Εγώ σήμερα θα επικεντρωθώ περισσότερο στην τεχνολογική αριστοτεχνία και τη δραματουργική αναπαράσταση όπως τα έχω συναντήσει μέσα από τη δουλειά μου.

I want to focus on technological mastery and dramatic representation as I have encountered them through my work.


Πριν μιλήσουμε όμως για τεχνολογική αριστοτεχνία, θέλω να πάμε ένα βήμα πίσω και να δούμε λίγο τα εργαλεία που χρησιμοποιούμε.

Before we talk about technological mastery I want to take one step back to look at the tools we use.


Σύμφωνα με τους θεωρητικούς αρχιτέκτονες Μπέατριζ Κολομίνα και Μαρκ Γουίγκλι στο βιβλίο τους «Are we Human?», υποστηρίζουν ότι τα εργαλεία που φτιάχνουμε τελικά φτιάχνουν εμάς.

According to architectural theorists Beatriz Colomina and Mark Wigley, in their book "Are we Human?" the tools we design ultimately design us.


Ισχυρίζονται, ξεκινώντας από τη θεωρία του Δαρβίνου, ότι το ανθρώπινο χέρι είναι αυτό που προσαρμόστηκε στα εργαλεία του, και όχι το αντίθετο.

Starting with Darwin's theory, they claim that the human hand adjusted to the first tools it created. Not the other way round.


Δηλαδή ουσιαστικά η σχέση μας με την τεχνολογία είναι αμφίδρομη, και συνεχίζουν λέγοντας ότι οι ανθρώπινες δημιουργίες είναι επιφάνειες διεπαφής, τις οποίες όσο τις διαμορφώνουμε μας διαμορφώνουν.

That our relationship with technology is, in fact, bi-directional. They continue by saying that human creations are means of interface which, the more we shape them, the more they also shape us.


Ας πάρουμε για παράδειγμα το κινητό μας τηλέφωνο, που όλοι το γνωρίζετε, ίσως έχετε παρατηρήσει ότι οι αλλαγές στον σχεδιασμό της συσκευής με τα χρόνια έχουν αλλάξει και τον τρόπο που συμπεριφερόμαστε, τις συνήθειές μας, έχουν αλλάξει ακόμα και το βλέμμα μας και το περπάτημά μας, άρα μία τεχνολογική συσκευή μπορεί να μας αλλάξει.

Let’s take for example our mobile phone that we are all familiar with. You may have noticed that the changes to its design over the years have changed the way we behave, our habits, even our gaze and our way of walking. Therefore our technological devices are able to change us.


Πώς αντιστρέφουμε αυτή τη διαδικασία; Πώς θα μπορούσαμε να επηρεάσουμε αυτή τη σχέση; Αν πιθανώς σχεδιάζαμε εμείς το κινητό μας τηλέφωνο και τις εφαρμογές του; Τι θα γινόταν αν εμείς σχεδιάζαμε όλα μας τα τεχνολογικά εργαλεία; Αυτό το ερωτηματικό, μαζί με πολλά άλλα, ήρθε να απαντήσει το Maker Movement.

How can we reverse this process? How can we influence this relationship? By designing our own mobile phone and its applications? What if we could create all of our own technological tools? This question, along with many others, was addressed by the Maker Movement.


Το Maker Movement είναι ένα κίνημα που έχει σαν στόχο την εκδημοκράτηση της τεχνολογίας μέσα από τη δημιουργία ελεύθερου λογισμικού και υλισμικού.

The Maker Movement is a movement that aims at democratising technology by creating open software and hardware.


Πριν από περίπου 15 χρόνια σε χώρους όπως τα hacker spaces, Maker spaces και άλλες online κοινότητες, ομάδες εφευρετών, ερευνητών, προγραμματιστών, άρχισαν να μοιράζονται τεχνολογικές πλατφόρμες με το ευρύ κοινό και να δημιουργούν νέα τεχνολογικά εργαλεία προσβάσιμα σε όλους.

About 15 years ago, in environments like hackerspaces, makerspaces and online communities, groups of inventors, researchers and developers started sharing technological platforms with the public, and to develop new technological tools accessible to everyone.


Για παράδειγμα δημιουργήθηκαν μικροεπεξεργαστές, όπως το Arduino, το Arduino lilypad, το Raspberry Pie μεταξύ άλλων, και αντίστοιχες γλώσσες προγραμματισμού με τις οποίες μπορούμε εύκολα να προγραμματίσουμε τις δικές μας εφαρμογές και να δημιουργήσουμε τα δικά μας εργαλεία.

For example, new open source microprocessors came about, such as Arduino, Arduino Lilypad or Raspberry Pi among others, along with open source programming languages with which we can easily make our own applications and create our own tools.


Ουσιαστικά τι κατάφερε το Maker Movement με αυτό; Κατάφερε να φέρει νέα εργαλεία στο φως, να τα βγάλει μέσα από το μαύρο κουτί της τεχνολογίας που ήταν μέχρι σήμερα για τους περισσότερους από εμάς.

What did the Maker Movement actually achieve? It brought new tools into the light, tools that were hidden inside the black box of technology where they were until now for most of us.


Κάτι άλλο που κατάφερε το Maker Movement είναι να αλλάξει τη σχέση μας με την τεχνολογία, την έκανε παιχνίδι, και μέσα από τον εύκολο πειραματισμό πάρα πολλοί από εμάς ήρθαμε κοντά στην τεχνολογία να παίξουμε, να πειραματιστούμε και πολλές φορές να δημιουργήσουμε καινοτόμες εφαρμογές από το πουθενά.

Moreover, the Maker Movement changed our relationship with technology, by turning it into a game. Easy experimentation enabled many of us to come close to technology, to play, to experiment and to create new, unexpected applications.


Ένα τελευταίο και πολύ σημαντικό στοιχείο που κατάφερε το Maker Movement είναι ότι μας έφερε κοντά.

Last but not least, the Maker Movement managed to bring us closer.


Δηλαδή μέσα από το μοίρασμα της γνώσης, μέσα από τις offline και online κοινότητες μας έφερε κοντά να δημιουργήσουμε, και μας έμαθε να λειτουργούμε συλλογικά, σε ομάδες.

It did that through knowledge sharing, at online and offline communities, it enabled us to create together, and taught us to work together, in teams.


Ποια όμως η αξία των ανοιχτών τεχνολογιών στον δημόσιο χώρο, και ειδικά στον χώρο της τέχνης που με αφορά; Η πολιτική επιστήμονας Σαντάλ Μουφ μας έχει πει ότι η τέχνη στον δημόσιο χώρο χρειάζεται να αμφισβητεί τη δεδομένη τάξη πραγμάτων, το Status quo.

But what is the value of open source technologies in public space? And specifically to do with Art, a topic that concerns me. Political scientist Chantal Mouffe argues that art in public spaces needs to question the existing state of affairs, the status quo.


Όταν η τεχνολογία χρησιμοποιείται μέσα στην τέχνη, χρειάζεται λοιπόν να μην επαναλαμβάνει τις mainstream εφαρμογές, τον mainstream τρόπο που τη χρησιμοποιούμε, αλλά να χρησιμοποιείται με διαφορετικό τρόπο, για να δημιουργεί νέους συσχετισμούς.

Technology, when used in art, must not repeat mainstream applications and the mainstream way of using it. It needs to be used in new ways, thus creating new associations.


Γιατί; Γιατί χρειαζόμαστε αυτή την πολυφωνία στον δημόσιο χώρο, γιατί προωθεί τον διάλογο μεταξύ μας.

Why? Because we need a polyphony in our public spaces, because it promotes the dialogue our society needs.


Άρα οι ανοιχτές τεχνολογίες μας οδηγούν ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση, γιατί μέσα από την προσβασιμότητα και τον πειραματισμό επιτρέπουν σε μια μεγάλη ομάδα χρηστών, ειδικών αλλά και ερασιτεχνών, να ασχοληθούν, να προτείνουν νέα νοήματα και νέες αναπαραστάσεις στον δημόσιο χώρο.

So, open source technologies lead us in exactly that direction. Because through accessibility and experimentation they give a large number of users, professionals and amateurs, the opportunity to explore, to propose new ideas and new representations in public spaces.


Μιλώντας για αναπαραστάσεις, ξαναγυρνάω στην ρήση του Μάμφορντ, ο οποίος μας είπε ότι είναι σημαντική η δραματουργική αναπαράσταση και για πρώτη φορά εγώ συνάντησα αυτή την έννοια όταν σπούδαζα αρχιτεκτονική εδώ, στην Αρχιτεκτονική Σχολή της Πάτρας πριν από αρκετά χρόνια και αναρωτιόμουν ποια κατεύθυνση να ακολουθήσω.

Talking about representations, let's return to Mumford’s quote where he says that dramatic representation is very important. The first time I came across this concept, many years ago, was when I was still a student here at the Patras School of Architecture, wondering which direction to follow.


Μεταξύ των εικαστικών, του αστικού σχεδιασμού, της αρχιτεκτονικής τοπίου, ήμουν και λίγο αναποφάσιστη, κάποια στιγμή έκανα μια εργασία που έφερε στην επιφάνεια την αγάπη μου για το πολιτιστικό τοπίο, δηλαδή ήθελα να εξερευνήσω τη σχέση του ανθρώπινου σώματος και βλέμματος με τα άμεσα φυσικά και τεχνητά του περιβάλλοντα μέσα από αρχιτεκτονική μικρής κλίμακας.

At some point between visual arts, urban design and landscape architecture, I was a little bit indecisive, I did a project that brought to light my love for the cultural landscape. I wanted to explore the relationship between the human body and gaze with our immediate natural and artificial environment, through small-scale architecture.


Επίσης τότε είχα μια περιέργεια για την τεχνολογία και πώς μπορεί να συμμετάσχει η τεχνολογία στις εμπειρίες αυτές, οπότε πήγα στο Λονδίνο να κάνω και ένα αντίστοιχο μεταπτυχιακό.

At the time I was fascinated by technology, and of how it can be connected to these experiences, so I decided to go to London for a relevant Master’s degree.


Σε ένα από τα πρώτα μου έργα άρχισα να εξερευνώ αυτές τις αναπαραστάσεις και τη σχέση μεταξύ φυσικού και τεχνητού.

In one of my first projects, I started exploring these representations and the relationship between the natural and the artificial.


Για παράδειγμα δημιούργησα το Wind chime, που είναι μια αναπαράσταση μεταλλικής μελωδού.

For example, I created in Wind Chime, which is a simulation of a metallic wind chime,


Δεν ξέρω αν το γνωρίζετε, είναι αυτό το μουσικό όργανο που βάζουμε στη βεράντα και κάνει μια μεταλλική μελωδία όταν φυσάει ο αέρας.

the one with the metal pipes, you place it on a balcony and it makes a musical sound as the wind blows through it.


Στη δική μου περίπτωση, στη δική μου εκδοχή, αντάλλαξα τους μεταλλικούς σωλήνες με τα πλαστικά τα wii remote controls τα οποία τα προγραμμάτισα ώστε να παράγουν μεταλλικούς ήχους, να τους μιμούνται και σιγά-σιγά να τους μετατρέπουν σε θόρυβο.

In my version I replaced the metal pipes with plastic Wii remote controls, and I programmed them to produce, to mimic metallic sounds, and they would slowly turn the sounds into noise.


Μια άλλη αναπαράσταση, εξερεύνησα μέσα από το Fabrique, αυτό το έργο, στο οποίο ήθελα να εξερευνήσω τη σχέση μας με μια φύση που δεν είναι φυσική, μια μηχανική φύση, και να αμφισβητήσω ουσιαστικά την έννοια της φύσης όπως τη γνωρίζουμε, να δω τι υπάρχει από πίσω.

In another project, Fabrique, I wanted to explore our relationship with an artificial nature, a mechanical nature, and to challenge nature as we know it, to explore what's behind it.


Το συγκεκριμένο έργο όταν ποτίζει κανείς με φως αυτές τις γλάστρες, αρχίζουν οι αλυσίδες στην οροφή να κινούνται, και στο τέλος συντονίζονται σε μια μικρή χορογραφία.

By irrigating a series of pots with light rather than water, the chains on its ceiling begin to move, and they end up doing a small choreography.


Κάποια στιγμή, μέσα στην καλλιτεχνική μου αναζήτηση, αποφάσισα να ακολουθήσω και μια άλλη οδό, αυτή του παιχνιδιού.

At some point along my artistic path, I decided to change direction and follow the path of play.


Το 2011 λοιπόν, με δύο συνεργάτιδες, δημιουργήσαμε το Athens Plaython.

In 2011, along with two collaborators, we decided to create the Athens Plaython,


Το Athens Plaython είναι ένα φεστιβάλ παιχνιδιών τρόμου και νέων τεχνολογιών.

a festival of street-games and new technologies.


Τότε στην Αθήνα είχαμε πολύ συχνά φαινόμενα βίας μέσα από πορείες στους δρόμους της Αθήνας, και συνοδεύονταν από εμπρησμούς και καταστροφές και εμείς θελήσαμε να δώσουμε μια άλλη φωνή, μια αισιόδοξη φωνή, μέσα από το παιχνίδι και τη συλλογικότητα.

At that time in the streets of Athens there were frequent and violent street demonstrations, followed by fires and destruction. That moment we felt the need to raise a different, more optimistic voice, by introducing play and collective effort.


Και είδαμε την πόλη μας να αλλάζει, είδαμε πάρα πολλούς, ίσως και χιλιάδες κόσμου την τελευταία ειδικά χρονιά, να έρχονται να παίξουν μαζί μας για ένα διήμερο και είδαμε τον χώρο της πόλης να αλλάζει.

And we saw our city changing, we saw a great many people, maybe thousands, especially in the final year, coming to play with us for two days, and with all these people our city was transformed.


Πώς έγινε αυτό; Μέσα από το παιχνίδι -- γιατί; Γιατί το παιχνίδι έχει αυτή την ιδιότητα, να μας εισάγει με ένα μαγικό τρόπο σε έναν εσωτερικό κόσμο μυθοπλασίας, δηλαδή για παράδειγμα μπορεί να μετατρέψει τον αστικό χώρο σε πεδίο μάχης, όπου διάφορες ομάδες μπορεί να διαπραγματεύονται μια γειτονιά, ή να αρχίσουν να εμφανίζονται γοργόνες, δράκοι, ιππότες και ούτω καθεξής.

How did that happen? Through play. Why? Because play has the magic power to invite us into a fantasy world. For example, a neighborhood can suddenly turn into a battleground where various groups are trying to capture a neighbourhood, or suddenly there might be mermaids, dragons, knights and so on.


Αυτός ο κόσμος μυθοπλασίας όμως δεν είναι ανεξάρτητος από τον αστικό χώρο, αντιθέτως τον εμπεριέχει.

But this fantasy world is not separate from urban space, on the contrary, it contains it.


Δηλαδή ο αστικός χώρος επαυξάνεται μέσα από το παιχνίδι, αποκτά νέες ιδιότητες, οι οποίες δημιουργούνται συλλογικά.

Urban space is enriched through play, it acquires new possibilities, which are created collectively.


Οπότε εκείνη τη στιγμή κατάλαβα ότι για μένα είναι σημαντικό αυτό το μέσο αναπαράστασης, το παιχνίδι, γιατί μας φέρνει όλους στο εσωτερικό του, και δημιουργεί συλλογικότητες.

In that moment I also realized that for me this way of representation, through play, was important, because it brings us all together and creates collectivity.


Αργότερα δημιούργησα το εργαστήρι μου το Entropika μαζί με μια ομάδα συνεργατών, και συνεχίζουμε να δημιουργούμε διαδραστικές εγκαταστάσεις στον δημόσιο χώρο, για παράδειγμα ένα από τα έργα μας, το Cloudscapes, δημιουργεί ακριβώς την αναπαράσταση ενός φυσικού φαινομένου, του σύννεφου και της βροχής.

Later I created my own lab, Entropika, with a small group of collaborators, and we continued to create interactive installations in public spaces. One of our projects, Cloudscapes, created a representation of a natural phenomenon, clouds and rain.


Ουσιαστικά προσομοιώνει τον ήχο του κεραυνού και της βροχής, και το φως της αστραπής, όταν περνούν από κάτω περαστικοί.

It mimics the sound of thunder and rain, and the light of lightning when passers-by pass through.


Ήταν άλλη μία ευκαιρία να εξερευνήσουμε πώς αυτές οι αναπαραστάσεις επηρεάζουν τον αστικό χώρο.

It was one more opportunity to explore how these representations influence the urban space.


Μάλιστα στο συγκεκριμένο έργο μου έδειξε και μια αλήθεια μετά από πολλά χρόνια, ότι ενώ τα πρώτα έργα ήταν πιο θεωρητικά, με ιδέες που τις είχα επεξεργαστεί πάρα πολύ, και μου άρεσαν ιδιαίτερα, ένα έργο όπως αυτό, πιο απλό, με πιο απλή ιδέα αλλά με παιγνιώδη διάθεση, είχε πολύ μεγαλύτερη αμεσότητα με τον κόσμο, είχαμε παιδιά που προσπαθούσαν να το μαγέψουν φωνάζοντας άμπρα κατάμπρα, είχαμε περαστικούς που έβαζαν την κουκούλα τους, πιστεύοντας ότι θα βραχούν και είχαμε και έναν έφηβο που καθόταν κάτω από το σύννεφο, και μόλις άκουγε τον κεραυνό φώναζε συνέχεια Θορ.

This project also showed me a truth, after many years, that while my first projects were more theoretical, with ideas that I had thought about and developed, and really liked, this one was based on a simpler idea, it was more playful and had a much more immediate effect on people. We saw children trying to put a spell on it by shouting "abracatabra", passers-by putting their hood on to avoid getting wet. We even had a teenager who sat under the cloud and shouted “Thor” every time the lightning was activated.


(Γέλια) Στην ίδια οδό, συνεχίσαμε με τα Playstools, όπου πάλι εξερευνήσαμε λίγο τις παιγνιώδεις διαστάσεις των αντικειμένων που φτιάχναμε, και δημιουργήσαμε μια υβριδική παραλλαγή του παιχνιδιού μουσικές καρέκλες.

(Laughter) On the same playful path, we later designed Playstools, again exploring the playful aspect of the objects we created, and we made a hybrid version of the game Musical Chairs.


Στο συγκεκριμένο παιχνίδι, αυτά τα σκαμπό έχουν και αυτά έξτρα ιδιότητες, δεν θα αφήναμε μόνο τα φυσικά αντικείμενα, το κάθε σκαμπό έχει δύο αισθητήρες αφής, έχουν φως, παράγουν ήχο και επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω ασύρματου δικτύου, ουσιαστικά γιατί διευκολύνουν και μπορούν να μπουν σε οποιοδήποτε χώρο έτσι.

The stools also have some extra properties they are not just physical objects. They each have two touch sensors, they light up, produce sound and talk to each other over a wireless network. This makes it possible to place them in any location.


Προσκαλούν τους παίκτες να αλληλεπιδράσουν με τα σκαμπό σε κάθε γύρο του παιχνιδιού και κερδίζει η ομάδα που κερδίζει περισσότερο σε χρώμα.

Players are invited to interact with the stools in each round of the game. The team that wins more colour, ultimately wins the game.


Μάλιστα το μέλλον αυτού του παιχνιδιού θέλουμε να γίνει μια ανοιχτή εκπαιδευτική πλατφόρμα όπου τα παιδιά, ίσως πιο σοφοί σχεδιαστές από εμάς, να μπορούν να ανεβάσουν τα δικά τους παιχνίδια και να αλλάξουν τους κανόνες του παιχνιδιού κατά βούληση.

The next step for Playstools is to create an open educational platform so that children, who can be wiser designers than we are, can upload their own games and change the rules of the game.


Σε αυτό το σημείο έβαλα και μια άνω τελεία τον περασμένο Γενάρη, γιατί αποφάσισα να πάω στη Ματέρα της Ιταλίας, όπου εργάζομαι στο Open Design School.

At this point, I pressed PAUSE in January when I decided to move to Matera in Italy, to work at the Open Design School.


Το Open Design School είναι ένα πιλοτικό πρόγραμμα της πολιτιστικής πρωτεύουσας Ματέρα 2019.

The Open Design School is a pilot programme of Matera, the Cultural Capital of Europe 2019.


Εκεί καλούμαστε να σχεδιάσουμε δομές για το δημόσιο χώρο, οι οποίες να εξυπηρετούν όλες τις πολιτιστικές εκδηλώσεις για αυτή και την επόμενη χρονιά.

I have been asked to design structures for the public places, to support all the cultural events for this year and for next year.


Οι δομές αυτές μπορεί να είναι κερκίδες, stand για πληροφορίες, θεατρικά σκηνικά και ούτω καθεξής.

These structures can be stadium seating, information stands, theatrical scenery, and so on.


Το ενδιαφέρον και εδώ είναι ότι και πάλι χρησιμοποιούμε ανοιχτά εργαλεία σχεδιασμού, δηλαδή μέσα από τη φιλοσοφία των Open structures αν γνωρίζετε, αν δεν γνωρίζετε τι είναι, είναι μια online πλατφόρμα, μια ιστοσελίδα και μια κοινότητα όπου μπορεί ο καθένας να μοιραστεί τα σχέδιά του, ελεύθερα χωρίς copyright, με την υπόλοιπη κοινότητα, και ο καθένας μπορεί να τα εξελίξει και να τα ξαναμοιραστεί online.

What is interesting is that here too we are using open source design tools, based on the Open Structures philosophy. In case you are not familiar with Open Structures, it is an online platform and online community where everyone can share their designs freely, with no copyright limitations, and other members of the community can use, evolve and re-share them.


Το δεύτερο ενδιαφέρον είναι ότι και εδώ καλούμαστε να σχεδιάσουμε μέσα από το παιχνίδι και τον πειραματισμό, με ακολουθεί και αυτό.

Another interesting point is that here too we design through play and experimentation, a concept that follows me around.


Δηλαδή δεν καλούμαστε να σχεδιάσουμε τις γνωστές κατασκευές, όπως κερκίδες που να μοιάζουν με κερκίδες, αυτό μπορεί να το κάνει οποιοσδήποτε.

That is, we do not reproduce known forms, like stadium seating that looks like stadium seating, because anyone can do that.


Καλούμαστε να διερευνήσουμε μέσα από τον πειραματισμό και να σχεδιάσουμε μυστηριώδη, παιγνιώδη αντικείμενα, που να δημιουργούν ερωτηματικά στους κατοίκους και στην πόλη, να μην δίνουν άμεσα τις απαντήσεις.

We need to explore and experiment and to design mysterious, playful objects which will puzzle and intrigue citizens without giving all the answers upfront.


Άρα σε όλη μου την πορεία έχω δει ότι επιστρέφω πολύ συχνά στην αρχική ερώτηση του Μάμφορντ, για το ποια είναι η τεχνολογία που χρειαζόμαστε, ποια είναι η τεχνολογική αριστοτεχνία, και ποιες είναι οι αναπαραστάσεις που χρειαζόμαστε στην πόλη; Και η προσωπική απάντηση που έχω δώσει είναι ότι η τεχνολογική αριστοτεχνία που χρειαζόμαστε πρέπει να είναι ανοιχτή και προσβάσιμη από όλους.

So, in my professional path so far, I always return to Mumford's initial question about the technology we need and the technological mastery. And what representations we need in the cities. And my answer is that the technological mastery we need needs to be open and accessible to everyone.


Όσο για τις αναπαραστάσεις, έχω δει ότι χρειάζεται πολλές από αυτές να είναι συμμετοχικές, συλλογικές και να μας καλούν να παίξουμε μαζί τους.

As for representations, I believe they need to be participatory, logical and invite us to play with them.


Φυσικά αυτή είναι η δική μου απάντηση, είναι η δική μου αλήθεια, και δεν χρειάζεται ο καθένας από εμάς να ασχολείται με την τέχνη και τεχνολογία για να δει την αξία της αλήθειας μέσα στην πόλη.

These of course are my own answers, my own truth, and not everyone needs to work with art and technology to be conscious of the value of Truth in our cities.


Ο Μάμφορντ στην αρχή, αν θυμάστε, είχε πει ότι η αλήθεια στην πόλη αναδύεται και μέσα από τη συναισθηματική ένωση και τη λογική επικοινωνία.

Remember, Mumford says that Truth in our cities also arises through emotional communion and rational communication.


Άρα οι πόλεις μας είμαστε εμείς, και ανεξάρτητα από την ιδιότητα του καθενός, ο καθένας μας μπορεί να συνεισφέρει με αλήθεια στη συλλογική μας ζωή.

Which means that we are our cities! And regardless of one’s occupation and lifestyle, each of us can all contribute our Truth to our collective life.


Άρα σήμερα θα ήθελα να σας προσκαλέσω να μοιραστείτε μια αλήθεια με τον συνάδελφο, με τον σύντροφο, με έναν φίλο, αλλά πριν από όλα, θα ήθελα να σας προσκαλέσω να μοιραστείτε μια αλήθεια με τον εαυτό σας.

So today I would like to invite you to share a truth with a colleague, your partner, with a friend. But before you do, I would like to invite you to share a truth with yourself.


(Χειροκρότημα)


Επειδή είμαι παλιάς κοπής, παίρνω το μικρόφωνο και όχι αυτό που βάζουν στο αυτί.

Since I'm old school, I prefer the microphone, rather than the earset.


Περιττό να σας πω, επειδή βλέπω πάρα πολλούς νέους και ξέρω πως έχουνε περάσει πανελλήνιες, αισθάνομαι κι εγώ απόψε, και έχω το ίδιο τρακ, σαν να έχω να περάσω πανελλήνιες.

Needless to say, having seen so many young people getting stressed over having to take the annual national exams, I also feel so stressed tonight as if I am sitting for such an exam myself.


Παρόλα αυτά, προτιμώ όσο χρονών είμαι παρά να είμαι 18 και να έχω να περάσω πανελλήνιες στην Ελλάδα.

However, I prefer my present age to being 18 again and be expected to sit for the national exams in Greece.


(Γέλια) (Χειροκρότημα) Θα σας πω μια ιστορία, ένα παραμύθι που 'χει πολλές αφετηρίες.

(Laughter) (Applause) I'm going to tell you a story, a tale full of thresholds.


Πολλοί έχουν μια αφετηρία στη ζωή τους.

Most people get only one threshold, one starting point in their life.


Εγώ, δεν ξέρω γιατί, μου πέσανε πάρα πολλές και κάθε φορά άρχιζα από έναν καινούριο δρόμο.

I don't know why but I got too many of them and every time I had to make a fresh start.


Απ' ό,τι θυμάμαι τον εαυτό μου τον θυμάμαι στη Σάμο, ενώ δεν γεννήθηκα στη Σάμο, αλλά πήγα τριών χρονών με την αδερφή μου που ήταν ενάμιση χρόνο πιο μεγάλη από εμένα, γιατί είχε πάθει η μητέρα μας φυματίωση και μας στείλανε στον παππού μου και στη μεγάλη της αδερφή.

My first recollection of myself is on the island of Samos. I wasn't born in Samos but we had to move there with my sister who was a year and a half older than me, when I was three years old because mother suffered from TB so we were sent to stay with our grandpa and her older sister.


Για μένα όλος ο κόσμος ήτανε η Σάμος, αυτή ήταν η Ελλάδα.

Samos was the whole world to me. That was Greece.


Τα πεύκα, η θάλασσα, ο παππούς -- που νομίζαμε ότι είναι αρχαίος Έλληνας γιατί ήταν καθηγητής αρχαίων ελληνικών, ήταν σε σύνταξη -- μόνο για αρχαίους μας μιλούσε, μας έλεγε μύθους και νιώθαμε ότι αυτός είναι ένας ευτυχισμένος τόπος που δε θέλαμε καθόλου να τον χάσουμε.

It was the pine trees, the sea, my grandpa -who we thought was an ancient Greek because he was a retired professor of Ancient Greek Language. He used to talk only of ancient people, he told us fables of mythology, and we felt that that was our happy place which we didn't want to lose by any means.


Και εκείνο που, κυρίως, βλέπαμε είναι ότι μέσα στη ζωή όπως βάζεις τα παπούτσια σου το πρωί έτσι πρέπει να πάρεις και ένα βιβλίο.

And the one most important thing we learned living there was that in life, like you need to put shoes on every day, you also need to carry a book.


Γιατί πάντα βλέπαμε τον παππού μας να κρατάει ένα βιβλίο στο χέρι.

Because we saw our grandfather with a book in his hands all the time.


Όταν έφυγε ο παππούς μας νόμιζα ότι πήρε τα πάντα μαζί του κι ήτανε μια καινούρια αφετηρία.

And when grandpa left us, I thought he took everything with him, and that was a new threshold for me.


Σε λίγο πήγαμε στην Αθήνα, πήγαμε σχολείο και στο σχολείο ένιωσα το πρώτο πράγμα που είναι η φιλία· έγινα φίλη με τη Ζορζ Σαρί και ως την τελευταία της στιγμή, που έφυγε για πάντα, μείναμε φίλες.

Soon after that we went to Athens, we started school, and at school I first felt what friendship was. We made friends with Georges Sari and we remained best friends until she left us forever.


Και αυτό, παιδιά, στους νέους σας το λέω, ότι η φιλία παίζει πάρα πολύ μεγάλο ρόλο στη ζωή.

Incidentally, I'd like to tell you, the young people in here, that friendship is of utmost importance in our life.


Στο σχολείο άρχισα να διαβάζω και μάλιστα, με την αδερφή μου μας άρεσε πάρα πολύ να διαβάζουμε ποίηση και κυρίως ποιήματα λυπητερά: του Παλαμά το «Άφκιαστο κι αστόλιστο του Τάφου δε σε δίνω».

At school I started to read and both, me and my sister, we especially loved reading poetry and mostly melancholy poems, like a poem by Kostis Palamas lamenting the death of his 4 year old son,


Του Πολέμη... και κλαίγαμε, τα διαβάζαμε το βράδυ και κλαίγαμε.

or some poems of Ioannis Polemis - and we read them at night and we cried.


Και έτσι κάτι μου πήγε μέσα μου, μήπως γράψω και εγώ ποίημα.

So I felt, like, maybe I should write a poem too.


Η μητέρα μου είχε έναν δίδυμο αδερφό, έναν πανέμορφο -και εξωτερικά και εσωτερικά- άνθρωπο.

My mother had a twin brother, a really wonderful person, inside and out.


Ήτανε καθηγητής μαθηματικών και αρραβωνιάστηκε μια κοπέλα που πολύ μας κακοφάνηκε εμάς γιατί τον θεωρούσαμε -εμένα ήταν και νονός μου- ότι ανήκε σ' εμάς.

He was a teacher of mathematics, he got engaged to a woman and we both hated her at once because we thought -he was also my godfather - that he belonged only to us. On top of all,


Αυτή την κοπέλα τη λέγανε και Διδώ από πάνω, είχε λίγο στραβή μύτη, αλλά είχε κάτι μάτια που έβγαζαν φλόγες.

that girl's first name was Dido, her nose was a little crooked, but her eyes were fiery.


Αυτή η Διδώ έγινε η μεγάλη μας συγγραφέας Διδώ Σωτηρίου.

Later in life, that Dido became our famous novelist Dido Sotiriou.


Και μπορεί πολλοί να τη γνώρισαν σαν συγγραφέα, αλλά όποιος δεν την έχει γνωρίσει σαν άνθρωπο έχει χάσει πολλά.

Although most people have appreciated and acknowledged her as an author, she was a so much better when you met her as a real life person.


Στον γάμο της τής έγραψα ένα ποίημα.


Χαμογέλασε, αλλά όταν κοίταξα τα μάτια της μου φάνηκαν τόσο λυπημένα και πήρα απόφαση στη ζωή μου ότι δε θα γίνω ποιήτρια.

She smiled but I looked into her eyes and they looked so sad and that was the time I decided I wasn't going to be a poet.


(Γέλια) Λοιπόν, θα σας πω παιδιά το ποίημα γιατί πέρασαν 82 χρόνια και στις Βρυξέλλες που μένω συχνά, στην κόρη μου, μου ήρθε ένα βράδυ στο νου.

(Laughter) So, I'm going to recite this poem I wrote 82 whole years ago. One night I remembered it in Brussels where I live with my daughter.


Θα σας το πω για να καταλάβετε από τι γλίτωσε η ποίηση, από τι γλιτώσατε εσείς και εγώ.

You have got to listen to it so you know how lucky you, and I, and poetry have been.


«Την αυγή με τη δροσούλα, νονά μου αγαπημένη, 'κει που πήγα με τη βαρκούλα λίγο για να κολυμπήσω είδα έναν άσπρο γλάρο που πετούσε χαρωπά τρέξε μου 'πε για να πάεις στη νονά σου τη Χαρά, τρα λα λα, τρα λα λα» (Γέλια) (Χειροκρότημα) Νομίζατε πως έχασα; Ότι μπορούσα να γίνω ποιήτρια; Όχι νομίζω, ναι.

"In the mist of dawn, oh godmother dearest, where I rowed in my little boat to take a swim, I saw a white seagull soaring happily, and he said to me, run to Joy, your god mother, la la la, la la la." (Laughter) (Applause) Do you think I lost? That I might have become a poet? No, I don't think so.


Και είμαι πολύ χαρούμενη που δεν έγινα.


Ξέχασα να σας πω ότι στο σπίτι του παππού στη Σάμο, στο σαλόνι, υπήρχε μια βιτρίνα και μέσα ήταν ένας τίγρης, το «καπλάνι».

I forgot to say that in the living room at my grandpa's house in Samos, there was a glass door display cabinet and in it there was a tiger, the wildcat.


Έτσι το 'λεγαν στη Σάμο και νόμιζα και εγώ πως το ξέρουν όλοι στην Ελλάδα όταν έγραφα το βιβλίο «Το Καπλάνι (της Βιτρίνας)».

That's how they called it in Samos and I thought everybody knew it like that when I wrote the book "Wildcat under Glass".


Ούτε το Καπλάνι ήξερε τότε, ούτε εγώ, τι ρόλο θα παίξουμε στη ζωή μας και οι δύο.

Neither the wildcat nor I knew back then how important we were going to be


Με τη Διδώ μάθαμε πολλά πράγματα, μας έκανε να θέλουμε να αγαπάμε κάτι, να ενδιαφερόμαστε για κάτι, να διαβάζουμε βέβαια.

for each other. From Dido we learnt a lot, she made us to want to love something, to be interested in something, to read, of course.


Ήρθε ο πόλεμος και η Διδώ μας έβαλε στην αντίσταση.

War started and Dido recruited us into the Greek resistance.


Και η πρώτη μας αντιστασιακή πράξη που κάναμε - και μας έλεγε η Διδώ, «Μη νομίζετε ότι δεν είναι τίποτα, είναι κάτι σπουδαίο».

And our first act of resistance - and Dido used to tell us, "Don't you ever think it's nothing, it's actually very important.


Όσο έλειπε ο πατέρας μου στην τράπεζα που δούλευε το πρωί και γύριζε το μεσημέρι το σπίτι μας γινότανε γιάφκα.

While my father was at work in the bank until early afternoon, our house turned into a safe house


Έφερνε η Διδώ τις γυναίκες της αντίστασης: την Ηλέκτρα που εκτέλεσαν οι Γερμανοί, τη Μέλπω Αξιώτη, τη Ζέβγου, τη Σβώλου.

for the Resistance gatherings. It was the gathering place for Dido and other women in the resistance: Electra Apostolou, who was executed, Melpo Aksioti, Katy Zevgou, Maria Svolou.


Συνεδρίαζαν και όταν έφευγαν -γιατί κάπνιζαν σαν τεκέδες- η αντιστασιακή μας πράξη με την αδερφή μου ήταν να ανοίγουμε την μπαλκονόπορτα, να αερίζουμε να φύγει η μυρωδιά του καπνού μη γυρίσει ο πατέρας μας σπίτι και δει ότι ήτανε μια τέτοια κατάσταση.

They had their meetings and when they left -because they smoked like chimneys - the resistance act of me and my sister was to open up the doors and let fresh air and cigarette stink out so that when my father got back home he wouldn't see something like that.


Οργανωθήκαμε στην ΕΠΟΝ και έτσι που θυμόμαστε τώρα, και πολλές φορές με τη Ζώσω, όσο ζούσε, καθόμασταν και λέγαμε, «μην το πούμε πουθενά ότι τα χρόνια της κατοχής ήταν ευτυχισμένα χρόνια».

We became members of EPON, the youth wing of the resistance, and I remember talking with Zoso, when she was still alive, and saying, "We shouldn't let anyone know that our years in the Resistance were happy years."


Γιατί πιστεύαμε σε κάτι, γιατί είχαμε ένα όραμα, γιατί πιστεύαμε ότι πραγματικά και εμείς βοηθούμε να απελευθερωθεί η Ελλάδα.

Because we believed in something, because we had a vision, because we really believed that we helped Greece be free again.


Και είχαμε ένα όραμα που λέγαμε, όταν τελειώσει η κατοχή θα ζήσουμε αυτό το όραμά μας.

And the vision we had - we thought that when the Occupation was over, we were going to make our dream come true.


Τώρα αν δε μας βγήκε είναι άλλο... Στην κατοχή πήγαινα στο σχολείο της Αηδονοπούλου και είχαμε μια καθηγήτρια στα τεχνικά που ήθελε να μας βγάλει από αυτή τη θλίψη και τη μαυρίλα και την πείνα και να πάει ο νους μας να σκεφτόμαστε άλλα πράγματα και μας λέει «Παιδιά...» -αυτή είχε σπουδάσει στη Γαλλία στη σχολή καλών τεχνών- «...θα κάνουμε κουκλοθέατρο».

Well, it didn't work out but, anyway... During the Occupation period I was a student in Aidonopoulos School and there was this Art and Craft teacher, she wanted to take our minds away from misery, depression and hunger and to lead our minds to something else, so she says, "Well, guys..." - she had studied in the Art School in France - "...we are going to do puppet theatre."


Μου λέει, «Εσύ τι ξέρεις να κάνεις;» Λέω, «Τίποτα».

She says, "What can you do well?" I say, "Nothing."


Με ρώτησε πώς με λένε, «Α», μου λέει, «εσύ είσαι η Άλκη Ζέη;» Και λέω, «Ναι».

She asked me about my name, "Oh," she said, "then you are Alki Zei?" And I replied, "Yes".


Γιατί στο περιοδικό του σχολείου είχε δημοσιευθεί ένα μικρό κομματάκι δικό μου.

Because the school magazine had published a small article I had written.


Δημήτρης Καλαβρός-Γουσίου: Χίλια συγγνώμη.


Άλκη Ζέη: Θα μου το κρατάτε; ΔΚΓ: Ναι.

Alki Zei: Are you going to hold it for me? DKG: Yes.


(Γέλια) (Χειροκρότημα) Μου λέει, «Τότε να γράψεις έργα για το κουκλοθέατρο».

(Laughter) (Applause) She told me, "Then you should write plays for the puppet theatre."


Και κάθισα πολύ απλά και έγραψα έργα για το κουκλοθέατρο, τα οποία παίζαμε, και μια μέρα μας λέει, «Τώρα κοιτάξτε να είστε πολύ καλές γιατί θα έρθουν κάποιοι φίλοι»· γιατί ήταν τα παιδιά του σχολείου που τα βλέπανε.

And I just sat down and wrote plays for the puppet theatre, which we got up, and one day she told us, "This time, try to do your best because some friends are coming to watch" because our usual audience was just the students of the school.


Αυτή είχε πολύ φίλο τον Εμπειρίκο και μας έφερε, ούτε λίγο πολύ, τον Εμπειρίκο, τον Ελύτη, τον Μάριο Πλωρίτη.

She was a good friend of Embirikos so we were surprised to meet Andreas Embirikos, Odysseas Elytis


Ο οποίος Μάριος Πλωρίτης έφερε έναν φίλο του που ήτανε, μαζί με τον Κουν, από τους ιδρυτές του θεάτρου Κουν, που τον έλεγαν Γιώργο Σεβαστίκογλου και έγινε ο μετέπειτα σύντροφός μου.

and Marios Ploritis. Marios Ploritis had brought along a friend of his, one of the cofounders of the Karolos Koun Art Theatre, named Giorgos Sevastikoglou, who later on became my husband.


Και η αδελφή μου για καιρό μου έλεγε, «Με ποιον θα βγεις, πάλι με αυτόν με το άσχημο επίθετο;».

And there was a long time my sister kept asking, "Who are you going out with? Is it that guy with the odd surname?"


(Γέλια) Ο Εμπειρίκος ενθουσιάστηκε με το κουκλοθέατρο.

(Laughter) Embirikos really loved the puppet theatre.


Και εμείς δεν νομίζαμε ότι κάναμε κάτι σπουδαίο.


Απλούστατα το αγαπούσαμε αυτό το πράγμα που κάναμε.

something special. We just loved what we were doing.


Και όταν αυτοί που τους είχαμε, οι σπουδαίοι άνθρωποι, οι ποιητές, -οι οποίοι ήτανε πολύ απλοί και μας φερόντανε πολύ φιλικά- μας κάλεσαν να πιούμε καφέ στου Λουμίδη, και από τότε πηγαίναμε συχνά και ακούγαμε.

Then those very important people, those poets, -who were very simple people acting really friendly- asked us out for coffee and we often went to the Loumidis Café and listened.


Και ήταν κι άλλα κορίτσια, δεν ξέρω γιατί κορίτσια και όχι αγόρια, δεν πήγαιναν.

And there were more girls, I don't know why only girls, no boys went there.


Και τους ακούγαμε, έτσι, με μεγάλη χαρά και μαθαίναμε πράγματα.

And we really liked to listen to them and learn lots of things.


Δηλαδή, πιο πολλά μάθαμε από αυτούς, παρά από το πανεπιστήμιο.

I mean, we learned more from them than all though our university studies.


Στην ΕΠΟΝ κάναμε και πάρτι ολονύχτια γιατί δεν μπορούσαμε να γυρίζουμε αργά στα σπίτια, απαγορευότανε η κυκλοφορία.

In EPON we also had all night parties because we weren't allowed to return home late, since there was a curfew requiring people to stay indoors at night.


Και βάζαμε ένα γραμμόφωνο, κάναμε ότι χορεύαμε για να μπορούμε να τυπώνουμε παράνομες εφημερίδες, τύπο, προκηρύξεις και άλλα.

So we had a phonograph playing, we pretended to be dancing, so that we could actually be printing illegally newspapers, press, fliers and similar stuff.


Βέβαια, εν τω μεταξύ χορεύαμε κιόλας, φλερτάραμε κιόλας.

Of course, there was also some dancing and flirting in the meantime.


Στο πιάνο έπαιζε όλη τη νύχτα ένα παιδί με ένα μακρύ κασκόλ και του βάζαμε στο στόμα μαύρες σταφίδες για να μη πεινάει όλη νύχτα.

There was this young boy with a long scarf playing the piano all night long and we put black raisins into his mouth so that he wouldn't feel hungry.


Και αυτό το παιδί ήταν ο Μάνος Χατζηδάκης.


(Χειροκρότημα) Η 12 Οκτωβρίου είναι μέρα που ούτε γιορτάζεται στην Ελλάδα, ούτε το μαθαίνουνε σχολείο, ήτανε η μέρα της απελευθέρωσης.

(Applause) The 12th of October is the day, which is not celebrated in Greece nor is taught about at school, when Greece was liberated.


Από όσο θυμάμαι, ήταν η πιο ευτυχισμένη μέρα της ζωής μου.

As long as I can remember, that was the happiest day in my life.


Που απελευθερωθήκαμε, που πιστέψαμε ότι όλα τα όνειρά μας θα γίνουνε.

Because we were liberated and we believed that our dreams would come true.


Αλλά, δεν βάστηξε πολλές μέρες και άρχισε ο Δεκέμβριος του '44 που θα 'θελα να μην είχε υπάρξει ούτε στην ιστορία ούτε στη ζωή μου.

Yet before long, came the infamous December 1944 which I wish it had never existed neither in history nor in my life.


Εκεί κατάλαβα τι θα πει εμφύλιος.


Τι θα πει να χωριζόμαστε στα δύο.


Τι θα πει η φίλη δίπλα μου στο θρανίο που είχα, όταν φτάσαμε με τα πόδια και πηγαίναμε στον Βόλο, και της χτύπησα την πόρτα, με είδε σαν να είδε τον μεγάλο της εχθρό.

I couldn't comprehend why a good friend, my desk mate from school actually, when we travelled to Volos on foot and I knocked on her door, she looked at me as if she was confronting her worst enemy.


Και εκεί είπα, δεν είναι δυνατόν πια να μην αγαπάμε ο ένας τον άλλον, τον άνθρωπο που ήμασταν κοντά.

And then I thought to myself, it's impossible to stop loving a person when we used to be so close to each other.


Και όλη αυτή η αγριάδα που είχε ο Δεκέμβρης, δεν την έχω ξεχάσει.

And all that roughness and cruelty of that December - can't be forgotten.


Και τώρα όταν βλέπω τους πρόσφυγες που περπατάνε χιλιόμετρα για να φτάσουν, θυμάμαι πώς περπατούσαμε εμείς για να ξεφύγουμε όταν τέλειωσε ο Δεκέμβρης που όχι σλίπινγκ μπαγκ δεν υπήρχαν τότε τίποτα, βάζαμε εφημερίδες και κοιμόμασταν χάμω, μας πολυβολούσαν από πάνω.

These days, when I see refugees fleeing, walking for kilometers to reach freedom, I remember how we walked away when December was over - there were no sleeping bags, no tents, nothing, and we slept on newspapers on the ground and we were also shot at.


Τότε κατάλαβα τι θα πει πόλεμος.


Που δεν φοβήθηκα στη ζωή μου όσο φοβήθηκα τον Δεκέμβρη του '44.

I have never felt more frightened in my life than in that December of 1944.


Πάει κι αυτό, τέλειωσε.


Ήρθε κάποια απελευθέρωση, άρχισαν τα πράγματα να γίνονται ομαλά στην Ελλάδα.

There was some sort of mild liberation, and things started getting back to normal in Greece.


Εν τω μεταξύ παντρεύτηκα με τον Γιώργο Σεβαστίκογλου, πήγα και στη Δραματική Σχολή.

In the meantime, I got married to Giorgos Sevastikoglou, I attended the School of Dramatic Arts.


Ξέχασα να πω ότι έγραφα διηγηματάκια και τα δημοσίευα σε ένα περιοδικό που λεγότανε «Νεανική Φωνή».

I forgot to say that I wrote short stories and they were published in a magazine called "The Voice of Youth".


Είχα αρχίσει να γράφω.


Και επειδή ο Γιώργος Σεβαστίκογλου ήταν πολύ με τον Κουν, πήγαινα στο θέατρο του Κουν, και αυτό είναι το πολύ σπουδαίο, μες τη μαύρη κατοχή ο Κουν έμαθε στον κόσμο τον Ίψεν, το αμερικανικό θέατρο, το πραγματικό θέατρο.

And due to the good friendship of my husband with Karolos Koun, I used to go to Koun's theatre and it was something amazing, because right there in the middle of the darkest German occupation Koun taught the people about Henrik Ibsen and the American realistic theatre.


Με την πείνα που υπήρχε, και οι ηθοποιοί του και ο ίδιος πεινούσαν, αλλά έκαναν αυτό που είναι ένα αξέχαστο θέατρο και έχουν μείνει οι ρίζες του σήμερα.

It was a period of great hunger, he and his actors experienced it too, nevertheless, they realized this amazing kind of dramatic theatre whose roots live up to our days.


Έτσι τσίμπησα λίγο και εγώ και λέω μήπως βγω στο θέατρο.


Ο Γιώργος μου 'λεγε, «Εγώ νομίζω να γράψεις, να γράψεις».

crossed my mind then. Giorgos advised me, "I think you should better write".


Δεν πήγα στη σχολή που δίδασκε εκείνος, στη σχολή του Ρότα, γιατί ήταν σίγουρο ότι δεν θα με έπαιρνε.

I didn't go to the Vasilis Rotas' school where he taught, because I was sure I wouldn't be accepted.


Πήγα στη σχολή του Ωδείου Αθηνών, που δίδασκε ο Ροντήρης και ο Βεάκης, και λέγανε ότι ο Ροντήρης έκανε και ένα παλούκι να μιλάει.

I went to the Athens Conservatoire school where Rontiris and Veakis taught - they used to say that Dimitris Rontiris could teach even a log to speak. It seems he finally managed to make this log speak


Φαίνεται έκανε λίγο το παλούκι και μίλησε και τέλειωσα τη σχολή.


Εν τω μεταξύ, αρχίζει σιγά-σιγά πάλι εμφύλιος.

At the same time the civil war was on the rise again.


Αρχίζουν να συλλαμβάνουν ανθρώπους.


Tον Γιώργο τον καλούνε στον στρατό και φεύγει κρυφά από την Ελλάδα.

Giorgos was called up in the army and he fled the country secretly.


Με ένα καΐκι και δεν ήξερα που πήγε.

He left in a boat and I had no idea where to.


Και εμένα με στείλανε περίπατο στη Χίο.


Εκεί γνώρισα τις γυναίκες της Ελλάδας, που έξω από την Αθήνα δεν είχα βγει.

There I met women from all over Greece, since I had never been out of Athens.


Γνώρισα γυναίκες απ' τη Μυτιλήνη, από τη Βόρειο Ελλάδα, από νησιά, από παντού.

I met women from Mytilene, from North Greece, from the islands, from everywhere.


Γυναίκες που πολλές ερχόντανε όχι για ιδεολογία, δεν είχανε ιδέα, αλλά είχανε πιάσει κυρίως Μυτιληνιές πάρα πολλές, ένα παιδί τους που ήταν αντάρτης και τις φέρνανε αυτές εκεί και όταν τους λέγανε ότι είναι ελεύθερες, κλαίγανε γιατί καταλαβαίνανε ότι ο γιος τους είχε σκοτωθεί.

Those women weren't sent over because of their ideology - they didn't have any. Most of them were from Mytilene and they were sent there because they usually had a son who was an insurgent, and when they were told they were free, they started to cry, because then they knew that their son had been killed.


Εμαθήτευσα εκεί έναν χρόνο και μετά γύρισα.

My apprenticeship there lasted for a year and then I was sent back.


Δύο χρόνια σχεδόν δεν ήξερα πού βρίσκεται ο Γιώργος.

For a period of two years I didn't know where Giorgos had gone.


Ώσπου μέσω των Μιλλιέξ, που ήτανε τότε στο Παρίσι, πήρα ένα γράμμα να προσπαθήσω να φύγω από την Ελλάδα να πάω να τον βρω.

Until through Roger and Tatiana Milliex, who were in Paris at the time, I got a letter urging me to leave Greece and go to meet him.


Στην αρχή πού δεν ήξερα.


Τους είχαν πάει μετά το τέλος του εμφυλίου στην Τασκένδη και επειδή είμαι αγεωγράφητη, τα παιδιά μου λένε ότι αν ήξερα πού είναι η Τασκένδη, δεν θα είχανε γεννηθεί.

where I was supposed to go. After the end of the civil war he was in Tashkent. My children mock me for not knowing much about Geography saying that if I knew where Tashkent was, they would have never been born.


(Γέλια) Κατάφερα, τέλος πάντων, με τα πολλά και με μεγάλα μέσα και πήρα ένα διαβατήριο και έφυγα.

(Laughter) Anyway, I had to go to great lengths but I managed to get a passport and I left the country.


Και πήγα στην Ιταλία, περιμένοντας τη βίζα τη σοβιετική, που έκανε δύο χρόνια να 'ρθει, και έφτασα στη Μόσχα.

I went to Italy, where for two years I waited for the soviet visa to be issued, before I finally traveled to Moscow.


Και όταν βγήκα από το τρένο και είδα ότι δε με περίμενε ο Γιώργος, έπαθα.

When I got off the train and Giorgos wasn't there, I was disappointed.


Λέω, «Πού πάω, πού με στέλνουνε;».

What should I do? Where was I supposed to go?


Τέλος πάντων, παρέλαβαν εκεί, ούτε Ρωσικά ήξερα ούτε τίποτα, λίγα Γαλλικά, λίγα Ιταλικά μπορούσα να συννενοηθώ.

Anyway, I was received there -mind you I didn't speak any Russian, only a little French and Italian was how I could communicate -


Με βάλαν σ' ένα τρένο και ήτανε κάτι παράξενες γυναίκες με στολές, με φορεσιές, περίεργοι άνθρωποι με γενειάδες.

and they put me on another train. There were women in local dress in there, and unusual people with long beards,


Και ταξίδευα πέντε νύχτες και τέσσερις μέρες.

and we traveled for five nights and four days.


Και περνούσα τη Στέπα, και κάθε τόσο ρώταγα, «Τασκένδη;» Λέω μπας και περάσει το τρένο και εγώ πάω αλλού.

While crossing the steppe I kept asking every now and then "Tashkent here?" I worried lest I might miss it and end up somewhere else.


Τέλος πάντων, έφτασα.


Αυτή τη φορά με περίμενε ο Γιώργος.


Και έμαθα κάτι που αμέσως με τάραξε: ότι δεν του είχαν επιτρέψει να 'ρθει.

I was shocked to learn soon that he hadn't been allowed to come to Moscow,


'Οχι οι Σοβιετικοί, οι δικοί μας, το ελληνικό κόμμα.

not by the Russians, but by our people, the Greek party.


Δεν του είχαν επιτρέψει να 'ρθει να με παραλάβει στη Μόσχα.

They hadn't let him come and receive me in Moscow.


Νέα αφετηρία, αυτή τη φορά λίγο δύσκολη γιατί έπρεπε να συνηθίσω πού βρίσκομαι, ποια είμαι, τι κάνω.

A new start, this time a little more difficult because I had to get used to the new surroundings and situations.


Δεν έχω γράψει εκεί, δε γράφω τίποτα, προσπαθώ να μάθω τη γλώσσα.

Until then I hadn't written anything, I was trying to learn the language.


Γεννιέται η κόρη μου και, ευτυχώς, πάμε στη Μόσχα.

My daughter is born and, thankfully, we move to Moscow,


Γιατί ήμασταν τελείως απομονωμένοι απ' την Ελλάδα, ενώ στη Μόσχα και να τηλεφωνήσουμε μπορούσαμε και άρχισε να σπάει ο πάγος και μέσω του Ελληνο-Σοβιετικού συνδέσμου άρχιζαν να έρχονται διανοούμενοι, καλλιτέχνες.

because in Tashkent we were totally cut out from Greece, while in Moscow we could communicate by telephone, we started adjusting to the place, and through the Greek-Soviet connection there were intellectuals and artists visiting from Greece.


Και από τους πρώτους που ήρθαν ήταν ο Εμπειρίκος, τον οποίο είχα να δω 20 χρόνια.

One of the first people to visit was Andreas Embirikos, whom I hadn't met in 20 years.


Και πήγα στο τρένο να τον υποδεχτώ και η παράσταση που είχε δει ο Εμπειρίκος -γιατί έγραφα παρωδίες, τις κλαψωδίες που τις έλεγα, ιστορίες του Οδυσσέα παραλλαγμένες- και αυτό το έργο που είδε ήταν η «Καλυψώ», που ήταν ερωτευμένη με τον Οδυσσέα και ήταν διανοούμενη σουρεαλίστρια.

So I went to receive and welcome him at the train station -because I was writing parodies, which I thought they were so ridiculous, they were the stories of Ulysses only a little altered - and Embirikos had watched a parody of mine named "Calypso". And Calypso was a surrealist intellectual who was in love with Ulysses -


Γιατί τότε μόλις είχαμε μάθει περί Σουρεαλισμού.

we had only recently learned about the cultural movement of surrealism -


Και φεύγοντας ο Οδυσσέας, αυτή αυτοκτονεί και λέει, «Είμαι ένα θλιμμένο καλαμπόκι».

and when Ulysses sets sail, she commits suicide saying, "I am a sad ear of corn".


(Γέλια) Φτάνοντας το τρένο ο πρώτος που κατεβαίνει ήταν ο Εμπειρίκος και, μόλις με βλέπει, με τα 20 χρόνια, λέει, «Να και το θλιμμένο καλαμπόκι».

(Laughter) The train arrived, Embirikos was the first passenger to get off the train, and upon seeing me after 20 years he exclaimed, "Well well, isn't that the sad ear of corn?"


(Γέλια) Και είναι αυτό που έχει μείνει.


Γιατί... (Χειροκρότημα) Εγώ δεν θεωρούσα ότι έκανα τίποτα σπουδαίο και δεν έβαζα καρμπόν τουλάχιστον, να έχω ένα αντίγραφο.

Because... (Applause) What I wrote back then, I didn't think it was something great, so I didn't even use a sheet of carbon to at least keep a copy.


Έφυγα, τα 'βάλαν σε ένα υπόγειο, τα 'φάγαν τα ποντίκια και δεν έχει μείνει τίποτα.

After our departure, any documents were stored in the cellar, where they were eaten by rats and nothing has survived.


Στη Μόσχα, ευτυχώς, άρχισα να γράφω.


Έγραφα διηγήματα, τα 'στελνα στην επιθεώρηση τέχνης.

I wrote novels and sent them to the Art Review magazine.


Και ύστερα ήθελα, γιατί είχα γεννήσει και το γιο μου εν τω μεταξύ -που του έκανε μπέιμπι σίτινγκ ο Ταρκόφσκι, γιατί ήτανε φοιτητής και ήθελε να βγάλει ένα χαρτζιλίκι και μέσω μιας φίλης που τον ήξερε του έκανε μπέιμπι σίτινγκ.

And then I wanted to - I had already given birth to my son and Andrei Tarkovsky was babysitting him because as a student he needed to make some pocket money and recommended by a common friend he did some babysitting.


(Χειροκρότημα) Ίσως γι' αυτό έγινε σκηνοθέτης, και από τον πατέρα του βέβαια, αλλά για τον κινηματογράφο ήθελε.

(Applause) Maybe that's why he became a film director -his father was a director too - but he loved the cinema.


Ήθελα να μάθουνε τα παιδιά μου για την Ελλάδα.

I wanted my children to know about Greece.


Και τι ιστορίες πιο πραγματικές θα ήτανε να τους διηγιέμαι τα παιδικά μου χρόνια με την αδερφή μου στη Σάμο.

And there could have been more real stories to tell them than those of my childhood years with my sister in Samos.


Γιατί αυτές ήταν και οι πιο ωραίες μου αναμνήσεις.


Και εκεί γεννήθηκε «Το Καπλάνι της Βιτρίνας».

So the "Wildcat under Glass" was born there.


Το 'στειλα στην Ελλάδα, ήταν ένα εκδοτικό, το Θεμέλιο.

I sent it over to Themelio, a Greek publishing house.


Δεν πήρα ποτέ απάντηση.


Και σε λίγο καιρό, σ' έναν χρόνο παίρνω μια άδεια να πάω με τα παιδιά μου για δυο μήνες στην Ελλάδα.

After some time, about a year, I got permission to visit Greece for to months with my children,


Πηγαίνω στο Θεμέλιο.


Ήταν ένας φίλος, ένας πολύ αξιόλογος άνθρωπος, ο Δημήτρης ο Δεσποτίδης.

There was that friend of mine and a really exceptional person, Dimitris Despotidis.


Του λέω, «Τι γίνεται εκείνο το Καπλάνι;» Μου λέει, «Να το, είναι στη βιτρίνα».

I asked him, "How about my Wildcat?" and he said, "There it is, in the shop window."


Το είχε εκδώσει και το είχε βγάλει στη βιτρίνα.

He had already published it and it was on display in the shop window.


Το Καπλάνι της Βιτρίνας, ομολογώ, ότι αν δεν ήτανε οι δάσκαλοι, δεν θα είχε κυκλοφορήσει, δεν θα είχε μπει στα σχολεία.

I have to admit that the "Wildcat under Glass" wouldn't have done so well, if it weren't for the teachers, it would have been included into school books.


Γιατί πάρα πολλοί πάλεψαν να μην μπει στα σχολεία αυτό το βιβλίο και να μην μπω και εγώ, φυσικά.

There were many people who undermined my book, so me and my book would stay away from schools.


Αλλά οι δάσκαλοι με πείσμα το 'βαλαν στα σχολεία και τώρα είναι πενήντα τόσα χρόνια που το Καπλάνι είναι στα σχολεία.

But the teachers persistently kept teaching it and it's been more than 50 years that the Wildcat is in our schools.


Και εγώ βεβαίως.


(Χειροκρότημα) Γυρίσαμε στην Ελλάδα, εγώ με τα δέκα χρόνια, ο άντρας μου με τα 15.

(Applause) We returned to Greece, me after 10 years, my husband after 15.


Άντε πάλι να μάθουν τα παιδιά μας τη γλώσσα.

Once again our children had to learn the language.


Μιλούσανε βέβαια, αλλά να συνηθίσουμε την Ελλάδα.

Actually they knew Greek but they had to get used to the country.


Σε δύο χρόνια έγινε η Χούντα και φύγαμε στο Παρίσι.

Two years later we left for Paris because of the Junta.


Καινούργια αφετηρία.


Τα δύο χρόνια στην Ελλάδα δεν έγραψα τίποτα.

I didn't do any writing during those two years in Greece.


Μόνο μετέφραζα για βιοποριστικούς λόγους.


Στη Γαλλία άρχισα να γράφω και τα περισσότερα μου βιβλία: τον «Περίπατο του Πέτρου», τη «Μωβ ομπρέλα», ως και την «Αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα» εκεί άρχισα να τη γράφω.

It was in France that I started to write most of my books: "Petros' War", "The Purple Umbrella", even "Achilles' Fiancée" was started being written there.


Γιατί ήτανε το περιβάλλον τέτοιο που σου 'δινε την ευκαιρία να γράφεις.

Because it was an environment that encouraged you to write.


Πήγαινα στα γαλλικά σχολεία και λυπόμουνα.

I went to French schools and I felt so sad.


Λέω, πάω στα γαλλικά σχολεία και στα ελληνικά σχολεία δεν μπορώ να πάω.

I thought, "I can go to French schools but I am not allowed to go to Greek schools".


Το Καπλάνι της Βιτρίνας μεταφράστηκε, πήρε βραβεία και αυτό σου δίνει μια ανάταση.

The "Wildcat Under Glass" was translated, it received various awards, and that made me more optimistic.


Και όταν γυρίσαμε στην Ελλάδα, τότε πια κατάλαβα - γιατί όταν το 'γραφα το Καπλάνι δεν ήξερα πως γράφω βιβλίο για παιδιά, ήθελα να πω αναμνήσεις από τα παιδικά μου χρόνια.

When we were back to Greece, only then did I realize that the Wildcat was actually a book for children. I just wanted to relate memories from my childhood.


Τώρα πάω πάρα πολύ στα σχολεία, γυρίζω όλη την Ελλάδα, μιλάω με τα παιδιά.

Nowadays I visit a lot of schools all over Greece, and I speak to the children.


Και αυτό που τους λέω και εσάς στους νέους λέω, όσο κρίση και αν υπάρχει -γιατί πολλές φορές ακούω, «Έχουμε πόλεμο, έχουμε Χούντα»- ούτε πόλεμο έχουμε, ούτε Χούντα.

And what I say to them, is what I say to you, that it doesn't matter if the times are hard, -because I get a lot of, "This is war, it's a junta"- there's no war, there's no junta.


Είναι δύσκολα χρόνια, αλλά ούτε συγκρίνεται η πείνα της κατοχής με την πείνα που υπάρχει τώρα.

It's hard times and hunger but they're no match for the hunger during the German occupation.


Και στην κατοχή ελπίζαμε σε κάτι.


Και ήθελα να σας πω ότι ένα μικρό πράγμα, έστω και πολύ μικρό να ελπίζετε, σιγά-σιγά θα γίνει ένα μεγάλο παζλ.

And i want you to know that, if you have even a tiny little hope, this is going to grow really big in time.


Και κυρίως να 'στε μαζί, ν' αγαπιέστε και να βοηθάει ο ένας τον άλλον.

And most of all, be together. Love and help each other.


Αυτό είναι το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε σήμερα: να παρασταθούμε ο ένας στον άλλον.

This is the best we can do in our days: to stand by each other,


Και υλικά, αλλά και ψυχικά.

with material help as well as mental support.


Να μη μας πάρει η κατάθλιψη, παιδιά.

Don't let depression take us down, guys.


Είναι πολύ φοβερό να πάθουμε κατάθλιψη σαν λαός.

The worst thing that might befall us as a country is depression.


Γι' αυτό νομίζω ότι πρέπει μέσα μας να 'χουμε μια μικρή φλόγα, μια μικρή χαρά και τότε θα δείτε πως όλα θα είναι πιο ανάλαφρα.

I think we must keep a little flame of joy burning inside us and then you'll see that things are going to get so much better.


Νομίζω ξεπέρασα και τα όρια.


(Χειροκρότημα)


Ξυπνάω το πρωί σε ένα ζεστό σπίτι.

I wake up in the morning in a warm home.


Ετοιμάζω το πρωινό της οικογένειας, και καθόμαστε όλοι μαζί για να συζητήσουμε το πρόγραμμα της ημέρας.

I make breakfast for my family, and we all sit together to discuss our plans for the day.


Σήμερα βέβαια το πρόγραμμα θα είναι διαφορετικό.

Actually, today's plans will be different.


Οι τσάντες για το σχολείο είναι έτοιμες.


Αποχαιρετώ τη σύζυγό μου, της εύχομαι να έχει μια καλή μέρα, και πηγαίνω τη μικρή μου κόρη στο δημοτικό της σχολείο.

I say goodbye to my wife, I wish her a nice day, and take my youngest daughter to her elementary school.


Την αγκαλιάζω, της λέω πως για ό,τι χρειαστεί κατά τη διάρκεια της ημέρας θα πρέπει να επικοινωνήσει με τη μαμά της, γιατί εγώ δε θα μπορώ να της μιλήσω.

I hug her, telling her that if she needs anything today she will have to contact her mother, because I will be unable to speak to her.


Τη βλέπω να περνάει μέσα στο σχολείο, στην αυλή.


Εγώ φεύγω, με χαιρετάει, με έναν τρόπο όπως χαιρετάμε έναν άνθρωπο που θα κάνουμε χρόνια να τον δούμε.

As I drive away, she waves, in a way that we wave to someone we will not be seeing again for years.


Ύστερα από μισή ώρα, παρκάρω το αυτοκίνητό μου σε μια περιοχή της Αθήνας.

Half an hour later, I park my car in an area in Athens.


Αδειάζω τις τσέπες μου από διάφορα μικροαντικείμενα, κρατάω μόνο ένα βιβλίο, την ταυτότητά μου, και κλείνω το κινητό μου τηλέφωνο.

I empty my pockets of various small objects, I just keep a book and my ID, and turn off my mobile phone.


Αρχίζω να κατευθύνομαι σε μια πύλη.


Πατάω ένα κουμπί σε αυτή την πύλη, και ως δια μαγείας, αυτή η σιδερένια πόρτα ανοίγει.

I press a button on this gate, and as if by magic, this iron gate opens.


Τώρα βρίσκομαι σε έναν χώρο όπου είναι γεμάτος ανιχνευτές.


Σε έναν έλεγχο, ξέρετε, θυμίζει τον έλεγχο στο αεροδρόμιο όταν πρόκειται να ταξιδέψουμε σε μια άλλη χώρα, σε ένα εξωτικό νησί, αν έχω ξεχάσει κάτι μέσα στις τσέπες μου, θα πρέπει να ξαναπεράσω τον έλεγχο.

In a control area, similar to airport security control, when you are about to fly abroad, to an exotic island. If I have left something in my pockets, I have to go through a second time.


Παραδίδω την ταυτότητά μου, το κινητό μου τηλέφωνο, μου τα κρατάνε, και μου δίνουν στα χέρια μια κάρτα με συγκεκριμένο χρώμα και αριθμό.

I surrender my ID and my mobile phone which they keep, and in return they give me a card of a specific colour, and a number.


Αυτή η κάρτα, από δω και πέρα, θα είναι το διαβατήριό μου σε αυτό το παράξενο νησί.

From now on, this card will be my passport on this strange island.


Αν τύχει και τη χάσω, ίσως να έχω κάποιο πρόβλημα για να φύγω από εκεί μέσα.

If I happen to lose it, I may have trouble leaving this place.


Κρατώντας στα χέρια την κάρτα, νοιώθω ότι τώρα πρέπει να ξεπεράσω τα δικά μου προσωπικά όρια.

Card in hand, I feel that now I have to overcome my own personal limits.


Σαν να βρίσκομαι σε έναν γκρεμό, και θα πρέπει να πηδήξω στο κενό.

It's like being on the edge of a cliff, having to jump into the void.


Η πρώτη πόρτα ανοίγει, και έπειτα κλείνει μόνη της ερμητικά πίσω μου.

The first door opens and then closes firmly by itself behind me.


Ένας σιδερένιος θόρυβος ακούγεται στ' αυτιά μου.


Διαδοχικά τώρα ακούγονται σιδερένιες πόρτες που κλείνουν και ανοίγουν, περνάω μέσα από ανιχνευτές, έχω χάσει το μέτρημα, δεν ξέρω πόσοι είναι.

One by one, I can hear iron doors opening and closing, I walk through scanners, I lose count, I no longer know how many.


Και σιγά-σιγά αρχίζει να με επηρεάζει κάτι πρωτόγνωρο.

And bit by bit I feel overcome by a new sensation.


Είναι μια μυρωδιά.


Είναι η μυρωδιά της φυλακής.


Τώρα βρίσκομαι μπροστά σε μια τελευταία πόρτα, που θα πρέπει να την ανοίξω μόνος μου, και θα πρέπει να περάσω μέσα σε μια αίθουσα.

I am now facing one last door, which I have to open by myself, and I need to enter a room.


Μέσα σε αυτή την αίθουσα, με περιμένουν 20-25 κρατούμενοι.

In this room, 20-25 inmates are waiting for me.


Θα πρέπει να τους συναντήσω.


Το στόμα μου ξεράθηκε από την αγωνία.


Έχω δει πολλές ταινίες με φυλακές, έχω δει ανθρώπους που σκληρά σε κοιτάζουν με παράξενο βλέμμα, εγκληματίες, που δε θα είχες τίποτα να πεις μαζί τους, θα φοβόσουνα έστω και να κάτσεις δίπλα τους.

I had seen a lot of films taking place in prisons. I had seen people with ruthless and strange stares, criminals, people you have nothing to say to, just sitting next to them would terrify you.


Όλοι αυτοί, οι φανταστικοί άνθρωποι, αρχίζουν να γυρίζουν μέσα στο κεφάλι μου σαν σμάρι, να σπρώχνουν μέσα τις σκέψεις μου και να με απειλούν.

All of these imaginary people, start to swarm in my head, entering my thoughts and threatening me.


Παίρνω μια βαθειά ανάσα, ανοίγω την πόρτα, και μπαίνω.

I take a deep breath, push the door open, and enter.


Ένα ζεστό, χαμογελαστό πρόσωπο έρχεται προς το μέρος μου, μια θερμή χειραψία με αφοπλίζει.

A warm, smiling face comes towards me, a friendly handshake disarms me.


Μου λέει το μικρό του όνομα, ύστερα 20 άντρες έρχονται προς το μέρος μου, μου λένε και αυτοί το μικρό τους όνομα, με χαιρετούν με εγκαρδιότητα, και με ρωτάνε αν θέλω τσάι ή καφέ.

He gives me his first name, and then 20 more men approach me, they also give me their first names and greet me warmly, asking if I want a tea or coffee.


Καθόμαστε ύστερα σε έναν κύκλο.


Τους κοιτάζω.


Με κοιτάζουν.


Και τότε, βλέπω πρόσωπα διψασμένα, συγκινημένα, πονεμένα.

And then I see eager faces, emotional and sad ones.


Όλοι αυτοί οι φανταστικοί άνθρωποι που είχα συναντήσει έξω απ' αυτή την πόρτα αρχίζουν σιγά-σιγά να φεύγουν απ' το μυαλό μου.

All those imaginary people I had come across on the outside start to fade one by one in my mind.


«Καλημέρα Στρατή», μου λένε, «Καλώς ήρθες».

"Good morning Stratis", they say, "Welcome".


Εδώ και ενάμισι χρόνο μπαινοβγαίνω στις φυλακές Κορυδαλλού.

For the last year and a half I am in and out of the Korydallos prison.


Η πρώτη μου συνεργασία ήταν με το κέντρο θεραπείας εξαρτημένων ατόμων ΕΝ ΔΡΑΣΕΙ.

My first project was working with the Drug Rehabilitation Centre "En Drasi".


Ύστερα από πέντε μήνες, καταφέραμε να ανεβάσουμε με 18 συμμετέχοντες μια θεατρική παράσταση με τίτλο «Ο καλεσμένος».

Five months later, we managed to organise a performance with a cast of 18 of a play called "The guest".


Ο αναγεννημένος άνθρωπος.


Ο νέος άνθρωπος.


Αυτή η συνεργασία και τα κείμενα που γράφτηκαν γι' αυτήν, βασίστηκαν πάνω στο ποίημα του Κίπλιγκ «Αν».

This cooperation, and the script written for it, were based on Kipling's poem "If".


Οι συμμετέχοντες έγραψαν τα δικά τους «Αν».


Από τον περασμένο Νοέμβριο συμμετέχω σε μια πολύ σημαντική προσπάθεια των φυλακών Κορυδαλλού, του Εθνικού Θεάτρου, του Υπουργείου Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, και της Γενικής Γραμματείας αντί-εγκληματικής πολιτικής για τη δημιουργία του πρώτου θεατρικού εργαστηρίου μέσα στις φυλακές που θα είναι ανοικτό σε όλες τις πτέρυγες της φυλακής.

As from last November, I am participating in a very important initiative by the Korydallos prison, the National Theatre, the Ministry of Justice, Transparency and Human Rights, and the General Secretariat of Anti-crime Policy for the creation of the first theatrical workshop inside the prison, which will be open to all sections of the prison.


Αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό.


(Χειροκρότημα) Όταν με ρωτήσανε αν θέλω να αναλάβω αυτό το πρότζεκτ είπα ναι, εννοείται!

(Applause) When I was approached about undertaking this project, I said yes, of course I will!


Εννοείται και θα το αναλάβω.

The time has come to overcome my limits,


Ήρθε η στιγμή να ξεπεράσω τα όρια, σαν άνθρωπος και σαν καλλιτέχνης.


Μετά συζητήσαμε για το τι σκέφτομαι να κάνω σε σχέση με αυτή τη θεατρική ομάδα, τότε μου ήρθε στον νου ένα θεατρικό έργο του Γουίλιαμ Σαίξπηρ: «Η τρικυμία».

We then talked about what I was planning to do regarding this theatrical group, and then a play came to mind, by William Shakespeare: "The Tempest".


Επέλεξα αυτόν το συγγραφέα, γιατί; Ο Γουίλιαμ Σαίξπηρ έχει επενδύσει.

Why did I pick this writer? William Shakespeare had made an investment;


Τα κυριότερα έργα του είναι γραμμένα για τους κακούς ήρωες.


Οι κακοί ήρωες του Σαίξπηρ έχουν διαπράξει όλα τα εγκλήματα του ποινικού κώδικα.

Shakespeare's bad heroes have committed all crimes in the penal code.


Έχουν ξεπεράσει κάθε όριο.


Όμως, αυτούς χειροκροτάμε στα θέατρα.

But they are the ones we applaud at the theatre.


Χιλιάδες ηθοποιοί κάθε χρόνο, σε ολόκληρο τον κόσμο, απ' αυτούς βγάζουν τον μισθό τους.

Thousands of actors every year, all over the world, earn their salaries playing them.


Στην Τρικυμία, βέβαια, δεν πέφτει ούτε στάλα αίμα, όλες οι απόπειρες ανθρωποκτονίας ματαιώνονται.

In "The Tempest", of course, not a single drop of blood is shed, all attempts of murder are thwarted.


Δε γίνονται πόλεμοι, η δράση εξελίσσεται πάνω σε ένα έρημο νησί, σε ένα απομονωμένο νησί.

There are no wars, all action takes place on a deserted island, an isolated island.


Πάνω σε αυτό το νησί ζει ο εξόριστος Δούκας του Μιλάνου Πρόσπερο, μαζί με την κόρη του Μιράντα.

On this island lives Prospero, the exiled Duke of Milan


Έχει εκδιωχθεί από τον αδερφό του που τον είχε πετάξει μέσα στη θάλασσα.

with his daughter Miranda. He has been banished by his brother, who has thrown him into the sea.


Ο Πρόσπερο, στη δωδεκαετή διαμονή του πάνω σε αυτό το νησί, κατέκτησε το μεγαλύτερο επίτευγμα που μπορεί να κατακτήσει ένας άνθρωπος.

Prospero, during the 12 years spent living on the island, has reached the highest goal any human can achieve.


Τι; Να γίνει κύριος του εαυτού του, να αποκτήσει πραγματικά ελεύθερη βούληση, και όταν με τη βοήθεια του ανώτερου πνεύματος Άριελ καλεί μέσω μιας τρικυμίας τους αδικητές του στο νησί, τότε μπορεί να τους κάνει ό,τι θέλει!

What is that? To be master of himself, to achieve absolute free will, and when, with the help of the spirit, Ariel, he invites those who wronged him to the island, by means of a tempest, then he can do what he wants with them!


Να τους εκδικηθεί ή να τους συγχωρέσει.

To exact his revenge, or to forgive them.


Εκδίκηση και συχώρεση.


Δύο λέξεις που έχουν, πιστέψτε με, διαφορετική σημασία στη φυλακή και διαφορετική σημασία στον έξω κόσμο.

Two words which, trust me, have a different meaning inside a prison to the one in the world outside it.


Η τρικυμία δεν είναι μόνο ένα εξωτερικό φαινόμενο, είναι ένα εσωτερικό φαινόμενο ανθρώπων, επιλογών, που βρίσκονται στα άκρια, στα όρια, που βρίσκονται στα άκρα, που αναζητούν τα όρια.

The tempest is not merely an external phenomenon, it is also an internal one about people and choices, about being on the edge, at the limits, being on the edge and seeking the limits.


Τώρα βρίσκομαι ξανά μέσα στην αίθουσα.


Κοιτάζω τους συμμετέχοντες.


Όλοι περιμένουν από μένα να πω κάτι.

They are all waiting for me to say something.


Ξέρετε, το πιο δύσκολο σημείο για έναν σκηνοθέτη, στην δημιουργία μιας παράστασης, είναι η πρώτη πρόβα.

You know, the hardest part for a director in preparing for a performance, is the first rehearsal.


Και αναρωτιέμαι, τι ήρθα να κάνω εγώ εδώ, τι να πω σε αυτούς τους ανθρώπους που δεν το έχουν βιώσει, που δεν το έχουν ζήσει; Να τους μιλήσω για τις παραστάσεις που έχω ανεβάσει; Να τους μιλήσω για το θέατρο; Και τι να τους πω για το θέατρο; Και τι δουλειά έχει το θέατρο στη φυλακή; Τους κοιτάζω.

I sit there, wondering what I am doing here, what do I say to these people who have not experienced it or lived it? Should I talk to them about plays I was responsible for? Talk to them about theatre? What should I tell them about theatre? What does theatre have to do with prison? I look at them.


Τους κοιτάζω και βλέπω ότι δε γνωρίζω τίποτα για το παρελθόν τους, δε γνωρίζω τίποτα για το ταξίδι που τους έφερε εκεί μέσα.

I look at them and realise that I know nothing about their past, I know nothing about the journey that brought them into this place.


Δεν είναι ηθοποιοί που ήρθαν να παίξουν έναν ρόλο, αλλά άνθρωποι πραγματικοί, άνθρωποι που ήρθαμε εδώ μαζί για να μοιραστούμε κάτι σημαντικό, κάτι που θα πρέπει να το ανακαλύψουμε μαζί.

They are not actors who came here to play a part, they are real people, people who joined me here to share something important, something that we will discover together.


Δε μπορώ να πάρω όμως ανάσα, και δε ξέρω τι να πω.

I am not able to draw breath, I don't know what to say.


Βλέπω ένα ρολόι απέναντι, να με κοιτάζει επικίνδυνα, όπως με κοιτάζει τούτο εδώ.

I see a clock opposite me, staring at me dangerously, like this one here is doing right now.


Οι δείκτες κυλούν, περνούν το χρόνο, και τότε λέω, αυτό το ρολόι, με κοιτάζει και νοιώθω να με απειλεί.

The hands are moving, measuring time, I say, this clock is looking at me and I feel as though it's threatening me.


Ήδη αισθανόμαστε πάρα πολύ χαρούμενα, και ξεκινάμε να μιλάμε για το θέατρο, τους μιλάω για το βασικό αντικείμενο του θεάτρου, που είναι η μελέτη του ανθρώπου.

We are all feeling happy by now, and we start talking about the theatre, I talk to them about its main objective, the study of Man.


Αυτού του πολύπλοκου μηχανήματος που συνεχώς γράφουμε τον οδηγό χρήσης του, και δε γνωρίζουμε ακριβώς πώς λειτουργεί.

This complex piece of machinery whose manual is still being written, whose operation is still a mystery to us.


Τα όρια, τις λειτουργίες, δε γνωρίζουμε ακόμα.

We haven't yet worked out what its limits are, or how it operates.


Όμως στο θέατρο μπορούμε να κάνουμε αυτή την επιλογή.

But in the theatre we can make that choice.


Η συζήτηση ανάβει, και ήδη ξεκινάμε να μιλάμε για τέχνες, για φιλοσοφία, για ζωγραφική, για δραματουργία, και ξαφνικά ξεχνάω πως βρίσκομαι στη φυλακή, και νομίζω πως βρίσκομαι κάπου, να, σαν εδώ.

The discussion comes to life, and we are already talking about the arts, philosophy, painting, performing arts, and suddenly I forget that I am in a prison, and feel that I am somewhere else, like where we are now.


Και τότε αναρωτιέμαι, αυτοί οι άνθρωποι εδώ, που βρίσκονται απέναντί μου θα μπορούσαν κάλλιστα να είναι επιστήμονες, ζωγράφοι, ποιητές, και δε μπορώ να καταλάβω πώς βρέθηκαν εκεί μέσα.

And then I wonder, these people sitting here, facing me, could very well have been scientists, painters, poets, and I don't understand how they have ended up in there.


Και τότε καταλαβαίνω όμως ότι τα όρια για να βρεθείς μέσα στη φυλακή είναι πολύ λεπτά: ένα οικονομικό χρέος, ένα σκοτεινό συναίσθημα, μια επιλογή, μια τρικυμία, και το όριο χάνεται.

And then I consider that the limits that determine whether you will end up in prison are very fine: a debt, a dark emotion, a choice, a tempest, and the limit is gone.


Αμέσως ξεκινάμε έναν δυνατό αυτοσχεδιασμό.

We go straight into an intense improvisation exercise.


Μέσα από την ομάδα υπάρχει ένας ναυτικός.

There is a sailor in the group, I ask him


Του λέω, να μας αφηγηθεί τις περιπέτειες που πέρασε στις θάλασσες.


Αρχίζει να μιλάει για τον Ειρηνικό, Ατλαντικό ωκεανό, και όλοι μαζί εκεί μέσα, με καπετάνιο αυτόν τον ναυτικό, ξεκινάμε να δημιουργούμε τις συνθήκες ενός καραβιού την ώρα που βυθίζεται.

He starts talking about the Pacific and the Atlantic ocean, and all of us, with the sailor as captain, we start to reproduce the conditions on a sinking ship.


Ήταν απόλαυση!


Πραγματικά ένοιωσα, και αυτοί και εγώ, ότι δραπετεύσαμε.

I really felt, and they did too, that we had escaped.


Δραπετεύσαμε νοητικά και πήγαμε σε ένα μακρινό μέρος, σε ένα απίστευτο νησί.

We escaped in our minds and went to a faraway place, to an incredible island.


Θα μπορούσα να σας πω πάρα πολλά για όλες αυτές τις στιγμές που έζησα με αυτούς τους ανθρώπους συνολικά.

I could talk for hours about all the moments I shared with all these people.


Μέχρι τον ερχόμενο Ιούνιο που θα ανεβάσουμε την παράστασή μας μέσα στις φυλακές Κορυδαλλού, θα έχω περάσει την είσοδο των φυλακών πάνω από 80 φορές, και θα έχω συνεργαστεί συνολικά με πάνω από 50 συμμετέχοντες.

By next June when we perform inside the Korydallos prison, I will have entered the prison more than 80 times, and I will have worked with more than 50 participants.


Θα μπορούσα να σας αφηγηθώ πάρα πολλά.


Πολλές συγκινητικές ανθρώπινες στιγμές που υπάρχουν ακόμα και εκεί μέσα.

Many moving and human moments which happen even in there.


Για αυτή τη συνάντηση.


Όμως θα μείνω μόνο σε μια.


Όταν ο Πρόσπερο, στην αρχή του έργου, λέει στην κόρη του για πρώτη φορά, «Τώρα παιδί μου θα σου πω ποιος είναι ο πατέρας σου, που δεν είναι βασιλιάς, μόνο σε ένα θεόφτωχο κελί», ένας από τους συμμετέχοντες με πλησίασε στο τέλος της πρόβας για να μου πει πόσο τον συγκίνησαν αυτά τα λόγια.

At the start of the play, when Prospero tells his daughter, for the first time, "Now my child, I will tell you who your father really is, he is not a king, but lives in a poor shack". One of the participants approached me at the end of the rehearsal to tell me how these words had moved him.


Του θύμισαν την πρώτη φορά που θα συναντούσε το παιδί του, στο επισκεπτήριο της φυλακής, για να του πει ποιος πραγματικά είναι.

They reminded him of when he was about to meet his child for the first time at visiting time, in the prison, to say who he really was.


Η πρόβα τελείωσε, ο χρόνος τελειώνει, θα πρέπει να βγω έξω.

The rehearsal finished, the time is up, I need to leave.


Χαιρετάω τους συμμετέχοντες, με χαιρετάνε κι αυτοί, καταφέραμε, καταφέραμε για λίγες ώρες να δραπετεύσουμε από τη φυλακή μας.

I say goodbye to the participants, they say goodbye to me, we made it, for a few hours we managed to escape our prison.


Βγαίνω έξω, παίρνω ξανά την ταυτότητά μου, το κινητό μου τηλέφωνο, και κάνω ένα μεγάλο βήμα βγαίνοντας από τη φυλακή.

I go outside, I get my ID and mobile phone back, and take a big step out of the prison.


Όχι, δε θα ανοίξω το κινητό μου τηλέφωνο, δε θέλω να μάθω ποιος με πήρε, αν έχω μηνύματα, ή να απαντήσω σε μέιλ.

No, I don't turn on my mobile phone, I don't want to know who called, who messaged, or reply to emails.


Όχι, αυτή τη στιγμή θέλω να τη χαρώ, είμαι έξω, είμαι ξανά έξω, και αρχίζω να κοιτάζω τον ουρανό, να ακούω τα πουλιά, τα δέντρα, και μούρχονται οι στίχοι του ποιητή Γιώργου Σαραντάρη: «Έχω ανάγκη να πάγω περίπατο, με τα δέντρα να πάγω περίπατο, Σ' έναν κόσμο γιομάτο νερά».

No, I want to enjoy this moment, I am outside, I am outside once more. I look up at the sky, I listen to the birds, the trees, and a verse comes to mind by Giorgos Sarantaris: "I need to take a walk, I need to walk with the trees In a world full of water".


Θα 'θελα αυτήν την εμπειρία μου να τη μοιραστώ με τους διαβάτες που περπατούν γύρω μου.

I want to share this euphoria with the passers-by around me.


Κοιτάζω, τους βλέπω, και βλέπω στεναχωρημένους ανθρώπους, σκυμμένα πρόσωπα, μα είναι δυνατόν; Εγω ήμουνα τώρα μέσα στη φυλακή και αυτοί που βλέπω, που νομίζουν ότι δεν έχουν όριο, που νομίζουν ότι είναι ελεύθεροι, έχουν το δικαίωμα να είναι λυπημένοι; Να είναι στεναχωρημένοι, να είναι φυλακισμένοι μέσα στις απόψεις τους, στις στάσεις τους, στη ζωή; Όχι!

I look around, I see them, and I see distressed people, looking down, how can that be? I have just been in a prison and the ones I see, who think that they have no limits, who think that they are free, do they have the right to be sad? To be distressed, to be prisoners inside their opinions, their outlook on life? No!


Αναρωτιέμαι τελικά αν η ελευθερία είναι εσωτερική ή εξωτερική υπόθεση.

I wonder whether freedom is ultimately an inward or outward matter.


Αν αυτοί εκεί μέσα, μπορεί να είναι έγκλειστοι, αλλά πραγματικοί ελεύθεροι, εμείς εδώ ας αναρωτηθούμε αν είμαστε πραγματικοί ελεύθεροι.

If the ones in there, can be locked up but truly free, we on the outside need to wonder whether we really are free.


Αν ελευθερία σημαίνει έλευσις ορίων, τότε ελεύθερος είναι ο άνθρωπος που έχει όρια.

If freedom means overcoming limits, then a free person is the one who has limits in the first place.


Που αναζητά τα όρια.


Που κάθε φορά θέτει νέα όρια, για να τα ξεπεράσει κατόπιν κι αυτά.

Who sets new ones each time, so he can overcome them too.


Μπαίνω στο αυτοκίνητο.


Βγάζω απ' την τσέπη μου το βιβλίο, το ανοίγω, και βλέπω μέσα μια αφιέρωση: Φωνή: «Στον σκηνοθέτη μας που μας βοήθησε να δραπετεύσουμε με την τέχνη του θεάτρου, και που προσωπικά με βοήθησε να θυμηθώ ξανά ποιος είμαι».

I take the book out of my pocket, I open it, and I see a dedication: Voice: "To our director, who helped us escape through the art of theatre, and who helped me, personally, to remember once again who I am."


Σας ευχαριστώ.


(Χειροκρότημα)


Θα προσπαθήσω να μην μπω στον πειρασμό και να μιλήσω για όλα αυτά που συνέβησαν σήμερα το πρωί.

I will try not to tempt myself and talk about all that happened this morning.


Να σας διηγηθώ, δηλαδή, τη στιγμή που η Αντιτρομοκρατική πηγαίνει στο σπίτι...

That is, to tell you about the moment the Anti-terror Squad goes to the place...


Λοιπόν, άστο.

Never mind. Let's go to the usual stuff.


Πάμε στα καθιερωμένα.


(Φωνές) Πάμε να ξεκινήσουμε.


Λοιπόν, αυτό είναι το σχολείο μου.


Είναι αυτό το μαγαζάκι εκεί στη γωνία, κάτω από μια εργατική πολυκατοικία στην Αγία Βαρβάρα.

It's this little store in the corner, under a social housing in Agia Varvara.


Θέλω να είναι λίγο προσεκτικοί οι μεταφραστές σε αυτό το τελευταίο γιατί πολλές φορές υπάρχει μια σύγχυση με την Αγία Βαρβάρα.

I want the translators to pay attention to this last part because very often there is a confusion with Agia Varvara.


(Γέλια) Να σας πω μια ιστορία.


Πριν από μερικά χρόνια είχα κληθεί στο κολέγιο, μόνο σαν καλεσμένος θα μπορούσα να πάω, μαζί με τον Δημήτρη Παπαϊωάννου, των Ολυμπιακών Αγώνων, να επιλέξουμε τον καλύτερο μαθητή, που βγάζει ωραίες ομιλίες κλπ, και κάποια στιγμή με προλαβαίνει ο Αμερικανός διευθυντής του κολεγίου, ένας κύριος με τιράντες, παπιγιόν, κοιλίτσα, λίγο κόκκινη μύτη, πάρα πολύ συμπαθής, όμως, Αμερικανός, και μου λέει, «Ποιο σχολείο έχετε τελειώσει;» Προσπαθώ να αλλάξω κουβέντα, μου λέει, «Όχι παρακαλώ, ποιο σχολείο έχετε τελειώσει;» Του λέω: «Ένα σχολείο στην Αγία Βαρβάρα».

A few years ago, I was invited to the college, I could only have gone as a guest, together with Dimitris Papaioannou, of the Olympic Games, to pick the best student, that makes nice speeches etc, and at some point, the college's American director catches up with me, a gentleman with suspenders, bow tie, belly, red nose, very nice guy, but still an American, and tells me, "Where did you graduate from?" I try to change the subject, he tells me, "No, please, where did you graduate from?" I say: "A school in Agia Varvara".


(Αγγλικά): «Oh, Santa Barbara college!», μου λέει.


(Γέλια) Τον άφησα με την απορία, έκανα ένα νεύμα τελοσπάντων, δεν συνέχισα την κουβέντα.

(Laughter) I left him wondering, I nodded, and didn't continued the conversation.


Λοιπόν, Αγία Βαρβάρα.


Αυτό είναι το σχολείο, αυτό είναι το φροντιστήριο.


Ήταν υπόγειο, υπήρχε και πρώτος όροφος, αλλά ήτανε πιο ακριβά τα μαθήματα στον πρώτο όροφο.

It was underground, there was a first floor as well, but lessons on the first floor were more expensive.


Αυτό είναι το σφαιριστήριο, ήτανε σε πολύ καλύτερη θέα.

This is the billiard room, it was in a better view.


Σφαιριστήρια «Κεραυνός».


«Κεραυνός» ήταν και η αθλητική ομάδα των τσιγγάνων της Αγίας Βαρβάρας.

"Keravnos" was also the gipsy's sports team in Agia Varvara.


Άσχετη πληροφορία.


Αυτό είναι μέσα από το...


Δεν είμαι εγώ εδώ πουθενά.


Γιατί εγώ πάντα είχα ένα πρόβλημα.


Μ' άρεσε περισσότερο να συμμετέχω στην προβολή, στο να φωτογραφίζω κλπ, παρά να παίζω.

I liked it better to be part of the show, taking pictures etc, than playing.


Ανυπόκριτα, θα σας πω ότι η Αγία Βαρβάρα ήταν μια πολύ ωραία περιοχή, δηλαδή μεγάλωσα πάρα πολύ όμορφα, υπήρχαν, βέβαια, διάφορα ατυχήματα.

Genuinely, I will tell you that Agia Varvara was a very nice area, meaning that I had I nice childhood, there were of course, some accidents.


Υπήρχε, όμως, κάμπινγκ, υπήρχε αλάνα που παίζαμε, υπήρχε ο Κουταλιανός, οι παλιότεροι ίσως τον θυμούνται, που έσπρωχνε τα αυτοκίνητα.

But there was a camping, there was an alley where we were playing, there was Koutalianos, the older ones might remember him, who was pushing the cars.


Όλα αυτά είναι δικές μου φωτογραφίες.


Ούτε στις μηχανές είμαι.


Δεκαπέντε χρονών παίρναμε όλοι μηχανή.


Εγώ πήρα μια βέσπα, είπα ότι ο πατέρας μου με αφήνει κλπ, τα συνήθη ψέματα που λες, τελοσπάντων, πήρα τη βέσπα, μετά από μια βδομάδα, τη γύρισα πίσω.

I got a Vespa, I said that it was OK with my father, etc, the usual stuff you say when you lie, anyway, I got the Vespa, a week later, I returned it.


Μου λένε: «Τι συνέβη;» Τους λέω, «Ρε παιδιά, υπάρχει ένα πρόβλημα με αυτή τη βέσπα».

"What happened?" I say, "Guys, there's a problem with the vespa"


Η βέσπα, θυμάστε, η παλιά, είχε τις ταχύτητες στο τιμόνι, μία, δύο, τρεις, τέσσερις, έτσι; Τους λέω, «Υπάρχει ένα πρόβλημα με τη βέσπα αυτή».

Remember, the old vespa had its gears on the steering wheel, one, two, three, four, right? I say, "There is a problem with it"


Μου λένε: «Τι συμβαίνει;» Λέω, «Κοιτάχτε, όταν βάζω πρώτη, ξεκινάω πάρα πολύ γρήγορα, αλλά μετά δεν μπορώ να τερματίσω, ενώ αν βάλω τετάρτη, δυσκολεύομαι να ξεκινήσω, αλλά μετά τρέχει πολύ».

They say, "What's wrong?" I say, "Look, when I'm on first gear, I start really fast, but I can't speed up, but if I'm on fourth gear, I can't start, but then it runs very fast."


Δηλαδή, πίστευα τότε ότι ο κατασκευαστής μου έδινε μία επιλογή.

Meaning that I thought that the maker was giving me an option.


Δηλαδή, ένα πρωί να ξεκινάω με πρώτη, μια μέρα να ξεκινάω με δευτέρα, μία με τρίτη, μία τετάρτη.

One morning I would start on first, another on second, another on third, on fourth.


Το λέω γιατί κάπως έτσι τα μάθαμε τα πράγματα.

I say that because this is pretty much how we use to learn things.


Δηλαδή, μαθαίναμε, κάναμε λάθος, συνεχίζαμε.


Σχεδόν και την δημοσιογραφία έτσι τη μάθαμε.


Λοιπόν, μιλάμε τώρα για το... Α, επειδή λέμε για βέσπες και θέλω να κάνουμε μία παύση, γιατί μαζί με τα λάθη μας, είχαμε και τα μικρά ψέματα, τους μικρούς μύθους.

So, we are now talking about... Ah, since we are talking about vespas and I want to make a pause, because along with our mistakes, we also had our little lies, little myths.


Πάω σήμερα στο πιο ανώδυνο.


Όλοι θα'χουμε ακούσει αυτή την ατάκα που πρώτος ο Βέγγος την έχει πει, «Ξέρεις από βέσπα;».

We've all heard of the quote that Veggos said first, "Do you know how to use a Vespa?", right?


Έτσι; Λοιπόν, από πολύ μικρός εγώ είχα παρατηρήσει σε εκείνη την ταινία την ασπρόμαυρη ότι ο Βέγγος οδηγεί αυτό ή οδηγεί αυτό.

So, since I was very young, I noticed that in that black and white movie Veggos is driving this or that.


Ελάχιστα να ξέρεις για μηχανή, ξέρεις ότι αυτό δεν είναι μια βέσπα.

Even if you know very little about bikes, you know that this is not a Vespa.


Και επειδή εγώ ξέρω και κάτι παραπάνω σας λέω ότι είναι ένα Ζούνταπ.

And since I know something more, I am telling you that this is a Zündapp.


Το Ζούνταπ ήτανε μια μηχανή που βγήκε τη δεκαετία του '60-'70.

The Zündapp was a bike that came out in the 60s-70s.


Το '84, η γερμανική Ζούνταπ χρεοκόπησε, και την αγοράσανε τότε οι Κινέζοι.

In 1984, the German Zündapp went bankrupt, and it was bought by the Chinese. Right?


Έτσι; Δηλαδή, από τότε, υπήρχε και χρεοκοπία και Γερμανός και Κινέζος.

Meaning that there was bankruptcy back then, and Germans, and Chinese.


Σε άλλους ρόλους, όμως.


Λοιπόν... (Γέλια) (Χειροκρότημα) Μιλάμε, όμως, μιλάμε για να επιστρέψουμε στην ιστορία μας, στο 1981, πολύ παλιά εποχή.

(Laughter) (Applause) We are talking about coming back to our history, in 1981, a long time ago.


Πολύ παλιά εποχή; Αναρωτιέμαι κάποιες στιγμές.


Γιατί έχω την αίσθηση ότι πάρα πολλές φορές, η πραγματικότητα κάνει μία λούπα.

Because many times I feel like that reality is in a loop.


Δηλαδή, τα ίδια πρόσωπα, τα ίδια γεγονότα και αλλάζουν απλώς οι υπότιτλοι.

Same faces, same events, just the subtitles change.


Δεν ξέρω αν συμφωνείτε.

I don't know if you agree. Pay attention.


ΠΑΣΟΚ, Α' Αθήνας, Μανώλης Γλέζος.


Εκλογές του 1981.


Ο Μανώλης Γλέζος, βέβαια, εκπορθητής, τότε της εξουσίας, όπως εκπορθητής της εξουσίας είναι και σήμερα.

Of course, Manolis Glezos was a conqueror of the authority then, as he is a conqueror of the authority today.


Και εγώ τότε με ντουντούκα, σήμερα με μικρόφωνο, μικρή παραλλαγή.

And me with the loudspeaker, today with the microphone, small change.


Λοιπόν, μιλάμε για το 1981, να αποσυρθεί αυτό, είναι λάθος.

So, we are talking about 1981, remove that, it's wrong.


Μιλάμε για το 1981 και θέλω να μεταφερθούμε στους πρωταγωνιστές του σήμερα, ξεκινώντας με τον φίλο μου, τον μικρό.

We are talking about 1981 and I want to go to the protagonists of today, starting with my friend, the young one.


Σταύρος Θεοδωράκης: Για τι θα μιλήσουμε; Κυριάκος: Για το σχολείο.

ST: What are we discuss? Kyriakos: School.


ΣΘ: Εγώ έλεγα να μιλήσουμε για κορίτσια.


Κ: Προηγείται το σχολείο, όμως.


ΣΘ: Εντάξει, το σχολείο.


Τι τάξη πας; Κ: Τρίτη.


Καλός μαθητής έχω μάθει, ε; Κ: Μμμ.. ΣΘ: Το αγαπημένο μάθημα; Κ: Μαθηματικά.

you are a good pupil, right? K: Mmm... ST: Favorite class? K: Mathematics.


ΣΘ: Δύσκολα δεν είναι τα μαθηματικά; Κ: Άμα ξέρεις προπαίδεια, καθόλου δύσκολα.

ST: Aren't mathematics hard? K: Not hard, not if you know the tables


ΣΘ: Ξέρεις καλή προπαίδεια, έτσι; Γρήγορα; Κ: Ναι.

ST: So you know them well, right? Quick? K: Yes.


ΣΘ: Για πες μου ας πούμε το οχτώ.


που εμένα με δυσκολεύει ακόμα το οχτώ.


Κ: Α, το οχτώ δεν το έχουμε μάθει, έχουμε μάθει του έξι, του πέντε.

K: We've not learnt it, we've learnt six, five.


ΣΘ: Για πες μου το έξι.


Κ: Μία η έξι έξι, δύο η έξι δώδεκα, τρεις η έξι δεκαοκτώ, τέσσερις η έξι εικοσιτέσσερα, πέντε η έξι τριάντα, έξι η έξι τριανταέξι, εφτά η έξι σαρανταδύο, έξι η οχτώ σαρανταοχτώ, εννιά η έξι πενηντατέσσερα.

K: One time six, six, two times six, 12, three times six, 18, four times six, 24, five times six, 30, six times six, 36, seven times six, 42,


six times eight, 48, nine times six, 54.


Όλα δεκάρια δηλαδή, έτσι; Κ: Μερικά δεκάρια, μερικά εννιάρια.


Από εννιά και πάνω έχω.

K: Some A, some A-. I have A- and above.


Στα μαθηματικά φυσικά δέκα.


ΣΘ: Δηλαδή, θα γίνεις μαθηματικός; Τι θα γίνεις; Κ: Δάσκαλος των μαθηματικών.

ST: You'll become a mathematician? K: A math teacher.


ΣΘ: Α, δάσκαλος των μαθηματικών.


Σ' ακούνε τα μικρότερα παιδιά, όμως; Κ: Ναι.

Do the younger kids listen to you? K: Yes.


ΣΘ: Ε; Τι τους λες; Κ: Να κάνουν ησυχία.


ΣΘ: Να σε ρωτήσω κάτι δύσκολο τώρα.


ΣΘ: Αν μπορούσες να αλλάξεις κάτι στη ζωή σου... Κ: Μμμ.. ΣΘ: Τι θα ήταν αυτό; Κ: Θα ήθελα να ήταν πιο καθαρό το περιβάλλον και να έβλεπα πιο συχνά όλη την οικογένειά μου, τον πατέρα μου, τη μαμά μου και τον αδερφό μου.

ST: If you could change something in your life... K: Mmm... ST: What would that be? K: I'd like for the environment to be cleaner and see my family more often, my father, my mother and my brother.


ΣΘ: Αυτός, λοιπόν, είναι ο φίλος μου ο Κυριάκος.


Υπάρχει μία άποψη ότι η χειρότερη οικογένεια είναι καλύτερη, είναι προτιμότερη από το καλύτερο ίδρυμα.

There is an opinion that the worst family is better, is preferable than the best institution.


Εγώ, προσωπικά, διαφωνώ με αυτή την άποψη.

Me, personally, I disagree with this opinion.


Ο Κυριάκος ζει στην Στέγη, έχει εγκαταλειφθεί από τους γονείς του στη Στέγη του Περισσού, και από τότε που εγκαταλείφθηκε, «άνθισε», κάνοντας παρέα με παιδιά που τα έχουν πάει εκεί εισαγγελείς ή οι γονείς τους.

Kyriakos lives at Stegi, he's been abandoned by his parents at the Stegi of Perissos, and ever since he was abandoned, he flourished, hanging out with kids that were taken there by prosecutors or their parents.


Ο Κυριάκος έχει πάρα πολλά όνειρα, όπως βλέπετε, όπως και τα άλλα παιδιά της Στέγης.

As you can see, Kyriakos has many dreams, just like the other kids at Stegi.


Δηλαδή, συνέχεια, αυτό που λένε δεν είναι αυτό που πέρασαν, είναι αυτό που θα πετύχουν ή αυτό που πετυχαίνουν αυτή τη στιγμή.

What they are talking about all the time is not what they have been through, it's what they will achieve or what they're achieving at this moment.


ΣΘ: Εκεί στη Θεσσαλονίκη, αντιμετώπισες προβλήματα; Tου στυλ η Μουσουλμάνα, η χωριάτισσα.

ST: Did you face any problems in Thessaloniki? For example the Muslim, the countrygirl.


Τσεϊλάν: Ε,όχι.


Δόξα τω Θεώ, όχι.


Εντάξει, ρατσισμός, δεν υπάρχει, έτσι, όλο το τμήμα μου μιλάει, συζητάμε, κάνουμε, ράνουμε και με ξέρουν.

the whole class speaks to me, we talk, we do things, they know me.


ΣΘ: Τι τους λες; Τ: Τους λέω αυτό που γίνεται στο χωριό.

ST: What do you tell them? C: I tell 'em what's going on


Και τους αρέσει.


ΣΘ: Πώς δικαιολογείς το ότι δεν ξέρεις καλά τη γλώσσα; Ή τελοσπάντων δεν την ξέρεις... Τ: Δεν την ξέρω τόσο καλά.

ST: How do you justify not knowing the language well? Or anyway, you don't know it... C: I don't know it so well.


ΣΘ: ...με προφορά.


Την ξέρεις πάρα πολύ καλά... Τ: Ναι.


ΣΘ: Μιλάς πάρα πολύ καλά.


Τ: Ευχαριστώ.


ΣΘ: Πώς την δικαιολογείς, όμως, αυτή την ξενική προφορά που έχεις; Τ: Τους λέω ότι είμαι Μουσουλμάνα, ότι οι γονείς μου δεν μιλάνε τα Ελληνικά, ότι ξέρω να διαβάζω Αράβικα, Πομάκικα μιλάω, Τούρκικα ξέρω πολύ καλά, και για αυτό το λόγο δεν είμαι τόσο καλά στην προφορά και με καταλαβαίνουν.

ST: But how do you justify this foreign accent? C: I tell them I'm a Muslim, that my parents don't speak Greek, that I can read Arabic, I speak Pomak, I know Turkish very well, and that's why my accent is not so good and they understand it.


(Μουσική) Τσεϊλάν: Μα μ'αρέσει το χωριό.


Ό,τι θέλω κάνω.


Ό,τι τρέλα μου'ρθει.


Σηκώνομαι, κατεβαίνω Ξάνθη, κατεβαίνω Θεσσαλονίκη, μπορώ να τους μαζέψω, να μαζευτούμε στο σπίτι, να κάνουμε ότι τρέλα θέλουμε, να δούμε καμία ταινία, να βγούμε έξω.

I get up, I go to Xanthi, I go to Thessaloniki, I can gather them home, we can do whatever craziness we want, watch a movie, go out.


Δεν υπάρχει πρόβλημα, δεν υπάρχει περιορισμός.


Εντάξει, μπορεί να είσαι κοπέλα που ξέρεις τι κάνεις δεν κάνεις αυτό που απαγορεύεται, αλλά μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις.

OK, you may be a girl that knows what to do, you don't do anything forbidden, but you can do whatever you want.


Εφόσον ξέρεις τι κάνεις.


Οπότε γουστάρω να είμαι στο χωριό.


Περνάω καλά.


ΣΘ: Λοιπόν, η Τσεϊλάν είναι από τα βουλγαρικά σχεδόν σύνορα, τα Πομακοχώρια.

ST: So, Cheylan comes from the Bulgarian borders, the Pomak villages.


Μια περιοχή τόσο κοντά, αλλά και τόσο μακριά.


Μέχρι το '96, θα το ξέρετε, για να πας σε αυτά τα χωριά έπρεπε να πάρεις ειδική άδεια από το στρατό.

Till 1996, you would know, you needed a special permit from the army to go to those villages.


Τώρα, είναι μια μεγάλη υπόθεση, γιατί φοβόμασταν αυτούς τους ανθρώπους.

Now, it's a long story, why we were afraid of those people.


Σημασία έχει ότι η Τσεϊλάν έχει βρει ένα πολύ απλό τρικ.

The important thing is that Cheylan found a very simple trick.


Όταν μπαίνει στο λεωφορείο για τη Θεσσαλονίκη, βγάζει τη μαντήλα και τα πολύχρωμα ρούχα, φοράει κάποια άλλα πιο σπορ.

When she goes on the bus to Thessaloniki, she removes her headscarf and the colorful clothing, she wears something more casual.


Σπουδάζει στη Θεσσαλονίκη Οικονομικά και φιλοδοξεί σε δύο χρόνια από τώρα να ανοίξει το πρώτο λογιστικό γραφείο μιας ντόπιας σε εκείνα τα χωριά.

She studies economics in Thessaloniki and in two years she aspires to open the first accounting office of a local in those villages.


Πάμε να δούμε την Κατερίνα.


ΣΘ: Μια δόση το πρωί; Κατερίνα: Ναι.


Κάθε μέρα, όμως.


Με χορηγούνε, το πίνω και φεύγω.

They administer it, I drink it and I go.


ΣΘ: Δεν σε εμπιστεύονται να στη δώσουνε στο σπίτι; Κ: Δεν πιστεύω ότι είναι αυτό.

ST: Don't they trust you to give it to you home? K: I don't think that's the issue.


Είναι το πρόγραμμα αυστηρό.


Το συγκεκριμένο, είναι από τα αυστηρότερα στην Ελλάδα.

This one is one of the strictest in Greece.


Έχει τύχει και έχουν χάσει για ένα λεπτό τη χορήγηση.

It's happened that administration has been missed for a minute.


Και δεν υπάρχει εκεί, να περιμένουνε ένα λεπτό ή μισό.

They don't wait even for half a minute there.


Δεν χορηγείσαι, είσαι άρρωστος όλη την ημέρα.

If you don't get administered, you are sick all day.


Και έχει πιο πολλά στερητικά από ότι η ηρωίνη, η μεθαδόνη.

Methadone has more withdrawal than heroine.


ΣΘ: Την κατεβάζεις σιγά-σιγά τώρα τη μεθαδόνη; Κ: Περιμένω, βασικά, να πάνε καλά στη ζωή μου αρκετά πράγματα πρώτα πριν αρχίσω να κατεβαίνω.

ST: Do you lower methadone gradually now? K: Basically, I am waiting for things to go better in my life first, before I start taking less.


Δηλαδή, αν είμαι πάλι μαζί με τον Παναγιώτη και τα βλέπω αυτά, δεν ξέρω αν και στο τέλος θα είμαι τόσο δυνατή και έχω και υπομονή ακόμα να συνεχίσω έτσι.

If I am still with Panagiotis and I see all that, I don't know if I will be strong enough at the end and have the patience to go on like this.


ΣΘ: Σχέσεις; Παναγιώτης: Σχέσεις; ΣΘ: Έχετε; Μπορείς; Π: Μπα.

ST: Relationships? Panagiotis: Relationships? ST: Have you got any? Can you?


Αλλού είναι το μυαλό μου.


ΣΘ: Τι; Κατερίνα: Ε, κοιμόμαστε μαζί σαν δύο φίλοι... ΣΘ: Τι; Δεν μπορείς; Κ: ...εδώ και πολύ καιρό.

S.T.: What? Katerina: We sleep together like two friends. S.T.: What? You can't? K:...for a long time now.


Π: Είναι αλλού.


Εξευτελιστικό, αλλά είναι αλλού, ρε παιδί μου, εντάξει.

It's humiliating, but it's elsewhere, OK.


Εξευτελιστικό, όχι για τον ανδρισμό και καλά, εξευτελιστικό γενικότερα.

Humiliating, not for my manhood, humiliating in general.


ΣΘ: Η Κατερίνα ήτανε στην πρέζα, στην ηρωίνη οχτώ χρόνια, κάποια στιγμή το αποφάσισε μόνη της, μπήκε σε ένα πρόγραμμα υποκατάστατων.

ST: Katerina was on drugs, using heroine for eight years, at some point she made up her own mind, got in a substitute program.


Τα 'χει καταφέρει.


Βέβαια, σε μια χώρα που πολύ πιο εύκολα βρίσκεις ηρωίνη στο δρόμο, παρά υποκατάστατα ή φαρμακευτική αγωγή για να κόψεις τα ναρκωτικά.

Of course, in a country where it's easier to find heroing on the street, than substitutes or medication to stop using.


Το μεγάλο στοίχημα της Κατερίνας είναι αν θα πάει αυτή ξανά στον «κόσμο» του φίλου της ή αν θα γυρίσει ο φίλος της στον δικό της «κόσμο».

Katerina's big bet is if she'll return to her friend's world or if her friend comes back to hers.


Πάμε να δούμε τη Μαρίνα.


Μαρίνα: Δεν θα ξεχάσω ποτέ εκείνη τη στιγμή που φωνάζουν τα μεγάφωνα: «Λιτβίνοβα, αποφυλακίζεται».

Marina: I will never forget the moment the loudspeakers said, "Litvinova, you are free".


Που, ας πούμε, βγήκε, όλη η πτέρυγα να με αποχαιρετήσει.


Απ' τη συγκίνηση και τα δάκρυα, δεν έβλεπα, δεν ξεχώριζα πρόσωπα, μόνο όταν με αγκαλιάζανε και μου δίνανε την ευχή στο αυτί, προσπαθούσα να καταλάβω ποια είναι.

I couldn't see, I couldn't make out faces from the tears, only when they were hugging me and whispering wishes in my ear, I tried to understand which was which.


Εκείνη τη μέρα μάζεψα πάρα πολλές ευχές.


Νομίζω μέχρι τώρα με συνοδεύουνε και μου δίνουνε δύναμη.


ΣΘ: Γυρνάει ποτέ σαν εφιάλτης η φυλακή; Μ: Πολύ συχνά.

ST: Does jail ever haunt you? M: Very often.


Και στα πιο μικρά πράγματα, πολλές φορές σκέφτομαι τη φυλακή.

Even in the smallest of things, very often, I think about jail.


Όταν βγαίνω απ'το σπίτι και κλειδώνω την πόρτα και παίζω με τα κλειδιά στο χέρι και πηγαίνω στη δουλειά ή στο πανεπιστήμιο, πλημμυρίζω από χαρά.

When I go out of the house and lock the door, and play with the keys on my hand, and go to work or the university, I am full of joy.


Και ευχαριστώ τον Θεό.


Που έχω κλειδιά, που έχω σπίτι, που έχω δουλειά.


Είναι σαν όνειρο αυτό που ζω.


ΣΘ: Η Μαρίνα έμεινε στη φυλακή περίπου τρία χρόνια.

ST: Marina stayed in jail about three years.


Στην αρχή, φοβότανε πάρα πολύ τις ισοβίτισσες.

At first, she was very afraid of lifers.


Μετά, κάποια στιγμή σκέφτηκε να φτιάξει ένα μαντήλι για το παιδί μιας ισοβίτισσας που είχε γενέθλια.

Then, at some point she thought about making a scarf for a lifer's kid's birthday.


Από τότε, άρχισε να τις προσεγγίζει.

Since then, she began to come closer to them.


Τις έβαζε στη σειρά, κάποια στιγμή, μου λέει, «τις έβαζα στη σειρά και τους έκανα πεντικιούρ και έπαιρνα τηλεκάρτες».

At some point, she would line them up, she told me, "I'd line them up and give them a pedicure and I got phone cards."


Έτσι κάπως δουλεύει η φυλακή, έτσι; Μου πλένεις τα ρούχα και σου δίνω ένα πακέτο τσιγάρα.

This is how jail works. You wash my clothes and I give you a pack of cigarettes.


Ανταλλακτική οικονομία.


Το βασικό είναι ότι η Μαρίνα βγήκε απ' τη φυλακή, μπήκε στη Νομική και είναι μία από τις ελάχιστες περιπτώσεις που πήρε και μια μεγάλη αποζημίωση από το ελληνικό κράτος γιατί ήταν στη φυλακή άδικα.

The main thing is that Marina got out of prison, went into Law school, and is one of the few cases that got a very big compensation from the Greek state because she was wrongfully in jail.


Για κάθε μέρα που ήταν στη φυλακή, περίπου τρεισίμισι χρόνια, πήρε 25 ευρώ από το ελληνικό κράτος.

For every day in jail, about three and a half years, she got 25 euros from the Greek state.


Και τελευταίος είναι ο Δημήτρης.


ΣΘ: Δηλαδή, το πρωί νιώθεις λίγο πιο ψηλός από τους άλλους που είναι καμπουριασμένοι στους δρόμους, ε; Δημήτρης: Γιατί είσαι ελεύθερος.

ST: So, in the morning you feel a bit taller than the rest, who are hunched on the streets, right? Dimitris: Because you are free.


Και δεν είσαι εγκλωβισμένος σε μικρότητες.


Τα βλέπεις λίγο σαν Θεός, από πάνω, από μακριά,από απόσταση.

You see everything like a God from above, from a distance.


Οι άνθρωποι είναι σα να ψάχνουνε προβλήματα.

It's like people are looking for problems.


(Μουσική) ΣΘ: Πιο πεζά σχέδια; Δ: Τώρα, σχεδιάζουμε με τα παιδιά για Κούβα απλά θέλει να κάνω τη θεραπεία μου πριν για να 'μαι έτοιμος ν' αντέξω εκεί.

(Music) ST: More mundaine plans? D: We now plan to go to Cuba with the guys, I just have to do my treatment first so that I'm ready to endure it there.


ΣΘ: Τη σάμπα να αντέξεις; Δ: Όχι, πιο πολύ τη ζέστη.

ST: Endure the samba? D: No, mostly the heat.


Γιατί ζοριζόμαστε στη ζέστη.


Αλλά, αξίζει τον κόπο.


ΣΘ: Ο Δημήτρης, τον συναντούσα, τέτοιες μέρες, πέρυσι.

ST: I met with Dimitris around this time last year.


Ο Δημήτρης πάσχει από μια πολύ σπάνια ασθένεια, την κυστική ίνωση, που είναι η πιο θανατηφόρος κληρονομική νόσος της λευκής φυλής.

Dimitris suffers from a very rare disease, cystic fibrosis, which is the deadliest hereditary disease of the white race.


Όταν γεννήθηκε, το προσδόκιμο ζωής ήταν δέκα χρόνια.

When he was born, life expectancy was ten years.


Έγινε 20, έγινε 30 και τώρα οι γιατροί πιστεύουν ότι θα είναι 40.

He turned 20, he turned 30, and now the doctors believe that he will turn 40.


Ο Δημήτρης, όταν έμαθε ότι τα όρια είναι πάρα πολύ μικρά αντί να εγκαταλείψει τα όπλα, μπήκε στην Αρχιτεκτονική, ίδρυσε ένα σύλλογο που άλλαξε το Σισμανόγλειο, δηλαδή, πολλά παιδιά της κυστικής ίνωσης δυναμικά άλλαξαν τις συνθήκες θεραπείας στο Σισμανόγλειο και συνεχίζει και, βεβαίως, πιστεύω ότι θα νικήσει όλες τις στατιστικές.

When Dimitris found out he had a short lifespan, he didn't give up, joined architect school, he founded an organization that changed Sismanoglio, meaning that many cystic fibrosis kids dynamically changed the treatment conditions at Sismanoglio and of course he goes on, and I believe that he will beat the odds.


Ο Δημήτρης, λοιπόν, που παλεύει και νικάει το θάνατο, η Μαρίνα, που πάει κόντρα στα λάθη του κράτους, τα παιδιά που προσπαθούν να διορθώσουν τα λάθη τα δικά τους, η Τσεϊλάν που πάει κόντρα στο συντηρητικό περιβάλλον της χώρας και της κοινότητας της και ο φίλος μου που προσπαθεί να νικήσει τον κοινωνικό αποκλεισμό.

So, Dimitris who fights and beats death, Marina, who opposes the goverment's mistakes, the children that are trying to correct their own mistakes, Cheylan who fights the conservative environment of the country and her community, and my friend who is trying to beat social exclusion.


Αυτό ήθελα να σας πω απόψε.

This is what I wanted to talk about tonight.


Ήθελα να σας πω, δηλαδή, ότι υπάρχει και ο παλιός ο δρόμος.

I wanted to tell you that the old path still exists.


Ότι ο άνθρωπος διαθέτει μια ορμή που μπορεί να τον κάνει να νικήσει τον αποκλεισμό, την ακινησία, ίσως και το θάνατο.

That man has a drive that can make him beat exclusion, standstill, even death.


Η δίψα, δηλαδή, γι' αυτό που δεν έχουμε μπορεί να σε οδηγήσει κόντρα στο ποτάμι και να σε βγάλει απέναντι.

The thirst for what we don't have can drive you up the river and take you to the other side.