Jamhuri ya Gabon (kifupi Gabon), ni nchi huru ya Afrika magharibi ya kati.
Imepakana na Guinea ya Ikweta, Kamerun, Jamhuri ya Kongo na Ghuba ya Guinea.
Nchi hii ina umma mdogo, madini na mali kwa wingi, na wafanyabiashara kutoka nchi za kigeni wameweza kufanya Gabon iwe nchi moja katika eneo hili la Afrika yenye maendeleo na neema.
Jiografia

Maeneo ya utawala
Gabon imegawiwa katika mikoa 9 nayo ina jumla ya wilaya (départements) 37.
Mikoa ni:
Estuaire,
Haut-Ogooué,
Moyen-Ogooué,
Ngounié,
Nyanga,
Ogooué-Ivindo,
Ogooué-Lolo,
Ogooué-Maritime, na
Woleu-Ntem.
Historia

Jamhuri ya Gabon, kutoka kushinda uhuru kutoka Ufaransa tarehe 17 Agosti 1960, imeongozwa na Rais watatu, Léon M'ba, El Hadj Omar Bongo ambaye amekuwa kiongozi kutoka mwaka wa 1967 hadi kifo chake (2009: ndiye aliyekuwa kiongozi barani Afrika aliyeshikilia uongozi kwa muda mrefu zaidi), halafu mwanae Ali.
Siasa

Mwaka wa 1990 Gabon ilianza demokrasia ya vyama vingi na katiba ya kidemokrasia ambayo inaruhusu ukweli wa uchaguzi na utekelezaji wa idara za serikali.
Uchumi
Gabon ni nchi yenye neema sana kuliko nchi jirani. Uchumi wake, hasa chumo cha umma, ni mara nne ya nchi za Afrika kusini mwa Sahara. Hii hasa ni kwa sababu ya uzalishaji wa mafuta ambao umeleta utajiri na mali, lakini usambazaji wa mali hii ya mafuta bado umedhoofika.
Gabon ilikuwa mwanachama wa Muungano wa Nchi Zinazouza Mafuta (OPEC) kutoka mwaka wa 1975 mbaka 1995.
Mwaka 1990, udhaifu wa pesa CFA frank uliacha Gabon katika shida ya kulipa deni za kimataifa; Ufaransa na Shirika la Fedha la Kimataifa (IMF) wameipa Gabon mkopo na usaidizi kwa uelewano kwamba Gabon itageuza uchumi wake barabara.
Watu
Yasemekana mambo ya mazingira yalifanya umma wa Gabon kutopanda kwa sensa kati ya miaka 1900 na 1940.
Ni nchi ambayo ina umma mdogo zaidi Afrika, na upungufu wa wafanyakazi ni mojawapo ya mambo yanayofanya hasa uchumi kutovuma zaidi.
Umma hasa kwa ujumla yasemekana ni kama watu milioni 1.5 lakini mambo haya yamebaki bila kuwaziwa.
Karibu Wagabon wote ni wa jamii ya Bantu. Gabon hasa ina makabila 40 ambayo yana utamaduni na lugha tafauti.
Wafang wakiwa ndio kabila kubwa zaidi nchini Gabon, wengine ni Wamyene, Wabandjabi, Waeshira, Wabapounou na Waokande.
Lugha ya Kifaransa ndiyo lugha rasmi ya taifa ambayo hutumika kwa mawasiliano (wakazi wanaoimudu ni 80%). Wafaransa 10,000 wanaishi Gabon, na Ufaransa unaathiri mambo ya kigeni, utamaduni na biashara nchini Gabon.
Upande wa dini, imekadiriwa kwamba 73% za wakazi ni Wakristo (hasa Wakatoliki), 12% ni Waislamu (hasa wageni), na 10% wanafuata dini asilia za Kiafrika (Bwiti).
Utamaduni
Makabila ya Gabon
Muziki wa Gabon
Orodha ya lugha za Gabon
Tazama pia
Mawasiliano nchini Gabon
Mambo ya kigeni ya Gabon
Orodha ya kampuni za Gabon
Jeshi la Gabon
Historia ya Gabon
Usafirishaji nchini Gabon
Fédération Gabonaise du Scoutisme
Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
Demografia ya Afrika
Marejeo
David E. Gardinier and Douglas A. Yates,  (The Scarecrow Press, Inc., 2006)
David E. Gardinier, Kamusi ya Historia ya Gabon, tolezi ya 2. (The Scarecrow Press, Inc., 1994) – kazi inayohusu maelezo biografia ya  vifaa 1,453
James F. Barnes, Gabon: Beyond the Colonial Legacy (Boulder: Westview, 1992)
Viungo vya nje
Serikali

 makala rasmi.
 arithio za serikali
 makala rasmi (kwa kifaransa)
Habari
 viungo via taarifa ya habari
Uchambuzi

Koo na makabila
 Utamaduni na wakazi wa kwanza Gabon
Maelekezo
 maelekezo
 maelekezo
 maelekezo
 directory category
Utalii

Jamii:Nchi za Afrika
Jamii:Umoja wa Afrika

Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa

Je, timu ya taifa ya Gabon ilianzishwa mwaka gani?


Coordinates:

Mkoa wa Tanga ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania na uko Kaskazini Mashariki mwa nchi, ukipakana na Kenya upande wa Kaskazini, Bahari Hindi upande wa mashariki na mikoa ya Morogoro, Manyara na Kilimanjaro wenye Postikodi namba 21000. Mpaka upande wa kusini unafuata mto Mligaji kuutenganisha na mkoa wa Pwani.
Makao makuu yako Tanga mjini.
Eneo la mkoa
Tanga ni kati ya mikoa midogo ya Tanzania ikiwa na msongamano mkubwa wa wakazi ndani ya eneo lake. Msongamano ni mkubwa hasa wilaya ya Lushoto kwenye ardhi yenye rutuba nzuri.
Mkoa una eneo la km² 27,348 ambalo linaunganisha sehemu za pwani pamoja na milima ya ndani kama Usambara.
Eneo linalofaa kwa kilimo ni km² 17,000.
Kuna wilaya 10 ambazo ni Handeni Vijijini, Handeni Mjini, Kilindi, Korogwe Vijijini, Korogwe Mjini, Lushoto, Mkinga, Muheza, Pangani na Tanga Mjini.
Hali ya hewa
Kwa jumla hali ya hewa ni joto lenye unyevu. Handeni kuna joto kavu zaidi. Milima ya Usambara hakuna joto sana.
Miezi ya Desemba - Machi halijoto huko Tanga inafikia sentigredi 30-32 mchana na 26-29 usiku. Wakati wa Mei hadi Oktoba halijota inapoa: ni sentigredi 23-28 mchana na 20-24 usiku. Unyevu iko juu kati ya asilimia 100 na asilimia 65.
Maeneo mengi ya mkoa hupokea angalau milimita 750 za mvua kwa mwaka au zaidi. Pwani ni zaidi: takriban milimita 1,100 hadi 1,400 ikipungua sehemu za ndani isipokuwa milima ya Usambara ambako mvua inaweza kuzidi milimita 2000 kwa mwaka.
Wakazi
Mwaka 2012 wakazi waliohesabiwa katika sensa walikuwa 2,045,205[1].
Makabila makubwa mkoani Tanga ni Wasambaa, Wazigua, Wabondei na Wadigo. Mengine ni Wapare, Wataita, Wambugu, Wasegeju na Wanago.
Pia kuna Waarabu wengiwengi wenye asili ya Oman.
Wasambaa ndio kabila kubwa lililoko katika milima ya Usambara, Muheza, Korogwe na Lushoto. Kwa jumla ndio asilimia 40 ya wakazi wote wa mkoa.
Wazigua ni kabila kubwa huko Handeni na sehemu za Korogwe na Pangani. Wabondei wako hasa Muheza na sehemu za Pangani. Wadigo ndio wengi Tanga penyewe na sehemu za Muheza.
Elimu
Katika mkoa huu elimu inahitaji kuboreshwa zaidi, hasa maeneo ya vijijini, maana watu wengi wa mkoa huu hufanya shughuli zao za kimila; hali hiyo huwafanya kushindwa kuendelea na shughuli za kimaendeleo katika taifa la Tanzania.
Wilaya ya Handeni kuna machimbo ya madini, ila kuhusu elimu ipo nyuma sana kwani mpaka sasa hakuna shule ya sekondari inayotoa huduma ya kidato cha tano na sita. Kama haitoshi shule za watu binafsi hakuna hata moja.
Uchumi
Wakazi wengi hutegemea kilimo cha riziki pamoja na ufugaji na uvuvi.
Mazao ya chakula hasa ni mahindi, muhogo, ndizi, maharagwe na mpunga.
Mazao ya biashara ni katani, pamba, kahawa, chai, nazi, tumbaku na korosho.
Mifugo ni ng'ombe, mbuzi na kondoo pamoja na kuku.
Katani ilikuwa zao la biashara hasa kwa ajili ya Tanga tangu kuingizwa kutoka Mexico zamani za Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Hulimwa kote mkoani isipokuwa Lushoto, hasa Muheza na Korogwe kwenye mashamba makubwa. Mashamba hayo yalikuwa ya walowezi, yakataifishwa baada ya uhuru. Tangu kuanguka kwa sekta ya umma yamebinafsishwa tena siku hizi. Zao la katani linategemea sana soko la dunia, umuhimu wake ulirudi nyuma tangu miaka ya 1960.
Tanga ilikuwa na viwanda vingi kiasi katika miaka ya 1960 na 1970 lakini karibu vyote vimekwama kutokana na siasa ya Ujamaa na uchumi wake ulioiga mfumo wa nchi za kisoshalisti. Viwanda vichache vilivyobaki havizalishi mali kulingana na uwezo wao. Kilichobaki hasa ni kiwanda cha saruji Tanga.
Utalii umeanza kupanuka kidogo, hasa katika eneo la Pangani, Mapango ya Amboni na kituo cha Makumbusho Urithi Tanga.
Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
Tanga Mjini	:	mbunge ni 	Mussa Mbarouk	(CUF)
Bumbuli	:	mbunge ni 	January Makamba	(CCM)
Mlalo	:	mbunge ni 	Rashid Abdakkag Shangazi	(CCM)
Pangani	:	mbunge ni 	Jumaa Hamidu Aweso	(CCM)
Kilindi	:	mbunge ni 	Omari Mohamed Kigua	(CCM)
Mkinga	:	mbunge ni 	Dustan Kitandula	(CCM)
Handeni Vijijini	:	mbunge ni 	Mboni Mohamed Mhita	(CCM)
Muheza	:	mbunge ni 	Adadi Mohamed Rajabu	(CCM)
Korogwe Mjini	:	mbunge ni 	Mary Pius Chatanda	(CCM)
Korogwe Vijijini	:	mbunge ni 	Stephen Hillary Ngonyani	(CCM)
Lushoto	:	mbunge ni
Handeni Mjini	:	mbunge ni Omary Abdallah Kigoda (CCM)
Wakuu wa wilaya tangu waaapishwe tarehe 29 Juni 2016
1.     Tanga            -           Thobias Mwilapwa.
2.     Muheza         -           Mhandisi Mwanaisha Rajab Tumbo.
3.     Mkinga          -           Yona Lucas Maki.
4.     Pangani         -           Zainab Abdallah Issa.
5.     Handeni       -           Godwin Crydon Gondwe.
6.     Korogwe       -           Robert Gabriel.
7.     Kilindi                      -           Sauda Salum Mtondoo.
8.     Lushoto        -           Januari Sigareti Lugangika.
Tazama pia
Mkoa wa Tanga (DOA) - kuhusu mkoa wa zamani chini ya ukoloni wa Kijerumani
Orodha ya milima ya mkoa wa Tanga
Orodha ya mito ya mkoa wa Tanga
Tanbihi

Viungo vya nje
Transclusion error: {{En}} is only for use in File namespace. Use {{lang-en}} or {{en icon}} instead.  (PDF)

T
*


Oliver N'Goma (23 Machi 1959 – 7 Juni 2010) alikuwa mpiga gitaa na mwimbaji wa muziki wa  Afro-zouk na   reggae kutoka nchini Gabon. Alipewa jina la utani la "Noli," alizaliwa mjini Mayumba huko mjini kusini-mwagharibi mwa nchi ya Gabon mnamo mwaka wa 1959. Alifahamika sana kwa kibao chake cha mwaka wa 1989 Bane, ambacho kilivumishwa sana na Radio Africa N.1 na Gilles Obringer.
Maisha na muziki
N'Goma alivutiwa kimuziki kwa mara ya kwanza na baba yake, mwalimu na mpiga harmoni. Japokuwa amepata masomo yake ya muziki kwa mara ya kwanza wakati ana umri wa miaka nane, ameanza kutumbuiza mbele ya hadhara baada ya kuhamia mjini Libreville kwa ajili ya masomo. Wakati anachukua darasa la uhasibu, amejiunga na Capo Sound, bendi ya shule, ambapo ndipo alipojifunza namna ya kupiga gitaa. Kundi lilikuwa likipiga dansi rasmi na mipira, wamefunza N'Goma sanaaa ya kutumbuiza kwenye jukwaa.
N'Goma alikuwa mwanafunzi maskini kabisa, aliyejizatiti zaidi kwenye muziki na sinema badala ya masomo. Mapenzi yake ya filamu imemwongoza hadi kufanyakazi na TV ya Gabon, ambayo imesafirisha nchini Ufaransa mnamo 1988 ambapo alijifunza kuwa mtu wa kamera.
Wakati anatumia majira ya baridi huko mjini Paris, amemaliza kazi yake ya muziki alioutunga akiwa Gabon. Ametumia pamoja muziki wake na Manu Lima, mtayarishaji wa rekodi mashuhuri kwa muziki wa Kiafrika. Lima alivutiwa sana na kazi bwana mdogo, na kushikilia mwongozo wa rekodi ya kwanza ya N'Goma iliyokwenda kwa jina la Barre.
Albamu ilifurahia mafanikio ya tabu kwa mara ya kwanza, hadi hapo kituo cha redio cha Kiafrika ilipoanza kupiga nyimbo zake. Jina la wimbo huo ilipata ushindi na mafanikio mengi huko Afrika, Ufaransa, na French West Indies, na ulienda kutamba sana katika maeneo hayo. Umefurahia mafanikio sawa tu na yale ya Mario wa Franco au Yeke Yeke wa Mory Kante. Albamu imepata kuwa moja kati ya albamu zilizouza sana katika albamu za Kiafrika hadi sasa.
N'Goma ametoa albamu ya pili, Adia mnamo Desemba 1995, amefanyakazi tena na Manu Lima. Miaka mitano baadaye, albamu yake ya tatu imetoka Seva. Kompilesheni ya vibao vikali, Best of Oliver N'Goma ilitolewa mnamo mwaka wa 2004.
Kifo chake
Oliver N’Goma alikufa kwa tatizo la figo kushindwa kufanyakazi vizuri, ugonjwa ambao alikuwa akipambana nao kwa takriban miaka miwili ya mwisho ya maisha yake, mnamo tar. 7 Juni 2010 kwenye Hospitali ya Omar Bongo huko mjini Libreville, Gabon, N'Goma ameiaga dunia.[1]
Marejeo

Viungo vya nje

Jamii:Waliozaliwa 1959
Jamii:Waliofariki 2010
Jamii:Waimbaji wa Afrika
Jamii:Wanamuziki wa Gaboni
Jamii:Wanamuziki wa Zouk

Je,Oliver N'Goma alianza mziki mwaka upi?


Lindi ni jina la mji, wilaya na mkoa ulioko Kusini-Mashariki mwa Tanzania.
Mkoa wa Lindi ni kati ya mikoa 31 iliyopo nchini Tanzania yenye postikodi namba 65000[1]
Umepakana na mikoa ya Pwani, Mtwara, Ruvuma na Morogoro. Upande wa mashariki hupakana na Bahari Hindi.
Eneo la mkoa
Mkoa huu umeanzishwa mwaka 1971 na una eneo la km² 67,000. Karibu robo ya eneo lake au km² 18,000 ni sehemu ya hifadhi ya wanyama ya Selous.
Mkoa una wilaya sita za: Lindi Mjini na Lindi Vijijini, Kilwa, Nachingwea, Liwale na Ruangwa.
Mito mikubwa ndiyo Lukuledi, Matandu na Mavuji, yote yaelekea Bahari Hindi.
Mwinuko huanza mwambaoni ukipanda hadi mita 500, hakuna milima mirefu.
Wakazi
Mwaka 2002 idadi ya wakazi ilikuwa 791,306. Karibu asilimia 90 kati hao ni wakulima.
Makabila makubwa zaidi ni Wamwera, ambao wanapatikana hasa wilaya ya Nachingwea na Lindi vijijini katika kata za Rondo, halafu Wamachinga, Wamalaba ambao wako zaidi Lindi mjini, Wamatumbi na Wangindo huko Kilwa.
Wakazi kwa wilaya ni (idadi katika mabano): Kilwa (171,850), Lindi Mjini (41,549), Lindi Vijijini (215,764), Liwale (75,546), Nachingwea (162,081), Ruangwa (124,516),
Hali ya hewa
Hali ya hewa ya Lindi ni ya joto mwaka wote ikiwa na wastani kati ya sentigredi 24,5 na 27.
Mkoa hupokea kati ya mm 980 na 1200 za mvua kwa mwaka, hasa kati ya miezi ya Novemba na Mei.
Miundombinu ya mawasiliano
Kuna barabara chache katika hali nzuri. Ndizo km 155 za barabara ya lami na km 3567 za barabara ya mavumbi, mara nyingi katika hali mbaya. Wakati wa mvua mara kwa mara njia ya kwenda Daressalaam imefungwa.
Kuna matumaini ya kuboreka kwa mawasiliano na jiji la Daresalaam tangu kumalizika kwa daraja la Rufiji.
Kwa sasa barabara ya kutoka Mingoyo mpaka Dar es Salaam imekamilika kwa kiwango cha lami, kimebaki kipande cha kilometa 60 tu kuanzia Muhoro, wilaya ya Kilwa, mpaka kukaribia daraja la Mkapa juu ya mto Rufiji ambacho kinamaliziwa kwa kiwango cha lami.
Kuna kiwanja cha ndege Lindi, Nachingwea na Kilwa Masoko. Lindi na Kilwa Masoko kuna pia bandari. Huduma za simu zimepata maendeleo kiasi tangu kuanzishwa kwa simu za mkononi.
Utalii haujafikia umuhimu sana kutokana na matatizo ya mawasiliano magumu, ingawa Lindi ina sehemu mbalimbali zenye uwezo wa kuwavuta watalii: Kilwa Kisiwani ndio mji wa kihistoria wa pwani ya Afrika ya Mashariki pamoja na magofu ya miji mingine ya Waswahili, Selous ni hifadhi kubwa kabisa katika Afrika, ufuko wa mchanga ni wa kuvutia sana, nafasi za zamia majini ni tele.
Gesi iliyopatikana baharini karibu na kisiwa cha Songosongo imeleta matumaini ya maendeleo.
Kilimo na biashara
Mkoa wa Lindi wakazi wake wengi ni wakulima, hasa maeneo ya vijijini wengi wanalima mazao mchanganyiko, yaani ya biashara na chakula. Mazao ya biashara hasa ni korosho, ambazo zinapatikana kwa wingi katika wilaya ya Ruangwa, Lindi Vijijini, na Nachingwea, pia kuna zao la ufuta na ndizi kama zao la biashara na chakula pia.
Mazao ya chakula kuna mahindi, mpunga, muhogo, nyanya, vitunguu: hizi pia hulimwa sana wakati wa masika kutegemea na mvua za vuli.
Biashara wakazi wengi wa mkoa wa Lindi wanafanya biashara, hasa biashara ndogondogo zijulikanazo kama "machinga trade": wanauza mazao wakati wa mavuno na huchukua bidhaa nyingi kutoka Dar es salaam na kupeleka vijijini hasa kwenye kata.
Elimu
Mkoa wa Lindi huko nyuma kielimu kwani shule za sekondari mpaka sasa si nyingi sana na shule hizo hazina walimu wa kutosha kutokana na miundombinu ya barabara na shule zenye kidato cha tano na cha sita mpaka sasa ni Lindi sekondari - Lindi, Mahiwa na Namupa seminari - Lindi vijijini. Pia kuna chuo cha ualimu Nachingwea katika wilaya ya Nachingwea.
Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
Kilwa Kusini	:	mbunge ni 	Selemani Ally Bungara	(CUF)
Kilwa Kaskazini	:	mbunge ni 	Ngombare Edgar	(CUF)
Lindi Mjini	:	mbunge ni 	Hassan Suleiman Kaunje	(CCM)
Liwale	:	mbunge ni 	Faith Mohamed Mitambo	(CCM)
Mtama	:	mbunge ni 	Nape Nnauye	(CCM)
Mchinga	:	mbunge ni 	Hassan Bobali	(CUF)
Nachingwea	:	mbunge ni 	Hassan Elias Masala	(CCM)
Ruangwa	:	mbunge ni 	Kassim Majaliwa	(CCM)
Tazama pia
Orodha ya milima ya mkoa wa Lindi
Orodha ya mito ya mkoa wa Lindi
Tanbihi

L
Jamii:Mkoa wa Lindi

Mkoa wa Lindi uko na ukubwa wa kiasi gani?


Hii orodha ya makabila ya Tanzania inaweza kuwa na matatizo kwenye majina kadhaa, kwa sababu mbalimbali.
Orodha hii inatokana na orodha ya lugha za Tanzania inayopatikana katika , pamoja na .
Inawezekana kwamba baadhi ya majina ya makabila ni majina ya lugha au lahaja tu, badala ya makabila, na labda majina mengine yaliandikwa vibaya.
Juu ya hiyo, hakuna ufafanuzi wa wazi kusema kikundi fulani ni kabila au siyo. Vikundi kadhaa katika orodha hii vina wenyeji mamia tu, lakini vikundi vingine vina mamilioni ya watu; labda kila kikundi kinaitwa "kabila," lakini ni jamii za aina tofauti kabisa. Vikundi katika ukurasa huu vimeorodheshwa kuwa vikundi tofauti kutokana na ushahidi kutoka Ethnologue kutofautisha lugha zao.
Hii ni orodha ya makabila ya watu ambao wamekuwa wanaishi tangu zamani katika eneo ambalo sasa linaitwa Tanzania, pamoja na makabila yaliyogawiwa na mipaka baina ya Tanzania na nchi za jirani.
Orodha hii haizingatii makabila yanayoishi katika Tanzania kama wakimbizi tu, hasa kutokana na vita katika nchi za jirani. Vilevile ukurasa huu hauorodheshi vikundi vya wahamiaji kutoka nchi za kigeni, kama wahamiaji au wazao wao kutoka Uarabuni au Uhindi.
Waakie
Waakiek
Waalagwa (pia wanaitwa Wasi)
Waarusha
Waassa
Wabarabaig (pia wanaitwa Wamang'ati)
Wabembe
Wabena
Wabende
Wabondei
Wabungu (au Wawungu)
Waburunge
Wachagga
Wadatoga
Wadhaiso
Wadigo
Wadoe
Wafipa
Wagogo
Wagoma
Wagorowa (pia wanaitwa Wafiome)
Wagweno
Waha
Wahadzabe (pia wanaitwa Wahadza na Watindiga)
Wahangaza
Wahaya
Wahehe
Wahinda
Wahutu
Waikizu
Waikoma
Wairaqw (pia wanaitwa Wambulu)
Waisanzu
Waissenye
Wajaluo
Wajiji
Wajita
Wakabwa
Wakaguru
Wakahe
Wakami
Wakara (pia wanaitwa Waregi)
Wakerewe
Wakimbu
Wakinga
Wakisankasa
Wakisi
Wakonongo
Wakuria
Wakutu
Wakw'adza
Wakwavi
Wakwaya
Wakwere (pia wanaitwa Wanghwele)
Wakwifa
Walambya
Waluguru
Walungu
Wamachinga
Wamagoma
Wamahanji
Wamakonde
Wamakua (au Wamakhuwa)
Wamakwe (pia wanaitwa Wamaraba)
Wamalila
Wamambwe
Wamanda
Wamanyema
Wamasai
Wamatengo
Wamatumbi
Wamaviha
Wambugwe
Wambunga
Wameru
Wamosiro
Wampoto
Wamwera
Wandali
Wandamba
Wandendeule
Wandengereko
Wandonde
Wanena
Wangasa
Wangindo
Wangoni
Wangulu
Wangurimi (au Wangoreme)
Wanilamba (au Wanyiramba)
Wanindi
Wanyakyusa
Wanyambo
Wanyamwanga
Wanyamwezi
Wanyanyembe
Wanyasa
Wanyaturu (pia wanaitwa Warimi)
Wanyiha
Waokiek
Wapangwa
Wapare (pia wanaitwa Wasu)
Wapimbwe
Wapogolo
Warangi (au Walangi)
Warufiji
Warungi
Warungu (au Walungu)
Warungwa
Warwa
Wasafwa
Wasagara
Wasandawe
Wasangu (Tanzania)
Wasegeju
Washambaa
Washirazi
Washubi
Wasizaki
Wasuba
Wasukuma
Wasumbwa
Waswahili
Wataveta
Watemi (pia wanaitwa Wasonjo)
Watongwe
Watumbuka
Wavidunda
Wavinza
Wawanda
Wawanji
Waware (inaaminika lugha yao imekufa)
Wayao
Wazanaki
Wazaramo
Wazigula
Wazinza
Wazyoba

*
Makabila ya Tanzania


Vasco da Gama (1460 au 1469- 24 Desemba 1524) alikuwa baharia na mpelelezi kutoka Ureno.
Alikuwa Mzungu wa kwanza aliyefika Uhindi kwa kuzunguka Rasi ya Tumaini Jema kusini mwa Afrika.
Upande wa dini, alikuwa Mkristo wa Kanisa Katoliki, tena mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.
Utangulizi
Vasco alikamilisha mradi uliofuatwa nchini Ureno tangu siku za mfalme Henrique baharia baada ya mwaka 1400. Henrique alianza kutuma jahazi zilizopeleleza pwani ya Afrika na kuelekea kusini zaidi na zaidi.
Vasco alitanguliwa na mpelelezi Mreno Bartolomeo Dias aliyewahi kuzunguka Rasi ya Tumaini Njema hadi mto wa samaki mwaka 1488 akitambua ya kwamba njia ya kuendelea mpaka Uhindi ilikuwa wazi mbele yake. Diaz alirudi wakati ule kwa sababu mabaharia wake walikuwa wagonjwa, hivyo hawakuwa tayari kuendelea tena.

Safari ya kwanza ya Uhindi
Da Gama aliondoka kwa amri ya mfalme wa Ureno tarehe 8 Julai 1497 kwa jahazi nne na watu 170. Wakati wa Krismasi walikuwa wakizunguka rasi hiyo tayari na kupita kwenye pwani ya mashariki ya Afrika Kusini wakaiita pwani hii "Natal" kutokana na sikukuu ya Krismasi.
Bandari za Afrika ya Mashariki
Mwezi wa Januari walifika Kisiwa cha Msumbiji (kwa Kireno: Ilha de Moçambique) walipokutana mara ya kwanza na Waislamu waliosema lugha ya Kiarabu. Wakaelekea Kenya wakafika kwanza Mombasa wasipopokewa vema wakaendelea hadi Malindi. Huko walijenga uhusiano mwema na sultani wa mji wakaona Wahindi wa kwanza.
Kufika Uhindi
Walifaulu kumuajiri nahodha aliyewaongoza kuvukia Bahari Hindi hadi kufika Calicut, Uhindi, tarehe 20 Mei 1498. Wareno walipeleleza pwani na kununua bidhaa mbalimbali.
Kurudi Ureno
Tarehe 29 Agosti 1498 da Gama aliondoka tena lakini aliacha Wareno wachache nyuma kwa amri ya kuanzisha kituo cha biashara.
Safari ya kurudi ilikuwa ngumu ikachukua muda mrefu kutokana na mwelekeo wa upepo. Nusu ya watu wake walikufa baharini kabla hawajafika Malindi. Jahazi mbili zilifaulu kurudi hadi Ureno zilipofika mnamo Julai na Agosti 1499.
Safari ya pili na ya tatu
Mfalme wa Ureno alituma wapelelezi na maafisa wengine Uhindi walioanzisha koloni na vituo vya Kireno.
Vasco da Gama alirudi Uhindi mara mbili. Safari iliyofuata ilifanywa mwaka 1502 na safari ya tatu mwaka 1524. Baada ya kufika Uhindi mara ya tatu aliambukizwa malaria akaaga dunia huko Cochin tarehe 24 Desemba 1524.

Gama da, Vasco
Gama da, Vasco
Gama da, Vasco
Gama da, Vasco
Jamii:Wapelelezi wa Uhindi
Jamii:Wafransisko


Kaunti ya Nyandarua ni mojawapo ya kaunti za Kenya zilizopo baada ya katiba mpya ya Jamhuri ya Kenya kupatikana mwaka 2010.
Makao makuu yako Ol Kalou.
Jiografia
Kaunti ya Nyandarua imepakana na Nyeri, Murang'a (mashariki), Kiambu (kusini), Nakuru (magharibi) na Laikipia (kaskazini).
Iko mashariki mwa Bonde la Ufa ambalo kuumbwa kwake kulisababisha kuwepo kwa safu ya milima ya Aberdare. Milima ya Nyandarua imezungukwa na Mbuga ya Kitaifa ya Aberdare na Hifadhi ya Msitu wa Aberdare[1]. Msitu huo ndio chanzo cha Mto Malewa, Mto Pesi, Mto Turasha, Mto Chania, Mto Kiburu, Mto Mkungi na Mto Kitir[2].
Nyandarua ina Ziwa Ol Bolossat ambalo ni ziwa la pekee katika ukanda wa kati. Kuwepo kwa ziwa hilo kunatishiwa na shughuli za binadamu k.v. ukulima na uchimbaji mawe[3].
Nyandarua huwa na tabianchi baridi na yenye unyevu. Ina misimu miwili ya mvua, Machi hadi Mei na Septemba hadi Disemba[2].
Utawala
Kaunti ya Nyandarua imegawanywa katika maeneo yafuatayo:

Tazama pia
Orodha ya mito ya kaunti ya Nyandarua
Marejeo

Jamii:Kaunti za Kenya
Jamii:Kaunti ya Nyandarua


Lucas Lazaro Mhuvile (anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii kama Joti; amezaliwa 9 Julai 1982) ni mwigizaji wa filamu na michezo ya televisheni kutoka nchini Tanzania. Sanaa yake mara nyingi hufanya na Mpoki ambaye ni mwenzi wake tangu alipoanza shughuli za sanaa. Kwa pamoja wanaitwa "Mpoki na Joti". Wametengeneza mifululizo ya filamu za vichekesho kadha wa kadha. Ulio maarufu sana ni ule wa Kung Fu Bongo - ambao ndani yake wamecheza na Kingwendu.
Maisha ya awali
Lucas Lazaro Mhuvile amezaliwa 9 Julai 1982 katika mkoa wa Morogoro Wilaya ya Ulanga katika kijiji cha Biro. Joti ni msanii wa kuchekesha katika televisheni.
Maisha yake ndani ya sanaa
Lucas Lazaro Mhuvile alikuwa na kipaji cha kuchekesha tangu alipokuwa mtoto. Alikuwa mchekeshaji maarufu katika vikundi vya maigizo shuleni kwao. Kutokana na yeye kupenda sana kazi hii ya uchechi, baada ya kumaliza shule alijiunga na vikundi mbalimbali vya maigizo kwa ajili ya kujiendeleza na kujitafutia uzoefu zaidi. Joti alianza kujizolea umaarufu baada ya kujiunga na kikundi cha Nyota Ensemble ambacho kilikuwa kikionyesha ucheshi katika kituo cha ITV. Hata hivyo watu wengi hawakuvutiwa sana na jinsi walivyokuwa wanacheza ucheshi huo kwenye kituo cha ITV. Baadaye Joti na Mpoki waliamua kuungana na wasanii wenzake na kuanzisha kundi jipya la ucheshi lililojulikana kwa jina la The Comedy. Kundi hili lilirusha ucheshi wao kwenye kituo cha Televisheni cha EATV. Kundi hili lilikuja kwa kasi na kumuweka msanii Joti katika chati ya juu kabisa kutokana na umahili wake wa kucheza nafasi mbalimbali katika vichekesho. Joti ni msanii mwenye kipaji kikubwa sana nchini Tanzania kwani anauwezo wa kucheza kama mwanamke, mzee kikongwe n.k na kuuvaa uhusika huo na watu wakafurahi. Kutokana na umahili wake huo amekuwa na majina mengi tofauti ya kisanii kutokana kucheza nafasi nyingi katika kundi lake.
Vikundi alivyopitia
Joti alipitia vikundi kadhaa vya maigizo kabla ya kujiunga na kundi lake analofanya kazi sasa la Ze komedi. Mwaka 2000 - 2001 Joti alikuwa mwingizaji katika kundi la Nyepenyo, baadaye 2001 - 2003 lijiunga na kundi lingine la Sun rise na 2002 - 2003 alichezea kundi liitwalo Nyota Ensemble. Joti ali-maarufu kama Hami Jay, Da Kiboga, Mzee Simbawanga, Asha Ngedere na Andunje alianza kuhamishia usanii wake kwenye TV baada ya kukutana na rafiki yake kipenzi Mpoki. Joti aliingia mkataba na kituo cha Televisheni cha ITV na kuanza kucheza michezo ya kuchekesha iliyojulika kama Joti na Mpoki. Kikundi cha Joti anachochezea kwa sasa ni ZE COMEDI, kikundi hiki kinaundwa na wasanii watano ambao ni Joti, Masanja maarufu kama mkandamizaji, Mpoki, Maki Regani maarufu kama Shemeji,
Vituo vya Televisheni alivyopitia
Vituo vya Televisheni alivyopitia kama mchekeshaji maarufu nchini Tanzania ni ITV, EATV na TBC1.
Viungo vya Nje

Jamii:Waliozaliwa 1982
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waigizaji filamu wa Tanzania


Jeff Koinange (alizaliwa 7 Januari 1966) ni mwandishi wa habari wa televisheni, anayejulikana kuwahi kufanya kazi CNN kama mwandishi wa habari za kutoka Afrika, na kwa CNN International mnamo 2001-2007.
Maisha
Koinange alizaliwa nchini Kenya na alifanya kazi na kituo cha kwanza huru nchini Kenya: KTN (Kenya Television Network). Yeye alihudhuria Shule ya Kingsborough Community mjini Brooklyn, NY, kati ya 1987-1989 na kufuzu kwa kupata shahada. Yeye pia alipata shahada ya Sanaa katika utangazaji na uandishi wa habari kutoka Chuo Kikuu cha New York.
Kabla ya kujiunga na CNN, Koinange alifanya kazi kwa Reuters Television mnamo 1995-2001, akiripotia habari za Afrika na kufanya kama mtayarishaji mkuu mnamo 1999-2001. Yeye pia alifanya kazi kama mtayarishaji wa NBC News mwaka 1994 na pia aliwahi kufanya kazi kwa ABC News mmamo 1991-1992. Baada ya miezi saba ya kuacha kazi CNN, Jeff aliajiriwa kama mtangazaji habari wa kituo cha televisheni ya Kenya, K24, ambayo ilianza kufanya majaribio mjini Nairobi mnamo Desemba 2007. Yeye ni mtangazaji wa Capital Talk Show, inayofanana na Larry King Live (CNN).
Alipokuwa akifanya kazi CNN
Miongoni mwa habari muhimu zaidi Koinange amewahi kuripotia barani Afrika alipokuwa CNN ni mgogoro ya Darfur vita vya wenyewe kwa wenyewe mchini Liberia na Sierra Leone na njaa nchini Niger, ambayo Koinange alishinda tuzo la Emmy.
Mapema mwaka 2007, Koinange alikanywa na serikali ya Nigeria kuhusu ripoti yake ya [1] Movement for the Emanicipation of the Niger Delta (MEND). Katika ripoti yake, Koinange aliwafuata MEND waliojifunika uso mpaka kwa kambi ambapo walikuwa wamewateka nyara watu wa Ufilipino. Serikali ya Nigeria ilisema kuwa ripoti hiyo ilikuwa "ya uwongo", na CNN inakanusha madai hayo.[2]
Koinange pia ameripotia habari nje ya Afrika, kama ripoti yake ya wimbi la Hurricane Katrina na vilevile vita vya Iraq. [3]
Mnamo 29 Mei 2007, CNN ilitangaza kuwa Koinange hafanyi tena kazi na wao. Inadaiwa kuwa alikuwa amepatikana na kashfa ya ngono ambayo CNN haikutaka kujihusisha nayo.[4]
Marejeo

Viungo vya nje
  via Mshale

Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waandishi wa Kenya

Je, mtangazaji Jeff Koinange alifanya kazi kituo cha KTN kwa muda gani?


Christopher R. Mwashinga, Jr (amezaliwa Januari 9, 1965) ni mchungaji, mwanateolojia, mwandishi wa vitabu na mshairi kutoka nchi ya Tanzania anayeishi nchini Marekani. Amechapisha vitabu vya mashairi, teolojia, utume na historia ya dini. Mashairi yake yamechapishwa Singapore [1], Tanzania [2], Kenya [3] na Marekani[4]. Anaandika vitabu kwa lugha ya Kiingereza na Kiswahili.

Asili na Familia
Alizaliwa akiwa mtoto wa tatu wa mzee Richard Male Mwashinga kutoka katika ukoo wa kichifu (Mwene) katika kitongoji cha Igawilo, jijini Mbeya, na mama Christine Mwaselela toka kitongoji cha Inyala, Mbeya, nchini Tanzania. Kwa miaka mingi wazazi wake waliishi katika eneo la Uyole ndani ya Jiji la Mbeya.[5]
Elimu
Christopher R. Mwashinga alisoma katika shule ya msingi Ngare-Nairobi, mkoani Kilimanjaro. Alihitimu elimu ya sekondari katika shule za Igawilo Sekondari iliyoko jijini Mbeya 1988 (kidato cha nne) na Shule ya Sekondari ya Wavulana Songea 1991(kidato cha sita). Alipomaliza masomo ya sekondari, alijiunga na Chuo Kikuu Arusha kusomea theolojia mwaka 1993. Mwaka 1994 alihamia Chuo Kikuu cha Afrika Mashariki,Baraton nchini Kenya alipotunukiwa shahada ya kwanza BA katika theolojia mwaka 1997[6]. Vile vile alitunukiwa shahada mbili za uzamili katika mambo ya theolojia,Master of Divinity MDiv (2008)[7] na Master of Arts, MA in Systematic Theology,(2010)[8],zote katika Chuo Kikuu cha Andrews kilichopo katika jimbo la Michigan nchini Marekeni; mahali ambapo baadaye alijiunga na masomo ya shahada ya juu ya Udaktari wa Falsafa (Ph.D) katika fani ya theolojia.[9]
Huduma kwa Vijana na Wanafunzi

Alifanya kazi kama Mkurugenzi wa idara ya Elimu na Vijana katika Jimbo la Mashariki mwa Tanzania la Kanisa la Waadventista wa Sabato kuanzia 1997-2005.[10][11] Jimbo la Mashariki mwa Tanzania linajumuisha mikoa ya Dar Es Salaam, Morogoro, Dodoma, Pwani, Mtwara na Lindi kwa upande wa Tanzania bara, na mikoa yote ya Tanzania visiwani. Kazi yake ilimpatia fursa ya kukutana na wakuu wa vyuo vikuu vingi katika mabara matano duniani. Sauti yake ilikuwa ikisikika mara kwa mara katika vyuo vikuu vya Afrika Mashariki hasa kati ya 1992-2005. Kila mwaka alikuwa akifanya mikutano mikubwa ya Injili katika majumba ya mikutano ya vyuo vikuu mbalimbali kama vile Nkrumah Hall (Chuo Kikuu cha Dar es salaam), Multi-Purpose Hall (Chuo Kikuu cha Kilimo cha Sokoine), New Assembly Hall (Chuo Kikuu Mzumbe); na katika taasisi nyingine nyingi za elimu ya juu nchini Tanzania kama vile Chuo Kikuu cha Sayansi ya Tiba, Muhimbili, Chuo Kikuu cha Ardhi, Chuo cha Usimamizi wa Fedha (IFM) Chuo cha Ufundi Arusha, Taasisi ya Teknolojia Dar Es Salaam, Chuo Kikuu Arusha, Chuo cha Ufundi Mbeya n.k.[12][13] Vile vile katika mikutano ya kila mwaka ya wanafunzi wa vyuo vikuu vya Afrika Mashariki alikuwa mhutubu katika vyuo vikuu mbalimbali kama vile Chuo Kikuu cha Nairobi,Chuo Kikuu cha Moi, Chuo Kikuu cha Afrika Mashariki, Baraton, na Chuo cha Teknolojia cha Mombasa, vilivyopo nchini Kenya. Katika nchi ya Uganda alihutubu katika Chuo Kikuu cha Makerere na Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Mbarara. Mikutano yake ilihudhuriwa na wanafunzi na wahadhiri wengi katika vyuo hivyo. Katika hotuba zake pamoja na kuhubiri Injili, alitumia fursa hiyo kuwahamasisha wanafunzi na jumuiya za vyuo vikuu kutokata tamaa na kuweka malengo ya juu katika kutoa mchango wao wa huduma bora kwa jamii kwa ujumla. Mara nyingi alikemea ubaguzi, ubinafsi, kupenda pesa zaidi kuliko kupenda watu, na alisisitiza kwamba ili nchi yoyote iendelee, wasomi wake lazima wawajibike katika kufanya kazi kwa bidii na maarifa,huku wakiwajali wananchi wa kawaida ambao wengi wao hawajapata fursa yakusoma katika taasisi za elimu ya juu kama wao. Alizoea kuwakumbusha wasikilizaji wake kwamba maendeleo siku zote yanaanzia chini kwenda juu na siyo kinyume chake. "Wananchi wa kawaida wakiendelea, nchi itaendelea." Siku zote aliwasisitizia juu ya umuhimu wa kuwa wazalendo kweli kweli na kwamba ni muhimu kuwa na mapenzi mema na nchi yao. Aliwakumbusha wasomi kwamba Ukristo wa kweli na uzalendo wa kweli havipingani. Mtu anaweza kuwa Mkristo wa kweli na mzalendo wa kweli kwa wakati mmoja. Vile vile mtu anaweza kuwa na mafanikio kitaaluma na akawa na bidii katika maswala ya imani. Kitabu chake kiitwacho Rays of Hope: Living to Make a Difference ni makusanyo ya baadhi ya hotuba zake zilizopendwa sana na jumuiya za vyuo vikuu vya Tanzania. Vile vile baadhi mahuburi yake aliyoyahubiri katika vyuo vikuu vingi yamechapishwa katika kitabu kinachoitwa: Enduring the Cross: Messages of Salvation and Hope.[14]
Ushairi na Uandishi
Ushairi
Kwa zaidi ya miaka ishirini, Christopher Mwashinga amekuwa akiandika mashairi ya Kiswahili na Kiingereza. Mashairi yake ya kiingereza yamechapwa katika magazeti na vitabu maarufu kakika nchi mbalimbali duniani. Nchini Tanzania mashairi yake ya Kiingereza yalitokea zaidi katika gazeti la Sunday News hasa katika miaka ya tisini.[15] Yalichapishwa vile vile katika nchi za Singapore, Kenya na Marekani.  Nchini Marekani, mashairi yake yalichapishwa na makampuni makubwa kama vile The League of American Poets[16] na Famous Poets Press katika kitabu chao cha Mashairi Makuu ya Ulimwengu wa Magharibi (Great Poems of the Western World)[17]. Mashairi yake mengi ni ya dini na yanapatikana katika vitabu vyake viwili vya Kiingereza, ''Beaches of Golden Sand'': Inspirational Poems na Windows of Love. Mashairi ya Kiswahili yamechapishwa katika kitabu kiitwacho, Sauti Toka Ughaibuni, Kilele cha Tumaini, na Tumaini Lenye Baraka: Diwani ya Christopher Mwashinga. Historia ya kazi yake ya kutunga mashairi ya Kiswahili inapatikana hapa Ushairi wa Christopher Richard Mwashinga.
Uandishi wa vitabu vingine
Pamoja na vitabu vya mashairi, ameandika vitabu vingine zaidi ya kumi ikiwa ni pamoja na: Rays of Hope: Living to  Make a Difference, Enduring the Cross: Messages of Salvation and Hope, Barua na Mashairi ,Mission Theology and a History of Christian Missions in East Africa Utume na Ukristo Katika Afrika Mashariki, Uadventista Barani Afrika: Channgamoto na Fursa za Ukuaji, pamoja na mradi wa makusanyo ya kazi za Kiingereza za Christopher Mwashinga (The Works of Christopher Mwashinga).[18]
Uanachama katika vyama vya kitaaluma
Adventist Theological Society
American Academy of Religion
Michigan Academy of Science, Arts, and Letters
American Academy of Poets
Evangelical Theological Society
Machapisho yake
Vitabu vya Kiswahili
Ushairi
2018: Sauti ya Faraja na Matumaini ISBN 978-9976-5177-1-2
2017: Tumaini Lenye Baraka ISBN 978-0-990-32931-2
2016: Kilele Cha Tumaini ISBN 978-9987-9460-9-9
2014: Sauti Toka Ughaibuni ISBN 978-9987-9460-3-7
Vitabu vingine
2018: Kumtumaini Yesu ISBN 978-9976-5177-0-5
2017: Uadventista Barani Afrika: Changamoto na Fursa za Ukuaji ISBN 978-9987-9460-2-0
2014: Waadventista Wasabato na Utunzaji wa Sabato: Historia Fupi ISBN 978-9987-9460-5-1
2013: Utume na Ukristo Katika Afrika Mashariki ISBN 978-9987-9460-1-3
2013: Barua na Mashairi ISBN 978-0-9832322-6-1
Mradi wa makusanyo ya kazi za Kiswahili za Christopher Mwashinga
2019: Kazi za Christopher Mwashinga, Juzuu ya I: Maandiko ya Awali ISBN 978-9976-5177-2-9
Vitabu vya Kiingereza
2016: Moments of my Christian Experience (2016) ISBN 978-9987-9460-7-5
2016: Ocean of Grace ISBN 978-1524620974
2014: Insights From Bible Lands: Turkey, Israel, Egypt, and Greece (2014) ISBN 978-0-9832322-7-8
2013: Mission Theology and a History of Christian Missions in East Africa (2013) ISBN 978-0-9832322-5-4
2012: Enduring the Cross:Messages of Salvation of Hope (2012) ISBN 978-0-9832322-0-9
2011: Windows of Love (2012) ISBN 978-0-9832322-30
2011: Rays of Hope: Living to Make a Difference (2011) ISBN 9780983232216
2009: Beaches of Golden Sand: Inspirational Poems (2009) ISBN 978-0-615-30674-2
Mradi wa makusanyo ya kazi za Kiingereza za Christopher Mwashinga
2014: The Works of Christopher Mwashinga Vol. I, Letters ISBN 978-0-9832322-8-5
2014: The Works of Christopher Mwashinga Vol. II, Sermons, Addresses, and Poems ISBN 978-0-9832322-9-2
2017: The Works of Christopher Mwashinga Vol. IV, Journals and Diaries (1) ISBN 978-0-9903293-2-9
Tanbihi

Jamii:Waliozaliwa 1965
Jamii:Waandishi wa Tanzania
Jamii:Washairi wa Tanzania

Je,Christopher Richard Mwashinga alianza uandishi wa mashairi mwaka upi?


 Kwa samaki anayeitwa kwa Kiswahili "papa" tazama papa (samaki)

Papa (neno la mkopo kutoka Kilatini lakini lenye asili ya Kigiriki, πάππας, pappas,[1] jina ambalo mtoto anamuitia baba yake)[2]ni cheo cha kiongozi mkuu wa Kanisa Katoliki duniani kote. Cheo hicho kinategemea kile cha askofu wa Roma.[3]
Asili
Kiasili neno la Kilatini "Papa" linamaanisha "Baba", nalo likawa cheo kutokana na nia ya kumtaja askofu wa Roma kwa heshima ya pekee. Msingi wa heshima hiyo ni imani ya Wakatoliki kuwa askofu wa Roma ni mwandamizi wa Petro, mkuu wa mitume wa Yesu.
Wakatoliki huamini ya kwamba Petro alipewa na Yesu kazi ya kuongoza Kanisa lote kwa niaba yake na ya kwamba jukumu hilo linaendelea kati ya waandamizi wa Petro kwenye kiti cha askofu wa Roma ambacho kwa heshima kinaitwa Ukulu mtakatifu.
Historia
Upapa ni kati ya vyeo vya zamani zaidi duniani na umeathiri sana historia ya binadamu kwa miaka karibu 2000.[4]Athari hiyo iliweza kuwa nzuri au mbaya, kadiri ya matendo ya mhusika.[5][6][7]
Kwa muda mrefu mamlaka ya Papa upande wa siasa, hasa juu ya mikoa ya Italia ya Kati, ilisababisha nchi nyingine na koo tajiri za Roma zijiingize katika uchaguzi ili kupitisha watu wao, hata wasiofaa. Upande mwingine, Mapapa waliathiriwa na utamaduni na mazingira ya nyakati zao, hasa tapo la Renaissance, kiasi cha kuzama katika anasa.
Baada ya Dola la Papa kutekwa na Ufalme wa Italia (1860-1870), Mapapa wameweza kushughulikia zaidi mambo ya kiroho na kujitokeza kwa ubora.[8][9]Kwa miaka ya karibuni inatosha kumfikiria Papa Yohane Paulo II na mchango wake katika kuangusha ukomunisti katika Ulaya Mashariki.
Majina ya mapapa

Papa huchaguliwa na makardinali wa Kanisa Katoliki baada ya mtangulizi wake kufa au kung'atuka. Baada ya kuchaguliwa papa mpya anaweza akajipatia jina jipya. Tangu tarehe 13 Machi 2013 ni Papa Fransisko, ambaye awali aliitwa Jorge Mario Bergoglio, kutoka Argentina.
Majina ya mapapa wengine wa Kanisa Katoliki yanapatikana katika orodha ya mapapa.
Mkuu wa Vatikano
Papa ni pia mkuu wa nchi huru ya Mji wa Vatikano iliyopo ndani ya mji wa Roma (ambao ni mji mkuu wa Italia).[10]
Cheo cha "Papa" penginepo
Cheo cha Papa hutumiwa pia na baadhi ya madhehebu mengine ya Kikristo kwa viongozi wao, hasa kwa mkuu wa Kanisa la Kikopti huko Misri.
Tazama pia
Orodha ya mapapa
Historia ya Kanisa
Historia ya Kanisa Katoliki
Tanbihi

Marejeo

 Unknown parameter |coauthors= ignored (|author= suggested) (help)

 Unknown parameter |coauthors= ignored (|author= suggested) (help)

Marejeo mengine

Viungo vya nje

—website for the past and present Holy Fathers (since Papa Leo XIII)

Jamii:Kanisa Katoliki
Jamii:Viongozi wa Kikristo
Jamii:Maaskofu


Nyaraka za Paulo ni maandiko ya Biblia ya Kikristo (Agano Jipya) 13 yenye mtindo wa nyaraka au barua yanayomtaja Mtume Paulo kama mwandishi.
Wataalamu wa leo hutofautiana kama kweli nyaraka hizo zote zimeandikwa na Paulo mwenyewe.
Kwa jumla saba zimetambuliwa na karibu wataalamu wote kuwa ni maandiko yake.
Kuhusu nyingine kuna maswali kwa sababu mbalimbali (kwa mfano tofauti za lugha, mkazo tofauti katika mafundisho), na wataalamu wengine hudai ya kuwa labda zimeandikwa na wanafunzi wake au na mwandishi kwa niaba ya Paulo.
Orodha ya nyaraka hizo
Orodha yake katika Biblia inakwenda hivi, bila kujali tarehe ya utunzi, bali walengwa (kwanza jumuia, halafu watu binafsi) na urefu:
Waraka kwa Waroma (Rum.)
Waraka wa kwanza kwa Wakorinto (1Kor.)
Waraka wa pili kwa Wakorinto (2.Kor.)
Waraka kwa Wagalatia (Gal.)
Waraka kwa Waefeso (Efe.)
Waraka kwa Wafilipi (Flp.)
Waraka kwa Wakolosai (Kol.)
Waraka wa kwanza kwa Wathesalonike (1Thes.)
Waraka wa pili kwa Wathesalonike  (2Thes.)
Waraka wa kwanza kwa Timotheo (1Tim.)
Waraka wa pili kwa Timotheo (2.Tim.)
Waraka kwa Tito (Tit.)
Waraka kwa Filemoni (Flm.)
Teolojia ya nyaraka hizo
Kati ya mengi, Paulo, maarufu kama mtume wa mataifa, aliandika haya:

Walakini iko hekima tusemayo kati ya wakamilifu; ila si hekima ya dunia hii, wala ya hao wanaotawala dunia hii, wanaobatilika; bali twanena hekima ya Mungu katika siri; ile hekima iliyofichwa, ambayo Mungu aliazimu tangu milele, kwa utukufu wetu; ambayo wenye kutawala dunia hii hawaijui hata moja; maana kama wangalijua, wasingalimsulubisha Bwana wa utukufu; lakini, kama ilivyoandikwa:
Mambo ambayo jicho halikuyaona wala sikio halikuyasikia,
wala hayakuingia katika moyo wa mwanadamu,
mambo ambayo Mungu aliwaandalia wampendao.
Lakini Mungu ametufunulia sisi kwa Roho, maana Roho huchunguza yote, hata mafumbo ya Mungu. Maana ni nani katika binadamu ayajuaye mambo ya binadamu ila roho ya binadamu iliyo ndani yake? Vivyo hivyo na mambo ya Mungu hakuna ayafahamuaye ila Roho wa Mungu. Lakini sisi hatukuipokea roho ya dunia, bali Roho atokaye kwa Mungu, makusudi tupate kuyajua yaliyokirimiwa na Mungu. Nayo twayanena, si kwa maneno yanayofundishwa kwa hekima ya kibinadamu, bali yanayofundishwa na Roho, tukiyafasiri mambo ya rohoni kwa maneno ya rohoni. Basi mwanadamu wa tabia ya asili hayapokei mambo ya Roho wa Mungu; maana kwake ni upuzi, wala hawezi kuyafahamu, kwa kuwa yatambulikana kwa jinsi ya rohoni. Lakini mtu wa rohoni huyatambua yote, wala yeye hatambuliwi na mtu, Maana,  Ni nani aliyefahamu nia ya Bwana, amwelimishe?  Lakini sisi tunayo nia ya Kristo. (1Kor 2:6-16).

Maana kama vile mwili ni mmoja, nao una viungo vingi, na viungo vyote vya mwili ule, navyo ni vingi, ni mwili mmoja; vivyo hivyo na Kristo. Kwa maana katika Roho mmoja sisi sote tulibatizwa kuwa mwili mmoja, kwamba tu Wayahudi, au kwamba tu Wayunani; ikiwa tu watumwa au tu huru; nasi sote tulinyweshwa Roho mmoja. (1 Wakorintho 12:12-13).
Na Mungu ameweka wengine katika Kanisa, wa kwanza mitume, wa pili manabii, wa tatu waalimu, kisha miujiza, kisha karama za kuponya wagonjwa, na masaidiano, na maongozi, na aina za lugha. Je, wote ni mitume? Wote ni manabii? Wote ni waalimu? Wote wanena kwa lugha? Wote wafasiri? Takeni sana karama zilizo kuu. Hivyo nawaonyesha njia iliyo bora. (1 Wakorintho 12:28-31).

Lakini labda mtu atasema, 'Wafufuliwaje wafu?' Nao huja kwa mwili gani? Ewe mpumbavu! uipandayo haihuiki, isipokufa; nayo uipandayo, huupandi mwili ule utakaokuwa, ila chembe tupu, ikiwa ni ngano au nyingineyo; lakini Mungu huipa mwili kama apendavyo, na kila mbegu na mwili wake. Nyama yote si nyama moja; ila nyingine ni ya wanadamu, nyingine ya hayawani, nyingine ya ndege, nyingine ya samaki. Tena kuna miili ya mbinguni, na miili ya duniani; lakini fahari yake ile ya mbinguni ni mbali, na fahari yake ile ya duniani ni mbali. Kuna fahari moja ya Jua, na fahari nyingine ya Mwezi, na fahari nyingine ya Nyota; maana iko tofauti ya fahari hata kati ya nyota na nyota. Kadhalika na ufufuo wa wafu. Hupandwa katika uharibifu; hufufuliwa katika kutoharibika; hupandwa katika aibu; hufufuliwa katika fahari; hupandwa katika udhaifu; hufufuliwa katika nguvu; hupandwa mwili wa asili; hufufuliwa mwili wa Roho.
Ikiwa uko mwili wa asili, na wa roho pia uko. Ndivyo ilivyoandikwa: mtu wa kwanza, Adamu, akawa nafsi iliyo hai; Adamu wa mwisho ni roho yenye kuhuisha. Lakini hautangulii ule wa Roho, bali ule wa asili; baadaye huja ule wa roho. Mtu wa kwanza atoka katika nchi, ni wa udongo. Mtu wa pili atoka mbinguni. Kama ilivyo yeye wa udongo, ndivyo walivyo walio wa udongo; na kama alivyo yeye wa mbinguni, ndivyo walivyo walio wa mbinguni. Na kama tulivyoichukua sura yake yule wa udongo, kadhalika tutaichukua sura yake yeye aliye wa mbinguni. Ndugu zangu, nisemayo ni haya, ya kuwa nyama na damu haziwezi kuurithi ufalme wa Mungu; wala uharibifu kurithi kutokuharibika.

Angalieni, nawaambia ninyi siri: Hatutalala sote, lakini sote tutabadilika, kwa dakika moja, kufumba na kufumbua, wakati wa parapanda ya mwisho; maana parapanda italia, na wafu watafufuliwa, wasiwe na uharibifu, nasi tutabadilika. Maana sharti uharibikao uvae kutokuharibika, nao huu wa kufa uvae kutokufa. Basi huu uharibikao utakapovaa kutokuharibika, na huu wa kufa utakapovaa kutokufa, hapo ndipo ndipo litakapokuwa lile neno lililioandikwa:
Mauti imemezwa kwa kushinda.
Ku wapi, ewe mauti, kushinda kwako?
U wapi, ewe mauti, uchungu wako?

Uchungu wa mauti ni dhambi, na nguvu za dhambi ni Torati. Lakini Mungu na ashukuriwe atupaye kushinda kwa Bwana wetu Yesu Kristo! (1 Wakorintho 15:35-57).

Basi wapendwa wangu, kama vile mlivyotii siku zote, si wakati mimi nilipokuwapo tu, bali sasa zaidi sana mimi nisipokuwapo, utimizeni wokovu wenu wenyewe kwa kuogopa na kutetemeka. Kwa maana ndiye Mungu atendaye kazi ndani yenu, kutaka kwenu na kutenda kwenu, kwa kutimiza kusudi lake jema. Yatendeni mambo yote pasipo manung'uniko wala mashindano, mpate kuwa wana wa Mungu wasio na lawama, wala udanganyifu, wasio na hila kati ya kizazi chenye ukaidi, kilichopotoka; ambao kati ya hao mnaonekana kuwa kama mianga katika ulimwengu, mkishika neno la uzima; nipate sababu ya kuona fahari katika Kristo, ya kuwa sikupiga mbio bure wala sikujitaabisha bure. Naam, hata nikimiminwa juu ya dhabihu na ibada ya imani yenu, nafurahi; tena nafurahi pamoja nanyi nyote. Nanyi vivyo hivyo furahini, tena furahini pamoja nami. (Wafilipi 2:12-18).

Tanbihi

Marejeo
Aland, Kurt. “The Problem of Anonymity and Pseudonymity in Christian Literature of the First Two Centuries.” Journal of Theological Studies 12 (1961): 39–49.
Bahr, Gordon J. “Paul and Letter Writing in the First Century.” Catholic Biblical Quarterly 28 (1966): 465–77. idem, “The Subscriptions in the Pauline Letters.” Journal of Biblical Literature 2 (1968): 27–41.
Bauckham, Richard J. “Pseudo-Apostolic Letters.” Journal of Biblical Literature 107 (1988): 469–94.
Carson, D.A. “Pseudonymity and Pseudepigraphy.” Dictionary of New Testament Background. Eds. Craig A. Evans and Stanley E. Porter. Downers Grove: InterVarsity, 2000. 857-64.
Cousar, Charles B. The Letters of Paul. Interpreting Biblical Texts. Nashville: Abingdon, 1996.
Deissmann, G. Adolf. Bible Studies. Trans. Alexander Grieve. 1901. Peabody: Hendrickson, 1988.
Doty, William G. Letters in Primitive Christianity. Guides to Biblical Scholarship. New Testament. Ed. Dan O. Via, Jr. Philadelphia: Fortress, 1988.
Gamble, Harry Y. “Amanuensis.” Anchor Bible Dictionary. Vol. 1. Ed. David Noel Freedman. New York: Doubleday, 1992.
Haines-Eitzen, Kim. “‘Girls Trained in Beautiful Writing’: Female Scribes in Roman Antiquity and Early Christianity.” Journal of Early Christian Studies 6.4 (1998): 629–46.
Kim, Yung Suk. A Theological Introduction to Paul's Letters. Eugene, Oregon: Cascade Books, 2011.
Longenecker, Richard N. “Ancient Amanuenses and the Pauline Epistles.” New Dimensions in New Testament Study. Eds. Richard N. Longenecker and Merrill C. Tenney. Grand Rapids: Zondervan, 1974. 281-97. idem, “On the Form, Function, and Authority of the New Testament Letters.” Scripture and Truth. Eds. D.A. Carson and John D. Woodbridge. Grand Rapids: Zondervan, 1983. 101-14.
Murphy-O’Connor, Jerome. Paul the Letter-Writer: His World, His Options, His Skills. Collegeville, MN: Liturgical, 1995.
Richards, E. Randolph. The Secretary in the Letters of Paul. Tübingen: Mohr, 1991. idem, “The Codex and the Early Collection of Paul’s Letters.” Bulletin for Bulletin Research 8 (1998): 151–66. idem, Paul and First-Century Letter Writing: Secretaries, Composition, and Collection. Downers Grove: InterVarsity, 2004.
Robson, E. Iliff. “Composition and Dictation in New Testament Books.” Journal of Theological Studies 18 (1917): 288–301.
Stowers, Stanley K. Letter Writing in Greco-Roman Antiquity. Library of Early Christianity. Vol. 8. Ed. Wayne A. Meeks. Philadelphia: Westminster, 1989.
Wall, Robert W. “Introduction to Epistolary Literature.” New Interpreter’s Bible. Vol. 10. Ed. Leander E. Keck. Nashville: Abingdon, 2002. 369-91.
Viungo vya nje

Jamii:Vitabu vya Agano Jipya
Jamii:Mtume Paulo

Je, mwandishi Kalidas aliandika vitabu vingapi?


Yohane mwana wa Zebedayo alikuwa mmojawapo kati ya Mitume wa Yesu, ambaye alipendwa na mwalimu wao kuliko wenzake wote.
Mapokeo ya Kikristo yanamuona kuwa mwandishi wa Injili ya Yohane, wa barua tatu (Waraka wa kwanza wa Yohane, Waraka wa pili wa Yohane, Waraka wa tatu wa Yohane) na wa Kitabu cha Ufunuo.
Maisha
Alizaliwa na Salome baada ya Yakobo Mkubwa mwanzoni mwa karne ya 1 B.K. akafa mkongwe mwishoni mwa karne hiyo huko Efeso (katika Uturuki wa leo).
Kabla ya kumfuata Yesu Kristo alikuwa mvuvi na mfuasi wa Yohane Mbatizaji.
Ndiye shahidi mkuu wa miaka mitatu hivi ya utume wa Yesu, akiwa wa kwanza kumfuata (pamoja na Mtume Andrea), mshiriki wa matukio ya pekee ya mwalimu wake (kama alipogeuka sura mlimani), mtume pekee aliyesimama chini ya msalaba, wa kwanza kusadiki ufufuko wa Yesu hata kabla hajamuona.
Kutokana na udhati wa teolojia yake alifananishwa na tai.
Anaheshimiwa na madhehebu karibu yote ya Ukristo kama mtakatifu, hasa tarehe 27 Desemba.
Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Marejeo
Thenashara, Mitume Kumi na Wawili – tafsiri ya P. A. Bunju – Toleo la pili – ed. Benedictine Publications Ndanda Peramiho – Ndanda 1984 – ISBN 9976-63-030-1
Viungo vya nje

 Orthodox icon and synaxarion for September 26

Jamii:Mtume Yohane
Jamii:Watu wa Biblia
Jamii:Wafuasi wa Yesu
Jamii:Mitume katika Ukristo
Jamii:Wainjili
Jamii:Watakatifu wa Israeli


Twiga ni jenasi ya wanyama ya Afrika katika familia Giraffidae. Spishi hizi ni mamalia wenye kwato shufwa na shingo ndefu kuliko ile ya wanyama wote wa nchi kavu. Mwili wao umepambwa kwa madoa yasiyo na umbo maalumu, yenye rangi ya njano mabaka meusi na kutenganishwa na rangi nyeupe, au rangi ya manjano-kahawia.
Twiga wana uhusiano na tandala na ng’ombe, lakini wanawekwa kwenye familia yao pamoja na ndugu wao wa karibu okapi. Wanapatikana hasa kuanzia Nijeri mpaka Afrika Kusini.
Twiga huishi hasa maeneo ya savanna na nyika. Hata hivyo wakati chakula kinapokuwa adimu, hupendelea maeneo yenye miti mingi, migunga na vikwata hasa. Hunywa maji mengi sana wakati yanapopatikana ili kukabili ukame ukija.
Mabadiliko ya zamani
Twiga ni spishi nne katika familia ya Giraffidae pamoja na okapi. Familia hii hapo awali ilikuwa na wanyama wengi kiasi. Twiga huaminika kuwa walitokana na swala aliyekuwa na urefu wa futi 3 tu, mnamo miaka milioni 30–50 iliyopita.
Kutokea kwa shingo ndefu ya twiga kumezua mjadala mkubwa sana. Hadithi iliyozoeleka ni kwamba ilikuwa ni kutokana na juhudi za twiga kuyafikia matawi ya juu ya miti wakati wa ushindani wa chakula na wanyama wenzie walao majani.
Kuna nadharia nyingine isemayo kuwa twiga dume ndio waliokuwa na shingo ndefu kuleta tofauti na jike, na kuweza kufikia majani ya juu ili kupata chakula, kukua kwa shingo zao kulikuwa tu ni kama ukuaji wa pilic baada ya balehe. Hata hivyo, nadharia hii ya pili haikubaliki sana na kulingana na tafiti za hivi karibuni, imeonyesha udhaifu mkubwa na kubakiza nadharia ile ya kuanza peke yake.
Hata madoa ya twiga yanaaminika kuwa hapo awali yalikuwa ni ya rangi angavu juu ya mwili wa ngozi nyeusi. Madoa hayo taratibu yaliendelea kuwa ya muundo wa nyota na maua, leo hii yamekuwa hayana umbo maalumu.
Pembe

Jinsia zote wana pembe, japo pembe za twiga jike ni ndogo. Na kwa pembe hizi unaweza ukatambua jinsia ya twiga kwa urahisi, kwa sababu twiga jike wana nywele juu ya nundu za pembe zao, huku pembe za twiga dume zikiwa na vipara tu.  Twiga dume wakati mwingine huwa na mkusanyiko wa kalsiamu kwenye fuvu zao za kichwa, ambao (mkusanyiko) hukua kadiri wanavyoongezeka umri, na kuwa kama nundu nyingine na kufanya jumla ya nundu kuwa tatu.
Shingo
Twiga wana shingo ndefu wanaoitumia kula majani ya miti mirefu kabisa.  Twiga wana pingili saba za mifupa ya shingoni, kama wanyama wengine, japo baadhi ya wataalamu wanadai zipo nane zaidi, mifupa hiyo ina maungio.
Miguu na miondoko
Twiga wana miguu mirefu sana, kwa kadiri ya 10% zaidi ya miguu ya nyumbu.  Mwendo wa twiga ni wa maringo, lakini akiwa anafukuzwa hukimbia sana, mpaka kufikia mwendokasi wa km. 55 kwa saa.  Twiga ni kazi kuwindwa, na ni hatari.  Wanapendwa hujihami kwa teke la nguvu.  Teke la twiga mkubwa ni laweza kupasua fuvu la kichwa cha simba au hata kuvunja uti wa mgongo. Simba pekee ndio wanyama wanaoweza kuwa tishio kwa twiga.
Mfumo wa mzunguko wa damu
Moyo wa twiga una uzito wa kg. 10 na una urefu wa sm. 60, na hutakiwa kuzalisha mgandamizo wa damu mara mbili zaidi ukilinganisha na wanyama wa kawaida, ili kusaidia kusukuma damu mpaka kwenye ubongo, kichwani.  Karibu na shingo kuna mfumo wa damu tata, unaomida damu nyingi isiende kwenye ubongo wakati twiga anapoinamisha kichwa chake pia.
Tabia
Twiga jike hujikusanya pamoja kwenye makundi ambao wakati mwingine hujumuisha twiga dume wadogo.  Twiga dume wadogo hao hupenda kujiunga na dume wakubwa.  Utafiti wa mwaka 1920 ulithibitisha kuwa twiga hawachangamani na twiga wasio wa kundi moja.  Pia pindi dume atakapo kumpanda jike, basi huchagua yeyote aliye katika kipindi cha joto, kwenye kundi lolote.  Twiga dume hutambua twiga jike walio katika kipindi cha joto kwa kuonja ladha ya mikojo yao.  Twiga huchangamana vizuri na wanyama wengine wala nyasi.  Kuwa pamoja na twiga hawa ni faida kubwa, kwa sababu urefu wao husaidia hata kuona adui wakiwa tangu mbali.
Uzazi
Twiga hubeba mimba kwa siku 400 mpaka 460 ambapo mara nyingi huzaa ndama mmoja hatimaye japo mapacha hutokea mara kadhaa.  Mama hujifungua akiwa amesimama na kende lake hukatika mtoto aangukapo ardhini.  Ndama akizaliwa huwa na urefu wa mita 1.8.  Baada ya masaa kadhaa, mama huweza kukimbia japo ndani ya wiki mbili za mwanzo ndama hutumia muda mwingi kujilaza chini huku akilindwa na mama yake.  Ndama huyo huwa hatamaniwi kuwindwa na simba, chui, fisi au mbwa mwitu.  Ni asilimia 25–50 tu ya twiga ndiyo hufikia kuwa wakubwa.  Twiga hukadiriwa kuishi miaka 20–25 mwituni na miaka 28 wakifugwa nje ya mbuga.
Kushindana/kupigana kwa shingo

Kitendo hiki cha twiga kufanywa kwa madhumuni mbali mbali lengo mojawapo ni kupigana vita, vita vinaweza kuwa kubwa kwelikweli.  Kadiri shingo inavyokuwa ndefu, ndipo kichwa napo kinapokuwa kikubwa zaidi, na nguvu ya kupigana huwa kubwa vile vile.  Na imeonekana twiga dume wanaofanikiwa kupata jike wa kujamiiana ni wale twiga dume waliofanikiwa kushinda kwenye vita.  Ndiyo maana husikika kuwa, shingo ndefu imetokana na ushindani wa kijinsia, lakini mara nyingine twiga, husuguana tu shingo zao kwa kujipatia raha/ashki ya kimapenzi.  Tena ajabu, twiga dume, wao kwa wao ndio hushiriki zaidi zoezi hili hasa nyakati za upweke.  Mhemko wakati wa shughuli hii unaweza kuwa mkubwa mpaka kufikia kileleni.
Kulala
Twiga ni miongoni mwa mamalia wanaolala kwa muda kidogo kuliko wote, na hulala kwa wastani wa dakika kumi mpaka saa 2 katika masaa 24 ya siku moja na kuwa na wastani wa saa 1. za kulala kwa siku.
Chakula

Twiga hula majani ya miti, na pia hula nyasi nyingi na matunda. Ulimi wake ni mgumu sababu mlo wa twiga huhusisha miiba pia. Twiga anaweza kula mpaka kilo 29 za majani kwa siku, lakini anaweza hata kustahimili kwa kilo 6.8 tu za nyasi. Twiga hula kidogo sana kwa sababu hupata chakula chenye virutubisho vingi sana na pia mfumo wake wa mmeng’enyo wa chakula ni wa uhakika sana.  Twiga pia huweza kukaa kwa vipindi virefu bila kunywa maji. Ulimi wa twiga una urefu wa takribani sentimeta 45.
Spishi
Giraffa camelopardalis, Twiga Kaskazi (Northern giraffe)
Giraffa giraffa, Twiga Kusi (Southern giraffe)
Giraffa reticulata, Twiga Somali (Reticulated giraffe)
Giraffa tippelskirchi, Twiga Masai (Masai giraffe)
Spishi za kabla ya historia
Giraffa gracilis
Giraffa jumae
Giraffa priscilla
Giraffa punjabiensis
Giraffa pygmaea
Giraffa sivalensis
Giraffa stillei
Picha

Twiga kaskazi
Twiga kusi
Twiga Somali
Twiga Masai

Marejeo

Jamii:Ng'ombe na jamaa
Jamii:Wanyama wa Afrika


"Human Nature" ni wimbo wa R&B uliombwa na msanii wa rekodi za muziki wa Kimarekani, Michael Jackson. Wimbo huu ulitungwa na Steve Porcaro na John Bettis, na ulitayarishwa na Quincy Jones kwa ajili ya albamu yake ya sita ya Thriller (1982). Awali, Porcaro alirekodi demo kaseti ya majaribio ya wimbo huu, ambayo hiyo ndiyo baadaye alikuja kupewa Jones.
"Human Nature" ulitolewa mnamo tar. 3 Julai 1983, ukiwa kama wimbo wa tano katika albamu. Japokuwa wimbo haujatolewa nchini UK, wimbo ulipata mafanikio makubwa katika chati za US. Kwa kushika namba mbili kwenye chati za Billboard' Hot Adult Contemporary na namba saba kwenye chati za Hot 100. Wimbo huu ni wa tano wa Michael Jackson kutoka katika albamu ya "Thriller" na kuingia kwenye Kumi Bora'. Nchini New Zealand, single ilishika nafasi ya 11. Wimbo huu wa "Human Nature" ulikuja kuimbwa na kusampuliwa na wasanii kibao. Wasanii hao ni pamoja na: Miles Davis, SWV, Nas, Jason Nevins na Boyz II Men.
Chati zake

Tanbihi

Marejeo
George, Nelson (2004). Michael Jackson: The Ultimate Collection booklet. Sony BMG.

Jamii:Nyimbo za Michael Jackson
Jamii:Nyimbo za 1982
Jamii:Nyimbo za 1983


Makala hii inahusu mwaka 1986 BK (Baada ya Kristo).
Matukio
25 Aprili - Mswati III wa Uswazi anapewa utawala wa kifalme.
Waliozaliwa

18 Januari - Ropa Garise, mwanamitindo kutoka Zimbabwe
11 Machi - Evans Wadongo, mhandisi wa Kenya
13 Machi - Nina Sky, wanamuziki mapacha kutoka Marekani
28 Machi - Lady Gaga, mwanamuziki kutoka Marekani
1 Julai - Agnez Mo, mwimbaji kutoka Indonesia
7 Agosti - Nancy Sumari, mrembo wa Tanzania, mwaka wa 2005
21 Agosti - Usain Bolt, mwanariadha kutoka Jamaika
26 Septemba - Brooke Allison, mwimbaji kutoka Marekani
24 Oktoba - Aubrey Drake Graham, mwanamuziki kutoka Kanada
10 Novemba - Samuel Wanjiru, mwanariadha kutoka Kenya
26 Novemba - Ali Kiba, mwanamuziki kutoka Tanzania
bila tarehe
Kinée Diouf, mwanamitindo kutoka Senegal
Nasreem Ndiye, Miss Tanzania 2008
Fredinah Peyton, mwanamuziki kutoka Tanzania
Waliofariki
10 Januari - Jaroslav Seifert, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1984
18 Machi - Bernard Malamud, mwandishi kutoka Marekani
17 Aprili – Bessie Head, mwandishi wa Afrika Kusini na Botswana
9 Mei - Tenzing Norgay, mpelelezi kutoka Nepal
31 Mei - James Rainwater, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1975
13 Juni - Benny Goodman, mwanamuziki kutoka Marekani
14 Juni - Jorge Luis Borges, mwandishi kutoka Argentina
24 Julai - Fritz Lipmann, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1953
25 Septemba - Nikolay Semyonov, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia, mwaka wa 1956
22 Oktoba - Albert Szent-Györgyi, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba, mwaka wa 1937
23 Oktoba - Edward Doisy, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba, mwaka wa 1943
31 Oktoba - Robert Mulliken, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1966
Viungo vya nje

Jamii:Karne ya 20


Ndoa kati ya wabatizwa wawili inahesabiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mojawapo kati ya sakramenti saba zilizowekwa na Yesu Kristo.
Pamoja na Daraja takatifu ni kati ya sakramenti mbili za kuhudumia ushirika.
Fumbo la ndoa
Kadiri ya mpango wa Muumba, ndoa halisi ina sifa tatu: umoja, uimara na utayari wa kuzaa. “Hamkusoma ya kwamba yeye aliyewaumba mwanzo, aliwaumba mtu mume na mtu mke, akasema, ‘Kwa sababu hiyo, mtu atamwacha babaye na mamaye, ataambatana na mkewe, na hao wawili watakuwa mwili mmoja?’ Hata wamekuwa si wawili tena, bali mwili mmoja. Basi aliowaunganisha Mungu, mwanadamu asiwatenganishe” (Injili ya Mathayo 19:4-6). “Mungu akawabarikia, Mungu akawaambia, ‘Zaeni, mkaongezeke, mkaijaze nchi, na kuitiisha’” (Mwanzo 1:28). Mitara, uzinifu, talaka, ushoga na kukataa uzazi ni kinyume cha mpango huo.
Muungano usiovunjika mpaka kufa kati ya mwanamume mmoja na mwanamke mmoja waliobatizwa, ambao unafanyika kwa makubaliano yao ya hiari ambayo yanathibitishwa na Mungu anayewatia neema zinazohitajika waweze kutimiza malengo ya ndoa, ni ishara ya muungano wa kiarusi wa Yesu na Kanisa.
Yesu aliweka sakramenti ya ndoa kwa sababu ya umuhimu wa familia kwa ustawi wa mume na mke, watoto, jamii na ufalme wa Mungu, na kwa sababu ya uzito wa majukumu yanayohusika. “Siku ya tatu palikuwa na arusi huko Kana, mji wa Galilaya; naye mama yake Yesu alikuwepo. Yesu naye alikuwa amealikwa arusini pamoja na wanafunzi wake” (Injili ya Yohane 2:1-2), akaleta divai bora ya ndoa sakramenti badala ya ndoa ya kimaumbile. Hivyo ametuandalia neema tuweze kushinda “ugumu wa mioyo” (Mathayo 19:8) unaohatarisha daima uzuri wa mpango wa Mungu kuhusu upendo mwaminifu katika ndoa. “Mungu aliona kila kitu alichokifanya, na tazama, ni chema sana” (Mwanzo 1:31).
Adhimisho la sakramenti ya ndoa

Harusi ni wito wa maana sana katika Kanisa Katoliki. Vijana huhimizwa waoane maana Kanisa na jamii vinahitaji kuwa na vizazi vya kesho. Bila ndoa, hamtakuwa na mustakabali wa Kanisa wala jamii.
Ndoa ya Wakristo ni sakramenti ya Yesu na Kanisa lake. “Njoo huku, nami nitakuonyesha yule Bibi arusi, mke wa Mwanakondoo” (Ufu 21:9). Wakiwa na ndoa halisi, mume na mke waliobatizwa ni ishara wazi ya hao wanaarusi wawili wasioonekana. “Kama vile Kanisa limtiivyo Kristo, vivyo hivyo wake nao wawatii waume zao katika kila jambo. Enyi waume, wapendeni wake zenu, kama Kristo naye alivyolipenda Kanisa, akajitoa kwa ajili yake” (Ef 5:24-25). Ndiyo sababu Mkatoliki hawezi kufunga ndoa bila ya kuhusisha Kanisa na kufuata taratibu zake.
Kwa kawaida Wakatoliki wanaiadhimisha wakati wa Misa, karamu ya arusi ya Mwanakondoo na Kanisa, lakini wanakubali Padre huwaleta pamoja bwana na bibi wawe kitu kimoja kilichofunganishwa kwa mapenzi. Yeye hutaka mashahidi na watu wote wasikie wakati maharusi wanachukua amri za kupendana maisha yao yote. Nao hupeana pete na kushangiliwa na wote waliojumuika kwa Misa. Kunako misa wakati huu, padre Sakramenti ya harusi hupewa hawa wawili maana wamekuwa kitu kimoja.
Hata hivyo, katika mazingira ya pekee ndoa ya Kikatoliki huweza kufungwa na wanaarusi mbele ya mashahidi wawili hata bila ya kuwepo padri
[1].
Kumbe Waorthodoksi wanahesabu baraka ya padri kuwa sehemu ya lazima ya sakramenti, ambayo wanaarusi wanapewa.
Kubariki ndoa kwa Waprotestanti
Martin Luther aliona sakramenti sharti iwe alama iliyowekwa na Yesu Kristo mwenyewe, lakini ndoa ni sehemu ya utaratibu wa uumbaji uliotangulia kuja kwa Yesu.
Kwa sababu hiyohiyo Waprotestanti wengi hawakubali ndoa kuwa sakramenti na wanabariki tu ndoa iliyofungwa kufuatana na sheria za dola.
Viungo vya nje
 Barua ya Papa Leo XIII kuhusu Ndoa ya Kikristo

Jamii:Liturujia
Jamii:Sakramenti


Rebeca Z. Gyumi ni mwanzilishi na Mkurugenzi Mtendaji katika Msichana Initiative, asasi isiyo ya kiserikali ya Tanzania ambayo inalenga kumpa mtoto wa kike kupitia elimu, na kushughulikia changamoto muhimu ambazo hupunguza haki ya msichana ya kupata elimu.
Amefanya kazi kwa zaidi ya miaka 8 na Femina, shirika lililopangwa vijana kama utu wa TV na mtetezi wa vijana.
Maisha ya mapema na elimu
Rebeca alizaliwa mkoani Dodoma nchini Tanzania. Alikwenda Shule ya Msingi ya Mazengo huko Dodoma kwa ajili ya elimu yake ya msingi. Alipata elimu yake ya sekondari kutoka Sekondari ya Siku ya Kikuyu katika Dodoma na baadaye akaenda Kilakala High School mjini Morogoro kwa ngazi ya juu. Kisha akaenda Chuo Kikuu cha Dar es Salaam ambapo alihitimu na Sheria
Kazi
Mwanasheria kwa taaluma, Rebeca alifuatilia na kushinda kesi muhimu juu ya ndoa za utotoni, kwa njia ya ombi aliyoifunga katika Mahakama Kuu ya Tanzania ili kupinga Sheria ya Ndoa ya Tanzania ya mwaka wa 1971 ambayo iliwawezesha wasichana wa chini ya miaka 14 kuolewa. Uamuzi ambao ulileta umri mdogo wa ndoa kuwa miaka 18 kwa wavulana na wasichana.[1]
Rebeca ana uzoefu mkubwa juu ya ushirikiano wa vijana na utetezi; amekuwa mbele ya kutetea masuala mbalimbali ya vijana kwa njia ya mashirika ambayo amekuwa mwanachama wake na kupitia mipango yake binafsi kama kujitolea na balozi.
Amekwenda sehemu mbalimbali za Tanzania kuwashirikisha vijana kujadili masuala yao makubwa kutokana na ushiriki wa kiraia, afya ya kujamiiana na uzazi na haki na uwezeshaji wa kiuchumi. Tabia yake ya ujasiri katika kuzungumzia masuala ya vijana nchini Tanzania ilimpa jukwaa kwa jopo na kuwezesha vikao tofauti vya taifa na kimataifa na kuzingatia vijana na wasichana
Amepata uaminifu miongoni mwa vijana wengi nchini Tanzania ambayo imesababisha kuwa mwenyekiti, msimamizi na mshiriki wa bodi kwa mipango mbalimbali ya vijana. Rebeca aliwahi kuwa Makamu wa Rais wa Chama cha Tanzania cha Alumni Serikali ya Marekani (TUSSAA), Msaidizi wa mguu wa Trek4Mandela Tanzania na anakaa kwenye bodi ya SNV-Netherlands, Mradi wa Ajira ya Vijana (OYE). Aliongoza na kuimarisha Jukwaa la Taifa la Katiba ya Vijana Julai 2013. Forum ilikusanya vijana kutoka bara la Tanzania na Zanzibar kujadili, kutathmini na kuthibitisha rasimu ya Katiba na kuja na mapendekezo ya usambazaji wa tume ya marekebisho.
Aliongoza Baraza la Taifa la Vijana wa Jumuiya ya Vijana kwa kutetea utekelezaji wa Baraza la Vijana la Taifa, ambalo limeongoza kuingizwa kwa Baraza la Vijana la Taifa katika Katiba iliyopendekezwa na kupitishwa kwa Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
Mwaka 2015 alisababisha kampeni ya uchaguzi wa msichana kwa uchaguzi mkuu wa Tanzania, kuhakikisha kuwa ajenda ya vijana na wasichana hasa iliwasilishwa kwa wanasiasa kuendeleza katika manifesto zao, na wasichana hasa walitiwa moyo na kuwezeshwa kushiriki katika uchaguzi mkuu. Hii ilihusisha kufanya kazi na Global Peace Foundation nchini Tanzania na kutetea ushiriki wa amani wakati wa mchakato wa uchaguzi.
Alizungumza katika mjadala "Innovation ya Teknolojia: kutumia vyombo vya habari vya kijamii kuunganisha elimu ya kijamii na fedha" katika Mkutano wa Kimataifa wa Aflatoun, Nairobi Kenya. Ambapo lengo lilikuwa ni jinsi ya kubuni mpango wa vijana na kuzingatia maendeleo ya teknolojia na matumizi ya vyombo vya habari mpya na kijamii
Mnamo Novemba, 2013, alichaguliwa na ubalozi wa Marekani Tanzania chini ya Idara ya Marekani ya kuhudhuria Mpango wa Uongozi wa Kimataifa wa Watalii (IVLP) kwa vijana wenye uwezekano wa uongozi. Alishinda tuzo ya uzinduzi wa IVLP wa 2017 kwa ajili ya uvumbuzi wa kijamii na mabadiliko ya ushindi wake wa ajabu katika Mahakama Kuu
Anajulikana kwa sauti yake na kujitolea katika kuendeleza haki za wanawake vijana na ushiriki kutoka ngazi ya kitaifa, kikanda na kimataifa. Mwaka 2012 alikuwa balozi na mratibu wa kampeni ya kitaifa chini ya serikali kupitia Mamlaka ya Elimu ya Tanzania (TEA). Kampeni hiyo ilikuwa na lengo la kupata fedha kwa ajili ya ujenzi wa hosteli za wasichana katika mikoa 8 nchini Tanzania na wasichana waliookolewa ambao walipaswa kutembea umbali mrefu shuleni, au kuacha kabisa.
Oktoba 2016 alialikwa kuwa Spika kuu katika kumbukumbu ya UNICEF ya Siku ya Kimataifa ya Mtoto Mtoto, New York, USA. Na alipewa tuzo ya  'Ajira ya Mabadiliko ya Jamii'  kutambua kazi iliyofanywa na Rebeca na Initiative Msichana kushinda kesi muhimu ya mahakama mwezi Julai ambayo ilimaliza masharti ya kisheria kuruhusu ndoa ya watoto nchini.
Aliweka na Melinda Gates kujadili juu ya wanawake wadogo kushiriki katika kilimo kidogo, changamoto na uwezekano wa ufumbuzi mwaka 2016.
Alikuwa ni mtaalam wa Siku ya Kimataifa ya Wanawake, Mabadiliko ya Kuvutia: Mwanamke kwa mwanamke, majadiliano juu ya suala la usawa wa kijinsia na umuhimu wa kuwawezesha wanawake na wasichana kwa maendeleo ya jamii tarehe 8 Machi, 2014.
Anashiriki katika kampeni mbalimbali duniani kwa kuhamasisha rasilimali kwa mipango, ambayo inafanya kazi kwa masuala ya wasichana. Mnamo Novemba 2016 alikuwa amehusishwa na Wasichana wasio Wanaharusi katika uhamasishaji wa rasilimali kwa ajili ya mipango ya ndoa ya watoto duniani. Yeye ni kati ya wanachama 9 duniani kote wa mwanachama wa kamati ya ushauri wa UNICEF - UNFPA juu ya mpango wa kimataifa wa kumalizia ndoa za watoto. Rebeca inahusika katika kampeni mbalimbali na misaada ya kijamii kama kujitolea na balozi, kutetea shule salama na elimu bora kwa wanafunzi wa Tanzania.
Ameandika uchapishaji na makala kadhaa kuhusu masuala ya vijana na wasichana. Mnamo mwaka wa 2016 alikuwa na nafasi ya kuandika Mchapisho wa Ripoti ya Kuokoa Watoto ya Watoto "Kila Mtoto Mwisho".
Rebeca ni kutambuliwa kitaifa na kimataifa kwa kazi yake katika kuendeleza haki za vijana na wasichana. Aliitwa 2016 malengo ya kimataifa ya UNICEF ya kushinda tuzo kwa kazi yake katika kuendeleza haki za wasichana Tanzania. Aliitwa jina kati ya Wanawake wa mwaka wa 2016 wa Afrika na gazeti la New African Woman.  Rebeca ni Shaper Global ya Baraza la Uchumi wa Dunia na Chuo Kikuu cha Cape Town Viongozi wa Vijana.
Mwezi ya Desemba 2018 alipokea Tuzo la Haki za Binadamu la Umoja a Kimataifa kwa jitihada zake za kutetea haki za wasichana na wanawake.[2]

Jamii:Watu walio hai
jamii:wikipedia Editathon 2018
Jamii:Wanawake wa Tanzania

Je,Rebeca Z. Gyumi alizaliwa katika mkoa gani nchini Tanzania?


Morogoro ni jina la mji, wilaya na mkoa wa Tanzania.
Mkoa wa Morogoro ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania wenye Postikodi namba 67000. Umepakana na mikoa ya Tanga, Pwani, Lindi, Ruvuma, Iringa, Dodoma na Arusha.
Eneo lake ni km² 72 939, ambapo kuna wakazi 2,218,492 (mwaka 2012). Hivyo Morogoro ni kati ya mikoa mikubwa zaidi ya Tanzania.
Utawala
Mkoa ulikuwa na wilaya sita ambazo ndizo (idadi ya wakazi kwa mabano):
Kilosa (489,513), Kilombero (322,779), Morogoro Vijijini (263,920), Morogoro Mjini (228,863), Mvomero (260,525), Ulanga (194,209). Mwaka 2012 imeongezwa wilaya mpya ya Gairo.
Wakazi walio wengi hukalia wilaya za kaskazini. Robo yao huishi katika miji ya mkoa.

Eneo
Eneo la Mkoa wa Morogoro liko katikati ya mikoa ya pwani ya Bahari Hindi na Nyanda za Juu.
Kuna tambarare za chini kama vile Ifakara / Kilombero, pia milima ya juu kama Uluguru penye mlima wa Kimhandu wenye 2646 m juu ya UB.
Mito mikubwa ni Wami na Ruvu inayoanza kwenye milima ya Uluguru. Ruvu ndiyo mto wa kutoa maji ya Daressalaam.
Karibu nusu ya eneo la Mkoa wa Morogoro ni hifadhi za wanyama za Mikumi na Udzungwa na sehemu ya eneo la kuwinda wanyama la Selous.
Wakazi
Kabila kubwa ni la Waluguru waliotoa jina kwa mji wa Morogoro pamoja na milima ya Uluguru.
Makabila mengine makubwa zaidi ni Wangulu, Wakagulu, Wasagala, Wapogolo, Wandamba, Wabena, Wambungu, Wakutu na Wavidunda.
Upande wa dini, karibu nusu ni Waislamu na nusu ni Wakristo.
Mawasiliano
Barabara Kuu za lami za Dar es Salaam - Morogoro - Mbeya - Zambia/Malawi na Daressalaam - Morogoro - Dodoma hupita eneo la mkoa pamoja na reli ya kati Dar es Salaam - Morogoro - Dodoma - Kigoma / Mwanza. Reli ya TAZARA hupita wilaya ya Kilombero.
Uchumi
Ardhi ya Morogoro ina takribani rutuba ya kufaa kwa mazao mengi. Lakini kilimo kinategemea hali ya mvua.
Karibu nusu ya eneo la mashamba  yote hulimwa mahindi.
Mazao ya sokoni hulimwa milimani.
Mkoa wa Morogoro ni eneo lililojaliwa na Mungu kwa uzalishaji wa sukari kwa wingi. Hasa Wilaya ya Kilombero ina mashamba makubwa ya miwa.
Hifadhi za mkoa
Inabidi zitunzwe hifadhi mbalimbali zinazopatikana katika mkoa wa Morogoro kwa sababu kutunzwa kwa hifadhi hizo kunaweza kukaleta faida mbalimbali kama vile: pesa za kigeni na pia maendeleo katika lugha mbalimbali.
Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
Gairo	:	mbunge ni 	Ahmed Shabiby	(CCM)
Kilombero	:	mbunge ni 	Peter Lijualikali	(Chadema)
Kilosa	:	mbunge ni 	Baraka Bawazir	(CCM)
Mikumi	:	mbunge ni 	Joseph Haule	(Chadema)
Mlimba	:	mbunge ni 	Suzan Kiwanga	(Chadema)
Morogoro Kusini	:	mbunge ni 	Prosper Joseph Mbena	(CCM)
Morogoro Kusini Mashariki	:	mbunge ni 	Omar Tibweta Mgumba	(CCM)
Morogoro Mjini	:	mbunge ni 	Abood Mohamed Abdul Aziz	(CCM)
Mvomero	:	mbunge ni 	Ahmed Sadiq Murad	(CCM)
Ulanga Magharibi/ Malinyi	:	mbunge ni 	Dk.  Hadji Mponda	(CCM)
Ulanga Mashariki	:	mbunge ni 	Goodluck Mlinga (CCM)
Tazama pia
Kata za Mkoa wa Morogoro
Orodha ya milima ya mkoa wa Morogoro
Orodha ya mito ya mkoa wa Morogoro
Viungo vya nje

M

Mto wa Tigris ina urefu wa kilomita ngapi?


ሃግሬ ኤርትራ
Hagärä Ertra

(Bendera ya Eritrea)(Coat of Arms of Eritrea) Kaulimbiu ya Taifa: Nie nieWimbo wa TaifaErtra, Ertra, ErtraLugha za TaifaTigrinya, Kiarabu
na KiingerezaMji MkuuAsmaraRaisIsaias AfwerkiEneo
- Total
- % MajiKadiriwa 101th
 117,600 km²
 AchaIdadi ya Watu
- Makadirio (2014)
- Jumla (2002)
- Chumo cha Umma kugawa na EneoKadiriwa 107th
 6,380,803
 4,298,269
 51.8/km² (154th)GDP (PPP)
- Jumla
- Kwa Kila Raia (Per capita)
2005 estimate
 4,250 (155th)
917 (177th)Uhuru
- Kadirifu
- BarabaraKutoka Ethiopia (Uhebeshi)
Mai 29, 1991
Mai 24, 1993FedhaNakfaSaa za EneoUTC +3Intaneti TLD.erKodi ya simu291
Eritrea ni nchi ya Afrika kaskazini-mashariki.
Upande wa Magharibi imepakana na Sudan, upande wa Kusini imepakana na Ethiopia, na Kusini-Mashariki kuna nchi ya Djibouti. Mashariki na Kusini-Mashariki Eritrea ina pwani ndefu ya Bahari ya Shamu. Eneo hili lote hujulikana pia kama Pembe ya Afrika.
Jina
Jina la nchi limetungwa mnamo mwaka 1890 na wakoloni wa Italia kutokana na neno la Kigiriki "erythraîa" linalomaanisha “bahari nyekundu”. Hii ni kwa sababu Bahari ya Shamu iliitwa "Sinus Erythraeus" na mabaharia Wagiriki au “Mare Erythraeum” kwa Kilatini na Waroma wa kale – maana yake ni "bahari nyekundu" – kwa Kiingereza “Red Sea”.
Jiografia

Eritrea iko katika eneo la Pembe la Afrika na ina Bahari ya Shamu upande wa kaskazini mashariki. Kwa mchanga wa pwani uliyo eneo kame pahali pa kutega samaki ni Funguvisiwa vya Dahlak.
Eneo ambalo liko kwa milima kusini si kame vile, lakini hali ya hewa ni poa. Mlima wa juu zaidi ni Soira, ambao uko kati ya Nchi Eritrea, mita 3018 juu ya bahari.
Miji
Mji mkuu wa Eritrea ni Asmara na miji mingine ni kama vile mji wa bandari Assab kusini mashariki, na pia miji kama Massawa na Keren.
Eneo

Eritrea imegawiwa katika maeneo 6:
Kati (Maekel)
Anseba
Kisini ziwa lekundu (Debubawi-Keih-Bahri)
Kaskazini ziwa lekundu (Semienawi-Keih-Bahri)
Kusini (Debub)
Gash-Barka
Historia

Hadi karne ya 19 maeneo ya Eritrea yalikuwa sehemu ya Ethiopia.
Pwani ilikaa karne nyingi chini ya utawala wa Uturuki au baadaye Misri kama nchi zenye nguvu kwenye Bahari ya Shamu.
Historia ya Eritrea kama eneo la pekee jinsi ilivyopata uhuru mwisho wa karne ya 20 ilianza na ukoloni wa Italia.
Mwanzo wa ukoloni wa Italia
Mnamo Novemba 1869 kampuni ya biashara ya Kiitalia ya Rubattino ilinunua bandari ya Assab kutoka kwa sultani wa Afar. Ilikuwa inatafuta kituo kwa meli zake zilizoanza kupita katika bahari ya Shamu baada ya kufunguliwa kwa Mfereji wa Suez mwaka uleule.
Serikali ya Misri ilipinga mapatano hayo kwa sababu ilidai eneo lilikuwa chini ya amri yake. Makubaliano hayakufikiwa hadi 1882, serikali ya Italia ilipochukua moja kwa moja mali ya kampuni kama koloni lake la kwanza katika Afrika.
Tangu kuporomoka kwa utawala wa Misri nchini Sudan, baada ya vita vya Al-Mahdi, Misri ilijiondoa pia katika pwani ya kusini mwa bahari ya Shamu. Italia ilitumia nafasi hiyo na tarehe 5 Februari 1885 ilipeleka wanajeshi mjini Massawa na kuitangaza kuwa koloni lake.
Waitalia waliendelea kuunganisha maeneo yao ya Assab na Massawa. Baadaye walijaribu kupanua utawala wao kutoka tambarare za pwani hadi nyanda za juu zilizokuwa chini ya Dola la Ethiopia.
Negus Yohanne IV hakufurahia kufika kwa Italia kwa sababu aliamini ya kwamba Massawa iliahidiwa kwake baada ya kuwasaidia Wamisri kujiokoa mbele ya jeshi la Al-Mahdi. Hivyo upanuzi wa Italia katika nyanda za juu ulikutana na upinzani.
Tarehe 26 Januari 1887 jeshi la Waitalia 587 walioelekea kaskazini lilishambuliwa karibu na Massawa kwenye kijiji cha Dogali na kushindwa na Ras Alula aliyekuwa mtemi chini ya Negus ya Ethiopia. Waitalia walipaswa kuongeza wanajeshi 13,000 ili kuhakikisha utawala wao.
Mkataba wa Wuchale na mapigano ya Adowa
Baada ya Yohanne IV kufariki katika mapigano na jeshi la Al-Mahdi, Waitalia walichukua nafasi hiyo ya kuziingia nyanda za juu za Tigray na kujenga vituo vyao huko.
Mfalme mpya Menelik II tarehe 2 Mei 1889 aliutia sahihi mkataba wa Wuchale uliokubali utawala wa Italia juu ya kanda ya pwani pamoja na maeneo kadhaa ya nyanda za juu za Tigray.
Waitalia walijaribu kumdanganya Negus katika mkataba huo kwa kuingiza maneno katika nakala ya Kiitalia yaliyosema "Ethiopia itakuwa chini ya ulinzi wa Italia". Menelik baada ya kuelewa haya alikana mkataba.
Italia ilijibu kwa kuvamia Ethiopia kwa jeshi kubwa. Jeshi hilo lilishindwa na Waethiopia katika mapigano ya Adowa tarehe 1 Machi 1896. Italia ilipaswa kukubali uhuru wa Ethiopia katika mkataba wa amani tarehe 26 Oktoba 1896. Ethiopia ilikubali mamlaka ya Italia juu ya koloni lake katika kaskazini.
Koloni la Eritrea
Baada ya kumaliza mashindano na Ethiopia, Italia tarehe 1 Januari 1890 iliunganisha maeneo yake yote katika koloni lililoitwa Eritrea kufuatana na jina la kale "Bahari ya Eritrea".
Katika kipindi hiki cha utawala wa kikoloni Eritrea ilitokea kama jamii na eneo la pekee. Koloni la Eritrea liliunganisha maeneo matatu yenye tabia za pekee:
kanda la pwani lililokuwa na historia ndefu ya biashara na mawasiliano na Uarabuni ng'ambo ya Bahari ya Shamu
kanda la Sahel katika kaskazini-magharibi lililowahi kuwa sehemu ya Sudan
kanda la nyanda za juu liliwahi kuwa sehemu ya utamaduni wa Watigray Wakristo
Italia ilianzisha miradi ya kufanya Eritrea chanzo cha malighafi kwa ajili ya uchumi wa Italia. Kijiji cha Asmara katika nyanda za juu kilikuwa mji mkuu wa koloni na kupanuliwa kuwa mji kwa ajili ya walowezi Waitalia. Asmara ilipambwa na majengo mazuri ya kisasa.
Katika miaka ya 1930 idadi ya motokaa zilizoendeshwa Asmara ilishinda idadi ya magari ya binafsi mjini Roma. Urithi huo wa majengo umekuwa sababu ya kuingiza Asmara katika orodha ya Urithi wa dunia ya UNESCO.
Waitalia walipanga na kujenga miji mingine kama vitovu vya biashara, mabandari, vituo vya kijeshi au vya kiuchumi.
Idadi ya wakazi wote ilikadiriwa kuwa takriban 200,000 mwaka 1890. Idadi hiyo iliongezeka haraka kufikia zaidi ya 600,000 mnamo 1939. Mabadiliko makubwa yalitokea hasa katika nyanda za juu ambako walowezi Waitalia walianzisha mashamba yao na miji mikubwa zaidi ilijengwa.
Idadi ya wasemaji wa Kitigrinya iliongezeka kutoka asilimia 35 mwaka 1905 kuwa asilimia 54 mwaka 1939.
Mwisho wa vita kati ya vikundi mbalimbali na kupatikana kwa huduma za kiafya pamoja na kuongezeka kwa upatikanaji wa chakula, vyote vilichangia katika kuongezeka kwa idadi ya watu.
Kati ya mabadiliko makubwa ulikuwa ujenzi wa barabara na reli kati ya Massawa, Asmara, Keren na Agordat. Viwanda kadhaa vilianzishwa, pia migodi ya kuchimba mawe au madini.
Sehemu za Waeritrea waliingia katika maisha ya ajira ya kibepari. Hivyo maarifa ya wakazi wa Eritrea hasa katika nyanda za juu yalikuwa tofauti na wenzao katika Ethiopia yenyewe walioendelea kuishi chini ya utaratibu wa kikabaila. Waeritrea walisukumwa katika maisha ya kisasa na uchumi wa fedha.

Hadi mwaka 1940 Eritrea ilikuwa tayari na tabaka la wafanyakazi wa viwandani na katika miji pia tabaka la wasomi wenye elimu ya kisasa.
Baada ya Mussolini kushika serikali, siasa ya Italia ilibadilika. Wafashisti walidharau Waafrika na kuanzisha siasa ya ubaguzi wa rangi. Wenyeji walipewa tu shughuli duni kabisa katika utumishi wa serikali.
Italia ya kifashisti ilifanya mipango ya kulipizia kisasi mapigano ya Adowa ikiandaa vita dhidi ya Ethiopia. Vita vilianza mwaka 1935 kutoka ardhi ya Eritrea. Silaha mpya za Italia (zikiwemo za kikemikali) zilishinda jeshi la Negus, hivyo Ethiopia yote ikawa koloni la Italia kwa miaka michache.
Waitalia walishindwa katika Vita Vikuu vya Pili ya Dunia mwaka 1941, ambapo Waingereza waliteka Ethiopia pamoja na Eritrea.
Baada ya vita vikuu vya pili
Waingereza walitawala Eritrea hadi 1952.
Mwaka huo Umoja wa Mataifa ulikabidhi Eritrea kwa Ethiopia kama eneo la pekee lenye serikali na bunge lake katika shirikisho.
Mfalme wa Ethiopia, Haile Selassie hakupendezwa na utaratibu huoː alilenga kuunganisha tena Eritrea na Ethiopia na kwa mbinu mbalimbali alipata kura ya bunge la Eritrea ya kujivunja na kuwa jimbo la Ethiopia (1962).
Vita vya kupigania uhuru
Baada ya tukio hilo vikundi vya wanamgambo walienda porini kupigania kwa silaha uhuru wa Eritrea.
Vita vya Uhuru wa Eritrea vilitambakaa mwaka 1974 baada ya ufalme kupinduliwa na Umakisti kuingia na rundo la Jeshi lililoitwa Derg kuchukuwa mamlaka, na baadaye kuvamia Eritrea. Ukorofi wa serikali ya Mengistu Haile Mariam ilifanya mengi kuongeza waliotumaini uhuru wa Eritrea katika miaka ya 1980.
Ukombozi wa Eritrea ulitegemea rundo la Eritrean Liberation Front (ELF), ambayo pia inaitwa "Jebha", na Eritrean People's Liberation Front (EPLF), ambaye pia inaitwa "Shaabia". ELF ilikuwa na Waislamu wengi wa pwani na wahifadhi wa tedo za wananchi, na EPLF wengi Wakristo kutoka nyanda za juu za Tigrayi waamini Makisti-ULenin. ELF ilisaidiwa na wafadhili Waarabu, na EPLF kutoka nchi za kikomunisti zilizokuwa upande wa Urusi, lakini badaye nchi hizo zikapinduka na kusaidia Derg ya Mengistu Haile Mariam. ELF na EPLF hazikuweza kufanya kazi pamoja na kwa hiyo EPLF ikaimaliza ELF na kuendelea kutafuta uhuru.
Vita vya uhuru viliisha mwaka 1991, Waeritrea na waasi Waethiopia kutoka Tigray walishinda jeshi la Ethiopia na kuteka Addis Ababa; serikali ya Derg ikaanguka miaka miwili baadaye.
Eritrea huru
Baada ya kura ya wakazi wa Eritrea kukubali karibu kwa kauli moja, uhuru wa nchi ulitangazwa tarehe 24 Mei 1993 na kukubaliwa kimataifa.
Tangu hapo nchi inaendeshwa na chama kimoja bila uchaguzi.
Awali uhusiano na serikali mpya ya Ethiopia ulikuwa mzuri, lakini baada ya miaka ya kwanza ulizorota.
Mwaka 1998 kulitokea vita kati ya Eritrea na Ethiopia vilivyokwisha na ushindi wa Ethiopia. Wanajeshi la kulinda amani la UM wanajaribu kutunza hali ya kutopigana.
Kiongozi wa EPLF, Isaias Afewerki, akawa Rais. Eritrea (EPLF or Shaebia), ikawa chama pekee kinachotawala Eritrea kwa sheria na kubadilisha jina People's Front for Democracy and Justice (PFDJ).
Mwaka 1998, vita vya mpaka na Ethiopia vilileta kifo kwa wanajeshi wengi kwa nchi zote mbili, na Eritrea uchumi wake ukafifia na wananchi wakahangaika sana. Umma wa nchi ukanza kuhama na uchumi kukosa maendeleo. Eritrea ni nchi moja ya Afrika ambapo kuna shida ya mabomu ya ardhi. Serikali ya Ethiopia iliwafukuza WaEritrea ambao waiishi Ethiopia ama watu waliokuwa na utamaduni wa Eritrea baada ya vita na Eritrea. Hii iliwaletea Waeritrea shida na uhamaji.
Hata baada ya kuonyesha maendeleo kidogo kwa uchumi na siasa, serikali ya Eritrea inanyanyasa magazeti na waandishi na pia watu kwa siasa. Serikali yenyewe hata haijaweza kuweka Katiba mpya na kuleta kura ya kidemokrasia.
Baadaye, serikali ya Eritrea imeweza kusisitiza desturi ya ukoloni wa Waitalia ambayo inadai Kanisa na Dini kujiandikisha kwa serikali na kupewa ruhusa wa kuhubiri. Dini zilizopewa ruhusa na serikali ni Kanisa la Kiorthodoksi la Eritrea, Kanisa Katholiki, Kanisa la Mekane Yesus (Walutheri) na Uislamu. Nyingine zote, hasa zenye itikadi kali zimebanwa kote nchini.[1]
Vita vya Eritrea na Ethiopia viliisha mwaka 2000 kwa mashauriano yanayojulikana kama Mapatano ya Algiers. Mojawapo ya makubaliano lilikuwa kuanzisha Muungano wa kimataifa wa kuweka amani, ambao unajulikana kama Muungano wa Kimataifa wa misheni ya Eritrea na Ethiopia (UNMEE); Walinda amani 4,000 wa UM wamebaki kutoka mwezi Agosti 2004.
Makubaliano mengine ya Algiers yalikuwa kuanzisha usawazisho wa mwisho wa mpaka uliyobishaniwa kati ya Eritrea na Ethiopia. Komisheni iliyokuwa na madaraka kutoka kwa UM, iliyoitwa Komisheni ya Mpaka wa Ethiopia na Eritrea (EEBC), baada ya mashauriano mrefu, ilikata maamuzi ya mwisho mnamo Aprili 2002, lakini maamuzi yao yakakataliwa na Ethiopia.
Kutoka Oktoba 2005 bishano la mpaka bado limebaki kuwa swali, hata kama umakini na mkomo wa vita unaangaliwa kwa kazo.Wanajeshi wa kulinda amani wa UM wanajaribu kutunza hali ya kutopigana.
Siasa

Bunge la Taifa la viti 150, liliyotekezwa mwaka 1993 baada ya Uhuru, lilimchagua Rais wa sasa, Isaias Afewerki. Kura za nchi huwa zinapangwa na kupanguliwa.
Shina za taarifa madaraka za kutangaza habari kwa siasa za nyumbani Eritrea haziko; na Septemba 2001 serikali ilifunga vyombo vya habari vya binafsi, na watu wanaopinga serikali hufungwa bila kushtakiwa. Hii yote ni kutoka taarifa ya washufu wa ulimwengu, kama Waangalizi wa haki za Kibinadamu (Human Rights Watch) na Wakombozi wa Kimataifa (Amnesty International).
Mambo ya nje yanahusu vita na Ethiopia, Sudan na Jibuti. Baada ya wajumbe wa serikali ya Eritrea wa Idara ya mambo ya kigeni kuenda Sudan, ushirikiano umeanza kuwa wa kawaida. Bishano na Ethiopia bado ni wazo kubwa la chuki ambalo limemfanya Rais kuuambia Umoja wa Mataifa ichukue hatua. Uagizaji huu umeelezwa kwa barua kumi na moja za Rais[2].
Watu
Wakazi wa Eritrea walikadiriwa kuwa 6,380,803 mwaka 2014.
Makabila makubwa ni Watigrinya (55%) na Watigre (30%), ambao wote wawanazungumza lugha za Kiafrika-Kiasia.
Nchi haina lugha rasmi ili kuheshimu sawasawa lugha zote. Hata hivyo Kitigrinya, Kiarabu na Kiingereza vina nafasi za pekee.
Serikali inatambua rasmi Kanisa la Kiorthodoksi la Eritrea, Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiinjili la Kilutheri pamoja na Uislamu. Makadirio yanatofautiana: Wakristo kwa jumla ni 50-68%, Waislamu 36-48%.
Mwaka 2004 Idara ya taifa ya Marekani (U.S. State Department) iliamua kwamba Eritrea ni Nchi mahsusi ya kufuatiliwa (Country of Particular Concern, au CPC) kwa kufinya uhuru wa dini.
Tazama pia
Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
Demografia ya Afrika
Uchumi wa Eritrea
Tanbihi

Jamii:Nchi za Afrika
Jamii:Umoja wa Afrika
Jamii:Bahari ya Shamu


Nishati ya nyuklia (pia: nishati ya atomi, ing. nuclear energy) ni matumizi ya nishati inayopatikana ndani ya kiini cha atomi. Atomi ni kitu kidogo sana lakini inatunza ndani yake nishati kubwa ambayo ni ya lazima kwa kushika pamoja neutroni na protoni ndani ya kiini chake. Wakati muundo wa kiini cha atomi unabadilishwa, sehemu ya nishati hii inapatikana. Nishati inayotokea hapo inaweza kutumiwa katika mitambo. Inapatikana hasa kwa njia ya joto ambalo kwa kawaida linatumiwa kuchemsha maji yanayozungusha rafadha za kutengenezea umeme.
Teknolojia ya nishati ya nyuklia ina uwezo wa kuzalisha umeme kwa viwango vikubwa. Takriban asilimia 15 ya umeme wote unaotengenezwa duniani unatokana na nishati ya nyuklia [1].
Kwa upande mwingine nishati ya nyuklia ina matatizo na hatari ambazo ni pamoja na ajali na mnururisho hatari. Tatizo lisilo na utatuzi bado ni suala la kutunza salama zile takataka nururifu hatari zinazobaki baadaye kwa muda wa miaka elfu kadhaa.
Misingi ya kifizikia

Kuna namna tatu za kutumia nishati iliyomo ndani ya atomi:
mbunguo nyuklia (nuclear decay),
mwatuko nyuklia (fission),  na
myeyungano nyuklia (fusion).
Kati ya hizi tatu myeyungano nyuklia bado iko katika hali ya majaribio. Mbunguo nyuklia ni mchakato asilia unaotokea katika ganda la dunia na kuchangia kwenye joto lililopo chini ya uso wa dunia. Katika nchi mbalimbali joto hilo linatumiwa kwa njia ya maji ya moto kutoka vilindi vya ardhi.
Nishati ya nyuklia inayozalishwa kiteknolojia siku hizi inapatikana kwa njia ya mwatuko nyuklia yaani kwa kupasua atomi katika matanuri ya nyuklia.
Kiini cha atomi hufanywa na nyutroni na protoni. Kuna njia ya kupasua atomi hizi: kazi hiyo huitwa mwatuko nyuklia. Wakati wa mwatuko nyuklia nyutroni na protoni zinaachana na kuwa atomi mpya mbili, nyutroni kadhaa zinawekwa huru pamoja na sehemu ya nguvu iliyohitajika hadi sasa kushika chembe zote ndani ya kiini.

Kupasuliwa kwa atomi (mwatuko nyuklia) hutekelezwa kwa kufyatulia neutroni zinazopiga kiini cha atomi na kukipasua. Kazi hii inatekelezwa kwa kutumia tabia nururifu ya urani au plutoni. Urani si elementi imara maana kila baada ya muda fulani atomi moja ya urani inajigawa na kutupa nje sehemu ya chembe za kiini chake, hasa nyutroni. Kama idadi kubwa ya kutosha ya urani inakusanywa mahali pamoja chembe hizo zitagonga kiini kingine cha urani na kusababisha kupasuliwa kwake. Hapo ni tena nyutroni mpya zinazoachishwa katika mazingira na kugongana tena na viini vingine vya atomi za urani na kadhalika. Mmenyuko huo unaendelea. Katika mitambo ya tanuri nyuklia mwatuko huo wa atomi unaongozwa na kuna kiasi fulani tu ya urani kinachoingizwa katika mchakato huo na kinachotokea ni mmenyuko mfululizo unaosimamiwa na kutumiwa kwa kuzalisha joto. Mwendo wa mmenyuko unatawaliwa kwa kuongeza au kupunguza vizuizi vya mata inayozuia mwendo wa nyutroni (kama vile kadimi, boroni au kinywe) kati ya vipande vya urani.
Kama urani yote iliyopo mahali pamoja pa karibu inaruhusiwa kuathiriwa na neutroni zinazojitokeza, mchakato huo wa mmenyuko mfululizo unatokea haraka sana, katika sehemu ya nukta, na nishati yote hupatikana mara moja kwa umbo la mlipuko wa nyuklia. Mbinu hiyo inatumiwa katika bomu la nyuklia.
Pale ambako mchakato huu unaendeshwa kunatokea viwango vikubwa vya joto linalotumiwa kwa kuzalisha umeme.
Matanuri ya nyuklia yanatumia ama urani au plutoni. Atomi hizi zikipigwa na nyutroni zinaelekea kupasuka na kuwa atomi mbili nyepesi zaidi. Nishati inayopatikana katika mchakato huo ni kubwa. Gramu 1 ya Urani-235 au Plutoni-239 inatoa nishati ya joto sawa na kuchoma tani 2.8 za makaamawe, tani 10 za makaa kahawia au tani 1.9 za mafuta.
Urani ni elementi nururifu ya kufaa inayotokea kiasili ilhali imesambazwa katika ardhi bila kufikia kiwango cha kuanzisha mmenyuko [2]. Plutoni inatokea katika matanuri ya nyuklia.
Historia ya matumizi ya nishati ya nyuklia
Majaribio ya kwanza ya kugundua unururifu yalitekelezwa mnamo mwaka 1890 na Antoine Henri Becquerel, Marie Curie na Pierre Curie na wengine.
Otto Hahn na Fritz Strassmann waligundua mwaka 1938 mwatuko nyuklia wa urani. Mwaka 1939 Lise Meitner na Otto Frisch walifaulu kutoa maelezo yake katika nadharia ya fizikia.
Frédéric Joliot-Curie na Irène Joliot-Curie waliweza kuonyesha ya kwamba pia mmenyuko mfulizo unawezekana na hivi kudokeza nafasi nyingi za matumuzi ya mwatuko nyuklia.
Ilionekana pia ya kwamba kiwango kikubwa ya nishati kinachoweza kupatikana kinaruhusu kutengezeza silaha kali sana.
Habari hiyo ilisambaa kati ya wanafizikia duniani mwaka 1939. Mwaka uleule Vita Kuu ya Pili ya Dunia ilianza, na mara serikali za Ujerumani, Marekani na Umoja wa Kisovyeti zilikusanya wataalamu kwa kusudi la kugundua njia za kutumia elimu hiyo kwa kutengeneza silaha.
Ilikuwa huko Marekani kwamba serikali iliingiza pesa nyingi katika ujenzi wa taasisi mpya na tangu mwaka 1942 mradi wa Manhattan ulilenga kutengeneza silaha ya nyuklia. Zaidi ya watu 100,000 walishiriki, wataalamu wa fizikia pamoja na wahandisi na wafanyakazi.
Mwezi wa Julai 1945 mlipuko wa kwanza wa nyuklia ulifaulu. Wakati ule vita kuu katika Ulaya ilikuwa imekwisha tayari. Kwa hiyo mabomu mawili yaliyoweza kutengenezwa yaliangushwa kwa ndege huko Japani kwenye miji ya Hiroshima na Nagasaki.
Wajerumani hawakufaulu hadi mwisho wa vita kumaliza utengenezaji wa silaha ya nyuklia – ilionekana baadaye ya kwamba wataalamu viongozi Wajerumani walikuwa na wasiwasi kama kweli walitaka kukubali silaha za aina hii kutokana na uharibifu wake mkubwa.
Baada ya vita wataalamu waliendelea kufanya utafiti wa kuunda matanuri ya nyuklia kwa shabaha ya kutumia nishati nyuklia kwa matumizi ya kiraia – lakini pia kwa sababu tanuri nyuklia ilikuwa lazima kwa kutengeneza plutoni kwa ajili ya silaha kali zaidi.
Tanuri nyuklia ya kwanza kwa ajili ya uzalishaji wa umeme ulianza kazi mwaka 1951 nchini Marekani.[3]
Tanuri nyuklia la kwanza lililotengeneza umeme kwa ajili ya nyumba za watu na viwanda lilikuwa mwaka 1954 kituo cha Obninsk karibu na mji wa Moscow nchini Urusi, kikifuatwa na kituo cha Calder Hall, Sellafield huko Uingereza.
Kuanzia hapo vituo vya matanuri nyuklia vilianza kusambaa haraka katika nchi za viwanda. Uwezo wa kuzalisha umeme ulikua haraka pia. Ilhali kituo cha kwanza Marekani kilikuwa na uwezo wa kilowati 100, kituo cha kwanza cha Kirusi na megawati 5, vituo vya baadaye vilifikia zaidi ya gigawati moja. Mnamo mwaka 1990 uwezo wa vituo vyote duniani ulikuwa wa takriban gigawati 300, na mwaka 2005 wa gigawati 366.
Tangu miaka ya 1990 ongezeko la matanuri nyuklia likapungua. Mipango mingi ya ujenzi wa matanuri ilifutwa tena kabla ya ujenzi. Sababu zake zilikuwa mbalimbali, pamoja na kupanda kwa gharama, upinzani wa wananchi dhidi ya teknolojia ya nyuklia, suala la kushughulikia takataka na ajali zilizotokea kwenye matanuri ya nyuklia.
Uchumi wa nishati ya nyuklia
Tangu kuanzishwa kwa teknolojia hii kulikuwa na matumaini ya kwamba matanuri nyuklia yatazalisha umeme kwa bei ndogo sana. Kwa kweli gharama za fueli nyuklia na uendeshaji wa vituo hivi ni za chini.
Lakini gharama za kutengeneza matanuri nyuklia ni ya juu. Sababu yake ni hasa sheria nyingi zinazohusu majengo haya. Sheria hizi zimesababishwa na hatari ya ajali kubwa inayoweza kutoa uchafu hatari hewani na kwenye maji na kuhatarisha mali na afya ya wananchi. Gharama kubwa zinatokea pia baada ya muda wa matumizi wa kituo cha nyuklia kwa sababu kubomoa majengo na mashine kunachukua muda mrefu, hasahasa kwa sababu metali na saruji za sehemu za ndani zimekuwa nururifu na ubomoaji unapaswa kutekelezwa polepole na makampuni ya pekee, tena baada ya kipindi cha miaka baada ya mwisho wa kazi ya tanuri kwa kusubiri kupoa kwa unururifu.
Suala ambalo bado halina usuluhisho ni suala la bima. Hakuna kampuni inayoweza kutoa ahadi ya bima kwa uharibifu wote unaoweza kutokea baada ya ajali kubwa. Hata kama wataalamu wanaona uwezekano wa ajali kubwa ya aina hii ni ndogo sana, bado haiwezekani kupata bima kamili. Kwa hiyo ni azimio la serikali kuwa tayari kusaidia hapo kwa pesa za umma kama ajali kubwa inatokea.
Hali hii imefanya nishati nyuklia kuwa nishati ambayo matumizi yake haiwezi kuamuliwa kiuchumi pekee lakini pia kisiasa. Hivyo majadiliano juu ya nishati hii yamesababisha kutokea kwa vyama vipya vya siasa vinavyopinga matumizi ya nishati nyuklia na kuathiri siasa ya nchi mbalimbali.
Baada ya ajali mbili za Chernobyl (Ukraine, mwaka 1986) na Fukushima (Japani, mwaka 2011) imeonekana ya kwamba gharama zilikuwa za juu mno.
Pia suala la kutunza takataka nururifu halijapata usuluhisho. Takataka hiyo itaendelea kuwa nururifu na hatari kwa afya kwa kipindi cha miaka elfu kadhaa. Hadi sasa hakuna nchi iliyopata mahali pa kudumu ambako takataka hii inaweza kutunzwa salama kwa milenia inayokuja.
Matatizo ya nishati ya nyuklia
Matatizo ya matumizi ya nishati nyuklia ni hasa pamoja na ajali nyuklia, kuathiriwa kwa watu na mnururisho kutoka ajali, fueli au takataka, utunzaji wa takataka nururifu, na mashaka juu ya gharama kwa jumla.
Ajali nyuklia
Hadi mwaka 2014 ajali kadhaa zilitokea na kuathiri maoni ya watu duniani kuhusu nishati hii. Ajali zilizojulikana sana zilikuwa pamoja na:
Ajali ya nyuklia ya Three Mile Island huko Marekani mwaka 1979 ambako teknolojia ya kupoza joto ndani ya tanuri ilikwama na fueli ya nyuklia ilianza kuyeyushwa; hakuna watu waliojeruhiwa na kupata hasara kiafya lakini hatari ilikuwepo kwa muda.
Ajali ya nyuklia ya Chernobyl nchini Ukraine mwaka 1986 ambako tanuri nyuklia ilishika joto hadi kuharibiwa kabisa; idadi kubwa ya mata nururifu ilitoka nje; hadi leo (2014) kuna maeneo makubwa yasiyoweza kukaliwa na watu; hektari milioni 1.5 katika Ukraine, Urusi na Byelorusi haziwezi kutumiwa hadi leo. Wananchi 130,000 walipaswa kuondoka katika nyumba zao na hawajaweza kurudi. Takriban watu 50 walikufa kutokana na unururifu, na maelfu kadhaa (hadi 9000) wamekadiriwa kuwa walipata magonjwa ya kansa kwa sababu ya unururifu waliopokea. Katika nchi nyingi za Ulaya mazao mbalimbali yaliathiriwa na hayakuweza kutumiwa kwa muda wa wiki au miezi kadhaa kwa sababu upepo ulipeleka vumbi na mvua yenye nururisho ya Chernobyl kwa umbali wa kilomita elfu kadhaa.
Ajali ya nyuklia ya Fukushima nchini Japani mwaka 2011 ilisababishwa na tetemeko la ardhi na mawimbi ya tsunami. Kituo kilikuwa na matanuri nyuklia 6 na 4 ambayo yaliharibika kabisa. Katika matanuri 3 fueli katika kiini cha tanuri iliyeyuka. Idadi kubwa ya mata nururifu ilitoka nje. Hata kama sehemu kubwa ya mata hii ilitelemka baharini kuna takriban watu 150,000 waliopaswa kuondoka katika nyumba zao ambao hawezi kurudi kwa miaka ijayo. Hakuna watu waliokufa mara moja kutokana na mnururisho lakini matibabu yanategemea kupatikana kwa wagonjwa wa kansa mbalimbali katika miaka ijayo, na idadi yao imekadiriwa kuwa kati ya 100 na 1000 kutokana na unururifu. Shughuli za kusafisha mahali zinaendelea kwa miaka ijayo kwa sababu bado kuna kiasi kikubwa cha maji nururifu ndani ya majengo.[4]
Watetezi wa matumizi ya nishati ya nyuklia wanasema ya kwamba hadi sasa ni watu wachache waliokufa au kupata hasara kutokana na ajali hizo kulingana na njia nyingine za kuzalisha umeme. Kuzalisha umeme kwa kutumia makaa mawe, mafuta ya petroli, gesi asilia na umememaji kulisababisha vifo vingi kuliko nishati ya nyuklia.[5][6][7]
Lakini hasara za njia nyingine za kuzalisha nishati hutokea kwa njia ya ajali ndogo zinazoathiri watu wachache na eneo dogo zaidi katika mazingira ya vituo vya umeme au pale makaa yanapochimbwa au mafuta kusafirishwa. Kinyume chake ajali za nyuklia zina uwezo wa kuathiri watu wengi na maeneo makubwa jinsi ilivyoonekana katika ajali za Chernobyl na Fukushima. Gharama za kuhamisha maelfu ya watu, kuwajengea nyumba mpya, kujenga upya viwanda na kadhalika ni kubwa sana na hadi sasa hakuna kampuni iliyokuwa tayari kutoa bima kwa ajili ya ajali za nyuklia.[8]
Takataka nyuklia
Takataka kutoka tanuri nyuklia inaendelea kuwa nururifu kwa muda mrefu sana. Urani inayotokea kwa mchanganyiko na madini nyingine si nururifu sana katika hali asilia. Lakini baada ya kusafishwa na kuingizwa katika tanuri nyuklia na kuingia katika mchakato wa mwatuko nyuklia elementi nyingine zinatokea mle kama vile Plutoni au Neptuni au isotopi nururifu za elementi nyingine. Hii takataka ni hatari sana kutokana unururifu wake wa juu. Sehemu ya isotopi hizi zinaendelea kuwa nururifu kwa muda wa miaka elfu kadhaa; Plutoni ni hatari kwa muda wa miaka mia elfu na zaidi kutegemeana na kiasi chake. Kwa hiyo ni lazima kuweka takataka hii mahali salama kabisa pasipopatikana kwa binadamu na ambako nururisho haiwezi kufikia watu au kutoka nje na kuingia katika maji na hewa.
Hadi 2014 mahali pa aina hii hapajapatikana. Wala huko Urusi wala China wala Marekani ghala ya kudumu kwa takataka nururifu zimejengwa kutokana na mashaka kati ya wataalamu na wananchi kama mahali palipopendekezwa ni salama kweli. Uswidi, Ufini na Marekani zina mipango kwa ajili ya takataka nururifu sana. Nchi mbalimbali zina ghala kwa takataka yenye unururifu hafifu. Lakini kuna mifano ambayo imeonekana ya kwamba ghala hizi hazikufaa, kwa mfano baada ya miaka 20 maji yameingia mle.
Marejeo

Jamii:Nishati
Jamii:Kemia
Jamii:Fizikia
Jamii:Hifadhi ya mazingira

Ni nani mwanzilishi wa kifaa cha kuzalisha nishati duniani?