Is de vaderlandse sociaaldemocratie ten dode opgeschreven?
Het is de teloorgang van de Nederlandse christendemocratie die nogal de aandacht trekt, en gezien de enorme puinhoop binnen het CDA is daar ook alle aanleiding toe. Tegelijkertijd is er nog een andere politieke stroming die al jaren in een even hardnekkige als uitzichtloze crisis verkeert. En dan heb ik het uiteraard over de vaderlandse sociaaldemocratie. Omdat alle linkse partijen bij de laatste verkiezingen zeer teleurstellende resultaten boekten, gingen er al snel stemmen op om nu eindelijk eens serieus te kijken naar een fusie van PvdA en GroenLinks, terwijl sommigen vinden dat ook de SP zich daarbij zou moeten aansluiten. Los van de vraag of de verschillen in opvattingen en mentaliteit  en de persoonlijke belangen van partijprominenten  zich zo gemakkelijk opzij laten zetten, is het zeer de vraag of een fusie alle problemen oplost. In Nederland viel dit begrip lange tijd min of meer samen met een partij die zich expliciet zo definieerde. Dat waren achtereenvolgens de Sociaal-Democratische Bond (SDB, 1881-1894), de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP, 1894-1946) en de PvdA (opgericht in 1946). Maar daarmee zijn we er nog niet, want deze politieke beweging veranderde continu. De PvdA van Lilianne Ploumen is niet meer dezelfde als de partij van Wim Kok, die ook al sterk verschilde van de partij van Joop den Uyl, om nog maar te zwijgen over de PvdA van Willem Drees of de SDAP van vr pakweg 1935. Bovendien werd de sociaaldemocratie eeuwig gekenmerkt door interne partijstrijd, die regelmatig resulteerde in afsplitsingen. In 1909 vertrok een groepje radicale marxisten dat zich negen jaar later omdoopte tot Communistische Partij in Nederland (CPN); in 1932 formeerden linkse opposanten de Onafhankelijke Socialistische Partij (OSP) en de in 1957 opgerichte Pacifistisch Socialistische Partij (PSP) bestond voor een flink deel uit teleurgestelde sociaaldemocraten. Die laatste partij fuseerde in 1991 samen met CPN en de door sociaal bewogen christenen opgerichte Politieke Partij Radicalen (PPR) tot GroenLinks. Daarvoor waren er uit het communistische kamp al allerlei groepjes losgebroken, waarvan alleen de Socialistische Partij (SP) levensvatbaar bleek. De verhoudingen zijn radicaal veranderd  Lange tijd werd de PvdA, die in 1977 niet minder dan 53 Tweede Kamerzetels won, gezien als d sociaaldemocratische partij, maar je kunt je afvragen of dit de laatste decennia nog wel klopt. Niet alleen zijn getalsmatig de verhoudingen radicaal veranderd  de PvdA is nu met 9 zetels even klein als de SP en heeft slechts 1 zetel meer dan GroenLinks  ook zijn de inhoudelijke verschillen veel minder groot geworden. De SP had al in 1991 officieel afscheid genomen van de marxistisch-leninistische ideologie en heeft onlangs zelfs de naar haar smaak te communistische jongerenorganisatie Rood de deur uitgewerkt. Binnen GroenLinks verdampte de invloed van de CPN heel snel, waarbij aangetekend moet worden dat die partij vanaf de jaren zestig ook reeds sociaaldemocratische trekjes had gekregen. Sinds de jaren dertig van de vorige eeuw streeft de sociaaldemocratie niet langer naar de vervanging van het kapitalisme door een socialistische economie, waarin de productiemiddelen in het bezit zijn van de gehele bevolking. Het breidelen van de vrijemarkteconomie werd belangrijker, men streed voor bestaanszekerheid bij een behoorlijk levenspeil, zoals dat in het Plan van de Arbeid (1935) genoemd werd. Ook de democratische rechtsstaat en het parlementair bestel werden inmiddels voluit omarmd. Na de Tweede Wereldoorlog speelden de sociaaldemocraten een voortrekkersrol bij het creren van de verzorgingsstaat. Een idee dat inmiddels ook werd onderschreven door de liberalen en de confessionele partijen, zodat ook in de jaren dat de PvdA niet in de regering zat allerlei wetten werden aangenomen waarmee de verzorgingsstaat werd uitgebouwd. Toen echter vanaf de jaren zeventig het economisch getij keerde waren de liberale VVD en het nieuwe CDA geneigd om flink wat van die verzorgingsstaat af te schaven, zodat dit weer een typisch sociaaldemocratisch thema werd. Totdat de PvdA in 1994 met VVD en D66 acht jaar lang ging regeren en de sociaaldemocraten onder Wim Kok bereid bleken heel ver mee te gaan in de liberale verheerlijking van de marktwerking en het streven naar privatisering en deregulering. Toen die exercitie  zonder D66  tijdens het tweede kabinet-Rutte (2010-2017) nog eens over werd gedaan, kon de PVV van Geert Wilders zich opwerpen als d kampioen van de verzorgingsstaat en de belangen van de gewone mensen, die inmiddels Henk en Ingrid heetten. In dit opzicht zou je kunnen denken dat Wilders  die binnen de VVD begonnen was als een hardcore liberaal  inmiddels een sociaaldemocraat was geworden, maar dan wordt over het hoofd gezien dat de sociaaldemocratie vanaf de jaren dertig ook pal heeft gestaan voor de rechtsstaat. Monopolie  Verzorgingsstaat en rechtsstaat  in de loop der jaren zijn dat de pijlers van de Nederlandse sociaaldemocratie geworden. En als je het zo bekijkt zijn er weinig redenen om de sociaaldemocratie nog steeds te vereenzelvigen met de PvdA. Vanaf de jaren negentig is deze partij in toenemende mate het monopolie op dit gedachtegoed kwijtgeraakt, wat ook electoraal duidelijke gevolgen had. Met de opkomst van de SP  die sinds 1994 in het parlement zit en twaalf jaar later 25 zetels behaalde  verloor de PvdA een groot deel van de traditionele arbeidersaanhang, terwijl GroenLinks veel hoogopgeleide en ethisch bevlogen kiezers heeft afgesnoept. En met de komst van Denk verloor de partij bovendien een aanzienlijk deel van de kiezers met een migratieachtergrond, die vanaf de jaren zeventig vooral op de PvdA stemden. Dat de Nederlandse sociaaldemocratie geen eenheid meer is, heeft onder meer te maken met de spanning die deze beweging al vanaf het begin af aan kenmerkt: die tussen individu en gemeenschap. Een spanning die doorwerkt in de verhouding tussen rechtsstaat en verzorgingsstaat. Het is de rechtsstaat die de persoonlijke vrijheid garandeert en het individu beschermt tegen willekeur van de overheid en andere machthebbers. En het is de verzorgingsstaat die de onderlinge solidariteit van de burgers afdwingt en mensen een bestaansminimum garandeert. De sociaaldemocratie heeft zich altijd hardgemaakt voor het verkrijgen en uitbreiden van individuele rechten. Van het algemeen kiesrecht, het recht op sociale uitkeringen en een oudedagsvoorziening tot aan het recht op abortus en gelijke rechten voor mannen en vrouwen. Daarnaast stond ook lange tijd de gemeenschap centraal. Aanvankelijk werd die gedefinieerd als de arbeidersklasse, terwijl de sociaaldemocratie zich vanaf de jaren dertig  in een poging zich duidelijk af te grenzen van zowel communisme als fascisme  ook steeds meer begon te identificeren met het idee van Nederland als vrije en tolerante samenleving. De solidariteit verschoof van klasse naar natie, maar het idee deel uit te maken van een gemeenschap bleef belangrijk. Dit idee werd breed gedragen, want ook in het eerste beginselprogramma van de in 1948 opgerichte VVD stond het belang van de samenleving als geheel nog voorop. Naast vrijheid werden ook verantwoordelijkheid en sociale gerechtigheid gezien als kernwaarden van het liberalisme, terwijl niet de individuele mens maar het gezin als kern van de samenleving werd gezien. Uiteraard keerden de liberalen zich fel tegen het streven van de sociaaldemocraten om de staat meer zeggenschap over de economie te geven, maar ze verklaarden zich tevens tegen de leer van het laissez-faire laissez-passer, die eenieder de vrijheid wil laten naar eigen goeddunken te handelen. Dat bij de confessionele partijen het individu niet de maat aller dingen was, hoeft geen betoog. Individualisme  In de jaren zestig begon echter alles te schuiven. De secularisering ging ineens hard, de zuilen begonnen af te brokkelen en zowel de sociaaldemocraten als de liberalen raakten in de ban van het individualisme. Niet de samenleving stond meer voorop, maar de vrijheid van het autonome individu. Terwijl dit zich bij de VVD vertaalde in het surfplankliberalisme van gewoon jezelf zijn, uitte het zich binnen de PvdA onder invloed van Nieuw Links in anti-autoritarisme, wantrouwen tegen de elite, het loslaten van het paternalistische idee van volksverheffing, en lichamelijke zelfbeschikking. Plus de overtuiging dat als je iedereen nu maar zo lang mogelijk naar school liet gaan en van een uitkering voorzag, het allemaal wel goed zou komen. Over de gemeenschap hoorde je de sociaaldemocraten niet meer, want dat was een benauwend, eng en zelfs reactionair begrip. Iets als identiteit werd een hyperindividuele aangelegenheid. Vandaar ook dat de PvdA nauwelijks weerstand kon bieden toen vanaf de jaren tachtig het neoliberalisme  de door de vroege VVD zo verafschuwde laisser-faire laissez-passer  de wind in de zeilen kreeg. Terwijl de verzorgingsstaat werd versoberd  wat gezien de betaalbaarheid ervan ook echt nodig was  werd ook de bestaanszekerheid van mensen sterk ondergraven door de opmars van flexarbeid, de privatisering van de woningbouwverenigingen en tal van andere vormen van deregulering. En onder het mom van het meritocratisch ideaal  met voldoende inspanning kan iedereen de top bereiken  werd de kansenongelijkheid sterk vergroot. Resultaat: het grootste deel van de achterban van de PvdA liep weg. Kwaad daglicht  Sociaaldemocraten  of ze nog lid zijn van de PvdA of inmiddels onderdak hebben gevonden bij GroenLinks, de SP, Denk of het nieuwe Volt  dienen zich vooral druk te maken over de verzorgingsstaat en de rechtsstaat. Het probleem is echter dat door het individualisme en de hegemonie van het neoliberalisme de staat in een kwaad daglicht is komen te staan. Al meer dan een halve eeuw horen we dat de staat niet deugt, gevaarlijk is, de burger altijd onderdrukt, en dus zo klein en zwak mogelijk dient te zijn. Terwijl meer dan vijf eeuwen politieke geschiedenis ons leren dat het de staat is die de samenleving bij elkaar houdt. Omdat zij ervoor zorgt dat de mensen elkaar niet de hersens inslaan en beroven. Omdat zij de individuele burger de veilige ruimte biedt om zich te ontplooien en gebruik te maken van al die vrijheden die tegenwoordig zo vanzelfsprekend zijn. En omdat de staat, die in weerwil van wat rechtse populisten beweren etnisch gezien beslist niet homogeen hoeft te zijn, de burgers een beperkte maar essentile gemeenschappelijke identiteit verschaft en de onderlinge solidariteit kan organiseren. Nu lijkt het recente falen van de Nederlandse overheid in dit opzicht geen aanbeveling, maar de misstanden bij de Belastingdienst, het onvermogen om de klimaatproblematiek aan te pakken en het zwalkende coronabeleid komen niet in de laatste plaats voort uit het neoliberale wantrouwen tegen de staat. Wil de Nederlandse sociaaldemocratie in de toekomst nog wat betekenen, dan zal zij twee dingen moeten doen: zich beraden of het verstandig is om nog langer gescheiden op te trekken, en met een positieve herwaardering van de staat komen. Over de auteur Rob Hartmans (1959) is historicus, journalist en vertaler. Dit jaar verscheen zijn twaalfde boek, Geestdrift met verstand, over de geschiedenis van De Groene Amsterdammer. Reacties (max. 150 woorden) zijn welkom via tijdgeestreacties@trouw.nl. Graag naam en woonplaats vermelden. Lees ook:  De democratie is niet dood, aldus politicoloog Jan-Werner Mller  Democratie draait niet om de vraag wie er wint, maar hoe je omgaat met verliezers, stelt politicoloog Jan-Werner Mller. Je moet altijd kunnen denken: de volgende keer wint mijn partij misschien weer.