వాయువ్య చైనా లోని తారిమ్ నదీ బేసిన్ లో లభ్యం అయిన క్రీ.పూ. ఒకటి, రెండు సహాస్రాబ్దిల నాటి కాకసాయిడ్ జాతికి చెందిన ప్రజల యొక్క మమ్మీలను తారిమ్ మమ్మీలు గా వ్యవహరిస్తారు. ఈ మమ్మీలు క్రీ.పూ 2000 నుండి క్రీ.శ. 100 మధ్య కాలాలకు చెందినవి. ప్రాథమికంగా తొలి కంచుయుగపు నాగరికతా కాలానికి చెందినవి. వీటిని పశ్చిమ యురేషియా మూల ప్రాంతాలనుంచి చైనా లోని తారిం బేసిన్ ప్రాంతానికి వలస వచ్చిన ఆదిమ ఇండో-యూరోపియన్ తెగ ప్రజలకు చెందినవిగా భావించారు. తక్లమకాన్ ఎడారి ప్రాంతంలో ఈ మమ్మీలు వెలికితీయబడటంతో వీటిని తక్లమకాన్ మమ్మీలుగా పిలుస్తారు. వీరు మాట్లాడే భాష ప్రాచీన ఇండో-యూరోపియన్ భాషా కుటుంబానికి చెందిన తొకేరియన్ భాష అయివుండవచ్చని భావించినందున వీటిని తొకేరియన్ మమ్మీలుగా కూడా పిలిచారు
ఈ మమ్మీల ప్రాచీనతకన్నా ప్రధానంగా కొట్టొచ్చినట్లు కనిపించే యూరోపియన్ ముఖకవళికలు, లక్షణాలుతో కూడిన భౌతిక రూపాలు మరియు వీటి పాశ్చాత్య వస్తు సంస్కృతి (Western material Culture) పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల, పురా మానవ శాస్రవేత్తల (anthropologists) దృష్టిని విశేషంగా ఆకర్షించాయి. దీనికి కారణం చైనీయులు మంగోలాయిడ్ కు చెందిన జాతి ప్రజలు కాగా అదే చైనా దేశంలో లభ్యమైన తారిమ్ మమ్మీలు మాత్రం కాకసాయిడ్ జాతికి చెందిన ప్రజలవి కావడం. అంతే కాక ఆయా సమాధులలో ఈ మమ్మీలతో పాటు లభ్యం అయిన వస్తు సంస్కృతి, పశ్చిమ యురేషియా ప్రాంతానికి చెందిన వస్తు సంస్కృతికి చెందినది కావడం.
వేలాది సంవత్సరాల క్రితమే పశ్చిమ యురేసియా ప్రాంతం నుంచి చైనాకు వలస వెళ్ళిన ప్రజల మమ్మీలు ఇవి. తమ దేశంలోనే వేలాది సంవత్సరాల క్రితం జీవించిన వీరి ఉనికిని గురించి ప్రాచీన చైనా చరిత్రకారులుకు కూడా తెలియరాలేదు. నేటి పురావస్తు శాస్రవేత్తలు ఈ మమ్మీలనుచైనా, యూరప్ ల కూడలి ప్రాంతాల వద్ద క్రీ. పూ. 2000 - క్రీ. పూ. 1000 ల మధ్య కాలంలో విలసిల్లిన ఒక ప్రాచీన నాగరికతకు చెందిన ప్రజలకు చెందినవిగా భావిస్తున్నారు.
తారిమ్ మమ్మీలు - లభ్యమైన ప్రదేశాలు
తారిం మమ్మీలు చైనా లోని షిన్జాంగ్–ఉయ్ఘర్ (Xinjiang-Uyghur) అటానమస్ ప్రాంతమలో గల తారిం నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో వున్న తక్లమకాన్ ఎడారిలో లభ్యం అయ్యాయి. ముఖ్యంగా తారిమ్ బేసిన్ దక్షిణ భాగంలోనూ, తూర్పు భాగంలోనూ ఈ మమ్మీలు అధికంగా లభ్యం అయ్యాయి.
దక్షిణ తారిమ్ బేసిన్ ప్రాంతంలో మమ్మీలు దొరికిన ప్రాంతాలు: ఖోటాన్ (Khotan), నియా (Niya), చెర్చాన్ (Cherchan), సాంపులా (Shanpula/ Sampul), యింగ్ పాన్ (Yingpan)
తూర్పు తారిమ్ బేసిన్ ప్రాంతంలో మమ్మీలు దొరికిన ప్రాంతాలు: లోప్ నర్ సరస్సు (Lop Nur) ప్రాంతం, షియౌహ్ (Xiaohe), కావ్రిజల్ (Qäwrighul), తుర్ఫాన్ సమీపంలోని సుబేషీ (Subeshi) ప్రాంతం, వూపు (Wupu), క్రోరాన్ (Kroran), కుముల్ (Qumul) ప్రాంతాలు
చరిత్ర - పురావస్తు అన్వేషణలు
చరిత్ర
క్రీ.పూ. 126 లో హాన్ రాజ వంశానికి చెందిన దూత, అన్వేషకుడు Zhang Qian తొలిసారిగా మధ్య ఆసియా గురించిన సాధికార సమాచారం చైనాకు తెలియచేసాడు. వాయువ్య చైనాలోని షిన్జాంగ్ (Xinjiang) ప్రాంతంలోని ఎడారి రాజ్యాలలో కనిపించిన గ్రీకు ప్రభావాన్ని గురించి పేర్కొన్నాడు. ఆ తరువాత క్రీ .శ. 1 వ శతాబ్ధానికి చెందిన రోమన్ రచయిత ప్లీనీ (Pliny the elder) హిమాలయాలకు ఆవతల వైపు వున్న భూభాగంలో సాధారణ మానవ ఎత్తును మించిన ఎత్తుతో, నీలి రంగు కళ్ళు, లేత రంగు జుత్తు గల జాతి ప్రజలు నివసిస్తున్నారని తెలియచేసాడు. వీరు కీచు గొంతుకతో మట్లాడే ప్రజలుగా పేర్కొన్నాడు. ఇది తారిమ్ బేసిన్ లో నివసిస్తున్న ప్రాచీన యురేషియన్ ప్రజలను ఉద్దేశించి కావచ్చు. సిల్క్ రోడ్ వాణిజ్య కాలంలో కూడా ఈ ఎడారి అంచులలో ఒయాసిస్ నగరాలు గొప్ప వాణిజ్య కేంద్రాలుగా వికసించినప్పటికీ ఎడారి మధ్య ప్రాంతాలలో నాగరికతా జీవనం వున్నట్లు బయటి ప్రపంచానికి తెలియరాలేదు.
పురావస్తు అన్వేషణలు

19 వ శతాబ్దం చివరివరకూ దుర్భేధ్యమైన తక్లమకాన్ ఎడారి అంతర్భాగాలలో మానవులు నివసించిన జాడే లేదని ప్రపంచం భావించింది. అయితే 19 వ శతాబ్దం చివరిలో యూరోపియన్ అన్వేషకులు, పురావస్తు శాస్రవేత్తలు ఈ ఎడారిని పురావస్తువుల కోసం అన్వేషిస్తున్నప్పుడు ఎడారి ఇసుకదిబ్బలలో కూరుకుపోయిన పురాతన మమ్మీలను కనుగొన్నారు. వీటిలో అతి ప్రాచీనమైన మమ్మీ క్రీ. పూ. 1800 సంవత్సరాల నాటిది కాగా ఇటీవలి మమ్మీ క్రీ.పూ. 200 నాటిది. అంటే తోకేరియన్ నాగరికతకు ముందు కాలం నాటిది.
ఈ ఎడారిలో అంతరించిపోయిన ప్రాచీన నాగరికతా అవశేషాలను అన్వేషించి వెలుగులోనికి తెచ్చిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు, అన్వేషకులలో అతి ముఖ్యులు.
బ్రిటీష్ -హంగేరియన్ కు చెందిన ఆర్కియాలజిస్ట్ స్టెయిన్ (Sir Marc Aurel Stein) (1862-1943)
జర్మనీకు చెందిన స్వాన్ హెడిన్ (Sven Anders Hedin) (1865-1952)
స్వీడన్ కు చెందిన వాన్ లీ కాక్ (Albert Von Le Coq) (1860-1930)
ఫ్రాన్స్ కు చెందిన పెళ్ళికాట్ (Paul Eugene Pellicot) (1878-1945)
తరువాతి కాలంలో రష్యాకు చెందిన నికోలాయ్ జెవలాస్కి (Nikolai Przhevalsky), అమెరికాకు చెందిన ఎల్స్ వర్త్ హంటింగ్టన్ (Ellsworth Huntington), జపాన్కు చెందిన జూకొ తషిబానా (Zuicho Tachibana) లు ఇంకా జర్మనీ దేశాలకు చెందిన పురావస్తు పరిశోధకులు ఈ ఎడారిలో పురావస్తు అన్వేషణలు జరిపారు.
1896 లో స్వాన్ హెడిన్ ఎడారి మధ్యలో ప్రాచీన ఒయాసిస్ నగరమైన దాండన్ ఓలిక్ (Dandan Olik) ను కనుగొన్నాడు. 1900 లో హెడిన్ చేసిన అన్వేషణలో ఇసుకదిబ్బలలో కూరుకుపోయిన ప్రాచీన లౌలాన్ (Loulan) నగర శిథిల ఆనవాళ్ళు లభించాయి.
వీరి పురావస్తు అన్వేషణల కృషి ఫలితంగా ఈ ఎడారి మద్యన ఇసుక దిబ్బలలో పూడుకుపోయిన దాండన్ ఓలిక్ (Dandan Olik), లౌలాన్ (Loulan), నియా (Niya), ఎండరె (Endere), రవాక్ (Rawak), కార్డంగ్ (Kardong), మిరాన్ (Miran) వంటి ప్రాచీన నగరాల శిథిల ఆనవాళ్ళు కనుగొనబడ్డాయి. ఈ శిథిలాలలో లభ్యమైన క్రీ. శ. 1000 కాలంనాటి పురావస్తు సంపద ఈ ఎడారి ప్రాంతంలో ప్రాచీన కాలంలో విలసిల్లిన నాగరికత పై గల పర్షియన్, గ్రీకు, భారతీయ, బౌద్ధ ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది.
Lop nur ఉప్పు నీటి సరస్సుకు దగ్గరలో లౌలాన్ ప్రాచీన నగరం ఉంది. 1910 లో ఈ లౌలాన్ నగరానికి 175 కి. మీ. దూరంలో గల షియౌహ్ మూడి ( Xiaohe Mudi) వద్ద ఒక చిన్న వాగు (Creek) సమీపంలో ఓర్డెక్ (Ordek) అనే ఒక స్థానిక వేటగాడు ఇసుకదిబ్బల క్రింద పూడ్చబడ్డ 4000 సంవత్సరాల నాటి సమాధులను కనుగొన్నాడు. షియౌహ్ అనగా చిన్న నది లెదా వాగు అని అర్ధం. ఈ సమాధుల సముదాయంలో సుమారు 100 కు పైగా చెక్క స్తంభాలు ఒక ఇసుక దిబ్బపై నిలబెట్టినట్లు ఉన్నాయి. చిన్న నదీ స్మశానం (Small river cemetery) లేదా క్రీక్ సమాధులు (Creek Tombs) లేదా షియౌహ్ సమాధుల ప్రాంగణం (Xiaohe Tomb Complex) గా పిలవబడిన ఈ స్మశానంలో ఆనాడు పదుల సంఖ్యలో అతి భద్రంగా పదిలపరచ్బడిన పురాతన మమ్మీలు లభించాయి.
తదనంతరం స్వీడిష్ ఆర్కియాలజిస్ట్ బెర్గ్మాన్ (Folke Bergman) 1934 లో ఈ క్రీక్ సమాధుల స్థలాన్ని తిరిగి కనుగొన్నాడు. 1934 నాటికే తక్లమకాన్ ఎడారి ఇసుక దిబ్బలనుండి 200 కు పైగా మమ్మీలను వెలికితీయడం జరిగింది. తరువాత విస్మతికి లోనైన ఈ క్రీక్ సమాధుల సముదాయాన్ని తిరిగి 66 సంవత్సరాల అనంతరం GPS నావిగేషన్ ద్వారా చైనా అన్వేషకులు కనుగొనడంతో 2003 నుండి 2005 వరకూ ఇక్కడి విభిన్న పొరలలో వున్న అనేక మమ్మీలను బయటకు వెలికితీసారు. నేటికి తారిమ్ బేసిన్ లో ఎడారి ఇసుకలో పాతిపెట్టబడిన 500 కు పైగా మమ్మీలు భద్రంగా పదిలపరచబడిన స్థితిలో లభించాయి.
ఎద్దు తోలులో చుట్టబడిన ఈ మమ్మీలను కప్పివేస్తూ పడవ ఆకారపు శవ పేటికలు తలక్రిందులుగా మూతల మాదిరి వీటిపై బోర్లించబడి ఉన్నాయి. మమ్మీల అడుగు భాగం మాత్రం ఎడారి ఇసుకను తాకుతున్నాయి. బోర్లించిన పడవ ఆకారపు శవ పేటికలలో ఉంచబడిన ఈ శవాలు ఎడారి ఇసుక దిబ్బలలో ఉపరితలం నుంచి అతి తక్కువ లోతులలో (1 మీటర్ కంటే తక్కువ లోతులలోనే) పాతిపెట్టబడి వుండటం విశేషం. వారి సమాధికి గుర్తుగా పాతిపెట్టబడిన చోటునే సుమారు 10-13 అడుగుల పొడుగాటి చెక్క కర్రలను ఇసుక దిబ్బలలో స్తంభాలుగా నిలబెట్టారు.
తారిమ్ మమ్మీలు పదిలంగా ఉండటానికి కారణాలు
తారిమ్ మమ్మీలు ఈజిప్షియన్ మమ్మీల వలె లేపనాలతో పూయబడి కృత్తిమంగా భద్రపరచబడినవి కావు. ఇసుకలో పాతిపెట్టబడ్డ శవాలు ఎడారి వేడిమికి ఎండిపోయి ప్రకృతి సిద్ధంగా మమ్మీలుగా మారిపోయిన తరగతికి చెందినవి.
తక్లమకాన్ శీతల ఎడారి శుష్క వాతావరణం
ఎడారి ఇసుకనేల యొక్క లవణీయత (Salinity): శీతాకాలంలో ఈ ఎడారి ఇసుకనేలల లవణీయత 10 గ్రా./లీ. కలిగి వుండి ఉపరితలం కన్నా 5 రెట్లు ఎక్కువగా వుంటుంది.
శీతాకాలంలో ఉష్టోగ్రతలు మైనస్ డిగ్రీలకు పడిపోవడం. ఈ అతి శీతల ఉష్ణోగ్రతలు దేహం కుళ్ళిపోవడానికి తోడ్పడే బాక్టీరియాను నశింపచేస్తుంది.
పై కారణాల వల్ల తక్లమకాన్ శీతల ఎడారి, తారిమ్ బేసిన్ లో పూడ్చబెట్టిన శవాలను, వాటిని కప్పి ఉంచిన వస్త్రాలను సైతం వేలాది సంవత్సరాలు చెక్కు చెదరకుండా భద్రంగా ఉంచగలిగింది.
ఈజిప్షియన్ మమ్మీలకు తారిమ్ మమ్మీలకు తేడాలు
ప్రాచీనతతో పోలిస్తే తారిమ్ మమ్మీల కన్నా ఈజిప్షియన్ మమ్మీలు చాలా పురాతనమైనవి. అయినప్పటికీ కొన్ని అంశాలలో తారిమ్ మమ్మీలు ప్రత్యేకతను కలిగివున్నాయి.
ఈజిప్షియన్ మమ్మీలు పూర్తి స్థాయిలో ఏర్పడిన (well established) ఒక నాగరికతా సమాజానికి చెందినవి. కాగా తారిమ్ మమ్మీలు ఆసియా ఖండంలో ఇప్పటికీ అంతుపట్టని ఒక ప్రాచీన నాగరికతా సమాజానికి చెందినవిగా భావిస్తున్నారు.
ఈజిప్షియన్ మమ్మీలు ఉన్నత స్థాయి ప్రభు వర్గాలకు, ప్రముఖ వ్యక్తులకు చెందినవిగా కనిపిస్తాయి. వాటి వలన ఆ నాటి ఉన్నత స్థాయి, ప్రభు వర్గాలకు చెందిన విశేషాలు, వస్తు సంస్కృతీ మనకు తెలుస్తాయి. దీనికి విరుద్ధంగా తారిమ్ మమ్మీలు సాధారణ ప్రజలకు చెందినవి. అందువలన ఇవి సాధారణ ప్రజల విశేషాలు, వస్తు సంస్కృతులను తెలియచేస్తాయి.
ఈజిప్షియన్ మమ్మీలు కృత్తిమంగా పదిలపరచబడిన మమ్మీలు. తారిమ్ మమ్మీలు ఎడారి వేడిమికి ఎండిపోయి, ప్రకృతి సహజ సిద్ధంగా ఎడారి వాతావరణంలో భద్రంగా పదిలపరచబడిన మమ్మీలు. కృత్తిమ లేపనాలు, రసాయనాలుతో పూయబడి కట్టుదిట్టమైన వాతావరణంలో భద్రపరిచిన ఈజిప్షియన్ మమ్మీలతో పోలిస్తే వాటికన్నా ఏ విధమైన లేపనాలకు పూయబడకుండా, ప్రకృతి సహజసిద్ధంగా ఏర్పడిన తారిమ్ మమ్మీలే అత్యుత్తమంగా పదిలపరచబడిన మమ్మీలని (Perfectly preserved mummies) పురావస్తు నిపుణులు పేర్కొన్నారు.
తారిమ్ మమ్మీలకు చెందిన ప్రజల మూల నివాస స్థానం
తారిమ్ మమ్మీ ప్రజలు పశ్చిమ యురేషియా మూల ప్రాంతాలనుంచి వలస వచ్చిన ఆదిమ ఇండో-యూరోపియన్ తెగలకు చెందినవారు. వీరు మూల స్థానం నుండి మధ్య ఆసియాకు, తారిమ్ బేసిన్ ప్రాంతానికి ఎలా వలసకు వచ్చారు అనే విషయాన్ని వివరిస్తూ అనేక మంది అనేక ప్రతిపాదనలు చేసారు.
కుర్గాన్ ప్రతిపాదన

ఆదిమ ఇండో-యూరోపియన్ ప్రజల మూల నివాస స్థానాన్ని గుర్తించడానికి, వారి తదనంతర వలసల తీరును వివరించే అనేకానేక ప్రతిపాదనలలో నేడు ఎక్కువగా అంగీకారయోగ్యమైనది కుర్గాన్ ప్రతిపాదన. ఈ ప్రతిపాదన ప్రకారం సుమారుగా క్రీ.పూ. 4000 నుండి క్రీ.పూ. 1000 మధ్య కాలంలో నల్ల సముద్రం-కాస్పియన్ సముద్రం మధ్యన గల pontic steppe లేదా యూరేషియన్ గ్రేట్ స్టెప్పీ ప్రాంతాల నుండి సంచార జాతి పశుకాపరులైన (Nomadic pastoralists) ఆదిమ ఇండో-యూరోపియన్ ప్రజలు అనేక శాఖలుగా, అనేక దిశలలో వలస వెళ్ళారు.
మధ్య ఆసియా ప్రాంతానికి సంబంధించినంత వరకూ వీరి వలసలు రెండు అలల మాదిరి జరిగి, తత్ఫలితంగా వలసలు జరిగిన ప్రాంతాలలో ప్రధానంగా రెండు సంస్కృతులు ఏర్పడ్డాయి. అవి 1. అఫానసేవో సంస్కృతి ( Afanasevo culture) 2. ఆండ్రనోవో సంస్కృతి (Andronovo culture)
ఆ విధంగా స్టెప్పీ ప్రాంతాలనుండి బయలుదేరిన ఒక వలస శాఖ అయిన ఇండో-యూరోపియన్ ప్రజలు ఆసియా ఖండం వైపుగా ప్రయాణం సాగిస్తూ దక్షిణ సైబీరియా లోని మినుసినస్క్ (Minusinsk basin) కు, ఆల్తాయ్ పర్వత ప్రాంతాలకు వలస వచ్చి అఫానసేవో సంస్కృతిని (క్రీ.పూ. 3500 నుండి క్రీ. పూ. 2500 కాలంలో) ఏర్పరిచారు. తామ్ర లేదా కంచు యుగపు పురావస్తు నాగరికతకు చెందిన వీరు తోకేరియన్ భాష మాట్లాడేవారని భావించారు. వీరి తరువాత వీరి స్థానాన్ని భర్తీ చేస్తూ మరో అల మాదిరి వచ్చిన ఇండో-యూరోపియన్ ప్రజలు రెండు ప్రాంతాలలో రెండు సంస్కృతులు ఏర్పరిచారు.
సింతాష్టా సంస్కృతి (Sintashta culture): తూర్పు యూరప్, మధ్య ఆసియా ప్రాంతాలలోకి వలస వచ్చిన శాఖ (క్రీ.పూ. 2100 నుండి క్రీ.పూ. 1800 కాలంలో) సింతాష్టా సంస్కృతిని ఏర్పరిచారు. వీరు కంచు యుగపు పురావస్తు నాగరికతకు చెందినవారు. అయితే వీరికంటే కాస్త నిదానంగా తరువాతి కాలంలో వచ్చిన వలస వచ్చిన ప్రజలు సింతాష్టా సంస్కృతి కంటే చాలా విస్తృతిగా ఆండ్రనోవో సంస్కృతిని ఏర్పరిచారు.
ఆండ్రనోవో సంస్కృతి (Andronovo culture): పశ్చిమ సైబీరియాకు, కజకస్తాన్ ప్రాంతాలకు వలస వెళ్ళిన ఇండో-యూరోపియన్ శాఖ ప్రజలచే ఆండ్రనోవో సంస్కృతి (క్రీ.పూ. 1800 నుండి క్రీ. పూ. 900 కాలంలో) విలసిల్లింది. వీరు కూడా కంచు యుగపు పురావస్తు నాగరికతకు చెందినవారు. ఈ ఆండ్రనోవో సంస్కృతిని కొన్ని స్థానిక సంస్కృతుల సమ్మేళనంగా భావిస్తారు. ఆండ్రనోవో సంస్కృతికి చెందిన ఒకానొక స్థానిక సంస్కృతి ఇండో-ఇరానియన్ శాఖ సంస్కృతి. ఈ ఇండో-ఇరానియన్ శాఖ ప్రజలు మరింత దక్షిణానికి వలస వెళ్లి ఇరానియన్ ప్రజలుగా మారారు. మరొక శాఖ ఇండో-ఆర్యన్ శాఖ ప్రజలు భారత దేశానికి వలసలు వచ్చి ఇండో-ఆర్యులుగా మారారు.
తారిమ్ మమ్మీలకు చెందిన ప్రజలు జన్యుపరంగా అఫానసేవో సంస్కృతి ప్రజల కన్నా, ఆండ్రనోవో సంస్కృతి ప్రజలకు సన్నిహితంగా ఉన్నారు.
ఎలిజబెత్ వేలాండ్ బార్బర్ ప్రతిపాదన
పురావస్తు పరిశోధకురాలు, చరిత్ర పూర్వయుగపు వస్త్ర నిపుణులు అయిన ఎలిజబెత్ వేలాండ్ బార్బర్ (Elizabeth Wayland Barber) ప్రకారం మధ్య ఆసియా దక్షిణాసియా, యూరప్ ప్రాంతాలలో విలసిల్లిన చారిత్రిక పూర్వయుగపు నాగరికతా సమాజాలు ఆయా ప్రాంతాలలో స్వతంత్రంగా అంకురించినవి కావు. చారిత్రిక పూర్వయుగంలో వేలాది సంవత్సరాల క్రితం పశ్చిమ యురేసియా లేదా పశ్చిమ మధ్య ఆసియా స్టెప్పీ ప్రాంతాలనుండి సంచార జాతి ప్రజలు (ఇండో-యూరోపియన్ ప్రజలు) అనేక శాఖలుగా అనేక దిశలలో వలస వెళ్ళారు. ఇలా క్రీ.పూ. 4000 నుండి వివిధ దిశలలో, వివిధ ప్రాంతాలలో భౌగోళిక సరిహద్దులను అధిగమిస్తూ వేలాది మైళ్ళు ప్రయాణం చేస్తూ వలస వెళ్ళిన వీరు, యూరప్, ఆసియాలలో చారిత్రిక పూర్వ యుగంలో విలసిల్లిన నాగరికతా సమాజాలకు (prehistoric civilizations of Europe and Asia) పూర్వికులుగా నిలిచారు.
ఆ విధంగా బయలుదేరిన ఒక వలస శాఖ అయిన ఇండో-యూరోపియన్ ప్రజలు పశ్చిమ యురేసియా లేదా పశ్చిమ ఆసియా స్టెప్పీ ప్రాంతాలనుండి బయలు దేరి క్రీ.పూ. 1, 2 సహస్రాబ్దాలలో తారిం బేసిన్ ప్రాంతానికి చేరుకొన్నారు. ఒయాసిస్ ప్రాంతాలలో స్థిరపడిన వీరు ఎడారి అంతటా చెల్లా చెదురుగా ఆవాసాలు ఏర్పాటు చేసుకొన్నారు. తుదకు వారు తారిం బేసిన్ నుండి బయటకు నెట్టివేయబడి ప్రసుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్, తరువాత ఉత్తర భారత్ లలో ప్రవేశించారు. క్రమేణా బౌద్ధులుగా మారిన వీరు క్రీ.పూ. 3 వ శతాబ్దానికి (గ్రీకు చక్రవర్తి అలెగ్జాండర్ దండయాత్ర అనంతరం) గ్రీకు కళల చేత ప్రభావితమైనారు. తుదకు సిల్క్ రోడ్ ద్వారా తిరుగు ప్రయాణం సాగించి షిన్జాంగ్–ఉయ్ఘర్ (Xinjiang-Uyghur) ప్రాంతానికి చేరుకోవడం, ఆవిధంగా తమతో పాటు తారిమ్ బేసిన్ ప్రాంతాలకి బౌద్ధంను, గాంధార కళారీతిని (గ్రీకో-రోమన్ కళను) పరిచయం చేసివుండవచ్చు.
భాష
ఈ తారిమ్ మమ్మీ ప్రజలు మాట్లాడే భాష గురించి తెలియదు. పెన్సిల్వేనియా యూనివర్సిటీ ప్రొఫెసర్, తారిం బేసిన్ ప్రాంతానికి సంబంధించిన చారిత్రిక పూర్వ నిపుణుడు అయిన విక్టర్ మెయిర్ (Victor H. Mair) ప్రకారం వీరి భాష తోకేరియన్ (Tokharian) భాష కావచ్చు. ఇది ప్రాచీన ఇండో-యూరోపియన్ భాషా కుటుంబానికి చెందిన ఒక ఉపశాఖ. క్రీ. శ. 500 నుంచి 900 వరకూ మధ్య గల కాలంలో తారిం బేసిన్ ప్రాంతంలోని ప్రజల వ్యవహారిక భాషగా వున్న తోకేరియన్ భాష ప్రస్తుతానికి అంతరించిపోయింది. తోకేరియన్ భాషలోని రాతప్రతులు (Manuscripts) తారిం బేసిన్ లో లభించాయి. అయితే తూర్పు ప్రాంతంలో మనుగడ సాధించినప్పటికి తోకేరియన్ భాషకు, ఇండో-ఇరానియన్ కు చెందిన 'Satum' భాషా కుటుంబంతో కన్నా యూరప్ కు చెందిన ‘Centum’ భాషా కుటుంబంతోనేకి సన్నిహిత సంబంధం కలిగివుంది. అసలు తారిం బేసిన్ లో తోకేరియన్ ప్రజల ఉనికికి సంబంధించి లభ్యమైన ప్రాథమిక ఆధారాల కన్నా రెండు వేల సంవత్సరాలకు పూర్వమే తారిం మమ్మీ ప్రజలు నివసించారు. అయితే విక్టర్ మెయిర్ ప్రకారం తారిం మమ్మీలకు చెందిన ప్రజల సంస్కృతిలో అవిచ్ఛన్నత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఆ ప్రజల ఆచారాలు వారి తదనంతరం క్రీ.శ.లో కొన్ని శతాబ్దాల వరకూ కూడా అవిచ్ఛన్నంగా కొనసాగుతూ వచ్చాయి.
మమ్మీలపై జన్యు పరిశోధనలు
ఈ పురాతన మమ్మీలు కాకసాయిడ్ జాతికి చెందిన ప్రజలుగా గుర్తించారు. తారిమ్ మమ్మీల పై విదేశీయులు చేసిన DNA జన్యు పరిశోధనల తొలి ఫలితాలు ప్రాథమికంగా వీరు యూరప్ నుండి వలస వచ్చిన వారిగానే తేల్చాయి. మమ్మీల పుర్రెలపై చేసిన చైనీయ అధ్యయనాలు కూడా ఈ ప్రాంతంలో తొలి నివాసీయులు ఆసియా ప్రజలు కాదనే తేల్చాయి.
అయితే 2007 లో జరిపిన ఆధునిక జన్యు విశ్లేషణలు ఈ తారిమ్ మమ్మీ ప్రజలు పశ్చిమ యురేషియాతో పాటు తూర్పు ఆసియా, దక్షిణ ఆసియా మూలాలను కూడా కలిగి వున్నారని తేల్చాయి. అంటే తారిమ్ మమ్మీలకు చెందిన ప్రజలు పశ్చిమ మరియు తూర్పు ప్రాంతాల ఉప మిశ్రమానికి చెందినవారిగా నిర్ధారించాయి. ముఖ్యంగా తండ్రి వైపు చూస్తే ప్రత్యేకంగా పశ్చిమ యురేషియా ప్రాంతం నుండి వచ్చిన వంశీయులకు చెందినవారిగా, తల్లి వైపు నుంచి చూస్తే పశ్చిమ యురేషియా మరియు తూర్పు యురేషియా ప్రాంతం నుండి వచ్చిన మిశ్రమ వంశీయులకు చెందినవారిగా వెల్లడించాయి.
చాంగ్ షున్ లోని జిలాన్ యూనివర్సిటీకు చెందిన హుయ్ జో (Hui Zhou) ఆధ్వర్యంలో ఒక నిపుణుల బృందం ఈ తారిమ్ మమ్మీలపై విస్తృతంగా ఆధునిక జన్యు పరిశోధనలు చేపట్టింది. ప్రాచీన Y క్రోమోజోము వారసత్వం ప్రకారం చూస్తే తూర్పు యూరప్, మధ్య ఆసియా, సైబీరియా ప్రాంతాల ప్రజలలో ముఖ్యంగా కనిపిస్తుంది. ఇది చైనీయ ప్రజలలో అరుదుగా కనిపిస్తున్నది. స్త్రీలకు అను వంశికంగా సంక్రమించే మైటోఖండ్రియా DNA ప్రకారం చూస్తే సైబీరియా, యూరప్ ప్రాంతాల ప్రజలలో పొసుగుతుంది. మమ్మీల ప్రాచీన Y క్రోమోజోము, మైటోఖండ్రియా DNA జన్యు అనువంశికత పై చేసిన పరిశోధనలు ఫలితంగా హుయ్ జో బృందం పశ్చిమ యురేషియా ప్రజలు తారిం బేసిన్ కు వలసలు రావడానికి ముందే (క్రీ. పూ. 4000 సంవత్సరాలకు పూర్వమే) సైబీరియన్ ప్రజలతో అంతర్గత వివాహాలు జరిగి వుండవచ్చని నిర్ధారణకు వచ్చింది.
తారిమ్ మమ్మీలకు చెందిన ప్రజల సంస్కృతి
ఈ మమ్మీలు కకేసియన్ జాతికి చెందిన ఆదిమ ఇండో-యూరోపియన్ ప్రజలకు చెందినవి. సుమారుగా 4000 సంవత్సరాల క్రితం తారిం బేసిన్ ప్రాంతంలో నివసించిన ఈ ప్రాచీన ఇండో-యూరోపియన్ ప్రజలు తొలి కంచుయుగపు కాలానికి చెందినవారుగా పేర్కొనవచ్చు. ఇండో యూరోపియన్ కు చెందిన వీరు కాకసాయిడ్ జాతి లక్షణాలైన రాగిరంగు లేదా గోధుమ రంగు జుత్తు, పొడుగాటి ముక్కు, స్పష్టంగా కనిపించే యూరోపియన్ ముఖకవళికలతో ఉన్నారు.
వీరు చారిత్రిక పూర్వయుగంలో పశ్చిమ యురేషియా మూల ప్రాంతాలనుంచి లేదా పశ్చిమ మధ్య ఆసియా స్టెప్పీ ప్రాంతాలనుండి వలస వచ్చిన ప్రాచీన ఇండో-యూరోపియన్ తెగ ప్రజలకు చెందినవారు. ఈ తెగ ప్రజలలో ఒక శాఖ 4000 సంవత్సరాల క్రితం సంచార పశుపాలకులుగా పశ్చిమ యురేషియా ప్రాంతం నుండి తారి బేసిన్ ప్రాంతానికి వలస వెళ్ళారు. అయితే తారిం బేసిన్ ప్రాంతంలో వీరు సంచార జీవితాన్ని వదిలిపెట్టి స్థిరజీవనాధారం కొనసాగించారని తెలుస్తుంది. ఒయాసిస్ లను ఆధారం చేసుకొని వీరు ఒకవైపు బార్లి, జొన్నలు, గోధుమలు సాగు చేస్తూ మరోవైపు గొర్రెల పెంపకం (Sheep farming), మేకల పెంపకం చేసేవారు. జున్ను తయారీ విధానం వీరికి తెలుసు. కుక్క, గుర్రం వీరికి తెలిసినట్లు సాక్ష్యాలు ఉన్నాయి. ఔషద మొక్కల సేకరించడం కూడా వారికి తెలుసు. Qäwrighul శ్మశానంలో మమ్మీలతో పాటు దొరికిన సామాగ్రిని పరిశీలిస్తే వారికి ఎఫెడ్రా (Ephedra) వంటి ఔషద మొక్కలను సేకరించడం తెలుసుననన్న విషయం అర్ధమవుతుంది. ప్రజలలో పచ్చబొట్టు (tattoos) వినియోగం వ్యాప్తిలో ఉంది. చేతులమీద, ముఖం మీద చిత్రమైన డిజైన్లలో వీరు చిత్రించుకొన్న పచ్చబొట్లు ఇప్పటికి చెక్కు చెదరకుండా ఈ మమ్మీల దేహంపై స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. స్త్రీల శిరోజాలంకరణ పోనీ టైల్ లతోను, డిజైన్లు చిత్రించిన జడల అల్లికలతోను వుండేది. మూడు పాయలతో జడను అల్లడం ఆనాటికే కనిపిస్తుంది. జుత్తు రంగు వేలాది సంవత్సరాలైనప్పటికి చెక్కు చెదరకుండా వుండడం విశేషం.
వస్తు సంస్కృతి

మమ్మీలతో పాటు శవపేటికలలో సాదారణ ప్రజలకు సంబంధించిన అనేక రకాలైన సామాగ్రి అందంగా నేయబడ్డ ధాన్యం బుట్టలు, తొడుగులు (Masks), వన మూలికలు, కంచు సామాగ్రి, నగలు, ఉన్ని వస్త్రాలు, దువ్వెనలు, విసనకర్రలు, ధాన్యాలు, బెబీ సీసా (Baby Bottle) మొదలైనవి దొరికాయి.
వీరి పడవ ఆకారపు సమాధుల ఆచారం వైకింగు (Vikings) ప్రజలలో సాధారణంగా కనిపిస్తుంది. వీరి శవపేటికల మీదుగా 13 అడిగుల పైబడి చెక్క స్తంభాలు (wooden poles) ఇసుక దిబ్బలలో నిలబెట్టబడి ఉన్నాయి. సమాధి చిహ్నాలుగా కనిపిస్తున్న ఈ పొడుగాటి చెక్క స్థంబాలను లింగ చిహ్నాలుగా ఆర్కియాలజిస్టులు నిర్ధారణకు వచ్చారు. స్త్రీ మమ్మీలు తాళ్ళపోగులతోతో నేసిన లోదుస్తులు (String undergarments) తో, పురుషులు నడుమును కవర్ చేస్తున్న ఉన్ని వస్త్రాలుతో (loin cloths) పాతిపెట్టబడి వుండడం కనిపిస్తున్నది. ఈ విధమైనలో దుస్తులతో, లింగ చిహ్నాలతో సమాధి చేయడం అనేది ఉత్తర యూరప్ కు చెందిన కంచు యుగపు ప్రజలలో కూడా కనిపిస్తుంది.
తారిమ్ మమ్మీలకు చెందిన ఇండో-యూరోపియన్ ప్రజలు ప్రధానంగా ట్యునిక్స్, పాంట్స్, బూట్లు, సాక్స్, టోపీలు ధరించేవారు. తలచుట్టూ ఉన్ని క్యాప్ ను, కాళ్ళకు తోలు బూట్లను ధరించడం సాధారణంగా కనిపిస్తుంది. వీరి టోపీలకు తాళ్ళు, ఈకలు కలిగివుండడం సాధారణ అంశం. వీరి ధరించిన పెద్ద ఉన్ని క్యాప్ లు తాడులతో చుట్టబడి, అంచులలో ఈకలతో వుండి టైలోరియన్ టోపీ (tylorean cap) లను స్ఫురణకు తెస్తాయి.
సాధారణంగా తారిమ్ మమ్మీల ప్రజలు ముదురు రంగులుతో వున్న ఉన్ని వస్త్రాలను ధరించేవారు. వీరి ధరించిన వస్త్రపు పోగుల అల్లికలో కనిపిస్తున్న నేత పరిజ్ఞానం చాలా విశిష్టమైనది. క్రీ. పూ. 2 వ సహస్రాబ్దిలో మనుగడ సాగించిన వీరి వస్త్రాల నేత అల్లికను పరిశీలిస్తే ఆ విధమైన నేత పరిజ్ఞానం అదే కాలంలో ఆస్ట్రియా లోని ఉప్పు గనుల ప్రాంతాలలోని హాల్ స్టాట్ సంస్కృతి (Hallstatt culture) కి చెందిన ప్రజలకు, స్కాటిష్ తదితర ప్రజలకు తెలిసిన నేత పరిజ్ఞానంతో అనేక రీతులలో సారూప్యతను కలిగివుంది అని నిపుణులు తెలియచేసారు. ప్రాచీన వస్త్ర నిపుణుల ప్రకారం వీరి వస్త్రాల అల్లిక డిజైన్ లో విశిష్టంగా కనిపించే ‘Diagnol Twill‘ నేత పరిజ్ఞానం వీరు మగ్గాన్ని వుపయోగించి ఉంటారని సూచిస్తుంది. క్రీ. పూ. 2 వ సహస్రాబ్దిలోనే యురేషియా ప్రజలకు తెలిసిన ఈ రకమైన వస్త్ర అల్లిక నమూనా టెక్నిక్ తారిమ్ బేసిన్ లాంటి సదూర మధ్య ఆసియా ప్రాంతంలో కూడా కనిపించడం విశేషం. అయితే ఒకే ఇండో-యూరోపియన్ కుటుంబానికి చెందిన ప్రజలైనప్పటికి అటు యూరప్ లోని స్కాటిష్ ప్రజలకు, ఇటు తారిం బేసిన్ ప్రజలకు ఈ అల్లిక నైపుణ్య పరిజ్ఞానం విడివిడిగానే సంక్రమించి ఉండవచ్చు. ఏది ఏమైనప్పటికీ చైనా ప్రజలకు కూడా తెలియని విశిష్టమైన నేత అల్లిక టెక్నిక్ క్రీ. పూ. 2000 ప్రాంతంలోనే తారిమ్ మమ్మీలకు చెందిన ప్రజలకు తెలియడం అనేది సామాన్య విషయం కాదు. అది ఆ కాలంలో మధ్య ఆసియాలో పురోగమించిన గొప్ప సాంకేతికాభివృద్ధికి చిహ్నంగా చెప్పవచ్చును.
వీరి సమాధులలో కంచు సామాగ్రి కూడా లభ్యమైంది. షిన్ జియాంగ్ (Xinjiang) ప్రాంతంలో కంచు యుగం క్రీ. పూ 2000 నుంచి క్రీ.పూ. 400 వరకు నెలకొంది. నిజానికి క్ర్రీ. పూ. 2వ సహస్రాబ్దంలో చైనా ప్రజలకు కూడా తెలియని కంచు వాడకం ఈ తారిమ్ ప్రజలకు తెలియడం మరో విశేషం. దీనిని బట్టి చైనా ప్రజలకు కంచు లోహ పరిజ్ఞానం మధ్య ఆసియా నుండి వలస వెళ్ళిన ఇండో-యూరోపియన్ ప్రజల నుంచే సంక్రమించి వుండడానికి అవకాశం ఉంది. ఆనాటి చైనీయులకు కూడా తెలియని చక్రం (wheel), కంచు వంటి లోహాలు, ఉన్నతమైన నేత పరిజ్ఞానంతో అల్లబడిన ఉన్ని వస్త్రాలు మొదలైనవి ఈ తారిం మమ్మీ సమాధుల వద్ద లభ్యం కావడాన్ని గమనిస్తే తారిం మమ్మీలకు చెందిన ప్రజలు పశ్చిమ యూరేసియా ప్రాంతం నుంచి వలస వచ్చిన వారని స్పష్టంగా సూచించడమే కాకుండా, వారు తమ సమకాలీన ప్రాచీన చైనా జాతి ప్రజలకంటే ఉన్నత స్థాయి సాంకేతికతకు అభివృద్ధి చెందారని తెలుస్తుంది.
రాజకీయ-సాంస్కృతిక వివాదం
తారిమ్ మమ్మీలు బయటపడిన ప్రాంతం వాయువ్య చైనాలోని షిన్జాంగ్–ఉయ్ఘర్ (Xinjiang-Uyghur) అటానమస్ ప్రాంతానికి చెందినది. చైనా దేశంలో అంతర్భాగంగా వున్న ఈ ప్రాంతం కజకస్తాన్, కిర్గిస్తాన్, పాకిస్తాన్ దేశాలతో సరిహద్దును కలిగివుంది. ఈ ఉయ్ఘర్ ప్రాంతంలో నేడు కోటి మందికి పైగా టర్కిష్ భాష మాట్లాడే ముస్లింలు (ఉయ్ఘర్లు) నివసిస్తున్నారు. వీరి ముఖకవళికలు తూర్పు ఆసియన్ ప్రజల కన్నా విభిన్నంగా వుంటూ యూరోపియన్ ప్రజలకు కాస్త దగ్గరగా కనిపిస్తాయి. అయితే గత 60 సంవత్సరాల క్రితం చైనా నుంచి వచ్చిన హాన్ ప్రజలు ఈ ప్రాంతంలో సెటిలర్స్ గా స్థిరపడ్డారు. అంటే షిన్జాంగ్–ఉయ్ఘర్ అటానమస్ ప్రాంతంలో మెజారిటీ ప్రజలుగా వున్న ముస్లింలు, సంస్కృతి రీత్యా బీజింగ్ కన్నా ఇస్తాంబుల్ కే చేరువగా ఉన్నారు. అందువలన ప్రస్తుతం ఈ ఉయ్ఘర్లు కి, హాన్ సెటిలర్స్ కి మధ్య సంస్కృతి పరమైన వివాదాలు తలెత్తుతూ అవి జాతిపరమైన ఉద్రిక్తతలకు దారి తీస్తున్నాయి.
చైనా దేశానికి సంబంధించినంతవరకూ ఈ ఉయ్ఘర్ ప్ర్రాంతం యొక్క ప్రాచీన చరిత్ర క్రీ.పూ. 2 వ శతాబ్దం నుండి మొదలవుతుంది. క్రీ.పూ. 2 వ శతాబ్దంలో హాన్ రాజ వంశం కాలంలో షిన్జాంగ్ (Xinjiang) పై సైనిక దండయాత్ర జరగడం, అప్పటినుంచి జనావాసరహితమైన షిన్జాంగ్ ప్రాంతం చైనా దేశంలో కలిసిపోయింది. అప్పటినుండి అనగా హాన్ రాజవంశం కాలం నుంచి చైనాకు షిన్జాంగ్–ఉయ్ఘర్ మీద చారిత్రిక హక్కు ఏర్పడింది. అంటే క్రీ.పూ. 2 వ శతాబ్దానికి ముందు వరకూ షిన్జాంగ్ ప్రాంతాన్ని కేవలం ఒక జనావాసరహిత ప్రాంతంగా చైనా చరిత్ర పేర్కొంటూ వచ్చింది. కాగా ఆ ప్రాంతంలో దొరికిన తారిమ్ మమ్మీలు వేలాది సంవత్సరాల చరిత్రను వెలికితీసాయి. అసలు హాన్ రాజ వంశం కాలానికి వేలాది సంవత్సరాలకు ముందుగానే ఉయ్ఘర్ ప్రాంతంలో ప్రజల ఉనికి ఉందని, అందులోను వారు సాంకేతికత అభివృద్ధిలో చైనా నదీ లోయ నాగరికతలను మించిపోయారని వెల్లడైంది. ముఖ్యంగా పశ్చిమం నుండి వచ్చిన, యూరోపేయన్ ముఖకవళికలతో కూడిన చైనేతర ప్రజల ఉనికి వుందని తేలడం చైనా ప్రభుత్వానికి సాంస్కృతిక పరంగా ఇబ్బందికరమైన పరిస్థితి కలిగించింది.
ఉయ్ఘర్ ప్రాంతంలో తారిమ్ మమ్మీలు వెలికితీత, వాటి జాతీయత చైనా దేశంలో రాజకీయంగా సాంస్కృతికంగా తీవ్ర చర్చలకు వివాదానికి దారితీసింది. కారణం ఈ ఉయ్ఘర్ ప్ర్రాంతం యొక్క తొలి మూల నివాసీయులు కాకసాయిడ్లు లేదా యూరోపియన్లు అని తెలియడమే. అంటే వీరికి ఆసియా మూలాలు లేకపోవడం మీడియాలోనూ, సాంస్కృతికంగా తీవ్ర చర్చలను రేకెత్తించింది. దీనికి తోడు తారిం మమ్మీల సమాధులలో లభ్యం అయిన వస్తు సంస్కృతీ పాశ్చాత్య యూరోపియన్ సంస్కృతిగా నిర్ధారించబడింది. ఇది నేటి చైనా దేశం పేర్కొనే ప్రాచీన చైనీయుల సంస్కృతికి పూర్తీ భిన్నంగా ఉంది. పైగా ఆ నాటి ప్రాచీన చైనా నదీ లోయ నాగరికతా ప్రజలకు కూడా తెలియని చక్రం (wheel), కంచు వంటి లోహాలు, ఉన్నితో అల్లిన వస్త్రాలు (woolen fabrics) ఈ తారిమ్ ప్రజలకు తెలిసాయి. దానితో ఉయ్ఘర్ వేర్పాటు జాతీయ ఉద్యమకారులకు ఈ ప్రాంతానికి మొట్ట మొదట వచ్చిన వారు పశ్చిమ యురేషియా నుంచి, మధ్య ఆసియా స్టెప్పీల నుండి వచ్చిన వారేనని, చైనా నదీ లోయల నుండి వచ్చిన వారు కాదని అవగతమైంది. దీనితో మొదటి నుంచి ఈ ప్రాంతం మీద చారిత్రికంగా తమకు గల హక్కు కోసం పోరాడే ఉయ్ఘర్ వేర్పాటు వాద జాతీయ ఉద్యమకారులకు ఈ తారిమ్ మమ్మీలు జాతీయ గౌరవచిహ్నాలుగా మారాయి. లౌలాన్ బ్యూటీ (Beauty of Loulan) వంటి మమ్మీలు ప్రముఖ వ్యక్తులుగా మారాయి. ఒకవిధంగా బయల్పడిన తారిం మమ్మీలు ఉయ్ఘర్ వేర్పాటు జాతీయ ఉద్యమకారులకు రాజకీయకంగా, సాంస్కృతిక ఊతం ఇచ్చాయి. చైనా ప్రభుత్వానికి చిక్కులు తెచ్చిపెట్టాయి.
చైనా ప్రభుత్వం కూడా తారిమ్ మమ్మీల వెలికితీత వల్ల, తమ ఎడారి భూభాగంలో చైనీయ జాతి ప్రజలు క్లెయిమ్ చేసుకొంటున్న సాంస్కృతిక వారసత్వపు హక్కుకు భంగం వాటిల్లుతుందని గమనించింది. ఫలితంగా విదేశీ ఆర్కియాలజిస్తులకు ఈ తారిమ్ మమ్మీలపై మరింత పరిశోధనలకు అవకాశం ఇస్తే, దాని మూలంగా ఈ ప్రాంతంలో చైనా ప్రాచీన సాంస్కృతిక వారసత్వం ఇంకా ఎంతమేరకు పశ్చిమ యూరప్ కు కోల్పోవవలసి వస్తున్నదనే ఆందోళన చైనాలో నెలకొంది. దానితో చైనా ప్రభుత్వం ఈ మమ్మీలమీద జన్యు పరీక్షలు జరపడానికి విదేశీ శాస్రవేత్తలను అనుమతించే విషయంలో చాలా కాలం అనాసక్తిని చూపడమే కాక విదేశీయులకు ఇచ్చిన పరిశోధనా అనుమతులను సైతం పక్కకు పెట్టింది. సొంతంగా చైనీయ శాస్రవేత్తలచే జన్యు పరిశోధనలు చేయించింది.
అయితే ఉయ్ఘర్లు క్రీ.శ. 9, 10 శతాబ్దాలకు ముందు ఈ ప్రాంతంలో కనిపించే అవకాశం లేదని చరిత్రకారులు ఉదహరిస్తారు. టర్కీ భాష మాట్లాడే ఉయ్ఘర్లు క్రీ.శ. 842 లో ఓర్కన్ ఉయ్ఘర్ రాజ్య పతనానంతరం మంగోలియా నుండి తారిం బేసిన్ కు వచ్చి అప్పటివరకూ తారిం బేసిన్ ప్రాంతంలో వ్యాప్తిలో నున్న తోకేరియన్ భాషకు, వారి సంస్కృతికి ముగింపు పలికారు. అంటే ఈ తారిమ్ బేసిన్ గల షిన్జాంగ్–ఉయ్ఘర్ ప్రాంతమలో క్రీ. శ. 9 వ శతాబ్దం వరకూ అడుగు పెట్టని ఉయ్ఘర్లు మాత్రం ఈ ప్రాంతంపై తమకు ఎప్పటినుంచో హక్కు వుందని పేర్కొంటూ దానికి సాక్ష్యంగా బయల్పడిన తారిమ్ మమ్మీలను ఉదహరిస్తున్నారు. దానితో షాంగై (చైనా) లోని ఫూడాన్ యునివర్సిటికి చెందిన ప్రముఖ చైనీయ జన్యు పరిశోధకులు లీజిన్ (Li Jin) తారిమ్ బేసిన్ లో బయల్పడిన లౌలాన్ బ్యూటీ వంటి కొన్ని మమ్మీల మీద మరింత క్షుణంగా DNA జన్యు పరిశోధనలు జరిపి చివరకు 2007 లో ఈ తారిమ్ మమ్మీల యొక్క మూలాలు పశ్చిమ యురేషియాతో పాటు తూర్పు ఆసియా, దక్షిణ ఆసియా మూలాలను కూడా కలిగి వున్నాయని తేల్చారు.
ప్రముఖ తారిమ్ మమ్మీలు
నేటికి తారిం బేసిన్ లో భద్రంగా పదిలపరచబడిన స్థితిలో గల మమ్మీలు 500 కు పైగా వెలికితీయబడ్డాయి. వీటిలో కొన్ని ప్రసిద్ధమైనవి. 1955 లో లోప్ నర్ ఉప్పు నీటి సరస్సు సమీపంలో ఇంగ్ పాన్ వద్ద 2000 సంవత్సరాల పూర్వం నాటి ఇంగ్ పాన్ మానవుని మమ్మీ లభ్యమైంది. 1978 సంవత్సరంలో చెర్చన్ వద్ద 3000 సంవత్సరాల పూర్వం నాటి చెర్చన్ మానవుని మమ్మీ దొరికింది. 1980 లో ప్రాచీన లౌలాన్ (Loulan) శిథిల నగర సమీపంలో 3800 సంవత్సరాల పూర్వం నాటి భద్రపరచబడిన శ్రీ మమ్మీ (లౌలాన్ బ్యూటీ) దొరికింది. 2003 లో షియౌహ్ (Xiaohe) వద్ద గల సమాధులలో 3600 సంవత్సరాల పూర్వం నాటి భద్రపరచబడిన శ్రీ మమ్మీ (షియౌహ్ బ్యూటీ) లభించింది. అదే 2003 వ సంవత్సరం లోనే యాంగై సమీపంలో 2800 సంవత్సరాల పూర్వం నాటి మమ్మీ (యాంగై షామాన్) దొరికింది.
లౌలాన్ బ్యూటీ (Beauty of Loulan)
తక్లామకాన్ ఎడారి తూర్పు భాగంలో గల ప్రాచీన ఎడారి నగరం లౌలన్ శిథిలాల సమీపంలో అనగా లోప్ నర్ ఉప్పు నీటి సరస్సుకి ఉత్తరంలో గల Tiebanhe నదీ స్మశానంలో 1980 లో ఈ మమ్మీని వెలికితీసారు. 3800 సంవత్సరాల నాటి (క్రీ. పూ. 1800) పురాతనమైన ఈ మమ్మీ, తారిం బేసిన్ లో లభించిన మమ్మీలలో అత్యంత పురాతనమైన వాటిలో ఒకటి. ప్రముఖమైనది. ఈమె యూదు మతానికి చెందిన ప్రవక్త ‘అబ్రహం’ జీవించిన కాలంలో వుండేది. చనిపోయేనాటికి ఈమె వయస్సు 40-45 మధ్య సంవత్సరాలుగా ఉండవచ్చని భావించారు. ఎత్తు 152 సెం. మీ., బరువు 10.1 కేజీలు. ఆకర్షణీయమైన ముఖ లక్షణాలను బట్టి ఈమెను లౌలాన్ బ్యూటీ (Beauty of Loulan) లేదా క్రోరాన్ బ్యూటీ (Beauty of Kroran) గా వ్యవహరించారు. ఈమె చనిపోయి 3800 సంవత్సరాల కాలం గడిచినప్పటికీ ఇంకా చెక్కు చెదరకుండా అత్యంత పదిలపరచబడిన స్థితిలో లభించింది. ఉన్ని దుస్తులు ధరించిన ఈమె ఛాతీపై ధాన్యాన్ని తూర్పారబెట్టే చేట, గోధుమ గింజలు ఉన్నాయి. ఆమె తల వెనుక ఒక అందమైన అల్లిక బుట్ట (Basket) ఉంది. ఆ బుట్ట గోధుమలు (wheat) తో నిండి ఉంది. కాకేసియన్ జాతి లక్షణాలైన ఎర్రని రాగిరంగు జుత్తు, పొడుగాటి ముక్కు, స్పష్టంగా కనిపించే ఇండో-యూరోపియన్ ముఖకవళికలతో వున్న ఈమె చైనీయురాలు కాదని స్పష్టంగా తేలింది. అయితే ఆమె జీవిత ప్రస్థానం చైనా భూభాగంలో ఎలా ముగిసింది అన్న విషయంపై అనేక ప్రశ్నలు రేకెత్తాయి. ఈమె నిజ జీవితంలో ఎలా కనిపించి ఉండేదో ఆ విధంగా ఫోటోని పునర్నిర్మించారు.
కమేణా చైనా లోని ఉయ్ఘర్ ప్రాంతంలో చైనీయ ముఖలక్షణాలు ఏమాత్రం లేని అనేక వందల మమ్మీలు ఒకదాని తరువాత మరొకటిగా దొరికాయి. దానితో ఈ ఉయ్ఘర్ ప్ర్రాంతం యొక్క తొలి మూల నివాసీయులు చైనీయులు కాదని ప్రపంచానికి వెల్లడైంది. అసలు సిసలు తొలి మూల నివాసీయులు కాకసాయిడ్లు లేదా యూరోపియన్లు అని తెలిసింది. ఇది సాంస్కృతికంగా తీవ్ర చర్చలను రేకెత్తించింది. దానితో చైనా నుండి సాంస్కృతికంగా దూరమవుతున్న నేటి ఉయ్ఘర్ వేర్పాటు జాతీయ ఉద్యమకారులకు ఈ లౌలాన్ బ్యూటీ (Loulan Beauty) ఒక ప్రముఖ సాంస్కృతిక చిహ్నంగా మారింది. ప్రస్తుతం ఈ మమ్మీ షిన్జాంగ్ రాజధాని ఉరుంచి లోని షిన్జాంగ్ ప్రాంతీయ మ్యూజియం (Xinjiang Regional Museum) లో ఉంచబడింది.
షియౌహ్ బ్యూటీ (Beauty of Xiaohe)

తారిమ్ బేసిన్ కు తూర్పున గల లోప్ నర్ ఉప్పు నీటి సరస్సుకు సమీపంలో ప్రాచీన లౌలాన్ (Loulan) శిథిల నగరం ఉంది. ఈ లౌలాన్ నగరానికి 175 కి. మీ. దూరంలో గల ఒక చిన్న నదీ సమీపాన షియౌహ్ సమాధుల ప్రాంగణం (Xiaohe Tomb Complex) ఉంది. 2003 సంవత్సరంలో ఇక్కడ బోర్లించిన చెక్క పడవ ఆకారంలోగల ఒక శవపేటిక నుండి 3600 సంవత్సరాల నాటి పురాతన స్త్రీ మమ్మీని వెలికితీశారు. చనిపోయేనాటికి ఈమెకు 30 సంవత్సరాల వయస్సు ఉండవచ్చు. క్రీ. పూ. 1500-1800 సంవత్సరాల ప్రాంతంలో జీవించిన ఈ యువతి ఆకర్షణీయమైన ముఖ లక్షణాలను బట్టి షియౌహ్ బ్యూటీ (Beauty of Xiaohe) గా వ్యవహరించారు.
ఈమె చర్మం, జుట్టు, చివరకు కనురెప్ప వెంట్రుకలు సైతం చెక్కు చెదరకుండా అత్యంత భద్రంగా పదిలపరచబడ్డాయి. ఈమె ఉన్ని వస్త్రాలను, తలచుట్టూ ఉన్ని టోపీని, తోలు బూట్లను సైతం ధరించి ఉంది. సాధారణ స్త్రీ లకన్నా భిన్నంగా ఈమె ధరించిన ఉన్ని టోపీ బట్టి, ఈకలను బట్టి ఈమె స్థాయి కాస్త ఎక్కువగా ఉండడానికి అవకాశం ఉండవచ్చు. నాయకురాలు గాని, పూజారిణి గాని అయి వుండవచ్చునని భావించారు. తాళ్ళపోగులతోతో నేసిన లోదుస్తులు (String undergarments) తో, ఈమె పాతిపెట్టబడి వుండడం కనిపిస్తున్నది
ఈ శవపేటికలో ఈమెతో పాటు వన మూలికలు వున్న చిన్న చిన్న సంచులు కూడా దొరికాయి. షియౌహ్ బ్యూటీగా వ్యవహరిచిన ఈ మమ్మీ మెడ వద్ద, రొమ్ముల వద్ద పూయబడిన పసుపురంగు జున్ను (Cheese) ముద్ద జాడలు పదిలంగా దొరికాయి. ఈ పసుపురంగు సేంద్రియ పదార్ధాన్ని పరీక్షిస్తే అది క్రీ.పూ. 1615 నాటి జున్నుగా నిర్ధారించబడింది. ప్రాచీన నాగరికతా సమాజాలలో జున్ను తయారీ గురించిన అవగాహన క్రీ.పూ. 6000 నాటికే వుందని తెలిసినప్పటికీ, ఇప్పటివరకూ మనకు ప్రత్యక్షంగా లభ్యం అయిన అత్యంత ప్రాచీన జున్ను అవశేషాలు ఇవే.
ఇంగ్ పాన్ మానవుడు (Yingpan Man లేదా Yingpin Man)
1955 సంవత్సరంలో Lopnur సరస్సు సమీపంలో ఇంగ్ పాన్ (Yingpan) శ్మశాన ప్రాంతంలో ‘M15’ సమాధిలో వెలికితీయబడిన ఈ మమ్మీని “ఇంగ్ పాన్ మానవుడు”గా వ్యవహరించారు. 2000 సంవత్సరాల నాటి పురాతనమైన ఈ మమ్మీతో పాటు సమాధిలో ఆశ్చర్యం గొలిపే అనేక కళాఖండాలు లభించాయి.
లభించిన తారిం మమ్మీలన్నింటి లోను పొడుగైన వ్యక్తి ఇంగ్ పాన్ మానవుడే. ఇతను సుమారు 2 మీటర్ల (6 అడుగుల 6 అంగుళాలు) పొడవుతో ఉన్నాడు. చనిపోయే నాటికి ఇతనికి 55 సంవత్సరాల వయస్సు ఉండవచ్చు. కాకసాయిడ్ జాతికి చెందిన ఇంగ్ పాన్ మానవుడు యూరోపియన్ వ్యక్తివలె కనిపిస్తాడు. ఇతనిని తొకేరియన్ ప్రజలకు చెందినవానిగా భావిస్తున్నారు. ఇతని గోధుమరంగు జుట్టు పైభాగం ముడి వేయబడి వుంది. అతని మెడకి ఒక తలగడ దిండు సిల్క్ పట్టీలతో తగిలించబడివుంది. ఇంగ్ పాన్ మానవుడు బాగా సంపన్న తరగతి లేదా ఉన్నత తరగతికి చెందినవాడు అయి ఉండవచ్చు.
పురావస్తు శాస్రవేత్తలను అమితంగా ఆకర్షించిన అంశాలు ఇతను ధరించిన “తొడుగు” (death mask), వస్త్ర డిజైన్లు.
ఇంగ్ పాన్ మానవుడు జనపనారతో చేసిన తెల్లని తొడుగు (death mask) ధరించాడు. ఈ తొడుగు నుదురు భాగంపై బంగారుపూత రేకు తాపడం చేసి ఉంది. ఇలా జుట్టు, గడ్డం వున్న ముఖాన్ని కనిపించకుండా మాస్క్ ధరించడం అనేది ప్రాచీన గ్రీకుకు చెందిన మైసీనియన్ (Mycenian) లేదా త్రేసియన్ (Thracian) సాంప్రదాయంగా కనిపిస్తుంది.
ముఖ్యంగా ఇతని వస్త్ర ధారణ, ఆభరణాలు చాలా అద్భుతంగా, అసాధారణంగా ఉన్నాయి. ఇతను ముదురు ఎరుపు, మెరూన్ రంగు గల వస్త్రాలను ధరించాడు. తివాసీ నేత వలె కనిపిస్తున్న ఈ వస్త్రాలకి బంగారు రంగు ఎంబ్రాయిడరీ ఉంది. ఇతని ధరించిన పైభాగపు వస్త్రం మెడ భాగంలో కాలరును కలిగివుండి, మోకాలి పొడుగునా ఉంది. ఈ వస్త్రాలపై పశ్చిమ యూరోపియన్ డిజైన్లు కనిపించడమే కాకుండా ముదురు ఎరుపు రంగు నేపథ్యంలో నగ్న దేవతా మూర్తులు, చెట్లు మరియు ఇతర లేడి బొమ్మలు చిత్రించబడి ఉన్నాయి. అతని బొజ్జ పైన వేరొక దుస్తుల అదనపు సెట్ ఉంది. క్రీ.పూ. 1 వ శతాబ్దంలో జీవించిన ఇతని వస్త్రధారణ గ్రీకో-రోమన్ నాగరికతా లక్షణాలను పోలి వుండడం కనిపిస్తుంది.
చెర్చన్ మానవుడు (Cherchen Man)
1985 లో కీమో పట్టణం సమీపంలో జఘున్లుక్ (Zaghunluq) స్మశానంలో చెర్చన్ మానవుని మమ్మీని వెలికితీశారు. ఈ చెర్చన్ యువకునితో పాటు మరో ముగ్గురు స్త్రీలు, ఒక శిశువు మమ్మీ కూడా అదే సమాధిలో లభించాయి. వీరిని చెర్చన్ మానవుని కుటుంబంగా భావిస్తున్నారు.
ఈ చెర్చన్ మానవుని మమ్మీ క్రీ. పూ. 1000 నాటిది. 5 అడుగుల 5 అంగుళాల ఎత్తుగా వున్న ఈ చెర్చన్ మానవుడు కకేసియన్ జాతి లక్షణాలతో యూరోపియన్ వ్యక్తిలా కనిపిస్తాడు. DNA జన్యు పరీక్షలు కూడా చెర్చన్ మానవుడు, అతనితో పాటు వున్న మిగిలిన మమ్మీలు యూరోపియన్ సంతతికి చెందినవే అని ధ్రువీకరించాయి.
మెరుస్తున్న ఉన్నితో తయారుచేసిన బోర్డాక్స్ రంగు (Bordeaux colour) వస్త్రాలు, ప్యాంటు, సాక్స్ లు, బూట్లు ధరించాడు. ఈ మమ్మీతో పాటు వున్న కళాఖండాలు దుప్పట్లు (blankets), ఉన్ని బట్టలు, గోధుమలు, బేబీ సీసా సైతం సంపూర్ణంగా సంరక్షించబడి ఉన్నాయి. వీటిలో పరిశోధకులను ఎక్కువగా ఆకర్షించిన రెండు అంశాలు ఇతని వస్త్రాల నేతపని అల్లికలో కనిపిస్తున్న ప్లాడ్ నమూనా (plaid pattern). శిశువుకు పాలు పట్టేదిగా భావిస్తున్న బేబీ సీసా (Baby Bottle). ప్రస్తుతం ఈ చెచెన్ మానవుని కుటుంబానికి చెందిన మమ్మీలను షిన్జాంగ్ రాజధాని ఉరుంచి లోని షిన్జాంగ్ ప్రాంతీయ మ్యూజియం (Xinjiang Regional Museum) లో ప్రదర్శనకు ఉంచారు.
యాంగై షామాన్ (Yanghai Shaman)
2003 లో వాయువ్య చైనా లోని తుర్ఫాన్ సమీపంలో యాంగై (Yanghai) వద్ద గల సమాధుల ప్రాంగణంలో క్రీ.పూ. 800 నాటి ఒక మమ్మీ దొరికింది. సుమారుగా 2800 సంవత్సరాల నాటి పురాతనమైన ఈ మమ్మీని షామాన్ (మతాచార క్రతువులలో ఆత్మలతో మాట్లాడుతూ పూనకంతో వూగే వ్యక్తి) గా భావించడం చేత ఈ మమ్మీని “యాంగై షామాన్”గా వ్యవహరించారు. ఇతను స్థానికంగా గషీ సంస్కృతి (Gushi Culture) కి చెందినవాడు. ఇతనికి కుడి వైపున ఒక తోలు బుట్ట, దానిలో 789 గ్రాముల గంజాయి (గంజాయి మొక్క గింజలను చూర్ణం చేసిన మిశ్రమం - 840 పొడి) చూర్ణం అత్యంత భద్రపరచబడిన స్థితిలో లభించింది. ఇతని కాళ్ళ వద్ద ఆ చూర్ణం చేయడానికి అవసరమైన చెక్కతో చేయబడ్డ కల్వం కూడా దొరికింది. ఈ పొడి ఇప్పటికి ముదురు ఆకుపచ్చ రంగులో వున్నప్పటికీ దాని ప్రత్యేకమైన వాసనను కోల్పోయింది. అంతర్జాతీయ నిపుణుల బృందం ఈ పొడిలో Tetrahydrocannabinol (THC) అనే రసాయన సమ్మేళనం వుందని, ఇది మానసిక క్రియాశీల కారకం (psychoactive agent) గా పనిచేస్తుందని నిర్ధారించారు. గంజాయిని ఔషద క్రియాశీల కారకంగా మానవులు ఉపయోగించినట్లు మనకు లభ్యం అయిన అతి పురాతన ఆధారం ఇది. ఈ ప్రజలు గంజాయి సాగును మానసిక ప్రయోజనాల కొరకే చేపట్టారని, నార (fibre) లేదా ఆహారం కొరకు మాత్రం కాదని పరిశోధనలు తెలియచేశాయి. వీటితో పాటు అతని వద్ద అసాధారణంగా సంగీత వాయిద్య పరికరాలు, గంటలు, చేతి కర్రలు దొరికాయి. దానితో ఇతనిని ఆనాటి మతాచారాలలో మానసిక ప్రయోజనాలు కోసం పూనకంతో వూగే వ్యక్తిగా, గంజాయి మాదక ద్రవ్యాన్ని సేవించేవానిగా భావించారు. ముఖ్యంగా సముద్రానికి వేలాది కిలోమీటర్ల దూరంలో మధ్య ఆసియా ఖండాంతరభాగంలో వున్న ఇతను సముద్రపు గవ్వలతో చేసిన అలంకరించబడిన టోపీని ధరించి వుండటం చాలా గొప్ప విషయంగా భావించారు.
చరిత్రలో తారిమ్ మమ్మీల అధ్యయనానికి గల ప్రాధాన్యం
సుమారు 4000 సంవత్సరాల పురాతన కాలం నాటి ఒక ప్రాచీన నాగరికతా అవశేషాలుగా గుర్తించబడిన ఈ తారిమ్ మమ్మీల అధ్యయనం ప్రాచీన మానవ చరిత్రలో విస్మృతికి లోనైన ఒక ప్రాచీన నాగరికతా పార్శ్వాలను వెలికితీసే ప్రయత్నం చేస్తుంది. మధ్య ఆసియాలో ముఖ్యంగా తారిం బేసిన్ ప్రాంతంలో మరుగున పడిన ఒక ప్రాచీన ఎడారి నాగరికతకు చెందిన సంస్కృతి విశేషాలను వెలికితీసే ప్రయత్నానికి తారిం మమ్మీల అధ్యయనం విశేషంగా తోడ్పడుతుంది. ఫలితంగా ప్రాచీన ఆసియా ఖండపు నాగరికతలలో అంతుపట్టని రహస్యంగా మిగిలిపోయిన అవశేషాంశాలను పూరించే ప్రయత్నం చేస్తుంది. పశ్చిమ యూరేషియాకు చెందిన ఆదిమ ఇండో-యూరోపియన్ ప్రజలు ఆసియా ఖండంలోనికి సాగించిన వలసల తీరు తెన్నులను, వారిచే తీసుకొనిరాబడిన సంస్కృతీ విశేషాలను, తెలుసుకోవడానికి తారిమ్ మమ్మీల అధ్యయనం తోడ్పడుతుంది.
స్థూలంగా చెప్పాలంటే ఈ తారిమ్ మమ్మీలు చరిత్ర పూర్వ యుగంలో (Pre historic time) వివిధ ఖండాలలో విభిన్న జాతుల సమూహాలు (Ethnic groups) విస్తరించిన (Spread) విధాన్ని తెలుసుకోవడానికి ఉపకరిస్తున్నాయి. అంతే కాక ఈ మమ్మీలు చరిత్ర పూర్వ యుగంలో యూరప్ – ఆసియా ప్రాచీన నాగరికతా సమాజాల మధ్య తప్పిపోయిన ఒక లింక్ (missing link) ను అర్ధం చేసుకోవడానికి తోడ్పడతాయి.
వీటిని కూడా చూడండి
చెర్చన్ మానవుడు
మూలాలు
“The Tarim Mummies", J.P. Mallory and Victor H.Mair, Thames&Hudson, ISBN 0-500-05101-1
Barber, Elizabeth Wayland (1999), The Mummies of Ürümchi, London: Pan Books, ISBN 0-330-36897-4
The Mummies of Xinjiang, Evan Hadingham, Discover Magazine, Apr 1994
, Nicholas Wade, The New York Times, 15 March 2010.
 Li et al. BMC Biology 2010, 8:15.
'The Caucasian Mummies of Central Asia, Patric Chouinard, Nexus Magazine, Nov 2015
'The Three Thousand Year Old Charchan Man Preserved at Zaghunluq', Dolkun Kamberi, Columbia University and Victor H. Mair, Editor, 1994, January
బయటి లింకులు
 Discover Magazine-Apr 1994

 Max Planck Gesellschaff research organization, March 11, 2014
 – EDWARD WONG, The New York Times – Nov.18, 2008
Cheese Chunks Adorn Ancient Mummies, ROSSELLA LORENZI, Feb 27, 2014
, Romanian History and Culture

The Tarim Mummies: Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West', world-mysteries. Dec 19, 2013

తారిమ్ మమ్మీలు

తారిమ్ నదికి ఎన్ని ఉపనదులు ఉన్నాయి?


బోస్నియా మరియు హెర్జెగొవీనా (ఆంగ్లం: Bosnia and Herzegovina) ఐరోపా ఖండంలోని బాల్కన్ ద్వీపకల్పంలో గల ఒక దేశం.
సంక్షిప్తంగా B & H; బోస్నియాన్ మరియు సెర్బియన్: బోస్నా ఐ హెర్సగోవినా (BiH) / బోస్సా మరియు హెర్సెగోవినా (БиХ), క్రొయేషియన్: Bosna i Hercegovina (BiH) మూస: IPA-sh), కొన్నిసార్లు బోస్నియా-హెర్జెగోవినా అని పిలుస్తారు, మరియు తరచూ అనధికారికంగా బోస్నియా అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది బాల్కన్ ద్వీపకల్పంలో ఉన్న ఆగ్నేయ ఐరోపాలో ఒక దేశం. ఇది దాదాపు ఒక భూపరివేష్టిత దేశం, కానీ దీని 26 కి.మీ. ఏడ్రియాటిక్ సముద్ర తీరపు కోస్తా వలన, భూపరివేష్టిత దేశంగా పరిగణింపబడదు. [2][3] బోస్నియా దేశపు దక్షిణాగ్రమున ఓచిన్న ప్రాంతం హెర్జెగొవీనా.
దేశరాజధాని మరియు అతిపెద్ద నగరం సారాజెవో. ఉత్తర సరిహద్దులో క్రొయేషియా మరియు పశ్చిమ మరియు తూర్పుసరిహద్దులో సెర్బియా, ఆగ్నేయసరిహద్దులో మాంటెనెగ్రో, దక్షిణసరిహద్దులో అడ్రియాటిక్ సముద్రం (సముద్ర తీరం సుమారు 20 కిలోమీటర్లు (12 మైళ్ళు) నీయు పట్టణాన్ని చుట్టుముట్టినట్లు ఉంటుంది). భౌగోళికంగా దేశంలోని మధ్య మరియు తూర్పు పర్వత ప్రాంతంగా ఉంటుంది. వాయువ్య ప్రాంతంలో ఇది మధ్యస్థంగా కొండ ప్రాంతంగా ఉంది. ఈశాన్య ప్రధాన భూభాగం విశాలమైన లోతట్టు ప్రాంతం మరియు వేసవికాల ఖండాంతర శీతోష్ణస్థితిని కలిగి ఉంటుంది. వేసవికాలాలు మరియు చల్లని మరియు మంచుకురిసే శీతాకాలాలు ఉంటాయి. దేశంలోని దక్షిణ భాగంలో మధ్యధరా వాతావరణం మరియు సాదా స్థలాకృతి ఉంది.
బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా అనేది నియోలిథిక్ యుగంలో శాశ్వత మానవ స్థిరనివాసాన్ని కలిగి ఉన్న ప్రాంతం. ఈప్రాంతంలో ఆసమయంలో ఆతరువాత అనేక ఇల్లెరియన్ మరియు సెల్టిక్ నాగరికతలకు చెందిన ప్రజలు నివసించారు. సాంస్కృతికంగా, రాజకీయంగా మరియు సాంఘికంగా దేశానికి గొప్ప చరిత్ర ఉంది. 6 వ శతాబ్దం నుండి 9 వ శతాబ్దం వరకు ఈప్రాంతంలో మొదటిసారి స్లావిక్ ప్రజలు స్థిరపడ్డారు. 12 వ శతాబ్దంలో బోస్నియా బనాట్ స్థాపించబడింది. 14 వ శతాబ్దంలో బోస్నియా రాజ్యంగా రూపొందించబడి ఆ తరువాత ఇది ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంతో విలీనం చేయబడింది. ఓట్టమన్ పాలన 15 వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి 19 వ శతాబ్దం చివరి వరకు కొనసాగింది. ఒట్టోమన్లు ఈ ప్రాంతానికి ఇస్లాంను తీసుకువచ్చారు. ముస్లిములు దేశంలోని సాంస్కృతిక మరియు సాంఘిక దృక్పథాన్ని చాలా వరకు మార్చారు. తరువాత ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ రాచరికంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం వరకు కొనసాగింది. అంతర్యుద్ధ కాలంలో బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా యుగోస్లేవియా రాజ్యంలో భాగంగా మరియు రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత కొత్తగా పూర్తి రిపబ్లిక్ హోదా ఇవ్వబడింది. యుగోస్లేవియా సామ్యవాద ఫెడరల్ రిపబ్లిక్ ఏర్పడింది. యుగోస్లేవియా రద్దు తరువాత రిపబ్లిక్ 1992 లో స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించింది. ఇది బోస్నియా యుద్ధం తరువాత 1995 చివరి వరకు కొనసాగింది. ప్రస్తుతం దేశంలో ఉన్నత అక్షరాస్యత ఆయుఃప్రమాణ అభివృద్ధి కోసం కృషిచేస్తుంది. ఈ ప్రాంతం చాలా తరచుగా సందర్శించే దేశాల్లో ఒకటిగా ఉంది.
[4] 1995 మరియు 2020 మధ్య కాలంలో ప్రపంచంలోని మూడవ అత్యధిక పర్యాటక వృద్ధి శాతం సాధిస్తుందని అంచనా వేయబడింది. [5] బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా సహజ పర్యావరణం మరియు సాంస్కృతిక వారసత్వానికి ఆరు చారిత్రాత్మక నాగరికతలు, వంటకాలు, శీతాకాల క్రీడలు, ప్రత్యేకమైన సంగీతం, వాస్తుశిల్పం మరియు ఉత్సవాలు ఈప్రాంత వారసత్వంగా ప్రసిద్ధి చెందాయి, వాటిలో కొన్ని దక్షిణ ఐరోపాలో అతిపెద్ద మరియు అత్యంత ప్రముఖమైనవిగా భావించబడుతున్నాయి. [6][7] రాజ్యాంగంలో పేర్కొన్న విధంగా దేశం మూడు ప్రధాన జాతి సమూహాలకు అధికారికంగా రాజ్యాంగ ప్రజలకు కేంద్రంగా ఉంది. ఆ జాతులే బోస్సియక్స్, సెర్బియాస్ మరియు క్రోయాట్స్. ఈ మూడు జాతి సమూహాలలో బోస్సియక్స్ అతి పెద్ద సమూహంగా ఉన్నారు. బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాకు చెందిన ఒక స్థానిక జాతి ఆంగ్లంలో బోస్నియన్‌గా గుర్తించబడుతుంది. హెర్జెగోవినియన్ మరియు బోస్సేన్ అనేవి జాతి వివక్షత కంటే కాకుండా ప్రాంతీయంగా నిర్వహించబడుతున్నాయి. హెర్జెగోవినా ప్రాంతం సరిగ్గా నిర్వచించిన సరిహద్దులు లేవు. అంతేకాకుండా 19 వ శతాబ్దం చివరలో ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ ఆక్రమణ వరకు దేశం కేవలం "బోస్నియా" అని పిలువబడింది.[8]
బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో ద్విసభలు కలిగిన శాసనసభ ఉంది. ప్రధానమైన ఒక్కొక జాతి సమూహానికి ముగ్గురు సభ్యులను ఎన్నికచేసి ప్రెసిడెన్సీ రూపొందించబడుతుంది. అయినప్పటికీ కేంద్ర ప్రభుత్వం అధికారం పరిమితంగా ఉంటుంది. ఎందుకంటే దేశంలో అధికారం అధికంగా వికేంద్రీకరించబడింది. రెండు స్వయం ప్రతిపత్తి కలిగిన రాజకీయ సంస్థలను కలిగి ఉంది. బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా సమాఖ్య మరియు రిపబ్లిక్ సిప్రెస్కా, మూడవ ప్రాంతం, బ్రిస్కో జిల్లా, స్థానిక ప్రభుత్వంతో పాలించబడుతుంది. బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా సమాఖ్య చాలా క్లిష్టమైనది మరియు ఇందులో 10 భూభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ దేశం ఐరోపా సమాఖ్యకు సభ్యత్వం కోసం అభ్యర్థించింది.టాలిన్లో జరిగిన సమావేశంలో సభ్యత్వ కార్యాచరణ ప్రణాళిక తరువాత 2010 ఏప్రిల్ నుండి ఉత్తర అట్లాంటిక్ ట్రీటీ ఆర్గనైజేషన్ సభ్యదేశంగా ఉంది.[9] అంతేకాకుండా 2002 ఏప్రిల్ నుండి యూరోప్ కౌన్సిల్ సభ్యదేశంగా మరియు మధ్యధరా యూనియన్ వ్యవస్థాపక సభ్యదేశంగా (2008 జూలైలో) స్థాపించబడింది.
పేరువెనుక చరిత్ర
బోస్నియా గురించి మొట్టమొదటి సంరక్షించబడిన చారిత్రక ఆధారాలలో 10 వ శతాబ్దం మధ్యలో (948 మరియు 952 మధ్య) "చిన్న భూమి" (గ్రీకులో) లో వివరించిన బైజాంటైన్ చక్రవర్తి ఏడవ కాన్స్టాన్టైన్‌చే వ్రాయబడిన ఒక రాజకీయ-భౌగోళిక పుస్తకంలో "బోసోనా" (వివోస్). [10] బోస్నియా నడిబొడ్డున ప్రవహిస్తున్న బోస్నా నది ద్వారా ఈప్రాంతానికి ఈ పేరు వచ్చిందని విశ్వసిస్తున్నారు.భాషాశాస్త్రవేత్త అంటోన్ మేయర్ అభిప్రాయం ఆధారంగా బోస్నా అనే పేరు ఇల్లియన్యన్ "బాస్-ఎ-యాస్" నుండి తీసుకోబడింది), ఇది ప్రోటో-ఇండో-యురోపియన్ రూట్ "బోస్" లేదా "బోగ్" - "నడపబడే నీరు" నుండి పుట్టింది. ఇంగ్లీష్ మధ్యయుగవాద విలియం మిల్లెర్ అభిప్రామ్యం ఆధారంగా బోస్నియాలోని స్లావిక్ నివాసులు "లాటిన్ హోదాను స్వీకరించారు. తరువాత వారు తమ జాతిని బాసంటే బోస్నా మరియు తాన్ బోస్సియక్స్ " అని చెప్పుకున్నారు. [11]హెర్జెగోవినా ("హెర్జోగ్ అంటే భూమి అని అర్ధం") జర్మన్ పదం "డ్యూక్" నుండి [12] బోస్నియన్ మాగ్నట్ స్టీఫెన్ వుకిచిక్ కోసికా (బిరుదు) "హమ్ అండ్ హౌజ్ ఆఫ్ హంజ్ అండ్ ది కోస్ట్" (1448) నుండి ఉద్భవించింది. [13]
గతంలో హమ్ జహమ్ల్జ్ ఉన్న ప్రజలు 14 వ శతాబ్దం మొదటి అర్ధభాగంలో బోస్నేట్ చేత జయించబడ్డారు. 1830 లో స్వల్ప-కాలిక హెర్జెగోవినా ఐలెట్ ఏర్పడే వరకు ఈ ప్రాంతం ఒట్టోమన్స్ హెర్జెగోవినా (హెర్సెక్) సంజక్ ఆఫ్ హెర్జ్గోవినా (హర్స్క్) గా వ్యవహరించబడింది. ఇది 1850 లలో పునరుద్ధరించబడిన తరువాత ఈ సంస్థ సాధారణంగా బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా అయింది.1992 లో స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించబడింది. దేశం అధికారిక పేరు బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా రిపబ్లిక్గా ఉండేది. కానీ 1995 డేటన్ ఒప్పందం తరువాత మరియు కొత్త రాజ్యాంగం ఇది అధికారికంగా బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాకు మార్చబడింది.
భౌగోళికం
బోస్నియా ఉత్తర మరియు పశ్చిమసరిహద్దులో క్రొయేషియా (932 km లేదా 579 మైళ్ళు), తూర్పుసరిహద్దులో సెర్బియా (302 కి.మీ. లేదా 188 mi) మరియు ఆగ్నేయ ప్రాంతానికి మాంటెనెగ్రో (225 కి.మీ లేదా 140 మై) నైరుతీ సరిహద్దులో ఉంది. ఇది నీమ్ నగరం చుట్టూ 20 కిలోమీటర్ల (12 మైళ్ళు) పొడవైన తీరప్రాంతాన్ని కలిగి ఉంది.[2][14] ఇది 42 ° నుండి 46 ° ఉత్తర అక్షాంశం మరియు 15 ° నుండి 20 ° తూర్పురేఖాంశంలో ఉంది.

దేశం పేరు బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా అనే రెండు ప్రాంతాల నుండి వచ్చింది. ఇది స్పష్టంగా నిర్వచించబడిన సరిహద్దుతో వేరు చేయబడింది. బోస్నియా ఉత్తర ప్రాంతాలను ఆక్రమించి మొత్తం దేశంలో సుమారు నాలుగు వంతుల ఆధిపత్యాన్ని కలిగి ఉంది. హెర్జెగోవినా దేశంలోని మిగిలిన దక్షిణ భాగాలను ఆక్రమించింది.
దేశంలో ఎక్కువగా పర్వత ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. వీటిలో కేంద్ర దినరిక్ ఆల్ప్స్ ఉన్నాయి. ఈశాన్య భాగాలు పన్నోనియన్ మైదానానికి చేరుకున్నాయి. దక్షిణాన అడ్రియాటిక్ సరిహద్దులో ఉంది. సాధారణంగా ఆగ్నేయ-వాయువ్య దిశలో దినారిక్ ఆల్ప్స్ ఉన్నాయి. దక్షిణాన అధిక ఎత్తును కలిగి ఉంటుంది. మోంటెనెగ్రిన్ సరిహద్దప్రాంతంలో ఉన్న 2,386 మీటర్లు (7,828.1 అడుగులు) మాగ్లిక్ శిఖరం దేశం అత్యధిక స్థానంగా గుర్తించబడుతుంది. ప్రధాన పర్వతాలలో కొజారా, గ్రెమేక్, వ్లాసిక్, చెర్ర్స్నిక, ప్రెంజ్, రోమానియా, జాహినిన, బ్జేలేస్నికా మరియు ట్రెస్కావికా ఉన్నాయి.
మొత్తంమీద బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో దాదాపు 50% వరకు అటవీప్రాంతం ఉంది. చాలా అటవీ ప్రాంతాలు బోస్నియా మధ్య తూర్పు మరియు పశ్చిమ భాగాలలో ఉన్నాయి. హెర్జెగోవినాలో మధ్యధరా వాతావరణం ఉంటుంది. ఇది ప్రధానమైన కార్స్ట్ టోపోగ్రఫీ కలిగి ఉంది. నార్త బోస్నియా (పోసావినా) సావా నది వెంట చాలా సారవంతమైన వ్యవసాయ భూమిని కలిగి ఉంది. సంబంధిత ప్రాంతం భారీగా సాగుచేయబడుతుంది. ఈ వ్యవసాయ భూమి పొరుగు క్రొయేషియా మరియు సెర్బియా ప్రాంతాలలో పన్నోనియన్ మైదానంలో భాగంగా ఉంది. ఈ దేశం కేవలం 20 కిలోమీటర్ల (12 మైళ్ళు) తీరాన్ని కలిగి ఉంది.హెర్జెగోవినా-నరేట్వా ఖండంలోని నీయు పట్టణం[2][15]
క్రొయేషియన్ ద్వీపకల్పాలతో ఈ నగరం చుట్టుముట్టబడి ఉన్నప్పటికీ అంతర్జాతీయ చట్టం ప్రకారం బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా బాహ్య సముద్రానికి వెళ్ళే హక్కును కలిగి ఉంది.
సారాజెవో రాజధాని [16] మరియు అతిపెద్ద నగరం. [17][17] ఇతర ప్రధాన నగరాలు వాయువ్య ప్రాంతంలో బోసన్స్కా క్రాజానా, బిజెల్జినా మరియు తుస్లా, బోనియ మరియు మోస్టర్ల మధ్య భాగంలో ఈశాన్యంలో జెనికా మరియు దోబోజ్ హెర్జ్గోవినాలోని అతిపెద్ద నగరాలుగా పిలువబడేవి.బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో ఏడు అతిపెద్ద నదులు ఉన్నాయి: [18]
సావా దేశంలోని అతి పెద్ద నదీ మరియు క్రొయేషియాతో దాని ఉత్తర సహజ సరిహద్దును ఏర్పరుస్తుంది. ఇది దేశం భూభాగంలో 76% వ్యవసాజలాలను అందించి నల్లసముద్రంలో సంగమిస్తుంది.[18] బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా డానుబే నదిని రక్షించే అంతర్జాతీయ కమిషన్ (ఐ.సి.పి.డి.ఆర్)లో సభ్యదేశంగా ఉంది.
సావా నదికి యునా, సనా మరియు వర్బాస్ ఉపనదులు ఉన్నాయి. అవి బోసాన్స్కా క్రాజిన వాయువ్య ప్రాంతంలో ఉన్నాయి.
బోస్నా నది దాని పేరును దేశానికి ఇచ్చింది. ఇది దేశంలో అతి పొడవైన నదిగా గుర్తించబడుతుంది. ఇది ఉత్తర బోస్టయా సారాజెవో సమీపంలోని సావాలో లన్మించింది.
డ్రినా బోస్నియా తూర్పు భాగంలో ప్రవహిస్తుంది. చాలా భాగం ఇది సెర్బియాతో సహజ సరిహద్దును ఏర్పరుస్తుంది.
నెరెత్వా హెర్జోగోవినా ప్రధాన నది మరియు దక్షిణాన ప్రవహిస్తున్న ఏకైక ప్రధాన నది ఇది అడ్రియాటిక్ సముద్రంలో సంగమిస్తుంది.
ఫైటోగ్యోగ్రాఫికల్ బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా బోరేల్ కింగ్డంకు చెందినది మరియు మధ్యధరా ప్రాంతం అగ్రియారియల్ ప్రావిన్స్ అలైరియెయన్ ప్రావిన్స్ మరియు అద్రియాటిక్ ప్రావింస్‌లను పంచుకుంది. నేచర్ వరల్డ్ వైడ్ ఫండ్ ప్రకారం బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా భూభాగాలను మూడు పర్యావరణ ప్రాంతాలుగా విభజించవచ్చు: పన్నోనియన్ మిశ్రమ అడవులు, దినారిక్ పర్వతాలు మిశ్రమ అడవులు మరియు ఇల్ల్రియన్ ఆకురాల్చు అడవులు.

ఆర్ధికం

బోస్నియా యుద్ధం కారణంగా దెబ్బతిన్న దేశంగా పునర్నిర్మాణం సమస్య ఎదుర్కొంటుంది. తన పూర్వ మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థ నుండి పరివర్తన లిబరల్ మార్కెట్ సంస్కరణలు పరిచయం చేసింది. మునుపటి శకం బలమైన పరిశ్రమ వారసత్వంగా ఉంది; మాజీ రిపబ్లిక్ ప్రెసిడెంట్ డజ్మల్ బిజేడిక్ మరియు ఎస్.ఎఫ్.ఆర్.వై అధ్యక్షుడు చేత " జోసిప్ బ్రోజ్ టిటో " రిపబ్లిక్లో లోహ పరిశ్రమలు ప్రోత్సహించబడ్డాయి. దీని ఫలితంగా యుగోస్లేవియా పెద్ద ప్లాంట్ల అభివృద్ధికి దారితీసింది; ఎస్ఆర్ బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా 1970 ల మరియు 1980 లలో చాలా బలమైన పారిశ్రామిక ఎగుమతి ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థను కలిగి ఉన్నాయి. మిలియన్ల సంఖ్యలో యు.ఎస్. డాలర్ల విలువైన ఎగుమతులు ఉన్నాయి.
బోస్నియా చరిత్రలో అధికభాగం ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని పొలాలలో వ్యవసాయం నిర్వహించబడింది; రిపబ్లిక్ నుండి సంప్రదాయబద్ధంగా తాజా ఆహారాలు ఎగుమతి చేయబడింది.[19]
1990 లలో జరిగిన యుద్ధం, బోస్నియా ఆర్థిక వ్యవస్థలో నాటకీయ మార్పుకు దారితీసింది.[20] జి.డి.పి. 60% పతనం అయింది. భౌతిక మౌలిక సదుపాయాల నాశనం ఆర్థిక వ్యవస్థను ధ్వంసం చేసింది.[21] అత్యధిక ఉత్పత్తి సామర్థ్యం లేని, బోస్నియా ఆర్థిక వ్యవస్థ ఇప్పటికీ గణనీయమైన సమస్యలను ఎదుర్కొంటోంది. గణాంకాలు జి.డి.పి మరియు తలసరి ఆదాయం 2003 నుండి 2004 వరకు 10% పెరిగాయని సూచిస్తున్నాయి.బోస్నియా తగ్గిపోతున్న జాతీయ రుణ ప్రతికూల పోకడలు మరియు అధిక నిరుద్యోగం 38.7% మరియు ఒక పెద్ద వాణిజ్య లోటు ఆందోళనకు కారణం.
జాతీయ కరెన్సీ (యూరో-పెగ్గేడ్) కన్వర్టబుల్ మార్క్ (కె.ఎం), కరెన్సీ బోర్డు నియంత్రణలో ఉంది. వార్షిక ద్రవ్యోల్బణం 2004 లో 1.9% వద్ద ఇతర ప్రపంచ దేశాలకంటే అతి తక్కువగా ఉంది. [22] అంతర్జాతీయ రుణం 5.1 బిలియన్ డాలర్లు (2014 డిసెంబరు 31 నాటికి). బోస్నియా సెంట్రల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ బిహెచ్ మరియు బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా స్టాటిస్టికల్ ఆఫీస్ ఆధారంగా 2004 లో రియల్ జి.డి.పి. పెరుగుదల రేటు 5%గా ఉంది.
బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా గత సంవత్సరాలలో సానుకూల పురోగతిని ప్రదర్శించాయి. 193 దేశాలలో అత్యల్ప ఆదాయం సమానత్వ కలిగిన దేశాల ర్యాంకింగ్స్‌లో బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా 15 వ స్థానాల్లో నిలిచింది.[23]
యూరోస్టాట్ సమాచారం ప్రకారం బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా పి.పి.ఎస్. జి.శి.పి. 2010 లో యు.యూ సగటులో 29% ఉంది.[24]

అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (ఐఎంఎఫ్) బోస్నియాకు 500 మిలియన్ డాలర్ల రుణం ప్రకటించింది. ఇది 2012 సెప్టెంబరులో ఆమోదించబడింది.
[25]
విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడుల మొత్తం విలువ (1999-2014)[26]
మిలియన్లలో
1999: 166 మిలియన్ల యూరోలు.
2000: € 159 మిలియన్ల యూరోలు.
2001: 133 మిలియన్లు యూరోలు.
2002: € 282 మిలియన్ల యూరోలు.
2003: 338 మిలియన్లు యూరోలు.
2004: € 534 మిలియన్ల యూరోలు.
2005: € 421 మిలియన్ల యూరోలు.
2006: € 556 మిలియన్ల యూరోలు.
2007: € 1.329 బిలియన్ల యూరోలు.
2008: 684 మిలియన్లు యూరోలు.
2009: € 180 మిలియన్ల యూరోలు.
2010: € 307 మిలియన్ల యూరోలు.
2011: € 357 మిలియన్ల యూరోలు.
2012: € 273 మిలియన్ల యూరోలు.
2013: € 214 మిలియన్ల యూరోలు.
2014: € 419 మిలియన్లు యూరోలు.
[27]

అగ్ర పెట్టుబడిదారు దేశాలు (మే 1994 - డిసెంబరు 2013)
ఆస్ట్రియా (€ 1.329 బిలియన్)
సెర్బియా (€ 1.002 బిలియన్)
క్రొయేషియా (€ 733 మిలియన్లు)
స్లోవేనియా (€ 499 మిలియన్లు)
రష్యా (343 మిలియన్లు)
జర్మనీ (€ 333 మిలియన్)
స్విట్జర్లాండ్ (€ 273 మిలియన్లు)
నెదర్లాండ్స్ (€ 206 మిలియన్)
వివిధ రంగాలలో విదేశీ పెట్టుబడులు (మే 1994 - డిసెంబరు 2013)
32% తయారీ
22% బ్యాంకింగ్
15% టెలికమ్యూనికేషన్
11% వాణిజ్యం
5% రియల్ ఎస్టేట్
4% సేవలు
11% ఇతర
బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా వాణిజ్య మరియు ఆర్థిక పర్యావరణంలో ఆర్థిక, రాజకీయ, మరియు మార్కెట్ విశ్లేషణలను ఉపయోగించి వార్షిక నివేదికను అందించే సరాజెవో, బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలు కమర్షియల్ గైడ్‌ను తయారు చేస్తాయి. ఇది ఎంబసీ సారాజెవో వెబ్సైట్‌లో చూడవచ్చు..2017 లో ఎగుమతులు గత సంవత్సరంతో పోలిస్తే 15.96% పెరిగాయి. మొత్తం € 5.65 బిలియన్.[28]2017 లో నిరుద్యోగ రేటు 20.5% ఉంది. కాని వియన్నా ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ ఇంటర్నేషనల్ ఎకనామిక్ స్టడీస్ రాబోయే కొద్ది సంవత్సరాలుగా తగ్గుతున్న నిరుద్యోగ రేటు అంచనా వేసింది. 2018 లో నిరుద్యోగం 19.4% ఉండాలని మరియు ఇది 2019 నాటికి 18.8% పడిపోతుందని 2020 లో నిరుద్యోగ రేటు 18.3% తగ్గుతుందని అంచనా వేయబడింది.[29]
రవాణా

బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో ప్రధాన అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం సరాజెవో ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్పోర్ట్ (IATA: SJJ, ICAO: LQSA), బస్మిర్ ఎయిర్పోర్ట్ అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది నగరంలో రైల్వే స్టేషన్ నైరుతి దిశలో 3.3 ఎన్.ఎం. (6.1 కి.మీ; 3.8 మై) ఉంది.
[30]
సారాజెవో నగరంలో బుర్మిర్ శివార్లలో ఉంది.
1992 లో మాజీ యుగోస్లేవియా నుండి స్వాతంత్ర్యం తరువాత బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో రైల్వే కార్యకలాపాలు దేశ సరిహద్దులలో యుగోస్లేవ్ రైల్వే వారసత్వం కొనసాగించారు.
సమాచార రంగం
జనవరి 2006 లో బోస్నియా కమ్యూనికేషన్స్ మార్కెట్ పూర్తిగా సరళీకరించబడింది. మూడు ల్యాండ్లైన్ టెలిఫోన్ ప్రొవైడర్లు ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ ప్రతి ఒక్కటి పాక్షిక సేవలు సేవలను అందిస్తున్న మూడు ఆపరేటర్లచే అందించబడుతున్నాయి. అధిక-వేగం ఇ.డి.జి.ఇ మరియు 3 గిగాబైట్లు సేవలతో సహా మొబైల్ డేటా సేవలు కూడా అందుబాటులో ఉన్నాయి.[31]
1943 లో స్థాపించబడిన ఓస్లోబోడెంజే (లిబరేషన్)వార్తాపత్రిక స్థాపించబడింది. అత్యంత పురాతన వార్తాపత్రికను సుదీర్ఘకాలం నడుస్తున్న దేశంలో బోస్నియా ఒకటి. జాతీయ ప్రచురణలలో 1995 లో స్థాపించబడిన డ్నెవ్ని అవాజ్ (డైలీ వాయిస్) మరియు సరాజెవోలో జుటర్‌జె నోవైన్ (మార్నింగ్ న్యూస్) ఉన్నాయి.[32]
ఇతర స్థానిక పత్రికలలో క్రొయేషియన్ వార్తాపత్రిక హర్వాట్స్కా రిజిజ్ మరియు బోస్సేస్ మ్యాగజైన్ స్టార్ట్, వీక్లీ వార్తాపత్రికలు స్లోబోడోనా బోస్నియా (ఉచిత బోస్నియా) మరియు బి.ఎఫ్ డాని (బి.హెచ్. డేస్) ఉన్నాయి.మాసపత్రిక నోవి ప్లామన్ ప్రస్తుతం చాలా వామపక్ష సాహిత్యాన్ని అందిస్తుంది. అంతర్జాతీయ వార్తా స్టేషన్ అల్ జజీరా బాల్కన్ ప్రాంతానికి చెందిన అల్ జజీరా బాల్కన్లకు ప్రసారాలు అందించడానికి సారాజెవోలో ఒక అనుబంధ చానెల్ను నిర్వహిస్తుంది.[33] అంతేకాక, దేశంలో అత్యంత స్వేచ్ఛయుతమైన పత్రికాప్రచురణలను అందుబాటులో ఉన్నాయి.
పత్రికాస్వాతంత్ర్యంలో దేశం అంతర్జాతీయంగా 43 వ స్థానంలో ఉంది.[34]
పర్యాటరంగం

వరల్డ్ టూరిజం ఆర్గనైజేషన్ అంచనాల ప్రకారం, బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా 1995 మరియు 2020 మధ్య ప్రపంచంలోని అత్యధిక పర్యాటక వృద్ధి రేటును కలిగి ఉన్న దేశాలలో బోస్నియా 3 వ స్థానంలో ఉంది.[5]
2012 లో 7,47,827 మంది పర్యాటకులు బోస్నియా-హెర్జెగోవినాను సందర్శించారు.గత సంవత్సరం కంటే ఇది 9% అధికం. 16,45,521 రాత్రిపూట హోటల్‌లో బసచేసిన సమయాలను కలిగి ఉంది. అంతకుముందు సంవత్సరం 9.4% పెరిగింది.వీరిలో 58.6% పర్యాటకులు విదేశీ దేశాల నుండి వచ్చారు.[35]
2006 లో ప్రపంచంలోని దేశరాజధాని సరజెవో నగరం " లోన్లీ ప్లానెట్ " వర్గీకరణలో ప్రపంచ అత్యుత్తమ నగరాల్లో ఒకటిగా స్థానం పొందింది. [16] 1984 వింటర్ ఒలింపిక్ క్రీడలలో సారాజెవోని, (43 గా), డబ్రోవ్నిక్కు (59), లిబ్యులాజానాలో (84), బ్లేడ్ (90) బెల్గ్రేడ్ (113) మరియు జాగ్రెబ్ (135).[36] సారాజెవోలో పర్యాటక రంగం ప్రధానంగా చారిత్రక, మత మరియు సాంస్కృతిక అంశాలపై దృష్టి పెట్టింది. 2010 లో లోన్లీ ప్లానెట్ "బెస్ట్ ఇన్ ట్రావెల్" ఆ సంవత్సరం సందర్శించడానికి మొదటి పది నగరాలలో ఇది ఒకటిగా ప్రతిపాదించబడింది.[37] సారాజెవో కూడా ప్రయాణ బ్లాగును ఫాక్స్నామాడ్ "ఉత్తమ నగరాన్ని సందర్శించండి" పోటీని 2012 లో గెలుచుకుంది. మొత్తం ప్రపంచవ్యాప్తంగా వంద కంటే ఎక్కువ ఇతర నగరాలను ఓడించింది.[38]
మెదుగొర్జె ప్రపంచంలోని క్రైస్తవులకు అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన యాత్రా స్థలాలలో ఒకటిగా మారింది. ఐరోపా‌లోని అతి ముఖ్యమైన మత ప్రదేశాలలో 3 వ స్థానంలో ఉంది. ఈ నగరాన్ని మారింది ప్రతి సంవత్సరం 1 మిలియన్లకు పైగా ప్రజలు సందర్శిస్తారు.[39] 1981 లో ప్రఖ్యాత దండయాత్రలను ప్రారంభించినప్పటి నుంచి 30 లక్షల మంది యాత్రికులు మెదుగొర్జెను సందర్శించారని అంచనా వేయబడింది.[40]
బోస్నియా కూడా ప్రజాదరణ పొందిన స్కీయింగ్ మరియు పర్యావరణ గమ్యస్థానంగా మారింది. బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా ఆల్ప్స్ దక్షిణ ప్రాంతంలో చివరిగా కనుగొనబడిన ప్రకృతి ప్రదేశాలలో ఒకటిగా ఉంది. అడవి మరియు ఇప్పటివరకు స్పృజించని ప్రకృతి వైవిధ్యభరితమైన సాహసకృత్యాలు మరియు ప్రకృతి ప్రేమికులను ఆకర్షిస్తున్నాయి. నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ మ్యాగజైన్ బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలను 2012 లో ఉత్తమ పర్వత బైకింగ్ అడ్వెంచర్ గమ్యంగా పేర్కొంది.[41] సెంట్రల్ బోస్నియన్ Dinaric ఆల్ప్స్ హైకర్స్ మరియు పర్వతారోహకులు ఇష్టపడతారు. మధ్యధరా మరియు అల్పైన్ వాతావరణం కలిగి. వైట్‌వాటర్ రాఫ్టింగ్ కొంతవరకు జాతీయ కాలక్షేపంగా ఉంది. ఐరోపాలో తారా రివర్ కాన్యన్లో ఉన్న లోతైన నదీ కెన్యాన్తో సహా మూడు నదులు ఉన్నాయి.[5]

ఇటీవలే హఫ్ఫింగ్టన్ పోస్ట్ బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా అనే పేరుతో "9 వ గ్రేటెస్ట్ అడ్వెంచర్ ఇన్ ది వరల్డ్ ఫర్ 2013" అనే పేరుతో దేశం "ఐరోపాలో పరిశుభ్రమైన నీరు మరియు గాలి, గొప్ప ఇప్పటి వరకు స్పృజించబడని అడవులు మరియు అత్యంత అధికమైన వన్యప్రాణులు కలిగిన ప్రాంతంగా పేర్కొన్నది. మూడు నదులు ట్రిప్, దీనిని బాల్కన్లు అందించే పర్యాటక ఆకర్షణలలో ఉత్తమమైనదిగా భావించబడుతుంది.[42]

2017 లో 13,07,319 పర్యాటకులు బోస్నియా-హెర్జెగోవినాను సందర్శించారు. ఇది 13.7% పెరుగుదల మరియు 26,77,125 రాత్రిపూట హోటల్ పర్యటనలు గత సంవత్సరం నుండి 12.3% పెరుగుదల. అంతేకాకుండా 71.5% పర్యాటకులను విదేశీ దేశాల నుంచి వచ్చారు.
[43]
పర్యాటక ఆకర్షణలు
బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా పర్యాటక ఆకర్షణలలో కొన్ని:
సారాజెవో, "ఒలింపిక్ సిటీ" లేదా "యూరోపియన్ జెరూసలేం"; బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా యొక్క శాస్త్రీయ, సాంస్కృతిక, పర్యాటక మరియు వాణిజ్య కేంద్రం
సారాజెవోలో వ్రత్నిక్ పాత పట్టణం మరియు బిజేలా తబిజా కోట
మెదుగొర్జె అవర్ లేడీ ఆఫ్ పుణ్యక్షేత్ర; వార్షిక యూత్ ఫెస్టివల్ మరియన్ కవిత్వం మరియు కాథలిక్ తీర్ధయాత్ర గమ్యస్థానం.
మోస్టర్, "నరేటవా నగరం" లేదా "సన్షైన్ నగరం"; స్టారీ అత్యంత మరియు పాత పట్టణం మోస్టర్ యునెస్కొ వరల్డ్ హెరిటేజ్ సైట్స్ స్థానానం.
విసెగ్గ్రాడ్, మెహ్మెద్ పాస్సా సోకోలోవిక్ వంతెన యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం స్థానం
బాన్జా లుకా, "గ్రీన్ సిటీ", కస్టెల్ కోట మరియు ఫెర్హదీజా మసీదు వంటి దృశ్యాలు
బికాక్ మరియు యునా నది ఒడ్డున ఉనా నేషనల్ పార్క్ లో ఉన్న జలపాతాలు
జజేస్, బోస్నియన్ రాజుల నగరం మరియు ఫెడరల్ పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ యుగోస్లేవియా స్థాపించబడిన ప్రదేశం, ప్లివా సరస్సులు మరియు జలపాతం
ప్రిజెడార్ ఓల్డ్ సిటీ మాస్క్, కోజారా నేషనల్ పార్క్ మరియు బోస్నియా అతిపెద్ద రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం స్మారకం (మిరాకోవికాలో)
మీసా సెలిమోవిక్ జన్మస్థలం తుజ్లా ఉప్పు-సరస్సులు
నేరెత్వా నది మరియు ఎగువ నరెత్వాలోని రాకిట్నికా నది కాలువలు
ట్రెబిజత్ నది మరియు దాని జలపాతాలు క్రావిస్ మరియు కోచూసా
బ్లాగాజ్ స్ప్రింగ్ మరియు చారిత్రక పట్టణంతో ఉన్న బునా
దిగువ తారా నది లోయ, ఐరోపాలో లోతైన లోతైన లోయ
సుట్జేస్కా నేషనల్ పార్క్, పెరూతికా పురాతన అడవి (ఐరోపాలో గత రెండు మిగిలిన ప్రాచీన అడవులలో ఒకటి) మరియు సుత్జేస్క నది కానోన్
పోసిటెల్జ్ చారిత్రక గ్రామం
మౌంట్ బ్జేలాస్నికా మరియు జాహరినా 1984 లో ఎక్స్.ఐ.వి. ఒలంపిక్ వింటర్ గేమ్స్ సమయంలో ఉపయోగించే సైట్లు
అడ్రియాటిక్ సముద్రానికి ప్రత్యక్షంగా ప్రాప్తి చేయబడిన బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో ఉన్న తీరప్రాంత నగరమైన నీమ్
దోబోజ్ మరియు దాని 13 వ శతాబ్దపు కోట
స్టెలాక్, బెలోవిన పొరుగు మరియు రేడిమల్జ సమాధులను కలిగి ఉంది
విస్కో, బోస్నియన్ మతం మరియు రాజరికం యొక్క నగరం, బోస్నియా రాజ్యం యొక్క చారిత్రక రాజధాని మరియు ఆరోపిత బోస్నియా పిరమిడ్ల ప్రదేశం
ఫోనోనికాలోని ప్రోకోస్కో సరస్సు
టెస్సాజ్, బోస్నియాలోని పురాతన నగరాలలో ఒకటి
బిజెల్జినా, దాని వ్యవసాయ మరియు జాతి గ్రామం స్టానిసిక్ ప్రసిద్ధి చెందింది
లుకావ్క్: బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో అతిపెద్ద కృత్రిమ సరస్సు అయిన మొడ్రాక్ సరస్సును కలిగి ఉన్న లుకావ్క్
ట్రావినిక్, ఇవో ఆండ్రిక్ జన్మస్థలం మరియు బోస్నియా ఐలెట్ రాజధాని నగరం
జబన్నికా, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో యుగోస్లేవ్ సైన్యం నాశనం చేసిన నరెత్వా యుద్ధం మరియు పురాతన వంతెన మరియు మ్యూజియం ఆఫ్ నెరెత్వా
ఓస్ట్రోజాక్ కాజిల్, ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం నిర్మించిన 16 వ శతాబ్దపు కోట మరియు తర్వాత హౌస్ ఆఫ్ హాబ్స్బర్గ్ విస్తరించింది
కొంజిక్: టిని భూగర్భ అణు బంకర్ ఉన్న కొంజిక్.[44]

గణాంకాలు
1991 జనాభా లెక్కల ప్రకారం బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో 43,77,000 జనాభా ఉంది. అయితే 1996 యు.ఎన్.హెచ్.సి.ఆర్ అనధికారిక జనాభా గణన ఆధారంగా జసంఖ్య 3,920,000 కు పడిపోయిందనా అంచనా వేయబడింది.  1990 లలో యుగోస్లేవ్ యుద్ధాల సమయంలో సంభవించిన భారీ వలసలు దేశంలో జనాభా మార్పులను సృష్టించాయి. 1991 - 2013 మధ్య రాజకీయ విభేదాల కారణంగా జనాభా గణన నిర్వహించలేకపోయారు. ఒక జనాభా గణనను 2011 ప్రణాళిక వేయబడింది.[45] మరియు తరువాత 2012 [46] కొరకు ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ జనాభా గణన అక్టోబరు 2013 వరకు ఆలస్యం అయింది. 2013 జనాభా లెక్కల ప్రకారం 1.16 మిలియన్ కుటుంబాలలో 37,91,622 మంది ప్రజలను గుర్తించారు. 1991 జనాభా లెక్కల కంటే 5,85,411 మంది తక్కువ మంది.[47]
సంప్రదాయ సమూహాలు

బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో మూడు సంప్రదాయ "రాజ్యాంగ ప్రజల" స్థావరాలు ఉన్నాయి. వీరు బోస్నిక్కులు, సెర్బులు క్రోయాట్స్, ఇంకా యూదులు మరియు రోమానులు సహా అనేక చిన్న సమూహాలు ఉన్నాయి.[48] బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా గణాంకాల ఏజెన్సీ ప్రచురించిన 2013 జనాభా లెక్కల ప్రకారం జనాభాలో బోస్నియన్లు 50.11%, సెర్బులు 30.78%, క్రోయాట్లు 15.43%, ఇతరులు 2.73% ఉన్నారు. మిగిలిన ప్రజలు తమ జాతి లేదా మతం వివరాలు తెలియజేయ లేదు.[49] జనాభా గణన ఫలితాలు వెల్లడికి " రిపబ్లిక్ సిప్రస్క స్టాటిస్టికల్ " కార్యాలయం బోస్నియా సెర్బియా రాజకీయ నాయకుల మద్య వివాదాలు తలెత్తాయి.[50] జనాభా గణనపై ఈ వివాదం శాశ్వత బోస్నియన్ నివాసితులను చేర్చడానికి సంబంధించింది. దీదిని రిపబ్లిక్ సిస్టాస్కా అధికారులు వ్యతిరేకించారు.[51] యురేపియన్ యూనియన్ గణాంకాల కార్యాలయం " యోరోస్టాట్ " 2016 లో సెంసస్ మెథడాలజీ అంతర్జాతీయ ప్రతిపాదనలను అనుసరించి " బోస్నియన్ స్టాట్స్టికల్ ఏజెంసీ " ఉపయోగించి జనాభా గణలను నిర్వహించాలని నిర్ధారించింది.[52]
మతం

2013 జనాభా లెక్కల ప్రకారం బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలలో ఇస్లాం మెజారిటీ విశ్వాసం ఆధిక్యత కలిగి ఉంది. వీరు మొత్తం జనాభాలో 51% మంది ఉన్నారు. జనాభాలో 46% క్రిస్టియన్లు ఉన్నారు. వీరిలో సెర్బియా ఆర్థోడాక్స్ చర్చి సమాజం అతిపెద్ద సమూహంగా ఉంది. జనాభాలో 31% మంది (సెర్బులుగా గుర్తింపు పొందినవారు), రోమన్ కాథలిక్ చర్చ్ 15% (వీరిలో ఎక్కువమంది క్రోయేషియన్లుగా గుర్తించబడతారు) ఉన్నారు. మిగిలిన సమూహాలలో 1.1%కు సమాధానం ఇవ్వలేదు. అతి చిన్న సమూహాలలో అథిజం 0.3%, నాస్తికత్వం 0.8%, ఇతర 1.15% ఉన్నాయి.[49][53]ఒక 2012 సర్వే ప్రకారం బోస్నియాలోని ముస్లింలలో 54% మంది అహేతురహిత ముస్లింలు, 38% సున్నిమత్వాన్ని అనుసరిస్తున్నారు.[54]
భాషలు
బోస్నియా రాజ్యాంగం అధికారిక భాషలను పేర్కొనలేదు.[55][56][57] ఏదేమైనా విద్యావేత్తలు విద్యాబోధన హిలరీ ఫుటిట్, మైఖేల్ కెల్లీ డేటన్ ఒప్పందం ప్రకారం "బోస్నియన్, క్రోయేషియన్, ఇంగ్లీష్, సెర్బియాలో జరుగుతుంది" అని తెలుపుతుంది. వారు వీటిని ప్రభుత్వ స్థాయిలో "అధికారిక గుర్తింపు కలిగిన మూడు అధికారిక భాషల"గా వర్ణించారు.2000లో బోస్నియన్, సెర్బియన్, క్రొయేషియన్ల సమాన హోదాను 2000 లో రాజ్యాంగ న్యాయస్థానం ధ్రువీకరించింది.[57] ఫెడరేషన్, రిపబ్లిక్ సిపెస్కా రాజ్యాంగ నిబంధనలు ప్రభుత్వ రాజ్యాంగానికి అనుకూలంగా లేవని తీర్పు చెప్పింది. వారు బోస్సియక్, క్రొయేషియన్ (ఫెడరేషన్ విషయంలో), సెర్బియా (రిపబ్లిక్ స్రప్స్కా విషయంలో) మాత్రమే అధికారిగా గుర్తించినందున ఎంటిటీ స్థాయిలో భాషలు. తత్ఫలితంగ ఎంటిటీ రాజ్యాంగాల పదాలు మార్చబడ్డాయి. మూడు భాషలూ అధికారికంగా చేయబడ్డాయి.[57] ఈ మూడు ప్రామాణిక భాషలు పూర్తిగా పరస్పరం మేధాసంపత్తి కలిగి ఉంటాయి. ఈ పదాలను దేశంలో అధికారికంగా గుర్తించబడకపోయినా సెర్బో-క్రొయేషియన్ పునర్వ్యవస్థీకరణ అంటారు. మూడు భాషల్లోని ఒకటి జాతి గుర్తింపుగా మారింది.[58]
మైఖేల్ కెల్లీ మరియు కేథరీన్ బేకర్ ఈ విధంగా వాదించారు: "నేటి బోస్నియన్ ప్రభుత్వం లోని మూడు అధికారిక భాషలు పరస్పర అవగాహన వ్యావహారిక వాదంపై జాతీయ గుర్తింపును సూచిస్తాయి."[59]
ప్రాంతీయ లేదా మైనారిటీ భాషల 1992 యూరోపియన్ చార్టర్ ప్రకారం బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా అల్బేనియన్, మోంటెనెగ్రిన్, చెక్, ఇటాలియన్, హంగేరియన్, మాసిడోనియన్, జర్మన్, పోలిష్, రోమానీ, రోమేనియన్, రిసిన్, స్లోవాక్, స్లోవేనే, టర్కిష్, ఉక్రేనియన్ (యిది మరియు లాడినో) గుర్తించిందని తెలియజేస్తుంది.[60] బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో ఉన్న జర్మనీ అల్పసంఖ్యాక ప్రజలు ఎక్కువగా ఉన్న డొనాస్చ్వాబెన్ ప్రాంతంలో (డానుబే స్వాబియన్) అవశేషాలు ఉన్నాయి. బాల్కన్ ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం నుండి వచ్చిన తరువాత హబ్బర్గ్ రాచరికం ఆ ప్రాంతంలో స్థిరపడింది. రెండు ప్రపంచ యుద్ధాల తరువాత బహిష్కరణలు మరియు (బలవంతంగా) సమ్మేళనం కారణంగా బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలోని జాతి జర్మన్లు తీవ్రంగా క్షీణించారు.[61]2013 జనాభా గణనలో జనాభాలో 52.86% మంది మాతృభాష బోస్నియాని, 30.76% సెర్బియా, 14.6% క్రొయేషియన్ మరియు 1.57% మరొక భాషని సూచించగా 0.21% సమాధానాన్ని ఇవ్వలేదు.[49]
నగరాలు
సరాజెవో పట్టణ ప్రాంతంలో 3,95,133 నివాసితులు నివసిస్తున్నారు. ఇందులో సరాజెవో నగరం అలాగే ఇలిడజా, వోగోస్కా, ఇస్టోకానా ఇలిడజా, ఇస్టోక్నో నోవో సారాజెవో మరియు ఇస్టోచిని స్టేరి గ్రాడ్ మునిసిపాలిటీలు ఉన్నాయి.[62] మెట్రో ప్రాంతంలో 5,55,210 జనాభా ఉంది. సారాజెవో ఖండం, ఈస్ట్ సారాజెవో, బ్రెజా, కిసెల్జాక్,క్రెసెవొ, విసొకొ నగరపాలితాలు ఉన్నాయి.
సంస్కృతి

నిర్మాణకళ
రాజకీయ, సాంఘిక మార్పులు ప్రజల విభిన్నమైన సాంస్కృతి నిర్మాణకళాను ప్రభావితం చేసాయి. బోస్నియా నిర్మాణకళ అధికంగా నాలుగు ప్రధాన కాలాలచే ప్రభావితం అయింది. ప్రతి కాలం దాని ప్రత్యేక సంస్కృతితో నిర్మాణకళను ప్రభావితం చేసాయి. ఈ ప్రాంతంలో ఎక్కువ సంస్కృతులు వాస్తుకళను ప్రభావితం చేయడంతో నిర్మాణాలు వైవిద్యతను సంతరించుకున్నాయి.
మాధ్యమం

బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో కొన్ని టెలివిజన్, మ్యాగజైన్స్, వార్తాపత్రికలు ప్రభుత్వ-యాజమాన్యంలో నడుస్తున్నాయి. కొన్నింటికి వాణిజ్యసంస్థల ఆధ్వర్యంలో కొన్ని ప్రకటనలు, సబ్‌స్క్రిప్షన్ ఇతర విక్రయాల ఆదాయంతో నిధులు సమకూరుస్తున్నాయి. బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా రాజ్యాంగం వాక్ స్వాతంత్రానికి హామీ ఇస్తుంది.
యుద్ధానంతర మార్పు యుద్ధానంతర వారసత్వం ఒక సంక్లిష్ట దేశీయ రాజకీయ నిర్మాణం బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా మీడియా వ్యవస్థలో పరివర్తన సంభవించింది. యుద్ధానంతర కాలం ప్రారంభంలో (1995-2005) అంతర్జాతీయ సంస్థలు, సహకార సంస్థలచే నిర్వహించబడుతూ మీడియా అభివృద్ధి చెందింది. మాధ్యమ కార్యాలయాల పునర్నిర్మాణం, వైవిధ్యం, ప్రజాస్వామ్యవిధానాలతో వృత్తిపరంగా అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.[63][64]
యుద్ధానంతర పరిణామాలలో ఒక స్వతంత్ర సమాచార నియంత్రణ సంస్థ ఏర్పాటు చేయబడింది. ప్రెస్ కోడు స్వీకరణ, ప్రెస్ కౌన్సిల్ స్థాపన, ఇన్ఫర్మేషన్ లాకు యాక్సెస్ ఫ్రీడమ్ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి. గతంలో ప్రభుత్వ-యాజమాన్య బ్రాడ్కాస్టర్ నుండి పబ్లిక్ సర్వీస్ బ్రాడ్ కాస్టింగ్ సిస్టం ఏర్పాటు చేయబడింది. అయినప్పటికీ అంతర్జాతీయంగా నేపథ్యం సానుకూల పరిణామాలు దేశీయ ఉన్నత వర్గాల ప్రజలు తరచుగా అడ్డుకున్నారు. వృత్తిపరంగా మాధ్యమం, పాత్రికేయుల వ్యవస్థ నెమ్మదిగా మాత్రమే కొనసాగింది.  ఉన్నత స్థాయి ప్రముఖుల జోక్యం మీడియా, రాజకీయ వ్యవస్థలకు నిర్వహణకు అడ్డుకట్టగా నిలిచింది.[64]
సాహిత్యం
బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో ఇవో ఆండ్రిక్ (నోబెల్ బహుమతి విజేత ), కరోట్ అంతున్ బ్రాంకో స్మిక్క్, అలెక్సా స్టిటిక్, జోవన్ దుసిక్ మరియు మాక్ డిజ్దార్ వంటి కవులు, జ్లత్కో టాప్చిక్, మీసా సెలిమోవిక్, సెమ్జేడిన్ మెహ్మెడినోవిక్, మిల్జెంకో జెర్గోవిక్, ఇసాక్ సామోక్విలిజా , సాఫ్వేట్ బాసాగిక్, అబ్దుల్లా సిద్రన్, పీటర్ కోసిక్, అలెక్సాండర్ హెమాన్, మరియు నేడ్జాద్ ఇబ్రిషిమోవిక్ వంటి రచయితలు ఉన్నారు. 1919 లో సారాజెవోలో నేషనల్ థియేటరు స్థాపించబడింది. ఇందులో దర్శకుడు నాటక రచయిత బ్రానిస్లావ్ న్యుసిక్ మొదటి ప్రదర్శన నిర్వహించాడు. నోవి ప్లామన్ లేదా సారాజెవ్‌స్కే సవ్‌స్కే వంటి మ్యాగజైన్లు సాంస్కృతిక, సాహిత్య అంశాలతో ప్రచురణలు కొనసాగించాయి.
కళలు

బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా కళ క్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది. కళలు కోటోరోనిక్ కోర్టులో చిత్రాలు, స్కెచ్సీ అనే మధ్యయుగ సమాధి నుండి క్రమంగా ప్రదర్శితమౌతూ వచ్చాయి. అయినప్పటికీ ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ల రాకతో బోస్నియాలో పెయింటింగ్ పునరుద్ధరణ నిజంగా వృద్ధి చెందింది. 20 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఐరోపా అకాడెమీల మొదటిసారిగా విద్యావంతులైన కళాకారులు వెలువడ్డారు. వారిలో గాబ్రిజెల్ జుకిక్, పీటర్ సైన్, రోమన్ పెట్రోవిక్ మరియు లాజర్ డ్రెల్జాకా ప్రఖ్యాతి వహించారు.
రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత మెర్సాడ్ బెర్బెర్, సఫీత్ జే వంటి కళాకారులు ప్రజాదరణ పొందారు.
2007 లో సారాజెవోలో స్థాపించబడిన సమకాలీన కళా మ్యూజియం ప్రపంచ కళాకారుల కళాఖండాలను కలిగి ఉంది.
సంగీతం
అసలైన బోస్నియాన్ మరియు హెర్జెగోవినియన్ పాటలలో గంగా, రెరా ప్రాధాన్యత కలిగి ఉన్నాయి. కలో వంటి జానపద నృత్యాలలో భాగంగా ఉండే స్లావిక్ సంప్రదాయసంగీతం తరువాత ఒట్టోమన్ యుగంలో సెవాల్డికినాకు సంప్రదాయ స్లావిక్ సంగీతం ప్రజాదరణ పొందింది. ఇక్కడ డినో జోనిచ్, గోరన్ బ్రెగోవిక్, డొవరిన్ పోపోవిచ్, కెమల్ మోంటెనో, జెడ్రవ్కో గోలిక్, ఎల్వివి లాకోవిక్, ఎడో మాజక, హరి మాతా హరి, డినో మెర్లిన్ వంటి ప్రముఖ సంగీతకారులు పాప్, రాక్ సంగీతం సాంప్రదాయం కొనసాగింది. డ్రోడ్ నోకోవిక్, అల్ 'డినో, హరిస్ డనినోవిక్, కోర్నిలిజ కోవక్ వంటి సంగీతదర్శకులు తమ ప్రతిభను నిరూపించుకున్నారు. మాజీ యుగోస్లేవియాలో బిజెలో డగ్మే, క్రెవనా జబుక, డివెల్జే జగోడ్, ఇండెక్స్, ప్లేవి ఆర్కెస్టార్, జాబ్రాన్జినో పెస్సేజే, అంబాసాడొరి, డుబియోజా కాలేక్టివ్ వంటి అనేక పాప్ మరియు రాక్ బాండ్లు ప్రజాదరణ పొందాయి. గాయకుడు మరీజా (స్సెటిక్ తండ్రి ప్రపంచ ప్రసిద్ధ జాజ్ సంగీతకారుడు) బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా ప్రస్తుత జాతీయ గీతం సృష్టికర్తగా ఖ్యాతి గడించాడు. విద్యావేత్త మరియు బోస్నియన్ జాజ్ రాయబారి సినాన్ అల్మనోవిచ్, స్వరకర్త సాసా లోసిక్, పియానిస్ట్ సాసా టోపెరిక్ వంటి ప్రముఖులకు బోస్నియా స్వస్థలంగా ఉంది. హెర్జెగోవినాలో, బోస్నిక్స్ గ్రామాలలో సెర్బులు, క్రోయాట్లు పురాతన గుస్లే పాత్రను పోషిస్తున్నారు. నాటకీయ స్వరంలో సాధారణంగా పురాణ కవితలు చెప్పడానికి గుస్లేను ఉపయోగిస్తారు.
బహుశా విలక్షణమైన, గుర్తించదగిన "బోస్నియన్" సంగీతం సెవాల్డింకా భావోద్వేగ మెలంచోలిక్ జానపద గీతంగా గుర్తించబడుతుంది. ఇందులో తరచుగా ప్రేమ, నష్టాలు, ప్రియమైన వ్యక్తి ఆరాధన, మనోవేదన, మరణం భావోద్వేగమైన విషయాలను వివరిస్తుంది. సెవాల్డింకాస్ సాంప్రదాయకంగా ఒక సాజ్‌తో (ఒక టర్కిష్ స్ట్రింగ్ ఉపకరణం)తో ప్రదర్శించబడుతుంది. తర్వాత దీనిని అకార్డియన్ భర్తీ చేసింది. అయితే కొంతమంది పరిశుద్ధవాదులు ఈ మార్పిడిని అంగీకరించరు. గాయకుడు వాయిద్య బృందంతో పాటు డ్రమ్ములు, నిటారుగా ఉన్న బాస్, గిటార్లు, క్లారినెట్లు , వయోలిన్లతో కలిసి ఈ కళాప్రక్రియ ప్రదర్శించబడుతూ ఉంటుంది.
చలనచిత్రాలు
దాని పరిశీలనాత్మక విభిన్న ఉత్సవాలకు ఎంపికగా పేరు గాంచింది. 1995 లో సారాజెవో ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ స్థాపించబడింది. ఇది బోస్నియా యుద్ధం సమయంలో బాల్కన్స్, సౌత్-ఈస్ట్ ఐరోపాలో అతిపెద్ద చిత్రోత్సవంగా మారింది.

బోస్నియాకు యుగస్లోవియా సామ్రాజ్యానికి చెందిన గొప్ప చలనచిత్ర వారసత్వం ఉంది. చాలామంది బోస్నియన్ చిత్రనిర్మాతలు అంతర్జాతీయ ప్రఖ్యాతిని సాధించారు. కొందరు అకాడమీ అవార్డులు, పలు పామే డి'ఓర్స్, గోల్డెన్ బేర్సు వంటి అంతర్జాతీయ అవార్డులు గెలుచుకున్నారు. డానిస్ టనోవిక్ (అకాడెమి అవార్డు, గోల్డెన్ గ్లోబ్ అవార్డు-గెలిచిన 2001 చలన చిత్రం నో మాన్స్ ల్యాండ్ మరియు సిల్వర్ బేర్ గ్రాండ్ జ్యూరీ ప్రైజ్-విజేత 2016 చిత్రం డెత్ ఇన్ సారాజెవో) వంటి కొంతమంది ముఖ్యమైన బోస్నియన్ చిత్రనిర్మాతలు, స్క్రీన్ రైటర్లు, సినిమాటోగ్రాఫర్లు గుర్తింపు సాధించారు.[65] డుసాన్ వుకాటిచ్ 1971 లో సురోగత్ ("ఎర్సాట్") ఉత్తమ యానిమేటడ్ లఘు చిత్రం ఆస్కార్ అవార్డును గెలుచుకుంది. మొట్టమొదటి విదేశీయుడిగా ఎమిర్ కుస్టూరికా (కేంసులో రెండు పల్మే డి ఓర్లను గెలుచుకుంది), జాస్మిలా జ్బానిక్ (గోల్డెన్ బేర్ గెలుచుకుంది), జ్లాత్కో టాప్చిక్ , అడిమేర్ కనోవిక్, డినో ముస్తాఫిక్, బెంజమిన్ ఫిల్లిపోవిక్, జాస్మిన్ దిజ్దార్, పీజెర్ జాలాకా, శ్రిన్ వులెటిక్, ఐడా బేగిక్ మొదలైనవారు అవార్డులు సాధించిన వారిలో ఉన్నారు.
Vedran Smailović, the "Cellist of Sarajevo"
Danis Tanović
Emir Kusturica

ఆహారసంస్కృతి

బోస్నియా వంటకాలలో మసాలాదినుసులు మితమైన పరిమాణంలో ఉపయోగిస్తారు. వంటలు అధికంగా నీటితో వండబడి తేలికగా ఉంటాయి. వంటలలో ఉపయోగించే సాసులు పూర్తిగా సహజమైన విధానంలో తయారుచేయబడుతున్నాయి. ఆహారతయారీలో కూరగాయల సహజ రసాల కంటే సాసులు అధికంగా ఉపయోగించబడుతుంటాయి. ఆహారాల తయారీలో టమోటాలు, బంగాళాదుంపలు, ఉల్లిపాయలు, వెల్లుల్లి, మిరియాలు, దోసకాయలు, క్యారట్లు, క్యాబేజీ, పుట్టగొడుగులు, పాలకూర, గుమ్మడికాయ, ఎండిన బీన్స్, తాజా బీన్స్, జుక్చిని, పాలు, మిరపకాయలు, పావ్లకా అనే క్రీమును అధికంగా వాడు తుంటారు. బోస్నియన్ వంటకాలు పశ్చిమ, తూర్పు ప్రభావాల సమతుల్యత కలిగివున్నాయి. దాదాపు 500 సంవత్సరాలఒట్టోమన్ పరిపాలన ఫలితంగా బోస్నియన్ ఆహారం టర్కీ, గ్రీకు, ఇతర ఒట్టోమన్ పూర్వ మధ్యధరా వంటకాలతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. బోస్నియా వంటకాలలో సంవత్సరాల ఆస్ట్రియా పాలన కారణంగా మధ్య ఐరోపా దేశాల ప్రభావాలు కూడా ఉన్నాయి. మాంసం వంటలలో ప్రధానంగా గొడ్డు మాంసం, గొర్రె మాంసం ప్రాధాన్యత వహిస్తూ ఉన్నాయి. కొన్ని స్థానిక వంటకాలలో సెవాపి, బ్యూరెక్, డోల్మా, సర్మ, పిలావ్, గౌలాష్, అజ్వర్, తూర్పు తీపి పదార్ధాలు ప్రత్యేకత కలిగి ఉన్నాయి. సెవాపి మాంసంతో కాల్చిన ఒక వంటకం. ఇది కబాబు వంటకంలా ఉండే ఆహారం. ఇది మాజీ యుగోస్లేవియాలో ప్రజాదరణ పొందింది. బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో, [66] సెర్బియాలో ఒక జాతీయ వంటకంగా పరిగణించబడింది.[67][68][69] స్థానిక వైన్లు హెర్జెగోవినా నుండి వచ్చాయి. ఇక్కడ వాతావరణం ద్రాక్ష పంటకు అనుకూలంగా ఉంటుంది. హెర్జెగోవినియన్ లూజా (ఇటాలియన్ ద్రాక్షతో పోలిస్తే తీపి తక్కువగా ఉంటుంది) బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. ఉత్తరప్రాంతంలో ప్లం (రాకిజ), ఆపిల్ (జబుకివాకా)తో మద్యం పానీయాలు ఉత్పత్తి చేయబడతాయి. దక్షిణప్రాంతంలో డిస్టిల్డ్ పరిశ్రమలు బ్రాందీని విస్తారంగా ఉత్పత్తి చేస్తున్నాయి. సరఫరా చేయడానికి మాజీ-యుగోస్లేవ్ ఆల్కహాల్ ఫ్యాక్టరీలన్నింటినీ ఉపయోగించారు (చాలా మద్య పానీయాల తయారీకి బ్రాందీ మూలంగా ఉంటుంది).
వినోదం
బాస్నియన్ ప్రజల అభిమాన కాలక్షేపంగానూ సంస్కృతిలో భాగంగానూ ఉంది. తలసరి కాఫీ వినియోగంలో బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా ప్రపంచంలో 9 వ స్థానంలో ఉంది. బోస్నియన్ కాఫీ హౌసెసులలో డ్జెజ్వాలో రాహత్ లోకుం అందించబడుతుంది. సరజావో మరియు ఇతర నగరాలలో షుగర్ క్యూబులతో కాఫీ అందించబడుతుంది.[70]
క్రీడలు

1992లో బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా యుగోస్లేవియాలో ఒక దేశంగా అథ్లెట్లను తయారు చేసింది. బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా సారాజెవోలో 1984 ఫిబ్రవరి 7 నుండి 19 ఫిబ్రవరి వరకు 14 వ వింటర్ ఒలంపిక్స్ (అత్యంత ముఖ్యమైన అంతర్జాతీయ క్రీడా కార్యక్రమం) నిర్వహించబడ్డాయి. బోరాక్ హ్యాండ్ బాల్ క్లబ్బు ఏడు యుగోస్లావ్ హ్యాండ్‌బాల్ చాంపియన్ షిప్పులు గెలుచుకుంది. 1976 లో యూరోపియన్ ఛాంపియన్షిప్ కప్పు, 1991 లో అంతర్జాతీయ హ్యాండ్బాల్ ఫెడరేషన్ కప్పును గెలుచుకుంది.
2011 లో అమేల్ మెకిక్ బోస్వో జుడో యూరోపియన్ చాంపియన్ అయ్యాడు. ట్రాక్ అండ్ ఫీల్డ్ అథ్లెట్ అమేల్ తుకా 2015 ప్రపంచ ఛాంపియన్షిప్పులో 800 మీటర్లలో కాంస్య పతకాన్ని గెలుచుకున్నాడు. 2013 యూరోపియన్ ఇండోర్ చాంపియన్ షిప్పులో హామ్జా ఆలీక్ షాటులో వెండి పతకాన్ని గెలుచుకున్నాడు.
1979 లో సారాజెవోకు చెందిన బోస్నా బాస్కెట్బాల్ క్లబ్బు యూరోపియన్ ఛాంపియన్ షిప్ సాధించింది. 1963 - 1990 వరకు యుగోస్లావ్ జాతీయ బాస్కెట్బాల్ జట్టు ప్రతి ప్రపంచ ఛాంపియన్షిప్పులో పతకాలు గెలుచుకుంది. వీరిలో ఎఫ్.ఐ.బి.ఎ. హాల్ ఆఫ్ ఫేమర్స్ డజ్జెన్ డాలిప్యాక్, మిర్జా డెలిబిషిక్ వంటి బోస్నియన్ ఆటగాళ్ళు ఉన్నారు. బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలు మిర్జా టెలోటోవిక్, నిహాద్ డుడోవిక్, జుసుఫ్ నూర్కిక్ వంటి ఆటగాళ్లతో తరచూ బాస్కెట్‌బాల్ యూరోపియన్ ఛాంపియన్షిప్పు కొరకు అర్హత సాధించారు. 2015 లో యురోపియన్ యూత్ సమ్మర్ ఒలంపిక్ ఫెస్టివల్, 2015 ఎఫ్.ఐ.బి.ఎ. యూరోప్ అండర్ -16 ఛాంపియన్షిప్పు రెండింటినీ గెలుచుకున్న బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా జాతీయ యు- 16 జట్టు రెండు బంగారు పతకాలను గెలుచుకుంది.
1989 లో మహిళల యూరోపియన్ క్లబ్ ఛాంపియన్షిప్పును జెడింస్ట్వొ (తుజ్లా) గెలుచుకుంది. రజిజా ముజానోవిక్ (మూడు సార్లు ఉత్తమ మహిళా యూరోపియన్ బాస్కెట్ బాల్ క్రీడాకారిణి), మారా లకిక్ నేతృత్వంలో 1990 లో రోంచెట్టి కప్ ఫైనల్.
బోస్నియా చెస్ జట్టు 7 మార్లు యుగోస్లేవియా చాంపియన్ సాధించింది. అదనంగా క్లబు ఎస్.కె. బోస్నా 4 మార్లు యూరోపియన్ చెస్ క్లబు కప్పులను గెలుచుకుంది. చెస్ గ్రాండ్ మాస్టర్ బోర్కి ప్రిడోజవిక్ కూడా రెండు యూరోపియన్ ఛాంపియన్ షిప్పులను గెలుచుకున్నాడు. మాస్కోలో 1994 లో (మాస్కోలో) చెస్ ఒలింపియాడులో రన్నరప్ స్థానం పొందడం బోస్నియన్ చదరంగం చరిత్రలో అత్యంత ఆకర్షణీయ విజయంగా భావించబడుతుంది. గ్రాండ్ మాస్టర్స్ ప్రిడ్రాగ్ నికోలిక్, ఇవాన్ సోకోలోవ్, బోజన్ కురాజికాలకు బోస్నియా స్వస్థలంగా ఉంది.
బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా తరఫున మిడిల్ - వెయిట్ బాక్సర్ మారిజిన్ బెనెస్ పలు యుగోస్లేవ్ చాంపియన్షిప్పులు, యూరోపియన్ ఛాంపియన్ షిప్పులు, యుగస్లేవియా ఛాంపియన్షిప్లను గెలుచుకున్నాడు.[71] 1978 లో అతను బహామాస్ నుండి ఎలిషా ఓబేడుకు వ్యతిరేకంగా ప్రపంచ టైటిల్ గెలుచుకున్నాడు.
బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినాలో అసోసియేషన్ ఫుట్ బాల్ క్రీడ అత్యంత ప్రజాదరణ పొందింది. ఇది 1903 నుండి ఆరంభమైనప్పటికీ మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత దీని ప్రజాదరణ గణనీయంగా పెరిగింది. బోస్నియన్ క్లబ్బులు ఎఫ్.కె.సారాజెవో, జెల్జెనికార్, యుగోస్లేవ్ ఛాంపియన్షిప్పును గెలుచుకున్నాయి. కలిగి ఉంది, వీటిలో యుగోస్లేవ్ జాతీయ ఫుట్ బాల్ జట్టులో సపెట్ సుసిక్, జ్లత్కో వూజోవిచ్ , మెహ్మెద్ బాజ్డరేవిచ్, డవెర్ జోజిక్, ఫరూక్ హాడ్జిబిగ్గిక్, ప్రెడ్రాగ్ పాసిక్, బ్లేజ్ స్లిస్కోవిక్, వాహిద్ హాలిల్హోడ్జిక్, డుస్సన్ బాజెవిక్, ఐవికా ఒసిమ్, జోసిప్ కతాలిన్స్కి, టమిస్లావ్ కాల్జ్, వేలిమిర్ సోమ్బోలాక్, అనేక మంది ఇతరుల వంటి వివిధ జాతులకు చెందిన బోస్నియన్ క్రీడాకారులు ఉన్నారు. 2014 FIFA ప్రపంచ కప్పు మొదటి ప్రధాన టోర్నమెంట్లో బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా జాతీయ ఫుట్బాల్ జట్టు క్రీడాకారులు ఆడారు. జట్టులో క్రీడాకారులలో వివిధ దేశాలకు చెందిన ప్రముఖ క్రీడాకారులు ఉన్నారు. ఇప్పటి వరకు కెప్టెన్లు ఎమిర్ స్పాహిక్, జ్వజేజాన్ మినిమోవిక్, ఎడైన్ డిజెకో, ఓగ్జెన్ వరంజెస్, సీడ్ కొలాస్సినక్, టోని చిజిక్ వంటి మిడెలెమ్ పిజనిక్, సెనాడ్ లిలిక్ వంటి మిడ్ ఫీల్డర్లు, స్ట్రైకర్ వేదాద్ ఇబిసెవిక్ ఉన్నారు.
మాజీ బాస్నియన్ ఫుట్ బాల్ ఆటగాళ్ళు హసన్ సాలిహమిడిక్ ఎల్విల్ బాల్కి తరువాత యు.ఇ.ఎఫ్.ఎ. ఛాంపియన్స్ లీగు ట్రోఫీని గెలుచుకున్నాడు. అతను జర్మన్ క్లబ్బు " FC బేయర్న్ మ్యూనిచ్ " తరఫున 234 మార్లు పాల్గొని 31 గోల్సు చేశాడు. బెర్ముషీ డార్ముండ్, హంబర్గర్ ఎస్.వి, బేయర్ లేవేర్కుసేన్ వంటి జర్మన్ బున్దేస్లిగాలోని క్లబ్బుల తరఫున క్రీడలలో పాల్గొన్న సెర్జజ్ బార్బరజ్ 2000-01 బందేస్లిగా సీజన్లో 22 గోల్సుతో ఉమ్మడి-టాప్ స్కోరర్గా నిలిచాడు. మెహొ కొడ్రో తన కెరీర్లో ఎక్కువ భాగం స్పెయిన్ క్రీడలలో ఖర్చుపెట్టాడు. ఎల్వివి ఆయన రహిమిక్ రష్యన్ క్లబ్బు, సి.ఎస్.కె.ఎ. మాస్కో తరఫున 302 మార్లు క్రీడలలో పాల్గొన్నాడు. 2005 లో ఆయన యు,ఇ,ఎఫ్,ఎ. కప్పు గెలిచాడు. మహిళల జాతీయ జట్టు సభ్యురాలు మిలెనా నికొలిక్  2013-14 యు.ఇ.ఎఫ్.ఎ మహిళల ఛాంపియన్స్ లీగు టాప్ స్కోరర్గా నిలిచింది.
బోస్నియా మరియు హెర్జెగోవినా 2004 వేసవి పారాలింపిక్స్, వాలీబాల్ 2012 వాలీబాల్ పారాఒలింపిక్సులో వాలీబాల్ ప్రపంచ ఛాంపియన్ షిప్ సాధించింది. జట్టులో ఉన్న చాలామంది బోస్నియన్ యుద్ధంలో వారి కాళ్ళను కోల్పోయారు.
తాజాగా డామియర్ డంజుర్హర్, మిర్జా బాసిక్ గ్రాండ్ స్లామ్ స్థాయిలో విజయం సాధించిన తరువాత బోస్నియాలో టెన్నిస్ ప్రజాదరణ పొందింది. బోస్నియాకు ప్రాతినిధ్యం వహించిన ఇతర ప్రసిద్ధ టెన్నిస్ క్రీడాకారులలో అమెర్ర్ డెలిక్, మెర్వనా జుగిక్-సల్కిచ్ ప్రాధాన్యత కలిగి ఉన్నారు.
మూలాలు

బయటి లింకులు

వర్గం:ఐరోపా

బోస్నియా మరియు హెర్జెగొవీనా

2019 నాటికి బోస్నియా మరియు హెర్జెగొవీనా దేశ ప్రధానమంత్రి ఎవరు?


బేవినహళ్ళి అనంతపురం జిల్లా హిందూపురం మండలానికి చెందిన గ్రామము.[1]

గణాంకాలు
జనాభా (2011) - మొత్తం 	5,232 - పురుషుల సంఖ్య 	2,658 - స్త్రీల సంఖ్య 	2,574 - గృహాల సంఖ్య 	1,233

మూలాలు

వెలుపలి లంకెలు

బేవినహళ్ళి నుండి అనంతపురం కి ఎంత దూరం?


చీకుమద్దుల, విశాఖపట్నం జిల్లా, హుకుంపేట మండలానికి చెందిన గ్రామము [1]
ఇది మండల కేంద్రమైన హుకుంపేట నుండి 26 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన అనకాపల్లి నుండి 88 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 122 ఇళ్లతో, 559 జనాభాతో 154 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 283, ఆడవారి సంఖ్య 276. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 0 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 559. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 584571[2].పిన్ కోడ్: 531077.
విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి  ఉన్నాయి. సమీప బాలబడి, ప్రాథమిక పాఠశాల హుకుంపేటలోను, ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల బాకూరులోను, మాధ్యమిక పాఠశాల బాకూరులోనూ ఉన్నాయి.
సమీప జూనియర్ కళాశాల హుకుంపేటలోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల పాడేరులోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల విశాఖపట్నంలోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్‌లు పాడేరులోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల అరకులోయలోను, అనియత విద్యా కేంద్రం అనకాపల్లిలోను, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల విశాఖపట్నం లోనూ ఉన్నాయి.
వైద్య సౌకర్యం
= ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం
ఒక సంచార వైద్య శాలలో డాక్టర్లు లేరు. ముగ్గురు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, పశు వైద్యశాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం
తాగు నీరు
బావుల నీరు  గ్రామంలో అందుబాటులో ఉంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది.
పారిశుధ్యం
గ్రామంలో మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ లేదు. మురుగునీటిని శుద్ధి ప్లాంట్‌లోకి పంపిస్తున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు.
చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు.
సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్, ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సు సౌకర్యం, ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం, రైల్వే స్టేషన్, ఆటో సౌకర్యం, ట్రాక్టరు సౌకర్యం మొదలైనవి  గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. జాతీయ రహదారి, రాష్ట్ర రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు ఉన్నాయి.
మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు
గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం ఉంది. ఏటీఎమ్, వాణిజ్య బ్యాంకు, సహకార బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. పౌర సరఫరాల వ్యవస్థ దుకాణం, రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు
గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు ఉన్నాయి. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది.  ఉన్నాయి. అసెంబ్లీ పోలింగ్ స్టేషన్, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ.లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. ఆశా కార్యకర్త, ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. సినిమా హాలు, గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
విద్యుత్తు
గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 2 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 2 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు.
భూమి వినియోగం
చీకుమద్దులలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
వ్యవసాయం సాగని, బంజరు భూమి: 1 హెక్టార్లు
శాశ్వత పచ్చిక ప్రాంతాలు, ఇతర మేత భూమి: 5 హెక్టార్లు
వ్యవసాయం చేయదగ్గ బంజరు భూమి: 10 హెక్టార్లు
నికరంగా విత్తిన భూమి: 137 హెక్టార్లు
నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 116 హెక్టార్లు
వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 21 హెక్టార్లు
నీటిపారుదల సౌకర్యాలు
చీకుమద్దులలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది.
ఇతర వనరుల ద్వారా: 21 హెక్టార్లు
గణాంకాలు
జనాభా (2011) - మొత్తం 	559 - పురుషుల సంఖ్య 	283 - స్త్రీల సంఖ్య 	276 - గృహాల సంఖ్య 	122

మూలాలు

చీకుమద్దుల గ్రామ పిన్ కోడ్ ఏంటి?


బోడపాడు, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా, పెంటపాడు మండలానికి చెందిన [[గ్రామము.[1]]].
ఈ వూరి జనాభా సుమారు 1000. ఇచటి ఆలయము శ్రీ రామలీంగెశ్వర స్వామి దేవస్థానం ప్రసిద్ధి వెందింది.
బోడపాడు పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా, పెంటపాడు మండలంలోని గ్రామం. ఇది మండల కేంద్రమైన పెంటపాడు నుండి 6 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన తాడేపల్లిగూడెం నుండి 8 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 349 ఇళ్లతో, 1197 జనాభాతో 356 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 604, ఆడవారి సంఖ్య 593. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 40 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 21. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 588506[2].పిన్ కోడ్: 534196.
విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి ఉంది. బాలబడి, మాధ్యమిక పాఠశాల‌లు, సమీప జూనియర్ కళాశాల, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల,  అనియత విద్యా కేంద్రం,   పాలీటెక్నిక్ , పెంటపాడులోను, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల,  మేనేజిమెంటు కళాశాల ప్రత్తిపాడులోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల పెదతాడేపల్లి లోను,  దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల, సమీప వైద్య కళాశాల ఏలూరు లోను  ఉన్నాయి.
వైద్య సౌకర్యం
ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం
ఒక సంచార వైద్య శాలలో డాక్టర్లు లేరు. ముగ్గురు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు. సమీప ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. పశు వైద్యశాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం
గ్రామంలో ఒక ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం ఉంది. డిగ్రీ లేని డాక్టరు ఒకరు ఉన్నారు.
తాగు నీరు
గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. తాగునీటి కోసం చేతిపంపులు, బోరుబావులు, కాలువలు, చెరువులు వంటి సౌకర్యాలేమీ లేవు.
పారిశుధ్యం
మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీరు బహిరంగంగా, కచ్చా కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని నేరుగా జలవనరుల్లోకి వదులుతున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు.
సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం, రైల్వే స్టేషన్ మొదలైనవి  గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. రాష్ట్ర రహదారి గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. జాతీయ రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు ఉన్నాయి.
మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు
గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది.
ఏటీఎమ్, వాణిజ్య బ్యాంకు, సహకార బ్యాంకు గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు
గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. అసెంబ్లీ పోలింగ్ స్టేషన్, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సినిమా హాలు, గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి.
విద్యుత్తు
గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది.
భూమి వినియోగం
బోడపాడులో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 34 హెక్టార్లు
నికరంగా విత్తిన భూమి: 321 హెక్టార్లు
వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 321 హెక్టార్లు
నీటిపారుదల సౌకర్యాలు
బోడపాడులో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది.
కాలువలు: 321 హెక్టార్లు
ఉత్పత్తి
బోడపాడులో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి.
ప్రధాన పంటలు
వరి
గణాంకాలు
జనాభా (2011) - మొత్తం 	1,197 - పురుషుల సంఖ్య 	604 - స్త్రీల సంఖ్య 	593 - గృహాల సంఖ్య 	349

2001 వ.సంవత్సరం జనాభా లెక్కల ప్రకారం గ్రామ జనాభా 1202.[1] ఇందులో పురుషుల సంఖ్య 607, మహిళల సంఖ్య 595, గ్రామంలో నివాస గృహాలు 288 ఉన్నాయి.
ప్రముఖులు
సరస్వతుల రామ నరసింహం
యడ్లపాటి వెంకటరావు రైతునేత,మాజీ మంత్రి

మూలాలు

వర్గం:ఆంధ్ర ప్రదేశ్ బౌద్ధమత క్షేత్రాలు

బోడపాడు (పెంటపాడు)

బోడపాడు గ్రామ పిన్ కోడ్ ఎంత?


రాజుపల్లె, వైఎస్ఆర్ జిల్లా, చక్రాయపేట మండలానికి చెందిన గ్రామము [1]

ఇది మండల కేంద్రమైన చక్రాయపేట నుండి 16 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన కడప నుండి 85 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 252 ఇళ్లతో, 937 జనాభాతో 1548 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 491, ఆడవారి సంఖ్య 446. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 136 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 27. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 593470[2].పిన్ కోడ్: 516504.
విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి ఉంది. సమీప బాలబడి, ప్రాథమిక పాఠశాల, సమీప జూనియర్ కళాశాల ,  చక్రాయపేటలోను, ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ,  మాధ్యమిక పాఠశాల మహాదేవపల్లెలోనూ ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల‌లు వేంపల్లె లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్ ,  సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల కడప లో ఉన్నాయి.
వైద్య సౌకర్యం
ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం
రాజుపల్లెలో ఉన్న ఒక ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఇద్దరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు. ఒక సంచార వైద్య శాలలో డాక్టర్లు లేరు. ముగ్గురు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు. పశు వైద్యశాల గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం
తాగు నీరు
గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా శుద్ధి చేయని నీరు సరఫరా అవుతోంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది.
పారిశుధ్యం
గ్రామంలో మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ లేదు. మురుగునీటిని శుద్ధి ప్లాంట్‌లోకి పంపిస్తున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు.
సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
పోస్టాఫీసు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. మొబైల్ ఫోన్ ఉంది. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులు తిరుగుతున్నాయి.
ఆటో సౌకర్యం, ట్రాక్టరు సౌకర్యం మొదలైనవి గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం, రైల్వే స్టేషన్ మొదలైనవి  గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. జాతీయ రహదారి, రాష్ట్ర రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు ఉన్నాయి.
మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు
గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. వారం వారం సంత గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. వాణిజ్య బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. ఏటీఎమ్, సహకార బ్యాంకు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు
గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. అసెంబ్లీ పోలింగ్ స్టేషన్, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. సినిమా హాలు గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
విద్యుత్తు
గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 7 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 10 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు.
భూమి వినియోగం
రాజుపల్లెలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 255 హెక్టార్లు
వ్యవసాయం సాగని, బంజరు భూమి: 798 హెక్టార్లు
శాశ్వత పచ్చిక ప్రాంతాలు, ఇతర మేత భూమి: 52 హెక్టార్లు
వ్యవసాయం చేయదగ్గ బంజరు భూమి: 16 హెక్టార్లు
సాగులో లేని భూముల్లో బీడు భూములు కానివి: 66 హెక్టార్లు
బంజరు భూమి: 357 హెక్టార్లు
నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 345 హెక్టార్లు
వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 78 హెక్టార్లు
నీటిపారుదల సౌకర్యాలు
రాజుపల్లెలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది.
బావులు/బోరు బావులు: 78 హెక్టార్లు
ఉత్పత్తి
రాజుపల్లెలో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి.
ప్రధాన పంటలు
వేరుశనగ, వరి, కంది

మూలాలు

2018లో రాజుపల్లె గ్రామ సర్పంచ్ ఎవరు?


నవ్‌జ్యోత్ సింగ్ సిద్ధూ (Punjabi: ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, జననం 20 అక్టోబరు 1963) ఒక మాజీ భారతీయ క్రికెట్ బ్యాట్స్‌మన్. క్రికెట్ నుండి రిటైర్ అయిన తర్వాత, నవ్‌జోతి సింగ్ సిద్దూ టెలివిజన్ వ్యాఖ్యానం, రాజకీయ వృత్తి జీవితం మరియు చలన చిత్రాల్లోకి ప్రవేశించాడు. అతను పంజాబ్‌లోని మాల్వా పాంత్రంలోని పాటియాలాలో జన్మించాడు. సిద్ధూ 2004లో ఒక భారతీయ జనతా పార్టీ టిక్కెట్‌పై అమృతసర్ నుండి సభ్యుని వలె లోక్‌సభలోకి ప్రవేశించాడు; అతను దోషపూరిత నరహత్యకు అతని దోష నిర్ధారణ తర్వాత రాజీనామా చేశాడు. సుప్రీం కోర్టు అతని దోష నిర్ధారణను నిలిపి వేసిన తర్వాత, అతను విజయవంతంగా అమృత్‌సర్ లోక్‌సభ సీటుకు పోటీ చేసి, అతని కాంగ్రెస్ ప్రత్యర్థి రాష్ట్ర ఆర్థిక మంత్రి సురిందర్ సింగ్లాను 77,626 ఓట్లు తేడాతో ఓడించాడు.
క్రికెట్ జీవితం
నవజ్యోత్ సింగ్ సిద్ధూ 1983 నుండి 1999 వరకు ఒక క్రికెటర్ వలె ఒక అస్థిర జీవితాన్ని కలిగి ఉన్నాడు.
1983లో అహ్మదాబాద్‌లోని వెస్టిండీస్‌కు వ్యతిరేకంగా ఆడిన అతని ప్రారంభ టెస్ట్ మ్యాచ్‌లో కేవలం 19 పరుగులను మాత్రమే చేసి గుర్తింపు పొందలేదు. అతనికి ఆ సిరీస్‌లో మరొక అవకాశాన్ని ఇచ్చనప్పటికీ, మళ్లీ విఫలమయ్యాడు. అతను 1987 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్‌కు ఎంపికయ్యాడు, దీనిలో భారతదేశం తరపున తన వన్ డే ఇంటర్నేషనల్ ప్రారంభ మ్యాచ్‌లో 73 రన్లను స్కోర్ చేశాడు, అయితే ఆ మ్యాచ్‌లో భారత్ ఆస్ట్రేలియా చేతిలో పరాజయం పాలైంది. అతను ప్రపంచ కప్ 1987 5 మ్యాచ్‌ల్లో 4 మ్యాచ్‌ల్లో 50 రన్ల స్కోర్ చేశాడు, సెమీఫైనల్‌లో ఇంగ్లాండ్ చేతిలో విఫలమయ్యాడు. అతను మొట్టమొదటి ODI శతకం 1989లో షార్జాలో పాకిస్థాన్ వ్యతిరేకంగా నమోదు చేశాడు, అయితే గ్వాలియోర్‌లో ఇంగ్లాండ్‌కు వ్యతిరేకంగా 134 స్కోర్‌ను అతని అత్యధిక ODI స్కోర్‌గా చెప్పవచ్చు మరియు అతను 1999లో రిటైర్ అయిన తర్వాత అతను ఆ ఇన్నింగ్స్‌ను ఉత్తమమైనదిగా పేర్కొన్నాడు.
అతను ఒక సంవత్సరంలో మూడుసార్లు 500 టెస్ట్ రన్ల కంటే ఎక్కువ స్కోర్ చేశాడు (1993, 1994 మరియు 1997). అతని ఏకైక టెస్ట్ డబుల్ సెంచరీ 1997లో భారతదేశం వెస్ట్ ఇండీస్ పర్యటనలో సాధ్యమైంది, 1994లో, అతను 885 ODI రన్లను స్కోర్ చేశాడు.
టెస్ట్‌ల్లో సిద్దూ యొక్క అత్యుత్తమ క్రీడ వలె 1996-97లో వెస్ట్ ఇండీస్ వ్యతిరేకంగా అతని 201 స్కోర్‌ను చెప్పవచ్చు, ఆఖరి 11 గంటల్లో ఎదురు తిరిగి పోరాడాడు. స్పిన్నర్‌లపై విజృంభణకు అతని సామర్థ్యాన్ని గుర్తించిన తర్వాత, అతను 1993-94లో శ్రీలంక వ్యతిరేకంగా 124లో ఎనిమిది సిక్స్‌లను నమోదు చేశాడు మరియు 1997-98లో ఆస్ట్రేలియా జట్టుతో ఆడిన ఐదు ఇన్నింగ్స్‌ల్లో షేన్ వార్న్ బౌలింగ్‌లో విజృంభించి నాలుగు అర్ధసెంచరీలను నమోదు చేశాడు.[1]
అతను డిసెంబరు 1999లో అన్ని రకాల క్రికెట్ నుండి అతని రిటైర్మెంట్‌ను ప్రకటించాడు. అతను 50 కంటే ఎక్కువ టెస్ట్ మ్యాచ్‌లు మరియు 100 కంటే ఎక్కువ ODIలు ఆడి, 7,000 కంటే ఎక్కువ అంతర్జాతీయ రన్లను స్కోర్ చేశాడు. అతను 18-సంవత్సరాల వృత్తి జీవితంలో తన గొప్పతనాన్ని చాటిచెప్పే 27 సెంచరీలను కలిగి ఉన్నాడు.
అతను సాధించిన కొన్ని మారుపేర్లల్లో అతని ఫలవంతమైన బ్యాటింగ్ పటిమలకు "సిక్సర్ల సిద్ధూ" మరియు అతని వృత్తి జీవితంలో చివరి సమయంలో అతని మెరుగుపర్చుకున్న ఫీల్డింగ్ సామర్థ్యానికి, ఆ సమయంలో ఉత్తమ ఫీల్డర్ అయిన జాంటీ రోడ్స్ పేరుతో "జాంటీ సింగ్" అనేవి ముఖ్యమైనవి.[2]
వ్యాఖ్యాత మరియు TV ప్రముఖుడు
సిద్ధూ 2001లో భారత్ శ్రీలంక పర్యటనకు వెళ్లినప్పుడు, NIMBUS కోసం ఒక వ్యాఖ్యాత వలె తన వృత్తిని ప్రారంభించాడు. అయితే, అతను తర్వాత ESPN-స్టార్‌తో ఒక వ్యాఖ్యాతగా మారాడు. అతను తన హాస్య ఉల్లేఖనలతో ఖ్యాతి గడించాడు, వాటిని అందరూ సిద్ధూజిమ్స్ అని పిలుస్తారు.
అతను తొలగింపు తర్వాత, సిద్ధూ టెన్ స్పోర్ట్స్ కోసం వ్యాఖ్యాతగా వ్యవహరించాడు. అతను తరచూ పలు స్థానిక భారతీయ ఛానెళ్లల్లో ఒక "క్రికెట్ విశ్లేషకుని" వలె కూడా కనిపిస్తాడు. ఇటీవల, ఒక టెలివిజన్ కార్యక్రమంలో - "ది గ్రేట్ ఇండియన్ లాఫర్ ఛాలెంజ్" ఒక న్యాయనిర్ణేత వలె కూడా కనిపించాడు. తర్వాత అతను "ఫంజాబీ చక్ దే" వంటి పలు కార్యక్రమాల్లో కనిపించాడు.
సైరస్ సాహుకర్ MTVలో ఒక కార్యక్రమం "పిద్ధూ ది గ్రేట్"లో అతిధిగా పాల్గొన్నాడు, దీనిలో అతను సిద్ధూ వలె కనిపించే పిద్దూ వలె వేషం ధరించాడు. ఆ కార్యక్రమంలో హాస్యోక్తులను సిద్ధూజిమ్ వలె "పిద్ధూజిమ్" అని పిలుస్తారు.
రాజకీయాలు

సిద్దూ ఇండియన్ జనరల్ ఎలక్షన్, 2004లో అమృతసర్ సీటు నుండి ఒక భారతీయ జనతా పార్టీ టిక్కెట్‌ను దక్కించుకున్నాడు. తర్వాత అతను అమృత్‌సర్ నుండి భారతీయ జనతా పార్టీ టిక్కెట్‌పై మళ్లీ పోటీ చేశాడు మరియు మంచి గెలుపును సొంతం చేసుకున్నాడు. అతను మళ్లీ 2009 జనరల్ ఎలక్షన్‌ల్లో అదే నియోజకవర్గం నుండి ఎన్నికయ్యాడు. అతను భారతీయ రాజకీయాల్లో ఒక దీర్ఘకాల ఇన్నింగ్స్‌లో విజయాలు సొంతం చేసుకున్నాడు మరియు అతని గురువు ఒక ప్రముఖ న్యాయవాది మరియు రాజకీయ నాయకుడు అరుణ్ జైట్లీని చెప్పవచ్చు.
కోర్టు కేసు
2006 డిసెంబరులో, సిద్ధూ ఒక రహదారి క్రోధ సంఘటన తర్వాత దోషపూరిత నరహత్యకు నేరం నిరూపించబడి, ఒక మూడు సంవత్సరాల జైలు శిక్షకు గురయ్యాడు. సిద్ధూ 1988లో పాటియాలాలో వాహనాలు నిలిపే ప్రదేశంలో ఒక చిన్న గొడవలో ఒక వ్యక్తిపై దాడి చేశాడు. గుర్నామ్ సింగ్ అనే పేరు గల ఒక 65 సంవత్సరాల వృద్ధుడు చివరికి గాయాలు పాలయ్యాడు. సిద్ధూ న్యాయస్థాన నిర్ణయం తర్వాత పార్లమెంట్ సభ్యత్వానికి రాజీనామా చేశాడు మరియు జనవరి 2007లో సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీల్ చేసుకున్నాడు.[3] ఆ న్యాయస్థానం అతని దోష నిర్ధారణపై స్టే ఇచ్చింది మరియు ఫిబ్రవరి 2007లో అమృత్‌సర్ లోక్‌సభకు పోటీ చేయడానికి అనుమతించింది, అతను ఆ ఎన్నికల్లో విజయం సాధించాడు.[4]
చలనచిత్రాలు
- అతను అక్షయ్ కుమార్, సల్మాన్ ఖాన్ మరియు ప్రియాంకా చోప్రాలు నటించిన బాలీవుడ్ చలనచిత్రం ముజ్సే షాదీ కరోగీ (2004)లో ఒక క్రికెట్ ఏనౌన్సర్ వలె నటించాడు. అతను హర్భజన్ మాన్‌తో కలిసి ఒక పంజాబీ చలన చిత్రం మేరా పిండ్</i>లో కూడా నటించాడు.
సూచనలు

బాహ్య లంకెలు
at ESPNcricinfo
at CricketArchive (subscription required)
 BBC న్యూస్ - 1 డిసెంబరు 2006
 BBC న్యూస్ - 6 డిసెంబరు 2006

వర్గం:సుప్రసిద్ధ భారతీయులు
వర్గం:క్రీడాకారులు
వర్గం:భారత రాజకీయ నాయకులు
వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు
వర్గం:భారత క్రికెట్ క్రీడాకారులు
వర్గం:1963 జననాలు
వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు

నవ్‌జ్యోత్ సింగ్ సిద్ధూ

నవ్‌జ్యోత్ సింగ్ సిద్ధూ జన్మస్థలం ఏది ?


దోమలపల్లి శ్రీకాకుళం జిల్లా, జలుమూరు మండలంలోని గ్రామం. ఇది మండల కేంద్రమైన జలుమూరు నుండి 14 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన ఆమదాలవలస నుండి 40 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 80 ఇళ్లతో, 296 జనాభాతో 63 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 157, ఆడవారి సంఖ్య 139. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 4 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 0. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 581095[1].పిన్ కోడ్: 532428
విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి  ఉంది.
బాలబడి లింగాలవలసలోను, మాధ్యమిక పాఠశాల ముఖలింగంలోనూ ఉన్నాయి. సమీప జూనియర్ కళాశాల జలుమూరులోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల చల్లవారిపేటలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్ శ్రీకాకుళంలో ఉన్నాయి.
సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల నరసన్నపేటలోను, అనియత విద్యా కేంద్రం మర్రివలసలోను, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల శ్రీకాకుళం లోనూ ఉన్నాయి.
వైద్య సౌకర్యం
ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం
సమీప ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. సంచార వైద్య శాల గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. పశు వైద్యశాల గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం
తాగు నీరు
బావుల నీరు  గ్రామంలో అందుబాటులో ఉంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది. కాలువ/వాగు/నది ద్వారా గ్రామానికి తాగునీరు లభిస్తుంది.
పారిశుధ్యం
గ్రామంలో మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ లేదు. మురుగునీటిని శుద్ధి ప్లాంట్‌లోకి పంపిస్తున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు.
సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సు సౌకర్యం, ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం, ఆటో సౌకర్యం మొదలైనవి గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. రైల్వే స్టేషన్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. జాతీయ రహదారి, రాష్ట్ర రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామంలో కంకర రోడ్లు ఉన్నాయి.
మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు
గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం ఉంది. వాణిజ్య బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. పౌర సరఫరాల వ్యవస్థ దుకాణం, రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి.
ఏటీఎమ్, సహకార బ్యాంకు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు
గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు ఉన్నాయి. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. అసెంబ్లీ పోలింగ్ స్టేషన్, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. ఆశా కార్యకర్త గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. సినిమా హాలు, గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
విద్యుత్తు
గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 8 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 14 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు.
భూమి వినియోగం
దోమలపల్లిలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 10 హెక్టార్లు
వ్యవసాయం సాగని, బంజరు భూమి: 9 హెక్టార్లు
తోటలు మొదలైనవి సాగవుతున్న భూమి: 1 హెక్టార్లు
నికరంగా విత్తిన భూమి: 41 హెక్టార్లు
నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 10 హెక్టార్లు
వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 31 హెక్టార్లు
నీటిపారుదల సౌకర్యాలు
దోమలపల్లిలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది.
కాలువలు: 31 హెక్టార్లు
మూలాలు

దోమలపల్లి గ్రామంలో ఎక్కువగా పండించే పంట ఏది?


లోకనాథం నందికేశ్వరరావు ఉత్తారాంధ్ర కు చెందిన మిమిక్రీ కళాకారుడు. [1] సంప్రదాయ కళల్లో మిమిక్రీ ఒకటి. ధ్వని అనుకరణ ద్వారా ప్రేక్షకులను నవ్వించి పరవశులను చేసింది ఈ కళ. ఉత్తరాంధ్రలో ఈ కళలో రాణించిన మొదటి వ్యక్తి జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందిన వ్యక్తి ఆయన .నాలుగు దశాబ్దాలుగా మిమిక్రీ, వెంట్రిలాక్విజం ప్రదర్శనలలో తనదైన గుర్తింపును స్వంతం చేసుకున్నాడు. దేశంలో ఆయన యిప్పటి వరకు సుమారు ఐదు వేల ప్రదర్శనలిచ్చాడు. తన విజయాల వెనుక తన భార్య హిమాలయ కుమారి సహకారం ఎంతో ఉందని చెప్పుకునే ఆయన వృత్తి రీత్యా చిత్రలేఖనోపాధ్యాయుడు. 1979 లో వీరఘట్టం  ఉన్నత పాఠశాలలో ఉద్యోగ బాధ్యతలు స్వీకరించిన ఆయన కింతలి, కోటబొమ్మాళి, లోలుగు, కింతలి, తొగరాం ఉన్నతపాఠశాలలలో పనిచేసి 2009 లో జిల్లా పరిషత్ ఉన్నత పాఠశాల, దూసిపేట నందు పదవీవిరమణ చేసాడు.
బాల్యం,విద్యాభ్యాసం '
శ్రీకాకుళం పట్టణంలో  లోకనాథం రామలింగేశ్వర స్వామి, అన్నపూర్ణ దంపతులకు 1952 జూలై 25న  జన్మించాడు. తన తండ్రి నాటక రంగంలో ఉండేవాడు. ప్రాథమిక విద్య స్థానిక బాదుల పేటలోను, ఉన్నత విద్య శ్రీకాకుళం మ్యునిసిపల్ ఉన్నత పాఠశాలలోను, బి.కాం డిగ్రీని ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ కళాశాల నందు అభ్యసించి కాకినాడ నందు డ్రాయింగ్ నందు శిక్షణ పొందాడు.
మిమిక్రీ కళాకారునిగా
పాఠశాల వయస్సు నుండే నందికేశ్వర రావుకు మిమిక్రీ పట్ల ఆసక్తి కలిగింది. రక్తకన్నీరు నాటకంలో ప్రముఖ నటుడు నాగభూషణం డైలాగులను అనుకరించటం ద్వారా తన కళాప్రస్థానాన్ని ప్రారంభించాడు. పాఠశాలలో పక్షులు, జంతువులు, వాహనాల శబ్దాలను అనుకరిస్తూ ఉపాద్యాయుల మన్ననలు పొందాడు. 1971 లో విశాఖకు చెందిన గణపతి రాజు రామరాజు సలహా మేరకు ఆయన మిమిక్రీ కళపై పూర్తి స్థాయి దృష్టి సారించాడు. సినిమా థియేటర్లకు వెళ్ళి డైలాగులు వినటం, అనుకరించటం అలవాటుగా మార్చుకున్నాడు. తెలుగు భాషపై పట్టు ఉంటే మరింత రాణించవచ్చనే మిత్రుల సలహా మేరకు ఆయన తెలుగు భాషపై పట్టు సాధించాడు. అలాగే వెంట్రిలాక్విజం నేర్చుకొని కృష్ణా జిల్లావరకు ప్రదర్శనలిచ్చాడు. రచయితగా, నటుడిగా, చిత్రకళోపాధ్యాయునిగా, ప్రసిద్ధ ధ్వన్యనుకరణ కళాకారునిగా పేరు పొందిన అతను డా.నేరెళ్ళ వేణుమాధవ్ స్ఫూర్తితో స్వర మాంత్రికుని ఏకలవ్య శిష్యునిగా పదిహేనేళ్ళ ప్రాయంలోనే ధ్వనులను అనుకరించటం ప్రారంభించాడు. పాత శ్రీకాకుళంలో తన యింటి దరి చెట్లపై పొద్దున్నే పక్షుల కిలకిల రావాలను పరిశీలన చేసేవాడు. నిరంతర సాధనతో మిమిక్రీ కళాకారునిగా పేరుపొంది ఎందరో శిష్యులను తయారు చేసాడు. ఆయనకు మిమిక్రీ శ్రీనివాస్, సూర్యారావు లతో బాటు అనేక మంది శిష్యులున్నారు.
సాధించిన విజయాలు, సన్మానాలు, సత్కారాలు
1984 లో తొలిసారి జాతీయ కళాకారునిగా గుర్తింపు పొందాడు.
సిమ్లాలో ప్రదర్శన నిస్తుండగా అప్పటి ప్రధాని పి.వి.నరసింహారావు జాతీయ కల్చరల్ అసోషియేషన్ సభ్యునిగా నియమించాడు.
ఉత్తమ మిమిక్రీ కళాకారునిగా ఎనిమిది సార్లు పురస్కారాలు, రాష్ట్ర స్థాయిలో మూడు బంగారు పతకాలు అందుకున్నాడు.
మిమిక్రీ కళను క్యాసెట్ల ద్వారా ప్రజలకు పరిచయం చేసిన మొదటి వ్యక్తి ఆయన. 22 క్యాసెట్లను వివిధ ప్రక్రియలలో చేసి విడుదల చేసాడు.
ఆంధ్ర, ఒడిషా, తమిళనాడు, కేరళ, భూపాల్, పశ్చిమ బెంగాల్, మధ్య ప్రదేశ్, ఉత్తర ప్రదేశ్, పంజాబ్, హిమాచల ప్రదేశ్ లలో తన ప్రదర్శనలిచ్చాడు.
మాజీ ముఖ్య మంత్రి.ఎన్.టి.రామారావు చే ఆయన పుట్టిన రోజు సందర్భంగా రాష్ట్ర కళాకారునిగా సత్కారం పొందాడు.
జిల్లాలో పలు సంస్థలు ఆయనకు అనేక సార్లు అవార్డులనిచ్చి సత్కరించాయి.
ఆలిండియా రేడియోలో అనేక ప్రదర్శనలిచ్చాడు.
క్లియోపాత్రా నాటకంలోని ఏంటొని స్పీచ్ ను తన అనుకరణ ద్వారా ప్రేక్షకులకు వినిపించటమే కాక క్యాసేట్ కూడా తయారు చేసాడు.
పలు సాంఘిక నాటకాలలో నటించి తన ప్రతిభను చాటుకున్నాడు.
ఎనిమిదవ తరగతి లో ఉండగానే 'విముక్తులు ' అనే నాటకంలో నటించి ఉత్తమ బాల నటుని అవార్డును స్వతం చేసుకున్నాడు.
ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రులైన జలగం వెంగళరావు, మర్రి చెన్నారెడ్డి, ఎన్.టి.రామారావు, నారా చంద్రబాబునాయుడుల ద్వారా అనేక సార్లు సన్మానించ బడ్డాడు.
అప్పటి రాష్ట్ర గవర్నర్ కుముదబెన్ జోషి చేతుల మీదుగా సన్మానించ బడ్డాడు.
అప్పటి కేంద్ర మంత్రి కె.యర్రంనాయుదు చెతుల మీదుగా సన్మానించ బడ్డాడు.
అనకాపల్లి, రాజమండ్రి, పొద్దుటూరు, హైదరాబాద్ సభలలో ఆయనకు బంగారు పతకాలు వచ్చాయి.
తన ప్రదర్శనలలో జాతర, ట్రిపుల్ మ్యూజిక్, ఓంకారం, రుద్రవీణ, రామాయణ మహాభారత యుద్దాల ప్రక్రియలు అనేక అవార్డులు తెచ్చి పెట్టాయి.
ఆయన 'నవ్వుల పల్లకి ' అనే టెలిఫిలిం ను రచించి, నిర్మించి నటించారు. ఇది స్థానిక సిటి కేబుల్ ద్వారా ప్రదర్శించ బడింది.
ఆయన రచించిన ' అక్షరం శరణం గచ్చామి" అనే టెలి ఫిలిం డి.డి.1 ద్వరా ప్రదర్శించబడింది.
ఆయన నిర్మించిన 'ప్రగతికి పంచ సూత్రాలు ' అనే టెలిఫిలిం స్థానిక సిటి కేబుల్ ద్వారా ప్రదర్శించ బడింది.
ఆయనకు పిల్లలంటే ఎంతో యిష్టం. ఆ మమకారంతోనే పిల్లలను నవ్వించి వారిలోని ప్రతిభను వెలికి తీయడానికి 2003 లో స్థానిక రివర్ వ్యూ పార్క్ వద్ద చిల్డ్రన్ లాఫింగ్ క్లబ్ ను ఏర్పాటు చేసారు.
2017లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం చే ఉగాది పురస్కారం.[2]
మూలాలు

ఇతర లింకులు
[ ]
వర్గం:కళాకారులు
వర్గం:మిమిక్రీ కళాకారులు
వర్గం:శ్రీకాకుళం జిల్లా ప్రముఖులు
వర్గం:1952 జననాలు
వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు

లోకనాథం నందికేశ్వరరావు

2017లో లోకనాథం నందికేశ్వరరావు ఏ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం చే ఉగాది పురస్కారంను అందుకున్నాడు?