliofariki 1938
Jamii:Wanafizikia wa Ufaransa
Jamii:Wanafizikia wa Uswisi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia


Ubingwa wa World Wrestling Entertainment (WWE)  ni ubingwa wa uzito wa juu wa mchezo wa mieleka duniani unaotambuliwa na World Wrestling Entertainment (WWE). Ni kielelezo cha ubingwa wa dunia katika Raw na pia ni miongoni mwa vielelezo vitatu vya ubingwa katika WWE, vingine vikiwa World Heavyweight Championship na ECW Championship. Ilianzishwa na iliyokuwa WWWF mwaka 1963. Baada ya Raw, SmackDown, na ECW kuwa brandi chini ya WWE, ubingwa umekuwa ukihama kutoka brand moja hadi nyingine katika nyakati tofauti, hasa kama matokeo ya Rasimu ya WWE. Ushirikiaji wa ubingwa wa WWE unapatikana kupitia mechi maalum za mieleka ambazo washindani wake huingizwa katika mikwaruzano iliyoandikwa kimaigizo. Haya makwaruzano huunda msuguano kati ya washindani mbalimbali, ambayo huwafanya waonekane kama watu wabaya na mashujaa.
Historia
Asili
Ubingwa wa WWE ulianzishwa mwaka 1963 huku Rogers Buddy akiwa bingwa wa uzinduzi 29 Aprili. Hata hivyo, asili yake inahusishwa na matukio ambayo yaliyoanzia Wrestling National Alliance (NWA), daraja dotterbolag mbalimbali. Katika miaka ya 1950, Capitol Wrestling Corporation (CWC) ilikuwa kampuni ndogo inayomilikiwa na NWA na mpaka mwaka 1963, viongozi wa CWC walikuwa wanamiliki sehemu kubwa ya NWA na wakati huohuo katika bodi ya wakurugenzi ya NWA. Wakati huo, Buddy Rogers alikuwa anashikilia ubingwa wa dunia wa uzito wa juu wa NWA, taji la dunia la NWA pamoja na kampuni zake ndogondogo, mpaka 24 Januari, wakati amalishindwa Lou Thesz Rogers kwa championship. Hatimaye CWC ilijitoa kutoka NWA na ikawa World Wide Wrestling Federation (WWWF). Hivyo ubingwa wa dunia wa uzito wa juu wa WWWF  ulianzishwa ukiwa kama kama akiwa mwibuko kutoka taji la NWA. Utambulisho wa taji alipatiwa Buddy Rogers tarehe 29 Aprili kufuatia michuano iliyokuwa na utata iliyofanyika katika Rio de Janeiro, na kumshinda Antonino Rocca katika fainali. Ikishirikiana na NWA tena, WWWF ilibadilishwa jina na kuwa World Wrestling Federation (WWF) mwaka 1979, na baada ya kumaliza kabisa uhusiano wake na NWA mnamo mwaka 1983, ubingwa ukawa unajulikana kama WWF World Heavyweight Championship  na baadaye tu kama WWF Bingwa  mnamo miaka ya 1990.
Umashuhuri
Mnamo mwaka 1991, kampuni nyingine iliyochini ya NWA, World Championship Wrestling (WCW), iliunda ubingwa wa WCW World Heavyweight Championship kusaidia taji la dunia la NWA. WCW kisha seceded kutoka NWA na ilikua kuwa Rival uendelezaji wa WWF. Mashirika yote yalikuwa yalikuwa na kuwa mashuhuri sana na hatimaye kushiriki katika vita vya viwango bora katika runinga vita na kupewa jina Vita vya Jumatatu Usiku. Kisha WCW ilijitoa kutoka NWA na kukua hadi kufikia kuwa mshindani wa WWF. Karibu na mwisho wa vita vya viwango, WCW ilianza kushuka kifedha, tatizo ambalo lilimalizika Machi 2001 kwa ununuzi wa WCW [1]kwenda WWF. Kama matokeo ya ununuzi WWF ilipewa maktaba ya video ya WCW, iliteua mikataba, na mashindano ya kibingwa miongoni mwa mali nyingine. Kumalizwa kwa vipaji vya WCW kwa kujiunga WWF ROSTER kulianzisha "Uvamizi" ambayo ulifutilia mbali jina la WCW. Kufuatia hili, Ubingwa wa WCW uliunganishwa na Ubingwa wa WWF katika mwezi Desemba 2001 mjini Vengeance.[2] Katika tukio hilo, Chris Yeriko aliwapiga The Rock na Stone Cold Steve Austin na kushinda ubingwa wa WCW na ubingwa wa WWF kwa mtiririko huo. Hivyo, Chris Yeriko akawa bingwa wa mwisho wa WCW aitwaye Champion na baadae kama bingwa aliyekubalika wakati ubingwa wa WWF ulipokuwa Ubingwa uliokubalika katika mieleka ya kulipwa bila taji lingine maarufu duniani kupinga kutambulika kwake. [3] [4]

Mpaka mwaka 2002, WWF ROSTER ilikuwa imeongozeka maradufu kutokana na kuongezeka kwa mikataba ya wafanyakazi. Kama matokeo ya kuongezeka, WWF waligawanya ROSTER katika vipindi viwili vikuu vya runinga Raw na SmackDown! , na kuipa mataji ya ubingwa na kuteua viongozi wasio na madaraka ya maamuzi yoyote ya maana katika kila vipindi hivi. Huu upanuzi ukawa unajulikana kama Brand Extension. [5] Mwezi Mei 2002, WWF ilibadilishwa jina na kuwa World Wrestling Entertainment (WWE) na ubingwa ukawa unajulikana kama WWE Undisputed Championship . Kufuatia mabadiliko hayo, ubingwa wa WWE ulibakia bila kujiengua katika brandi hizi kwa maana washindani kutoka brandi anaweza kuja kushinda na bingwa wa WWE. Kufuatia kuteuliwa Eric Bischoff na Stephanie McMahon kama Meneja Mkuu wa SmackDown na Raw kwa mtiririko huo, Stephanie McMahon aliingia mkataba na aliyekuwa bingwa wa WWE, Brock Lesnar, kwenda SmackDown brand, akiiacha Raw bila taji la dunia. [6] [7] 2 Septemba, baada ya kulalamikiwa juu ya hadhi ya ubingwa wake, Eric Bischoff alitangaza kuundwa kwa Ubingwa wa Uzito wa Juu wa Dunia kutoka katika taji lake. Mara baada ya hayo, WWE Undisputed Championship ulirudi kuwa WWE Championship. [8]
Kufahamika kwa brandi
Kufuatia matukio ya WWE Brand Extension,WWE Draft ya kila mwisho wa mwaka iliundwa, ambapo washiriki waliochaguliliwa wa WWE ROSTER walikuwa wanapangiwa upya brandi tofauti. [9] Baada ya miaka mitatu katika brandi ya SmackDown brand,bingwa wa WWE alibadili brandi wakati wa bahati nasibu ya WWE Draft ya mwaka 2005, ambapo bingwa wa WWE John Cena alihashiwa Raw wakati bingwa wa uzito wa juu wa dunia (World Heavyweight World Champion) Batista alihamishiwa SmackDown[10]. Mnamo 11 Juni 2006, Rob Van Bwawa alitumia mkataba wa Money in the Bank katika ECW One Night Stand kupambana na bingwa wa WWE, John Cena. Mwenye mkataba wa Money in the Bank alihakikishiwa pambano la ubingwa wa WWE, World Heavyweight, au ECW kwa wakati wowote atakao atakaochagua. Rob Van Dam alimshinda John Cena na kutwaa taji la WWE Championship, hivyo kuliamishia katika brandi ya ECW-brandi ya WWE brand iliyoanzishwa kutoka katika mali zilizonunuliwa kama kukuzia kwa Extreme Championship Wrestling. Mnamo 3 Julai, Edge aliwashinda John Cena na Rob Van Dam katika {0Triple Threat Match (mechi ya watu watatu kuwania ubingwa mmoja){/0} na kutwaa ubingwa wa WWE. Hata hivyo, pamoja na Edge kuwa mwanachama wa brandi ya Raw wakati huo, taji lilirudi Raw kutokana na mazingira hayo. Baada ya WWE Draft ya 2008 ya bingwa wa WWE Triple H alihamishiwa SmackDown, hivyo ubingwa wa WWE kuelekea SmackDown[11] Mwaka uliofuata, taji lilirudi Raw baada ya Triple H kuhamishiwa Raw kufuatia WWE Draft ya 2009.
Miundo mbalimbali ya mkanda
Mikanda maalum mbalimbali imeundwa ili kuendana na madoido/hila ya baadhi ya mabingwa:
"Superstar" Billy Graham (utepe mwekundu wa ngozi)
The Ultimate Warrior (utepe wa ngozi wa rangi nyeupe, bluu na zambarau)
Sgt. Slaughter (utepe wa ngozi wa bluu, baadaye ulibadilishwa kuwa kama mwanzo-utepe mweusi katika WrestleMania VII)
"Stone Cold" Steve Austin (mkanda wa "Fuvu linalovuta sigara")
John Cena (mkanda wa pia)
Edge (mkanda wa pia uliobadilishwa wa "Rated-R Superstar")

Mkanda wenye utepe mrefu tofauti na mingine ulitengenezwa kwa ajili ya André ya Giant kabla ya WrestleMania III, ingawa kamwe hakuwahi kuuva kama bingwa. Mkanda mwingine wa ubingwa ulibuniwa na kutengenezwa kwa ajili ya The Rock ambao ulijumuisha nembo yake ya biashara-picha ya Brahma Bull katikati, lakini ulipotea katika utumwaji na kamwe hakuonekana katka runinga. [12] Vilevile, tangu mwanzo Edge alibuni mkanda mwingine tofauti kabisa na muundo wa mkanda wa "Rated R Spinner" alioutumia katika awamu ya pili;  hata hivyo, mipango iliangia mzozo kutokana na muda mfupi. [13] Muundo wa mkanda wa "Spinner (pia)" umekuwa muundo wa msingi wa mkanda wa ubingwa wa WWE tangu 11 Aprili 2005, japokuwa sehemu ya katikati haizunguki tena. Mkanda wa ubingwa ulikuwa una kisahani cha pembeni cha "SmackDown" lakini kilitolewa na kuwekwa cha "Raw" wakati John Cena alipohamishiwa Raw. Kwa mara nyingine taji likawa ubingwa wa msingi katika SmackDown baada ya Triple H kuhamishiwa huko mwaka 2008 na sahani ya "Raw" ikatolewa na kuwekwa ya kwa inayosema "WWE Champion"(Bingwa wa WWE).
Mfalme

Ubingwa wa WWE ulikuwa ubigwa wa kwanza wa dunia ulionzishwa ndani ya  WWE mwaka 1963. Bingwa wa uzinduzi alikuwa Buddy Rogers. Kumekuwa na mabingwa tofauti 38, Triple H akiwa anaongoza kwa kushikilia ubingwa mara nyingi; amekuwa bingwa mara nane. [14] Ubingwa wa muda mrefu ulikuwa wa bingwa Bruno Sammartino ambaye alishikilia taji kwa siku 2803 kutoka 17 Mei 1963 hadi 18 Januari 1971. Ubingwa wa muda mfupi ulikuwa wa bingwa André ya Giant ambaye alishikilia taji kwa muda wa sekunde 45 tu. Bingwa wa sasa ni John Cena, ambaye anashilikia taji kwa mara ya tano baada ya kumshinda Randy Orton katika 60-minute Anything Goes Iron Man match kwenye Bragging Rights tarehe 25 Oktoba 2009 katika Pittsburgh, Pennsylvania.
Marejeo

Viungo vya nje

Jamii:Michuano ya Heavyweight World Wrestling
Jamii:Michuano ya World Wrestling Entertainment
Jamii:Michezo nchini Marekani

Ubingwa wa World Wrestling Entertainment umekuwa na washindi wangapi?


Remmy Ongala (10 Februari 1947 - 12 Desemba 2010) alikuwa mwanamuziki nchini Tanzania mwenye asili ya Zaire. Alizaliwa na  jina la kiraia la Ramadhani Mtoro Ongala katika jimbo la Kivu la Kongo ya Kibelgiji. Remmy alifahamika sana kwa uwezo wake wa kutungia nyimbo akiwa jukwaani. Mbali na zile anazotunga akiwa na wenziwe, lakini akiwa katika kumbi huwa anazifanyia manjonjo zaidi ya yale aliyotungia. Alikuwa mbunifu na kipenzi cha watu. Licha ya kuingia katika dini mbalimbali mwisho akaishia kuwa Mlokole hadi kifo chake.
Wasifu
Remmy Ongala pamoja na bendi yake ya Super Matimila, ni mashuhuri sana nchini Tanzania, na wamepiga muziki mara nyingi katika nchi za Ulaya na Marekani. Remmy Ongala kwa asili anatoka Zaire. Akiwa na umri wa miaka tisa mama yake alifariki, hivyo ikimbidi achukue jukumu la kutunza wadogo zake.
Akiwa na umri wa miaka 17, alikuwa muimbaji na mpiga ngoma katika bendi ya vijana ya Bantu Success. Hii haikuwa na maana kwa familia yake, hivyo Remmy ilimbidi atoke katika bendi. Miaka miwili baadaye, alijishughulisha tena na muziki. Alijiunga na vikundi mbalimbali vya bendi za muziki akiwa mpiga gitaa na baadhi yake zilikuwa Micky Jazz ya Zaire na Grand Mike Jazz ya huko Uganda. Mwaka 1978 alihamia Tanzania na kujiunga na bendi ya mjomba wake Ochestre Makassy ya jijini Dar es Salaam.
Mwaka 1981 alijiunga na bendi ya Matimila, ikiwa na wanamuziki 18 na ikimilikiwa na mfanya biashara mmoja. Baadaye alianzisha bendi yake ya Super Matimila na kuendeleza mtindo wa kutumia magitaa 3, besi, ngoma na tarumbeta aina ya saksafoni. Remmy Ongala alipiga muziki wake kwa mtindo wa Soukous, katika maumbile mapya kabisa kwa kutumia asili na jadi ya kitanzania.
Akiimba kwa kiswahili, ushairi wake mzuri una tunzi zinazohusu siasa na pia maisha ya mtu wa kawaida. Kwa ajili ya uimbaji na utunzi wake wa kuliwaza, Remmy anaitwa “Dokta” na ni mtu anayejulikana sana katika sehemu za Sinza ambazo ni jirani na anakoishi yeye na mkewe Mwingereza na watoto wao 5 na kasuku mmoja, nje kidogo ya jiji la Dar es Salaam.
Albamu Alizotoa
1. Songs for the Poor Man (1989)
2. Mambo (1992)
3. Sema  (1995)
4. The Kershaw Sessions (1995)
Viungo vya Nje

Jamii:Watu wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Wanamuziki wa Tanzania
Jamii:Waliozaliwa 1947
Jamii:Waliofariki 2010

Je,Remmy Ongala alikuwa na watoto wangapi?


Lugha za ishara (pia lugha za alama) ni lugha zinazohusisha miendo ya mikono, uso, kichwa, mabega na pia sehemu nzima ya juu ya mwili badala ya kuhusisha sauti. Lazima lugha za aina hiyo zionekane kwa sababu hazisikiki. Lugha hizo zinatumiwa hasa na watu viziwi, lakini vilevile wanaosikia wanaweza kujifunza hizo.
Lugha za alama ni lugha za asili na za kawaida zenye cheo cha kiisimu sawa na lugha za sauti. Hizo si mifumo tu ya kuleta msaada kwenye mawasiliano.
Duniani kuna mamia mengi ya lugha za alama. Idadi sahihi haijulikani. Lugha hizo vilevile si nakala tu za lugha ya sauti inayozungumzwa kwenye eneo hilohilo. Kwa sababu ya mwanzo wake na maendeleo yake visivyotegemea lugha za sauti, zina sarufi zake zenyewe zinazotofautiana na zile za lugha nyingine (za sauti) zinazozungumzwa na walio wengi. Kwa mfano, katika Kiitalia (lugha ya sauti) kitenzi kikuu kipo kwa kawaida baada ya kiima na kabla ya yambwa. Katika Lugha ya Alama ya Italia, ambayo inazungumzwa nchini humohumo, kitenzi kikuu kipo kwa kawaida mwishoni mwa sentensi.
Vilevile lugha za alama zinaweza kutumia mielekeo na mahali pa ishara ili zifikishe taarifa muhimu kama vile kuhusu kiima na yambwa. Kwa mfano, katika lugha nyingi za ishara, alama inayomaanisha "kuuliza" inabadilika ikitegemea ni nani anayemuuliza nani: "ninakuuliza" inafikishwa kwa mwendo mmoja tu wa mbele kutoka mahali panapowakilisha "mimi" kuelekea panapowakilisha "wewe", ilhali alama inayomaanisha "unaniuliza" ina mwendo wa kinyume ulioelekea "mimi". Pia inawezekana kufikisha taarifa nyingine wakati huohuo, kama vile kwa ishara maalumu ya uso inayoweza kubadili ishara inayomaanisha "kuendesha gari" ikamaanishe "kuendesha gari kwa purukushani".
Zinazuka bila kupangwa wakati wowote watu wengi viziwi (hasa watoto) wanapokusanyika na kutumia muda mwingi wao kwa wao wakijaribujaribu kuwasiliana. Kwa kawaida, viziwi wasiojua lugha ya ishara (k.m. kwa sababu ya kukua kwenye familia ambapo wengine hawaijui) wamezoea kutumia ishara wanazozibuni ili wawasiliane na wengine. Ishara hizo zinazobuniwa zinajaribiwa kufahamika waziwazi kadiri iwezekanavyo. Viziwi hao wengi wanapokusanyika, baada ya muda wanaanza kutumia ishara zilezile. Hivi msamiati unajengwa. Kwa matumizi mengi inazuka pia sarufi. k.m. ambapo shule mpya ya viziwi inafunguliwa).

Ishara

Ni nani aliyekuwa mwanzilishi wa lugha za ishara duniani?